📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
পতঞ্জলি যোগ সূত্রাণি - 3 (বিভূতি পাদঃ)
Patanjali Yoga Sutrani - 3 (vibhuti Padah)
Patanjali Bengali
শ্রীপাতঞ্জলযোগদর্শনম্ ।
অথ বিভূতিপাদঃ ।
দেশবন্ধশ্চিত্তস্য ধারণা ॥1॥
তত্র প্রত্যযৈকতানতা ধ্যানম্ ॥2॥
তদেবার্থমাত্রনির্ভাসং স্বরূপশূন্যমিব সমাধিঃ ॥3॥
ত্রযমেকত্র সংযমঃ ॥4॥
তজ্জযাত্ প্রজ্ঞালোকঃ ॥5॥
তস্য ভূমিষু বিনিযোগঃ ॥6॥
ত্রযমন্তরঙ্গং পূর্বেভ্যঃ ॥7॥
তদপি বহিরঙ্গং নির্বীজস্য ॥8॥
ব্যুত্থাননিরোধসংস্কারযোরভিভবপ্রাদুর্ভাবৌ নিরোধক্ষণচিত্তান্বযো নিরোধপরিণামঃ ॥9॥
তস্য প্রশান্তবাহিতা সংস্কারাত্ ॥10॥
সর্বার্থতৈকাগ্রাতযোঃ ক্ষযোদযৌ চিত্তস্য সমাধিপরিণামঃ ॥11॥
ততঃ পুনঃ শান্তোদিতৌ তুল্যপ্রত্যযৌ চিত্তস্যৈকাগ্রতা পরিণামঃ ॥12॥
এতেন ভূতেন্দ্রিযেষু ধর্মলক্ষণাবস্থাপরিণামা ব্যাখ্যাতাঃ ॥13॥
শান্তোদিতাব্যপদেশ্যধর্মানুপাতী ধর্মী ॥14॥
ক্রমান্যত্বং পরিণামান্যত্বে হেতুঃ ॥15॥
পরিণামত্রযসংযমাদতীতানাগতজ্ঞানম্ ॥16॥
শব্দার্থপ্রত্যযানামিতরেতরাধ্যাসাত্ সঙ্করস্তত্প্রবিভাগসংযমাত্ সর্বভূতরুতজ্ঞানম্ ॥17॥
সংস্কারসাক্ষাত্করণাত্ পূর্বজাতিজ্ঞানম্ ॥18॥
প্রত্যযস্য পরচিত্তজ্ঞানম্ ॥19॥
ন চ তত্ সালম্বনং তস্যাবিষযীভূতত্বাত্ ॥20॥
কাযরূপসংযমাত্ তদ্গ্রাহ্যশক্তিস্তম্ভে চক্ষুঃ প্রকাশাসম্প্রযোগেঽন্তর্ধানম্ ॥21॥
সোপক্রমং নিরুপক্রমং চ কর্ম তত্সংযমাদপরান্তজ্ঞানমরিষ্টেভ্যো বা ॥22॥
মৈত্র্যাদিষু বলানি ॥23॥
বলেষু হস্তিবলাদীনী ॥24॥
প্রবৃত্ত্যালোকন্যাসাত্ সূক্ষ্মব্যবহিতবিপ্রকৃষ্টজ্ঞানম্ ॥25॥
ভুবনজ্ঞানং সূর্যে সংযমাত্ ॥26॥
চন্দ্রে তারাব্যূহজ্ঞানম্ ॥27॥
ধ্রুবে তদ্গতিজ্ঞানম্ ॥28॥
নাভিচক্রে কাযব্যূহজ্ঞানম্ ॥29॥
কণ্ঠকূপে ক্ষুত্পিপাসানিবৃত্তিঃ ॥30॥
কূর্মনাড্যাং স্থৈর্যম্ ॥31॥
মূর্ধজ্যোতিষি সিদ্ধদর্শনম্ ॥32॥
প্রাতিভাদ্বা সর্বম্ ॥33॥
হৃদযে চিত্তসংবিত্ ॥34॥
সত্ত্বপুরুষযোরত্যন্তাসঙ্কীর্ণযোঃ প্রত্যযাবিশেষো ভোগঃ পরার্থত্বাত্ স্বার্থসংযমাত্ পুরুষজ্ঞানম্ ॥35॥
ততঃ প্রাতিভশ্রাবণবেদনাদর্শাস্বাদবার্তা জাযন্তে ॥36॥
তে সমাধাবুপসর্গাব্যুত্থানে সিদ্ধযঃ ॥37॥
বন্ধকারণশৈথিল্যাত্ প্রচারসংবেদনাচ্চ চিত্তস্য পরশরীরাবেশঃ ॥38॥
উদানজযাজ্জলপঙ্ককণ্টকাদিষ্বসঙ্গ উত্ক্রান্তিশ্চ ॥39॥
সমানজযাজ্জ্বলনম্ ॥40॥
শ্রোত্রাকাশযোঃ সম্বন্ধসংযমাত্ দিব্যং শ্রোত্রম্ ॥41॥
কাযাকাশযোঃ সম্বন্ধসংযমাত্ লঘুতূলসমাপত্তেশ্চ আকাশগমনম্ ॥42॥
বহিরকল্পিতা বৃত্তির্মহাবিদেহা ততঃ প্রকাশাবরণক্ষযঃ ॥43॥
স্থূলস্বরূপসূক্ষ্মান্বযার্থবত্ত্বসংযমাত্ ভূতজযঃ ॥44॥
ততোঽণিমাদিপ্রাদুর্ভাবঃ কাযসম্পত্ তদ্ধর্মানভিঘাতশ্চ ॥45॥
রূপলাবণ্যবলবজ্রসংহননত্বানি কাযসম্পত্ ॥46॥
গ্রহণস্বরূপাস্মিতান্বযার্থবত্ত্বসংযমাদিন্দ্রিযজযঃ ॥47॥
ততো মনোজবিত্বং বিকরণভাবঃ প্রধানজযশ্চ ॥48॥
সত্ত্বপুরুষান্যতাখ্যাতিমাত্রস্য সর্বভাবাধিষ্ঠাতৃত্বং সর্বজ্ঞাতৃত্বঞ্চ ॥49॥
তদ্বৈরাগ্যাদপি দোষবীজক্ষযে কৈবল্যম্ ॥50॥
স্থান্যুপনিমন্ত্রণে সঙ্গস্মযাকরণং পুনরনিষ্টপ্রসঙ্গাত্ ॥51॥
ক্ষণতত্ক্রমযোঃ সংযমাদ্বিবেকজং জ্ঞানম্ ॥52॥
জাতিলক্ষণদেশৈরন্যতানবচ্ছেদাত্ তুল্যযোস্ততঃ প্রতিপত্তিঃ ॥53॥
তারকং সর্ববিষযং সর্বথাবিষযমক্রমং চেতি বিবেকজং জ্ঞানম্ ॥54॥
সত্ত্বপুরুষযোঃ শুদ্ধিসাম্যে কৈবল্যম্ ॥55॥
ইতি শ্রীপাতঞ্জলযোগদর্শনে বিভূতিপাদো নাম তৃতীযঃ পাদঃ ।
Roman (IAST) Transliteration
śrīpātañjalayogadarśanam |
atha vibhūtipādaḥ |
deśabandhaścittasya dhāraṇā ||1||
tatra pratyayaikatānatā dhyānam ||2||
tadevārthamātranirbhāsaṃ svarūpaśūnyamiva samādhiḥ ||3||
trayamekatra saṃyamaḥ ||4||
tajjayāt prajñālokaḥ ||5||
tasya bhūmiṣu viniyogaḥ ||6||
trayamantaraṅgaṃ pūrvebhyaḥ ||7||
tadapi bahiraṅgaṃ nirbījasya ||8||
vyutthānanirodhasaṃskārayorabhibhavaprādurbhāvau nirodhakṣaṇacittānvayo nirodhapariṇāmaḥ ||9||
tasya praśāntavāhitā saṃskārāt ||10||
sarvārthataikāgrātayoḥ kṣayodayau cittasya samādhipariṇāmaḥ ||11||
tataḥ punaḥ śāntoditau tulyapratyayau cittasyaikāgratā pariṇāmaḥ ||12||
etena bhūtendriyeṣu dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmā vyākhyātāḥ ||13||
śāntoditāvyapadeśyadharmānupātī dharmī ||14||
kramānyatvaṃ pariṇāmānyatve hetuḥ ||15||
pariṇāmatrayasaṃyamādatītānāgatajñānam ||16||
śabdārthapratyayānāmitaretarādhyāsāt saṅkarastatpravibhāgasaṃyamāt sarvabhūtarutajñānam ||17||
saṃskārasākṣātkaraṇāt pūrvajātijñānam ||18||
pratyayasya paracittajñānam ||19||
na ca tat sālambanaṃ tasyāviṣayībhūtatvāt ||20||
kāyarūpasaṃyamāt tadgrāhyaśaktistambhe cakṣuḥ prakāśāsamprayoge'ntardhānam ||21||
sopakramaṃ nirupakramaṃ ca karma tatsaṃyamādaparāntajñānamariṣṭebhyo vā ||22||
maitryādiṣu balāni ||23||
baleṣu hastibalādīnī ||24||
pravṛttyālokanyāsāt sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭajñānam ||25||
bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāt ||26||
candre tārāvyūhajñānam ||27||
dhruve tadgatijñānam ||28||
nābhicakre kāyavyūhajñānam ||29||
kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttiḥ ||30||
kūrmanāḍyāṃ sthairyam ||31||
mūrdhajyotiṣi siddhadarśanam ||32||
prātibhādvā sarvam ||33||
hṛdaye cittasaṃvit ||34||
sattvapuruṣayoratyantāsaṅkīrṇayoḥ pratyayāviśeṣo bhogaḥ parārthatvāt svārthasaṃyamāt puruṣajñānam ||35||
tataḥ prātibhaśrāvaṇavedanādarśāsvādavārtā jāyante ||36||
te samādhāvupasargāvyutthāne siddhayaḥ ||37||
bandhakāraṇaśaithilyāt pracārasaṃvedanācca cittasya paraśarīrāveśaḥ ||38||
udānajayājjalapaṅkakaṇṭakādiṣvasaṅga utkrāntiśca ||39||
samānajayājjvalanam ||40||
śrotrākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt divyaṃ śrotram ||41||
kāyākāśayoḥ sambandhasaṃyamāt laghutūlasamāpatteśca ākāśagamanam ||42||
bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tataḥ prakāśāvaraṇakṣayaḥ ||43||
sthūlasvarūpasūkṣmānvayārthavattvasaṃyamāt bhūtajayaḥ ||44||
tato'ṇimādiprādurbhāvaḥ kāyasampat taddharmānabhighātaśca ||45||
rūpalāvaṇyabalavajrasaṃhananatvāni kāyasampat ||46||
grahaṇasvarūpāsmitānvayārthavattvasaṃyamādindriyajayaḥ ||47||
tato manojavitvaṃ vikaraṇabhāvaḥ pradhānajayaśca ||48||
sattvapuruṣānyatākhyātimātrasya sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ sarvajñātṛtvañca ||49||
tadvairāgyādapi doṣabījakṣaye kaivalyam ||50||
sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt ||51||
kṣaṇatatkramayoḥ saṃyamādvivekajaṃ jñānam ||52||
jātilakṣaṇadeśairanyatānavacchedāt tulyayostataḥ pratipattiḥ ||53||
tārakaṃ sarvaviṣayaṃ sarvathāviṣayamakramaṃ ceti vivekajaṃ jñānam ||54||
sattvapuruṣayoḥ śuddhisāmye kaivalyam ||55||
iti śrīpātañjalayogadarśane vibhūtipādo nāma tṛtīyaḥ pādaḥ |