śrīpātañjalayogadarśanam |
atha vibhūtipādaḥ |
1
deśabandhaścittasya dhāraṇā ||1||
2
tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||2||
3
tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||3||
4
trayamekatra saṃyamaḥ ||4||
5
tajjayāt prajñālokaḥ ||5||
6
tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||6||
7
trayamantaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ||7||
8
tadapi bahiraṅgaṃ nirbījasya ||8||
9
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||9||
10
tasya praśāntavāhitā saṃskārāt ||10||
11
sarvārthataikāgrātayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||11||
12
tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratā pariṇāmaḥ ||12||
13
etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||13||
14
śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ||14||
15
kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ||15||
16
pariṇāmatrayasaṃyamādatītānāgatajñānam ||16||
17
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṅkarastatpravibhāgasaṃyamāt sarvabhūtarutajñānam ||17||
18
saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam ||18||
19
pratyayasya paracittajñānam ||19||
20
na ca tat sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt ||20||
21
kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥ prakāśāsamprayoge'ntardhānam ||21||
22
sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tatsaṃyamādaparāntajñānamariṣṭebhyo vā ||22||
23
maitryādiṣu balāni ||23||
24
baleṣu hastibalādīnī ||24||
25
pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||25||
26
bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ||26||
27
candre tārāvyūhajñānam ||27||
28
dhruve tadgatijñānam ||28||
29
nābhicakre kāyavyūhajñānam ||29||
30
kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||30||
31
kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||31||
32
mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||32||
33
prātibhādvā sarvam ||33||
34
hṛdaye cittasaṃvit ||34||
35
sattvapuruṣayoratyantāsaṅkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||35||
36
tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||36||
37
te samādhāvupasargāvyutthāne siddhayaḥ ||37||
38
bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||38||
39
udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||39||
40
samānajayājjvalanam ||40||
41
śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt divyaṃ śrotram ||41||
42
kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt laghutūlasamāpatteśca ākāśagamanam ||42||
43
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||43||
44
sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamāt bhūtajayaḥ ||44||
45
tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampat taddharmānabhighātaśca ||45||
46
rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ||46||
47
grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ ||47||
48
tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||48||
49
sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvañca ||49||
50
tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ||50||
51
sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt ||51||
52
kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānam ||52||
53
jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ||53||
54
tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayamakramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||54||
55
sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam ||55||
iti śrīpātañjalayogadarśane vibhūtipādo nāma tṛtīyaḥ pādaḥ |