Patanjali Yoga Sutras Pada 2 — Sadhana Pada — Gujarati Script

Meaning —

અથ સાધનપાદઃ ।

Sutra 1

તપઃ સ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ ક્રિયાયોગઃ ॥1॥

tapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni kriyāyogaḥ ||1||

Sutra 2

સમાધિભાવનાર્થઃ ક્લેશતનૂકરણાર્થશ્ચ ॥2॥

samādhibhāvanārthaḥ kleśatanūkaraṇārthaśca ||2||

Sutra 3

અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશાઃ ॥3॥

avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ ||3||

Sutra 4

અવિદ્યા ક્ષેત્રમુત્તરેષાં પ્રસુપ્તતનુવિચ્છિન્નોદારાણામ્ ॥4॥

avidyā kṣetramuttareṣāṃ prasuptatanuvicchinnodārāṇām ||4||

Sutra 5

અનિત્યાશુચિદુઃખાનાત્મસુ નિત્યશુચિસુખાત્મખ્યાતિરવિદ્યા ॥5॥

anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā ||5||

Sutra 6

દૃગ્દર્શનશક્ત્યોરેકાત્મતેવાસ્મિતા ॥6॥

dṛgdarśanaśaktyorekātmatevāsmitā ||6||

Sutra 7

સુખાનુશયી રાગઃ ॥7॥

sukhānuśayī rāgaḥ ||7||

Sutra 8

દુઃખાનુશયી દ્વેષઃ ॥8॥

duḥkhānuśayī dveṣaḥ ||8||

Sutra 9

સ્વરસવાહી વિદુષોઽપિ તથારૂઢોઽભિનિવેશઃ ॥9॥

svarasavāhī viduṣo'pi tathārūḍho'bhiniveśaḥ ||9||

Sutra 10

તે પ્રતિપ્રસવહેયાઃ સૂક્ષ્માઃ ॥10॥

te pratiprasavaheyāḥ sūkṣmāḥ ||10||

Sutra 11

ધ્યાનહેયાસ્તદ્વૃત્તયઃ ॥11॥

dhyānaheyāstadvṛttayaḥ ||11||

Sutra 12

ક્લેશમૂલઃ કર્માશયો દૃષ્ટાદૃષ્ટજન્મવેદનીયઃ ॥12॥

kleśamūlaḥ karmāśayo dṛṣṭādṛṣṭajanmavedanīyaḥ ||12||

Sutra 13

સતિ મૂલે તદ્ વિપાકો જાત્યાયુર્ભોગાઃ ॥13॥

sati mūle tad vipāko jātyāyurbhogāḥ ||13||

Sutra 14

તે હ્લાદપરિતાપફલાઃ પુણ્યાપુણ્યહેતુત્વાત્ ॥14॥

te hlādaparitāpaphalāḥ puṇyāpuṇyahetutvāt ||14||

Sutra 15

પરિણામતાપસંસ્કારદુઃખૈર્ગુણવૃત્તિવિરોધાચ્ચ દુઃખમેવ સર્વં વિવેકિનઃ ॥15॥

pariṇāmatāpasaṃskāraduḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ ||15||

Sutra 16

હેયં દુઃખમનાગતમ્ ॥16॥

heyaṃ duḥkhamanāgatam ||16||

Sutra 17

દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ સંયોગો હેયહેતુઃ॥17॥

draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogo heyahetuḥ||17||

Sutra 18

પ્રકાશક્રિયાસ્થિતિશીલં ભૂતેન્દ્રિયાત્મકં ભોગાપવર્ગાર્થં દૃશ્યમ્ ॥18॥

prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogāpavargārthaṃ dṛśyam ||18||

Sutra 19

વિશેષાવિશેષલિઙ્ગમાત્રાલિઙ્ગાનિ ગુણપર્વાણિ ॥19॥

viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi ||19||

Sutra 20

દ્રષ્ટા દૃશિમાત્રઃ શુદ્ધોઽપિ પ્રત્યયાનુપશ્યઃ ॥20॥

draṣṭā dṛśimātraḥ śuddho'pi pratyayānupaśyaḥ ||20||

Sutra 21

તદર્થ એવ દૃશ્યસ્યાત્મા ॥21॥

tadartha eva dṛśyasyātmā ||21||

Sutra 22

કૃતાર્થં પ્રતિ નષ્ટમપ્યનષ્ટં તદન્યસાધારણત્વાત્ ॥22॥

kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāt ||22||

Sutra 23

સ્વસ્વામિશક્ત્યોઃ સ્વરૂપોપલબ્ધિહેતુઃ સંયોગઃ ॥23॥

svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaḥ ||23||

Sutra 24

તસ્ય હેતુરવિદ્યા ॥24॥

tasya heturavidyā ||24||

Sutra 25

તદભાવાત્સંયોગાભાવો હાનં તદ્ દૃશેઃ કૈવલ્યમ્ ॥25॥

tadabhāvātsaṃyogābhāvo hānaṃ tad dṛśeḥ kaivalyam ||25||

Sutra 26

વિવેકખ્યાતિરવિપ્લવા હાનોપાયઃ ॥26॥

vivekakhyātiraviplavā hānopāyaḥ ||26||

Sutra 27

તસ્ય સપ્તધા પ્રાન્તભૂમિઃ પ્રજ્ઞા ॥27॥

tasya saptadhā prāntabhūmiḥ prajñā ||27||

Sutra 28

યોગાઙ્ગાનુષ્ઠાનાદશુદ્ધિક્ષયે જ્ઞાનદીપ્તિરાવિવેકખ્યાતેઃ ॥28॥

yogāṅgānuṣṭhānādaśuddhikṣaye jñānadīptirāvivekakhyāteḥ ||28||

Sutra 29

યમનિયમાસનપ્રાણાયામપ્રત્યાહારધારણાધ્યાનસમાધયોષ્ટાવઙ્ગાનિ ॥29॥

yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayoṣṭāvaṅgāni ||29||

Sutra 30

અહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃ ॥30॥

ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ ||30||

Sutra 31

જાતિદેશકાલસમયાનવચ્છિન્નાઃ સાર્વભૌમા મહાવ્રતમ્ ॥31॥

jātideśakālasamayānavacchinnāḥ sārvabhaumā mahāvratam ||31||

Sutra 32

શૌચસન્તોષતપઃ સ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ નિયમાઃ ॥32॥

śaucasantoṣatapaḥ svādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ ||32||

Sutra 33

વિતર્કબાધને પ્રતિપક્ષભાવનમ્ ॥33॥

vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam ||33||

Sutra 34

વિતર્કાહિંસાદયઃ કૃતકારિતાનુમોદિતા લોભક્રોધમોહપૂર્વકા મૃદુમધ્યાધિમાત્રા દુઃખાજ્ઞાનાનન્તફલા ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનમ્ ॥34॥

vitarkāhiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam ||34||

Sutra 35

અહિંસાપ્રતિષ્ઠાયાં તત્સન્નિધૌ વૈરત્યાગઃ ॥35॥

ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ ||35||

Sutra 36

સત્યપ્રતિષ્ઠાયાં ક્રિયાફલાશ્રયત્વમ્ ॥36॥

satyapratiṣṭhāyāṃ kriyāphalāśrayatvam ||36||

Sutra 37

અસ્તેયપ્રતિષ્ઠાયાં સર્વરત્નોપસ્થાનમ્ ॥37॥

asteyapratiṣṭhāyāṃ sarvaratnopasthānam ||37||

Sutra 38

બ્રહ્મચર્યપ્રતિષ્ઠાયાં વીર્યલાભઃ ॥38॥

brahmacaryapratiṣṭhāyāṃ vīryalābhaḥ ||38||

Sutra 39

અપરિગ્રહસ્થૈર્યે જન્મકથન્તાસમ્બોધઃ ॥39॥

aparigrahasthairye janmakathantāsambodhaḥ ||39||

Sutra 40

શૌચાત્સ્વાઙ્ગજુગુપ્સા પરૈરસંસર્ગઃ ॥40॥

śaucātsvāṅgajugupsā parairasaṃsargaḥ ||40||

Sutra 41

સત્ત્વશુદ્ધિ-સૌમનસ્યૈકાગ્ર્યેન્દ્રિયજયાત્મદર્શન-યોગ્યત્વાનિ ચ ॥41॥

sattvaśuddhi-saumanasyaikāgryendriyajayātmadarśana-yogyatvāni ca ||41||

Sutra 42

સન્તોષાત્ અનુત્તમઃસુખલાભઃ ॥42॥

santoṣāt anuttamaḥsukhalābhaḥ ||42||

Sutra 43

કાયેન્દ્રિયસિદ્ધિરશુદ્ધિક્ષયાત્ તપસઃ ॥43॥

kāyendriyasiddhiraśuddhikṣayāt tapasaḥ ||43||

Sutra 44

સ્વાધ્યાયાદિષ્ટદેવતાસમ્પ્રયોગઃ ॥44॥

svādhyāyādiṣṭadevatāsamprayogaḥ ||44||

Sutra 45

સમાધિસિદ્ધિરીશ્વરપ્રણિધાનાત્ ॥45॥

samādhisiddhirīśvarapraṇidhānāt ||45||

Sutra 46

સ્થિરસુખમાસનમ્ ॥46॥

sthirasukhamāsanam ||46||

Sutra 47

પ્રયત્નશૈથિલ્યાનન્તસમાપત્તિભ્યામ્ ॥47॥

prayatnaśaithilyānantasamāpattibhyām ||47||

Sutra 48

તતો દ્વન્દ્વાનભિઘાતઃ ॥48॥

tato dvandvānabhighātaḥ ||48||

Sutra 49

તસ્મિન્ સતિ શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ગતિવિચ્છેદઃ પ્રાણાયામઃ ॥49॥

tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ ||49||

Sutra 50

(સ તુ) બાહ્યાભ્યન્તરસ્તમ્ભવૃત્તિર્દેશકાલસઙ્ખ્યાભિઃ પરિદૃષ્ટો દીર્ઘસૂક્ષ્મઃ ॥50॥

(sa tu) bāhyābhyantarastambhavṛttirdeśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmaḥ ||50||

Sutra 51

બાહ્યાભ્યન્તરવિષયાક્ષેપી ચતુર્થઃ ॥51॥

bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ ||51||

Sutra 52

તતઃ ક્ષીયતે પ્રકાશાવરણમ્ ॥52॥

tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam ||52||

Sutra 53

ધારણાસુ ચ યોગ્યતા મનસઃ ॥53॥

dhāraṇāsu ca yogyatā manasaḥ ||53||

Sutra 54

સ્વવિષયાસમ્પ્રયોગે ચિત્તસ્વરૂપાનુકાર ઇવેન્દ્રિયાણાં પ્રત્યાહારઃ ॥54॥

svaviṣayāsamprayoge cittasvarūpānukāra ivendriyāṇāṃ pratyāhāraḥ ||54||

Sutra 55

તતઃ પરમાવશ્યતેન્દ્રિયાણામ્ ॥55॥

tataḥ paramāvaśyatendriyāṇām ||55||

ઇતિ પાતઞ્જલયોગદર્શને સાધનપાદો નામ દ્વિતીયઃ પાદઃ ।

Sanskrit — Devanagari (original)

अथ साधनपादः ।

तपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥1॥

समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥2॥

अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥3॥

अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥4॥

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥5॥

दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥6॥

सुखानुशयी रागः ॥7॥

दुःखानुशयी द्वेषः ॥8॥

स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः ॥9॥

ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥10॥

ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः ॥11॥

क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥12॥

सति मूले तद् विपाको जात्यायुर्भोगाः ॥13॥

ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥14॥

परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः ॥15॥

हेयं दुःखमनागतम् ॥16॥

द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः॥17॥

प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम् ॥18॥

विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥19॥

द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥20॥

तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥21॥

कृतार्थं प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ॥22॥

स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥23॥

तस्य हेतुरविद्या ॥24॥

तदभावात्संयोगाभावो हानं तद् दृशेः कैवल्यम् ॥25॥

विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥26॥

तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥27॥

योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः ॥28॥

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावङ्गानि ॥29॥

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥30॥

जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥31॥

शौचसन्तोषतपः स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥32॥

वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥33॥

वितर्काहिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥34॥

अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥35॥

सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥36॥

अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥37॥

ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥38॥

अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः ॥39॥

शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥40॥

सत्त्वशुद्धि-सौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शन-योग्यत्वानि च ॥41॥

सन्तोषात् अनुत्तमःसुखलाभः ॥42॥

कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात् तपसः ॥43॥

स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः ॥44॥

समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥45॥

स्थिरसुखमासनम् ॥46॥

प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥47॥

ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥48॥

तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥49॥

(स तु) बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसङ्ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥50॥

बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥51॥

ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥52॥

धारणासु च योग्यता मनसः ॥53॥

स्वविषयासम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥54॥

ततः परमावश्यतेन्द्रियाणाम् ॥55॥

इति पातञ्जलयोगदर्शने साधनपादो नाम द्वितीयः पादः ।

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

પતઞ્જલિ યોગ સૂત્રાણિ - 2 (સાધન પાદ)