අථ සප්තමෝ(අ)ධ්යායඃ .
ශ්රී භගවාන් උවාච .
යත් ආත්ථ මාං මහාභාග තත් චිකීර්ෂිතං ඒව මේ .
බ්රහ්මා භවඃ ලෝකපාලාඃ ස්වර්වාසං මේ අභිකාඞ්ක්ෂිණඃ .. 1..
මයා නිෂ්පාදිතං හි අත්ර දේවකාර්යං අශේෂතඃ .
යදර්ථං අවතීර්ණඃ අහං අංශේන බ්රහ්මණාර්ථිතඃ .. 2..
කුලං වෛ ශාපනිර්දග්ධං නඞ්ක්ෂ්යති අන්යෝන්යවිග්රහාත් .
සමුද්රඃ සප්තමේ අහ්න්හ්යේතාං පුරීං ච ප්ලාවයිෂ්යති .. 3..
යඃ හි ඒව අයං මයා ත්යක්තඃ ලෝකඃ අයං නෂ්ටමඞ්ගලඃ .
භවිෂ්යති අචිරාත් සාධෝ කලිනා(අ)පි නිරාකෘතඃ .. 4..
න වස්තව්යං ත්වයා ඒව ඉහ මයා ත්යක්තේ මහීතලේ .
ජනඃ අධර්මරුචිඃ භද්රඃ භවිෂ්යති කලෞ යුගේ .. 5..
ත්වං තු සර්වං පරිත්යජ්ය ස්නේහං ස්වජනබන්ධුෂු .
මයි ආවේශ්ය මනඃ සම්යක් සමදෘක් විචරස්ව ගාම් .. 6..
යත් ඉදං මනසා වාචා චක්ෂුර්භ්යාං ශ්රවණාදිභිඃ .
නශ්වරං ගෘහ්යමාණං ච විද්ධි මායාමනෝමයම් .. 7..
පුංසඃ අයුක්තස්ය නානාර්ථඃ භ්රමඃ සඃ ගුණදෝෂභාක් .
කර්මාකර්මවිකර්ම ඉති ගුණදෝෂධියඃ භිදා .. 8..
තස්මාත් යුක්තෛන්ද්රියග්රාමඃ යුක්තචිත්තඃ ඉදං ජගත් .
ආත්මනි ඊක්ෂස්ව විතතං ආත්මානං මයි අධීශ්වරේ .. 9..
ජ්ඤානවිජ්ඤානසංයුක්තඃ ආත්මභූතඃ ශරීරිණාම් .
ආත්මානුභවතුෂ්ටාත්මා න අන්තරායෛඃ විහන්යසේ .. 10..
දෝෂබුද්ධ්යා උභයාතීතඃ නිෂේධාත් න නිවර්තතේ .
ගුණබුද්ධ්යා ච විහිතං න කරෝති යථා අර්භකඃ .. 11..
සර්වභූතසුහෘත් ශාන්තඃ ජ්ඤානවිජ්ඤානනිශ්චයඃ .
පශ්යන් මදාත්මකං විශ්වං න විපද්යේත වෛ පුනඃ .. 12..
ශ්රී ශුකඃ උවාච .
ඉති ආදිෂ්ටඃ භගවතා මහාභාගවතඃ නෘප .
උද්ධවඃ ප්රණිපත්ය ආහ තත්ත්වජිජ්ඤාසුඃ අච්යුතම් .. 13..
උද්ධවඃ උවාච .
යෝගේශ යෝගවින්න්යාස යෝගාත්ම යෝගසම්භව .
නිඃශ්රේයසාය මේ ප්රෝක්තඃ ත්යාගඃ සන්න්යාසලක්ෂණඃ .. 14..
ත්යාගඃ අයං දුෂ්කරඃ භූමන් කාමානාං විෂයාත්මභිඃ .
සුතරාං ත්වයි සර්වාත්මන් න අභක්තෛඃ ඉති මේ මතිඃ .. 15..
සඃ අහං මම අහං ඉති මූඪමතිඃ විගාඪඃ
ත්වත් මායයා විරචිත ආත්මනි සානුබන්ධේ .
තත් තු අඤ්ජසා නිගදිතං භවතා යථා අහම්
සංසාධයාමි භගවන් අනුශාධි භෘත්යම් .. 16..
සත්යස්ය තේ ස්වදෘශඃ ආත්මනඃ ආත්මනඃ අන්යම්
වක්තාරං ඊශ විබුධේෂු අපි න අනුචක්ෂේ .
සර්වේ විමෝහිතධියඃ තව මායයා ඉමේ
බ්රහ්මාදයඃ තනුභෘතඃ බහිඃ අර්ථභාවඃ .. 17..
තස්මාත් භවන්තං අනවද්යං අනන්තපාරම්
සර්වජ්ඤං ඊශ්වරං අකුණ්ඨවිකුණ්ඨධිෂ්ණි අයම් .
නිර්විණ්ණධීඃ අහං උ හ වෘජනාභිතප්තඃ
නාරායණං නරසඛං ශරණං ප්රපද්යේ .. 18..
ශ්රී භගවාන් උවාච .
ප්රායේණ මනුජා ලෝකේ ලෝකතත්ත්වවිචක්ෂණාඃ .
සමුද්ධරන්ති හි ආත්මානං ආත්මනා ඒව අශුභාශයාත් .. 19..
ආත්මනඃ ගුරුඃ ආත්මා ඒව පුරුෂස්ය විශේෂතඃ .
යත් ප්රත්යක්ෂ අනුමානාභ්යාං ශ්රේයඃ අසෞ අනුවින්දතේ .. 20..
පුරුෂත්වේ ච මාං ධීරාඃ සාඞ්ඛ්යයෝගවිශාරදාඃ .
ආවිස්තරාං ප්රපශ්යන්ති සර්වශක්ති උපබෘංහිතම් .. 21..
ඒකද්විත්රිචතුෂ්පාදඃ බහුපාදඃ තථා අපදඃ .
බහ්ව්යඃ සන්ති පුරඃ සෘෂ්ටාඃ තාසාං මේ පෞරුෂී ප්රියා .. 22..
අත්ර මාං මාර්ගයන්ත්යද්ධාඃ යුක්තාඃ හේතුභිඃ ඊශ්වරම් .
ගෘහ්යමාණෛඃ ගුණෛඃ ලිඞ්ගෛඃ අග්රාහ්යං අනුමානතඃ .. 23..
අත්ර අපි උදාහරන්ති ඉමං ඉතිහාසං පුරාතනම් .
අවධූතස්ය සංවාදං යදෝඃ අමිතතේජසඃ .. 24..
(අථ අවධූතගීතම් .)
අවධූතං ද්විජං කඤ්චිත් චරන්තං අකුතෝභයම් .
කවිං නිරීක්ෂ්ය තරුණං යදුඃ පප්රච්ඡ ධර්මවිත් .. 25..
යදුඃ උවාච .
කුතඃ බුද්ධිඃ ඉයං බ්රහ්මන් අකර්තුඃ සුවිශාරදා .
යාං ආසාද්ය භවාන් ලෝකං විද්වාන් චරති බාලවත් .. 26..
ප්රායඃ ධර්මාර්ථකාමේෂු විවිත්සායාං ච මානවාඃ .
හේතුනා ඒව සමීහන්තේ ආයුෂඃ යශසඃ ශ්රියඃ .. 27..
ත්වං තු කල්පඃ කවිඃ දක්ෂඃ සුභගඃ අමෘතභාෂණඃ .
න කර්තා නේහසේ කිඤ්චිත් ජඩෞන්මත්තපිශාචවත් .. 28..
ජනේෂු දහ්යමානේෂු කාමලෝභදවාග්නිනා .
න තප්යසේ අග්නිනා මුක්තඃ ගඞ්ගාම්භස්ථඃ ඉව ද්විපඃ .. 29..
ත්වං හි නඃ පෘච්ඡතාං බ්රහ්මන් ආත්මනි ආනන්දකාරණම් .
බ්රූහි ස්පර්ශවිහීනස්ය භවතඃ කේවල ආත්මනඃ .. 30..
ශ්රී භගවාන් උවාච .
යදුනා ඒවං මහාභාගඃ බ්රහ්මණ්යේන සුමේධසා .
පෘෂ්ටඃ සභාජිතඃ ප්රාහ ප්රශ්රය අවනතං ද්විජඃ .. 31..
බ්රාහ්මණඃ උවාච .
සන්ති මේ ගුරවඃ රාජන් බහවඃ බුද්ධ්යා උපාශ්රිතාඃ .
යතඃ බුද්ධිං උපාදාය මුක්තඃ අටාමි ඉහ තාන් ශ්රුණු .. 32..
පෘථිවී වායුඃ ආකාශං ආපඃ අග්නිඃ චන්ද්රමා රවිඃ .
කපෝතඃ අජගරඃ සින්ධුඃ පතඞ්ගඃ මධුකෘද් ගජඃ .. 33..
මධුහා හරිණඃ මීනඃ පිඞ්ගලා කුරරඃ අර්භකඃ .
කුමාරී ශරකෘත් සර්පඃ ඌර්ණනාභිඃ සුපේශකෘත් .. 34..
ඒතේ මේ ගුරවඃ රාජන් චතුර්විංශතිඃ ආශ්රිතාඃ .
ශික්ෂා වෘත්තිභිඃ ඒතේෂාං අන්වශික්ෂං ඉහ ආත්මනඃ .. 35..
යතඃ යත් අනුශික්ෂාමි යථා වා නාහුෂාත්මජ .
තත් තථා පුරුෂව්යාඝ්ර නිබෝධ කථයාමි තේ .. 36..
භූතෛඃ ආක්රමාණඃ අපි ධීරඃ දෛවවශානුගෛඃ .
තත් විද්වාන් න චලේත් මාර්ගාත් අන්වශික්ෂං ක්ෂිතේඃ ව්රතම් .. 37..
ශශ්වත් පරාර්ථසර්වේහඃ පරාර්ථ ඒකාන්තසම්භවඃ .
සාධුඃ ශික්ෂේත භූභෘත්තඃ නගශිෂ්යඃ පරාත්මතාම් ..
38..
ප්රාණවෘත්ත්යා ඒව සන්තුෂ්යේත් මුනිඃ න ඒව ඉන්ද්රියප්රියෛඃ .
ජ්ඤානං යථා න නශ්යේත න අවකීර්යේත වාඞ්මනඃ .. 39..
විෂයේෂු ආවිශන් යෝගී නානාධර්මේෂු සර්වතඃ .
ගුණදෝෂව්යපේත ආත්මා න විෂජ්ජේත වායුවත් .. 40..
පාර්ථිවේෂු ඉහ දේහේෂු ප්රවිෂ්ටඃ තත් ගුණාශ්රයඃ .
ගුණෛඃ න යුජ්යතේ යෝගී ගන්ධෛඃ වායුඃ ඉව ආත්මදෘක් .. 41..
අන්තඃ හිතඃ ච ස්ථිරජඞ්ගමේෂු
බ්රහ්ම ආත්මභාවේන සමන්වයේන .
ව්යාප්ත්ය අවච්ඡේදං අසඞ්ගං ආත්මනඃ
මුනිඃ නභඃ ත්වං විතතස්ය භාවයේත් .. 42..
තේජඃ අබන්නමයෛඃ භාවෛඃ මේඝ ආද්යෛඃ වායුනා ඊරිතෛඃ .
න ස්පෘශ්යතේ නභඃ තද්වත් කාලසෘෂ්ටෛඃ ගුණෛඃ පුමාන් ..
43..
ස්වච්ඡඃ ප්රකෘතිතඃ ස්නිග්ධඃ මාධුර්යඃ තීර්ථභූඃ නෘණාම් .
මුනිඃ පුනාති අපාං මිත්රං ඊක්ෂ උපස්පර්ශකීර්තනෛඃ .. 44..
තේජස්වී තපසා දීප්තඃ දුර්ධර්ෂෞදරභාජනඃ .
සර්වභක්ෂඃ අපි යුක්ත ආත්මා න ආදත්තේ මලං අග්නිවත් .. 45..
ක්වචිත් ශන්නඃ ක්වචිත් ස්පෂ්ටඃ උපාස්යඃ ශ්රේයඃ ඉච්ඡතාම් .
භුඞ්ක්තේ සර්වත්ර දාතෲණාං දහන් ප්රාක් උත්තර අශුභම් ..
46..
ස්වමායයා සෘෂ්ටං ඉදං සත් අසත් ලක්ෂණං විභුඃ .
ප්රවිෂ්ටඃ ඊයතේ තත් තත් ස්වරූපඃ අග්නිඃ ඉව ඒධසි .. 47..
විසර්ගාද්යාඃ ශ්මශානාන්තාඃ භාවාඃ දේහස්ය න ආත්මනඃ .
කලානාං ඉව චන්ද්රස්ය කාලේන අව්යක්තවර්ත්මනා .. 48..
කාලේන හි ඕඝවේගේන භූතානාං ප්රභව අපි අයෞ .
නිත්යෞ අපි න දෘශ්යේතේ ආත්මනඃ අග්නේඃ යථා අර්චිෂාම් .. 49..
ගුණෛඃ ගුණාන් උපාදත්තේ යථාකාලං විමුඤ්චති .
න තේෂු යුජ්යතේ යෝගී ගෝභිඃ ගාඃ ඉව ගෝපතිඃ .. 50..
බුධ්යතේ ස්වේන භේදේන ව්යක්තිස්ථඃ ඉව තත් ගතඃ .
ලක්ෂ්යතේ ස්ථූලමතිභිඃ ආත්මා ච අවස්ථිතඃ අර්කවත් .. 51..
න අතිස්නේහඃ ප්රසඞ්ගඃ වා කර්තව්යඃ ක්ව අපි කේනචිත් .
කුර්වන් වින්දේත සන්තාපං කපෝතඃ ඉව දීනධීඃ .. 52..
කපෝතඃ කශ්චන අරණ්යේ කෘතනීඩඃ වනස්පතෞ .
කපෝත්යා භාර්යයා සාර්ධං උවාස කතිචිත් සමාඃ .. 53..
කපෝතෞ ස්නේහගුණිතහෘදයෞ ගෘහධර්මිණෞ .
දෘෂ්ටිං දෘෂ්ට්යාඞ්ගං අඞ්ගේන බුද්ධිං බුද්ධ්යා බබන්ධතුඃ ..
54..
ශය්යාසනාටනස්ථානවාර්තාක්රීඩාශනාදිකම් .
මිථුනීභූය විස්රබ්ධෞ චේරතුඃ වනරාජිෂු .. 55..
යං යං වාඤ්ඡති සා රාජන් තර්පයන්ති අනුකම්පිතා .
තං තං සමනයත් කාමං කෘච්ඡ්රේණ අපි අජිතෛන්ද්රියඃ .. 56..
කපෝතී ප්රථමං ගර්භං ගෘහ්ණති කාලඃ ආගතේ .
අණ්ඩානි සුෂුවේ නීඩේ ස්වපත්යුඃ සන්නිධෞ සතී .. 57..
තේෂූ කාලේ ව්යජායන්ත රචිතාවයවා හරේඃ .
ශක්තිභිඃ දුර්විභාව්යාභිඃ කෝමලාඞ්ගතනූරුහාඃ .. 58..
ප්රජාඃ පුපුෂතුඃ ප්රීතෞ දම්පතී පුත්රවත්සලෞ .
ශඍණ්වන්තෞ කූජිතං තාසාං නිර්වෘතෞ කලභාෂිතෛඃ .. 59..
තාසාං පතත්රෛඃ සුස්පර්ශෛඃ කූජිතෛඃ මුග්ධචේෂ්ටිතෛඃ .
ප්රත්යුද්ගමෛඃ අදීනානාං පිතරෞ මුදං ආපතුඃ .. 60..
ස්නේහානුබද්ධහෘදයෞ අන්යෝන්යං විෂ්ණුමායයා .
විමෝහිතෞ දීනධියෞ ශිශූන් පුපුෂතුඃ ප්රජාඃ .. 61..
ඒකදා ජග්මතුඃ තාසාං අන්නාර්ථං තෞ කුටුම්බිනෞ .
පරිතඃ කානනේ තස්මින් අර්ථිනෞ චේරතුඃ චිරම් .. 62..
දෘෂ්ට්වා තාන් ලුබ්ධකඃ කශ්චිත් යදෘච්ඡ අතඃ වනේචරඃ .
ජගෘහේ ජාලං ආතත්ය චරතඃ ස්වාලයාන්තිකේ .. 63..
කපෝතඃ ච කපෝතී ච ප්රජාපෝෂේ සදා උත්සුකෞ .
ගතෞ පෝෂණං ආදාය ස්වනීඩං උපජග්මතුඃ .. 64..
කපෝතී ස්වාත්මජාන් වීක්ෂ්ය බාලකාන් ජාලසංවෘතාන් .
තාන් අභ්යධාවත් ක්රෝශන්තී ක්රෝශතඃ භෘශදුඃඛිතා .. 65..
සා අසකෘත් ස්නේහගුණිතා දීනචිත්තා අජමායයා .
ස්වයං ච අබධ්යත ශිචා බද්ධාන් පශ්යන්ති අපස්මෘතිඃ .. 66..
කපෝතඃ ච ආත්මජාන් බද්ධාන් ආත්මනඃ අපි අධිකාන් ප්රියාන් .
භාර්යාං ච ආත්මසමාං දීනඃ විලලාප අතිදුඃඛිතඃ .. 67..
අහෝ මේ පශ්යත අපායං අල්පපුණ්යස්ය දුර්මතේඃ .
අතෘප්තස්ය අකෘතාර්ථස්ය ගෘහඃ ත්රෛවර්ගිකඃ හතඃ .. 68..
අනුරූපා අනුකූලා ච යස්ය මේ පතිදේවතා .
ශූන්යේ ගෘහේ මාං සන්ත්යජ්ය පුත්රෛඃ ස්වර්යාති සාධුභිඃ .. 69..
සඃ අහං ශූන්යේ ගෘහේ දීනඃ මෘතදාරඃ මෘතප්රජඃ .
ජිජීවිෂේ කිමර්ථං වා විධුරඃ දුඃඛජීවිතඃ .. 70..
තාන් තථා ඒව ආවෘතාන් ශිග්භිඃ මෘත්යුග්රස්තාන් විචේෂ්ටතඃ .
ස්වයං ච කෘපණඃ ශික්ෂු පශ්යන් අපි අබුධඃ අපතත් .. 71..
තං ලබ්ධ්වා ලුබ්ධකඃ ක්රූරඃ කපෝතං ගෘහමේධිනම් .
කපෝතකාන් කපෝතීං ච සිද්ධාර්ථඃ ප්රයයෞ ගෘහම් .. 72..
ඒවං කුටුම්බී අශාන්ත ආත්මා ද්වන්ද්ව ආරාමඃ පතත් ත්රිවත් .
පුෂ්ණන් කුටුම්බං කෘපණඃ සානුබන්ධඃ අවසීදති .. 73..
යඃ ප්රාප්ය මානුෂං ලෝකං මුක්තිද්වාරං අපාවෘතම් .
ගෘහේෂු ඛගවත් සක්තඃ තං ආරූඪච්යුතං විදුඃ .. 74..
ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං
සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ
යද්වධූතේතිහාසේ සප්තමෝ(අ)ධ්යායඃ ..
Roman (IAST) Transliteration
atha saptamo'dhyāyaḥ |
śrī bhagavān uvāca |
yat āttha māṃ mahābhāga tat cikīrṣitaṃ eva me |
brahmā bhavaḥ lokapālāḥ svarvāsaṃ me abhikāṅkṣiṇaḥ || 1||
mayā niṣpāditaṃ hi atra devakāryaṃ aśeṣataḥ |
yadarthaṃ avatīrṇaḥ ahaṃ aṃśena brahmaṇārthitaḥ || 2||
kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyati anyonyavigrahāt |
samudraḥ saptame ahnhyetāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati || 3||
yaḥ hi eva ayaṃ mayā tyaktaḥ lokaḥ ayaṃ naṣṭamaṅgalaḥ |
bhaviṣyati acirāt sādho kalinā'pi nirākṛtaḥ || 4||
na vastavyaṃ tvayā eva iha mayā tyakte mahītale |
janaḥ adharmaruciḥ bhadraḥ bhaviṣyati kalau yuge || 5||
tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu |
mayi āveśya manaḥ samyak samadṛk vicarasva gām || 6||
yat idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ |
naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam || 7||
puṃsaḥ ayuktasya nānārthaḥ bhramaḥ saḥ guṇadoṣabhāk |
karmākarmavikarma iti guṇadoṣadhiyaḥ bhidā || 8||
tasmāt yuktaindriyagrāmaḥ yuktacittaḥ idaṃ jagat |
ātmani īkṣasva vitataṃ ātmānaṃ mayi adhīśvare || 9||
jñānavijñānasaṃyuktaḥ ātmabhūtaḥ śarīriṇām |
ātmānubhavatuṣṭātmā na antarāyaiḥ vihanyase || 10||
doṣabuddhyā ubhayātītaḥ niṣedhāt na nivartate |
guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathā arbhakaḥ || 11||
sarvabhūtasuhṛt śāntaḥ jñānavijñānaniścayaḥ |
paśyan madātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ || 12||
śrī śukaḥ uvāca |
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā mahābhāgavataḥ nṛpa |
uddhavaḥ praṇipatya āha tattvajijñāsuḥ acyutam || 13||
uddhavaḥ uvāca |
yogeśa yogavinnyāsa yogātma yogasambhava |
niḥśreyasāya me proktaḥ tyāgaḥ sannyāsalakṣaṇaḥ || 14||
tyāgaḥ ayaṃ duṣkaraḥ bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ |
sutarāṃ tvayi sarvātman na abhaktaiḥ iti me matiḥ || 15||
saḥ ahaṃ mama ahaṃ iti mūḍhamatiḥ vigāḍhaḥ
tvat māyayā viracita ātmani sānubandhe |
tat tu añjasā nigaditaṃ bhavatā yathā aham
saṃsādhayāmi bhagavan anuśādhi bhṛtyam || 16||
satyasya te svadṛśaḥ ātmanaḥ ātmanaḥ anyam
vaktāraṃ īśa vibudheṣu api na anucakṣe |
sarve vimohitadhiyaḥ tava māyayā ime
brahmādayaḥ tanubhṛtaḥ bahiḥ arthabhāvaḥ || 17||
tasmāt bhavantaṃ anavadyaṃ anantapāram
sarvajñaṃ īśvaraṃ akuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇi ayam |
nirviṇṇadhīḥ ahaṃ u ha vṛjanābhitaptaḥ
nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye || 18||
śrī bhagavān uvāca |
prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ |
samuddharanti hi ātmānaṃ ātmanā eva aśubhāśayāt || 19||
ātmanaḥ guruḥ ātmā eva puruṣasya viśeṣataḥ |
yat pratyakṣa anumānābhyāṃ śreyaḥ asau anuvindate || 20||
puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhyayogaviśāradāḥ |
āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśakti upabṛṃhitam || 21||
ekadvitricatuṣpādaḥ bahupādaḥ tathā apadaḥ |
bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāḥ tāsāṃ me pauruṣī priyā || 22||
atra māṃ mārgayantyaddhāḥ yuktāḥ hetubhiḥ īśvaram |
gṛhyamāṇaiḥ guṇaiḥ liṅgaiḥ agrāhyaṃ anumānataḥ || 23||
atra api udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |
avadhūtasya saṃvādaṃ yadoḥ amitatejasaḥ || 24||
(atha avadhūtagītam |)
avadhūtaṃ dvijaṃ kañcit carantaṃ akutobhayam |
kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit || 25||
yaduḥ uvāca |
kutaḥ buddhiḥ iyaṃ brahman akartuḥ suviśāradā |
yāṃ āsādya bhavān lokaṃ vidvān carati bālavat || 26||
prāyaḥ dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ |
hetunā eva samīhante āyuṣaḥ yaśasaḥ śriyaḥ || 27||
tvaṃ tu kalpaḥ kaviḥ dakṣaḥ subhagaḥ amṛtabhāṣaṇaḥ |
na kartā nehase kiñcit jaḍaunmattapiśācavat || 28||
janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā |
na tapyase agninā muktaḥ gaṅgāmbhasthaḥ iva dvipaḥ || 29||
tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahman ātmani ānandakāraṇam |
brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevala ātmanaḥ || 30||
śrī bhagavān uvāca |
yadunā evaṃ mahābhāgaḥ brahmaṇyena sumedhasā |
pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśraya avanataṃ dvijaḥ || 31||
brāhmaṇaḥ uvāca |
santi me guravaḥ rājan bahavaḥ buddhyā upāśritāḥ |
yataḥ buddhiṃ upādāya muktaḥ aṭāmi iha tān śruṇu || 32||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaṃ āpaḥ agniḥ candramā raviḥ |
kapotaḥ ajagaraḥ sindhuḥ pataṅgaḥ madhukṛd gajaḥ || 33||
madhuhā hariṇaḥ mīnaḥ piṅgalā kuraraḥ arbhakaḥ |
kumārī śarakṛt sarpaḥ ūrṇanābhiḥ supeśakṛt || 34||
ete me guravaḥ rājan caturviṃśatiḥ āśritāḥ |
śikṣā vṛttibhiḥ eteṣāṃ anvaśikṣaṃ iha ātmanaḥ || 35||
yataḥ yat anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja |
tat tathā puruṣavyāghra nibodha kathayāmi te || 36||
bhūtaiḥ ākramāṇaḥ api dhīraḥ daivavaśānugaiḥ |
tat vidvān na calet mārgāt anvaśikṣaṃ kṣiteḥ vratam || 37||
śaśvat parārthasarvehaḥ parārtha ekāntasambhavaḥ |
sādhuḥ śikṣeta bhūbhṛttaḥ nagaśiṣyaḥ parātmatām ||
38||
prāṇavṛttyā eva santuṣyet muniḥ na eva indriyapriyaiḥ |
jñānaṃ yathā na naśyeta na avakīryeta vāṅmanaḥ || 39||
viṣayeṣu āviśan yogī nānādharmeṣu sarvataḥ |
guṇadoṣavyapeta ātmā na viṣajjeta vāyuvat || 40||
pārthiveṣu iha deheṣu praviṣṭaḥ tat guṇāśrayaḥ |
guṇaiḥ na yujyate yogī gandhaiḥ vāyuḥ iva ātmadṛk || 41||
antaḥ hitaḥ ca sthirajaṅgameṣu
brahma ātmabhāvena samanvayena |
vyāptya avacchedaṃ asaṅgaṃ ātmanaḥ
muniḥ nabhaḥ tvaṃ vitatasya bhāvayet || 42||
tejaḥ abannamayaiḥ bhāvaiḥ megha ādyaiḥ vāyunā īritaiḥ |
na spṛśyate nabhaḥ tadvat kālasṛṣṭaiḥ guṇaiḥ pumān ||
43||
svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdhaḥ mādhuryaḥ tīrthabhūḥ nṛṇām |
muniḥ punāti apāṃ mitraṃ īkṣa upasparśakīrtanaiḥ || 44||
tejasvī tapasā dīptaḥ durdharṣaudarabhājanaḥ |
sarvabhakṣaḥ api yukta ātmā na ādatte malaṃ agnivat || 45||
kvacit śannaḥ kvacit spaṣṭaḥ upāsyaḥ śreyaḥ icchatām |
bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṃ dahan prāk uttara aśubham ||
46||
svamāyayā sṛṣṭaṃ idaṃ sat asat lakṣaṇaṃ vibhuḥ |
praviṣṭaḥ īyate tat tat svarūpaḥ agniḥ iva edhasi || 47||
visargādyāḥ śmaśānāntāḥ bhāvāḥ dehasya na ātmanaḥ |
kalānāṃ iva candrasya kālena avyaktavartmanā || 48||
kālena hi oghavegena bhūtānāṃ prabhava api ayau |
nityau api na dṛśyete ātmanaḥ agneḥ yathā arciṣām || 49||
guṇaiḥ guṇān upādatte yathākālaṃ vimuñcati |
na teṣu yujyate yogī gobhiḥ gāḥ iva gopatiḥ || 50||
budhyate svena bhedena vyaktisthaḥ iva tat gataḥ |
lakṣyate sthūlamatibhiḥ ātmā ca avasthitaḥ arkavat || 51||
na atisnehaḥ prasaṅgaḥ vā kartavyaḥ kva api kenacit |
kurvan vindeta santāpaṃ kapotaḥ iva dīnadhīḥ || 52||
kapotaḥ kaścana araṇye kṛtanīḍaḥ vanaspatau |
kapotyā bhāryayā sārdhaṃ uvāsa katicit samāḥ || 53||
kapotau snehaguṇitahṛdayau gṛhadharmiṇau |
dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgaṃ aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ ||
54||
śayyāsanāṭanasthānavārtākrīḍāśanādikam |
mithunībhūya visrabdhau ceratuḥ vanarājiṣu || 55||
yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanti anukampitā |
taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇa api ajitaindriyaḥ || 56||
kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇati kālaḥ āgate |
aṇḍāni suṣuve nīḍe svapatyuḥ sannidhau satī || 57||
teṣū kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ |
śaktibhiḥ durvibhāvyābhiḥ komalāṅgatanūruhāḥ || 58||
prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putravatsalau |
śaṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kalabhāṣitaiḥ || 59||
tāsāṃ patatraiḥ susparśaiḥ kūjitaiḥ mugdhaceṣṭitaiḥ |
pratyudgamaiḥ adīnānāṃ pitarau mudaṃ āpatuḥ || 60||
snehānubaddhahṛdayau anyonyaṃ viṣṇumāyayā |
vimohitau dīnadhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ || 61||
ekadā jagmatuḥ tāsāṃ annārthaṃ tau kuṭumbinau |
paritaḥ kānane tasmin arthinau ceratuḥ ciram || 62||
dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścit yadṛccha ataḥ vanecaraḥ |
jagṛhe jālaṃ ātatya carataḥ svālayāntike || 63||
kapotaḥ ca kapotī ca prajāpoṣe sadā utsukau |
gatau poṣaṇaṃ ādāya svanīḍaṃ upajagmatuḥ || 64||
kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jālasaṃvṛtān |
tān abhyadhāvat krośantī krośataḥ bhṛśaduḥkhitā || 65||
sā asakṛt snehaguṇitā dīnacittā ajamāyayā |
svayaṃ ca abadhyata śicā baddhān paśyanti apasmṛtiḥ || 66||
kapotaḥ ca ātmajān baddhān ātmanaḥ api adhikān priyān |
bhāryāṃ ca ātmasamāṃ dīnaḥ vilalāpa atiduḥkhitaḥ || 67||
aho me paśyata apāyaṃ alpapuṇyasya durmateḥ |
atṛptasya akṛtārthasya gṛhaḥ traivargikaḥ hataḥ || 68||
anurūpā anukūlā ca yasya me patidevatā |
śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svaryāti sādhubhiḥ || 69||
saḥ ahaṃ śūnye gṛhe dīnaḥ mṛtadāraḥ mṛtaprajaḥ |
jijīviṣe kimarthaṃ vā vidhuraḥ duḥkhajīvitaḥ || 70||
tān tathā eva āvṛtān śigbhiḥ mṛtyugrastān viceṣṭataḥ |
svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyan api abudhaḥ apatat || 71||
taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛhamedhinam |
kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham || 72||
evaṃ kuṭumbī aśānta ātmā dvandva ārāmaḥ patat trivat |
puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandhaḥ avasīdati || 73||
yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ muktidvāraṃ apāvṛtam |
gṛheṣu khagavat saktaḥ taṃ ārūḍhacyutaṃ viduḥ || 74||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
yadvadhūtetihāse saptamo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ सप्तमोऽध्यायः ।
श्री भगवान् उवाच ।
यत् आत्थ मां महाभाग तत् चिकीर्षितं एव मे ।
ब्रह्मा भवः लोकपालाः स्वर्वासं मे अभिकाङ्क्षिणः ॥ 1॥
मया निष्पादितं हि अत्र देवकार्यं अशेषतः ।
यदर्थं अवतीर्णः अहं अंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ 2॥
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यति अन्योन्यविग्रहात् ।
समुद्रः सप्तमे अह्न्ह्येतां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ 3॥
यः हि एव अयं मया त्यक्तः लोकः अयं नष्टमङ्गलः ।
भविष्यति अचिरात् साधो कलिनाऽपि निराकृतः ॥ 4॥
न वस्तव्यं त्वया एव इह मया त्यक्ते महीतले ।
जनः अधर्मरुचिः भद्रः भविष्यति कलौ युगे ॥ 5॥
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु ।
मयि आवेश्य मनः सम्यक् समदृक् विचरस्व गाम् ॥ 6॥
यत् इदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः ।
नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ 7॥
पुंसः अयुक्तस्य नानार्थः भ्रमः सः गुणदोषभाक् ।
कर्माकर्मविकर्म इति गुणदोषधियः भिदा ॥ 8॥
तस्मात् युक्तैन्द्रियग्रामः युक्तचित्तः इदं जगत् ।
आत्मनि ईक्षस्व विततं आत्मानं मयि अधीश्वरे ॥ 9॥
ज्ञानविज्ञानसंयुक्तः आत्मभूतः शरीरिणाम् ।
आत्मानुभवतुष्टात्मा न अन्तरायैः विहन्यसे ॥ 10॥
दोषबुद्ध्या उभयातीतः निषेधात् न निवर्तते ।
गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथा अर्भकः ॥ 11॥
सर्वभूतसुहृत् शान्तः ज्ञानविज्ञाननिश्चयः ।
पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥ 12॥
श्री शुकः उवाच ।
इति आदिष्टः भगवता महाभागवतः नृप ।
उद्धवः प्रणिपत्य आह तत्त्वजिज्ञासुः अच्युतम् ॥ 13॥
उद्धवः उवाच ।
योगेश योगविन्न्यास योगात्म योगसम्भव ।
निःश्रेयसाय मे प्रोक्तः त्यागः सन्न्यासलक्षणः ॥ 14॥
त्यागः अयं दुष्करः भूमन् कामानां विषयात्मभिः ।
सुतरां त्वयि सर्वात्मन् न अभक्तैः इति मे मतिः ॥ 15॥
सः अहं मम अहं इति मूढमतिः विगाढः
त्वत् मायया विरचित आत्मनि सानुबन्धे ।
तत् तु अञ्जसा निगदितं भवता यथा अहम्
संसाधयामि भगवन् अनुशाधि भृत्यम् ॥ 16॥
सत्यस्य ते स्वदृशः आत्मनः आत्मनः अन्यम्
वक्तारं ईश विबुधेषु अपि न अनुचक्षे ।
सर्वे विमोहितधियः तव मायया इमे
ब्रह्मादयः तनुभृतः बहिः अर्थभावः ॥ 17॥
तस्मात् भवन्तं अनवद्यं अनन्तपारम्
सर्वज्ञं ईश्वरं अकुण्ठविकुण्ठधिष्णि अयम् ।
निर्विण्णधीः अहं उ ह वृजनाभितप्तः
नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ 18॥
श्री भगवान् उवाच ।
प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः ।
समुद्धरन्ति हि आत्मानं आत्मना एव अशुभाशयात् ॥ 19॥
आत्मनः गुरुः आत्मा एव पुरुषस्य विशेषतः ।
यत् प्रत्यक्ष अनुमानाभ्यां श्रेयः असौ अनुविन्दते ॥ 20॥
पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्ययोगविशारदाः ।
आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्ति उपबृंहितम् ॥ 21॥
एकद्वित्रिचतुष्पादः बहुपादः तथा अपदः ।
बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टाः तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ 22॥
अत्र मां मार्गयन्त्यद्धाः युक्ताः हेतुभिः ईश्वरम् ।
गृह्यमाणैः गुणैः लिङ्गैः अग्राह्यं अनुमानतः ॥ 23॥
अत्र अपि उदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम् ।
अवधूतस्य संवादं यदोः अमिततेजसः ॥ 24॥
(अथ अवधूतगीतम् ।)
अवधूतं द्विजं कञ्चित् चरन्तं अकुतोभयम् ।
कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित् ॥ 25॥
यदुः उवाच ।
कुतः बुद्धिः इयं ब्रह्मन् अकर्तुः सुविशारदा ।
यां आसाद्य भवान् लोकं विद्वान् चरति बालवत् ॥ 26॥
प्रायः धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवाः ।
हेतुना एव समीहन्ते आयुषः यशसः श्रियः ॥ 27॥
त्वं तु कल्पः कविः दक्षः सुभगः अमृतभाषणः ।
न कर्ता नेहसे किञ्चित् जडौन्मत्तपिशाचवत् ॥ 28॥
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना ।
न तप्यसे अग्निना मुक्तः गङ्गाम्भस्थः इव द्विपः ॥ 29॥
त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन् आत्मनि आनन्दकारणम् ।
ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवल आत्मनः ॥ 30॥
श्री भगवान् उवाच ।
यदुना एवं महाभागः ब्रह्मण्येन सुमेधसा ।
पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रय अवनतं द्विजः ॥ 31॥
ब्राह्मणः उवाच ।
सन्ति मे गुरवः राजन् बहवः बुद्ध्या उपाश्रिताः ।
यतः बुद्धिं उपादाय मुक्तः अटामि इह तान् श्रुणु ॥ 32॥
पृथिवी वायुः आकाशं आपः अग्निः चन्द्रमा रविः ।
कपोतः अजगरः सिन्धुः पतङ्गः मधुकृद् गजः ॥ 33॥
मधुहा हरिणः मीनः पिङ्गला कुररः अर्भकः ।
कुमारी शरकृत् सर्पः ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥ 34॥
एते मे गुरवः राजन् चतुर्विंशतिः आश्रिताः ।
शिक्षा वृत्तिभिः एतेषां अन्वशिक्षं इह आत्मनः ॥ 35॥
यतः यत् अनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज ।
तत् तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ 36॥
भूतैः आक्रमाणः अपि धीरः दैववशानुगैः ।
तत् विद्वान् न चलेत् मार्गात् अन्वशिक्षं क्षितेः व्रतम् ॥ 37॥
शश्वत् परार्थसर्वेहः परार्थ एकान्तसम्भवः ।
साधुः शिक्षेत भूभृत्तः नगशिष्यः परात्मताम् ॥
38॥
प्राणवृत्त्या एव सन्तुष्येत् मुनिः न एव इन्द्रियप्रियैः ।
ज्ञानं यथा न नश्येत न अवकीर्येत वाङ्मनः ॥ 39॥
विषयेषु आविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वतः ।
गुणदोषव्यपेत आत्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ 40॥
पार्थिवेषु इह देहेषु प्रविष्टः तत् गुणाश्रयः ।
गुणैः न युज्यते योगी गन्धैः वायुः इव आत्मदृक् ॥ 41॥
अन्तः हितः च स्थिरजङ्गमेषु
ब्रह्म आत्मभावेन समन्वयेन ।
व्याप्त्य अवच्छेदं असङ्गं आत्मनः
मुनिः नभः त्वं विततस्य भावयेत् ॥ 42॥
तेजः अबन्नमयैः भावैः मेघ आद्यैः वायुना ईरितैः ।
न स्पृश्यते नभः तद्वत् कालसृष्टैः गुणैः पुमान् ॥
43॥
स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धः माधुर्यः तीर्थभूः नृणाम् ।
मुनिः पुनाति अपां मित्रं ईक्ष उपस्पर्शकीर्तनैः ॥ 44॥
तेजस्वी तपसा दीप्तः दुर्धर्षौदरभाजनः ।
सर्वभक्षः अपि युक्त आत्मा न आदत्ते मलं अग्निवत् ॥ 45॥
क्वचित् शन्नः क्वचित् स्पष्टः उपास्यः श्रेयः इच्छताम् ।
भुङ्क्ते सर्वत्र दातॄणां दहन् प्राक् उत्तर अशुभम् ॥
46॥
स्वमायया सृष्टं इदं सत् असत् लक्षणं विभुः ।
प्रविष्टः ईयते तत् तत् स्वरूपः अग्निः इव एधसि ॥ 47॥
विसर्गाद्याः श्मशानान्ताः भावाः देहस्य न आत्मनः ।
कलानां इव चन्द्रस्य कालेन अव्यक्तवर्त्मना ॥ 48॥
कालेन हि ओघवेगेन भूतानां प्रभव अपि अयौ ।
नित्यौ अपि न दृश्येते आत्मनः अग्नेः यथा अर्चिषाम् ॥ 49॥
गुणैः गुणान् उपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति ।
न तेषु युज्यते योगी गोभिः गाः इव गोपतिः ॥ 50॥
बुध्यते स्वेन भेदेन व्यक्तिस्थः इव तत् गतः ।
लक्ष्यते स्थूलमतिभिः आत्मा च अवस्थितः अर्कवत् ॥ 51॥
न अतिस्नेहः प्रसङ्गः वा कर्तव्यः क्व अपि केनचित् ।
कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोतः इव दीनधीः ॥ 52॥
कपोतः कश्चन अरण्ये कृतनीडः वनस्पतौ ।
कपोत्या भार्यया सार्धं उवास कतिचित् समाः ॥ 53॥
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणौ ।
दृष्टिं दृष्ट्याङ्गं अङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः ॥
54॥
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् ।
मिथुनीभूय विस्रब्धौ चेरतुः वनराजिषु ॥ 55॥
यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्ति अनुकम्पिता ।
तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेण अपि अजितैन्द्रियः ॥ 56॥
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णति कालः आगते ।
अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्युः सन्निधौ सती ॥ 57॥
तेषू काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः ।
शक्तिभिः दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥ 58॥
प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सलौ ।
शऋण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कलभाषितैः ॥ 59॥
तासां पतत्रैः सुस्पर्शैः कूजितैः मुग्धचेष्टितैः ।
प्रत्युद्गमैः अदीनानां पितरौ मुदं आपतुः ॥ 60॥
स्नेहानुबद्धहृदयौ अन्योन्यं विष्णुमायया ।
विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः ॥ 61॥
एकदा जग्मतुः तासां अन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ ।
परितः कानने तस्मिन् अर्थिनौ चेरतुः चिरम् ॥ 62॥
दृष्ट्वा तान् लुब्धकः कश्चित् यदृच्छ अतः वनेचरः ।
जगृहे जालं आतत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥ 63॥
कपोतः च कपोती च प्रजापोषे सदा उत्सुकौ ।
गतौ पोषणं आदाय स्वनीडं उपजग्मतुः ॥ 64॥
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जालसंवृतान् ।
तान् अभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतः भृशदुःखिता ॥ 65॥
सा असकृत् स्नेहगुणिता दीनचित्ता अजमायया ।
स्वयं च अबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्ति अपस्मृतिः ॥ 66॥
कपोतः च आत्मजान् बद्धान् आत्मनः अपि अधिकान् प्रियान् ।
भार्यां च आत्मसमां दीनः विललाप अतिदुःखितः ॥ 67॥
अहो मे पश्यत अपायं अल्पपुण्यस्य दुर्मतेः ।
अतृप्तस्य अकृतार्थस्य गृहः त्रैवर्गिकः हतः ॥ 68॥
अनुरूपा अनुकूला च यस्य मे पतिदेवता ।
शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर्याति साधुभिः ॥ 69॥
सः अहं शून्ये गृहे दीनः मृतदारः मृतप्रजः ।
जिजीविषे किमर्थं वा विधुरः दुःखजीवितः ॥ 70॥
तान् तथा एव आवृतान् शिग्भिः मृत्युग्रस्तान् विचेष्टतः ।
स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन् अपि अबुधः अपतत् ॥ 71॥
तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृहमेधिनम् ।
कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥ 72॥
एवं कुटुम्बी अशान्त आत्मा द्वन्द्व आरामः पतत् त्रिवत् ।
पुष्णन् कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धः अवसीदति ॥ 73॥
यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारं अपावृतम् ।
गृहेषु खगवत् सक्तः तं आरूढच्युतं विदुः ॥ 74॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
यद्वधूतेतिहासे सप्तमोऽध्यायः ॥
atha saptamo'dhyāyaḥ |
śrī bhagavān uvāca |
yat āttha māṃ mahābhāga tat cikīrṣitaṃ eva me |
brahmā bhavaḥ lokapālāḥ svarvāsaṃ me abhikāṅkṣiṇaḥ || 1||
mayā niṣpāditaṃ hi atra devakāryaṃ aśeṣataḥ |
yadarthaṃ avatīrṇaḥ ahaṃ aṃśena brahmaṇārthitaḥ || 2||
kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyati anyonyavigrahāt |
samudraḥ saptame ahnhyetāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati || 3||
yaḥ hi eva ayaṃ mayā tyaktaḥ lokaḥ ayaṃ naṣṭamaṅgalaḥ |
bhaviṣyati acirāt sādho kalinā'pi nirākṛtaḥ || 4||
na vastavyaṃ tvayā eva iha mayā tyakte mahītale |
janaḥ adharmaruciḥ bhadraḥ bhaviṣyati kalau yuge || 5||
tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu |
mayi āveśya manaḥ samyak samadṛk vicarasva gām || 6||
yat idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ |
naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam || 7||
puṃsaḥ ayuktasya nānārthaḥ bhramaḥ saḥ guṇadoṣabhāk |
karmākarmavikarma iti guṇadoṣadhiyaḥ bhidā || 8||
tasmāt yuktaindriyagrāmaḥ yuktacittaḥ idaṃ jagat |
ātmani īkṣasva vitataṃ ātmānaṃ mayi adhīśvare || 9||
jñānavijñānasaṃyuktaḥ ātmabhūtaḥ śarīriṇām |
ātmānubhavatuṣṭātmā na antarāyaiḥ vihanyase || 10||
doṣabuddhyā ubhayātītaḥ niṣedhāt na nivartate |
guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathā arbhakaḥ || 11||
sarvabhūtasuhṛt śāntaḥ jñānavijñānaniścayaḥ |
paśyan madātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ || 12||
śrī śukaḥ uvāca |
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā mahābhāgavataḥ nṛpa |
uddhavaḥ praṇipatya āha tattvajijñāsuḥ acyutam || 13||
uddhavaḥ uvāca |
yogeśa yogavinnyāsa yogātma yogasambhava |
niḥśreyasāya me proktaḥ tyāgaḥ sannyāsalakṣaṇaḥ || 14||
tyāgaḥ ayaṃ duṣkaraḥ bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ |
sutarāṃ tvayi sarvātman na abhaktaiḥ iti me matiḥ || 15||
saḥ ahaṃ mama ahaṃ iti mūḍhamatiḥ vigāḍhaḥ
tvat māyayā viracita ātmani sānubandhe |
tat tu añjasā nigaditaṃ bhavatā yathā aham
saṃsādhayāmi bhagavan anuśādhi bhṛtyam || 16||
satyasya te svadṛśaḥ ātmanaḥ ātmanaḥ anyam
vaktāraṃ īśa vibudheṣu api na anucakṣe |
sarve vimohitadhiyaḥ tava māyayā ime
brahmādayaḥ tanubhṛtaḥ bahiḥ arthabhāvaḥ || 17||
tasmāt bhavantaṃ anavadyaṃ anantapāram
sarvajñaṃ īśvaraṃ akuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇi ayam |
nirviṇṇadhīḥ ahaṃ u ha vṛjanābhitaptaḥ
nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye || 18||
śrī bhagavān uvāca |
prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ |
samuddharanti hi ātmānaṃ ātmanā eva aśubhāśayāt || 19||
ātmanaḥ guruḥ ātmā eva puruṣasya viśeṣataḥ |
yat pratyakṣa anumānābhyāṃ śreyaḥ asau anuvindate || 20||
puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhyayogaviśāradāḥ |
āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśakti upabṛṃhitam || 21||
ekadvitricatuṣpādaḥ bahupādaḥ tathā apadaḥ |
bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāḥ tāsāṃ me pauruṣī priyā || 22||
atra māṃ mārgayantyaddhāḥ yuktāḥ hetubhiḥ īśvaram |
gṛhyamāṇaiḥ guṇaiḥ liṅgaiḥ agrāhyaṃ anumānataḥ || 23||
atra api udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |
avadhūtasya saṃvādaṃ yadoḥ amitatejasaḥ || 24||
(atha avadhūtagītam |)
avadhūtaṃ dvijaṃ kañcit carantaṃ akutobhayam |
kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit || 25||
yaduḥ uvāca |
kutaḥ buddhiḥ iyaṃ brahman akartuḥ suviśāradā |
yāṃ āsādya bhavān lokaṃ vidvān carati bālavat || 26||
prāyaḥ dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ |
hetunā eva samīhante āyuṣaḥ yaśasaḥ śriyaḥ || 27||
tvaṃ tu kalpaḥ kaviḥ dakṣaḥ subhagaḥ amṛtabhāṣaṇaḥ |
na kartā nehase kiñcit jaḍaunmattapiśācavat || 28||
janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā |
na tapyase agninā muktaḥ gaṅgāmbhasthaḥ iva dvipaḥ || 29||
tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahman ātmani ānandakāraṇam |
brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevala ātmanaḥ || 30||
śrī bhagavān uvāca |
yadunā evaṃ mahābhāgaḥ brahmaṇyena sumedhasā |
pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśraya avanataṃ dvijaḥ || 31||
brāhmaṇaḥ uvāca |
santi me guravaḥ rājan bahavaḥ buddhyā upāśritāḥ |
yataḥ buddhiṃ upādāya muktaḥ aṭāmi iha tān śruṇu || 32||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaṃ āpaḥ agniḥ candramā raviḥ |
kapotaḥ ajagaraḥ sindhuḥ pataṅgaḥ madhukṛd gajaḥ || 33||
madhuhā hariṇaḥ mīnaḥ piṅgalā kuraraḥ arbhakaḥ |
kumārī śarakṛt sarpaḥ ūrṇanābhiḥ supeśakṛt || 34||
ete me guravaḥ rājan caturviṃśatiḥ āśritāḥ |
śikṣā vṛttibhiḥ eteṣāṃ anvaśikṣaṃ iha ātmanaḥ || 35||
yataḥ yat anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja |
tat tathā puruṣavyāghra nibodha kathayāmi te || 36||
bhūtaiḥ ākramāṇaḥ api dhīraḥ daivavaśānugaiḥ |
tat vidvān na calet mārgāt anvaśikṣaṃ kṣiteḥ vratam || 37||
śaśvat parārthasarvehaḥ parārtha ekāntasambhavaḥ |
sādhuḥ śikṣeta bhūbhṛttaḥ nagaśiṣyaḥ parātmatām ||
38||
prāṇavṛttyā eva santuṣyet muniḥ na eva indriyapriyaiḥ |
jñānaṃ yathā na naśyeta na avakīryeta vāṅmanaḥ || 39||
viṣayeṣu āviśan yogī nānādharmeṣu sarvataḥ |
guṇadoṣavyapeta ātmā na viṣajjeta vāyuvat || 40||
pārthiveṣu iha deheṣu praviṣṭaḥ tat guṇāśrayaḥ |
guṇaiḥ na yujyate yogī gandhaiḥ vāyuḥ iva ātmadṛk || 41||
antaḥ hitaḥ ca sthirajaṅgameṣu
brahma ātmabhāvena samanvayena |
vyāptya avacchedaṃ asaṅgaṃ ātmanaḥ
muniḥ nabhaḥ tvaṃ vitatasya bhāvayet || 42||
tejaḥ abannamayaiḥ bhāvaiḥ megha ādyaiḥ vāyunā īritaiḥ |
na spṛśyate nabhaḥ tadvat kālasṛṣṭaiḥ guṇaiḥ pumān ||
43||
svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdhaḥ mādhuryaḥ tīrthabhūḥ nṛṇām |
muniḥ punāti apāṃ mitraṃ īkṣa upasparśakīrtanaiḥ || 44||
tejasvī tapasā dīptaḥ durdharṣaudarabhājanaḥ |
sarvabhakṣaḥ api yukta ātmā na ādatte malaṃ agnivat || 45||
kvacit śannaḥ kvacit spaṣṭaḥ upāsyaḥ śreyaḥ icchatām |
bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṃ dahan prāk uttara aśubham ||
46||
svamāyayā sṛṣṭaṃ idaṃ sat asat lakṣaṇaṃ vibhuḥ |
praviṣṭaḥ īyate tat tat svarūpaḥ agniḥ iva edhasi || 47||
visargādyāḥ śmaśānāntāḥ bhāvāḥ dehasya na ātmanaḥ |
kalānāṃ iva candrasya kālena avyaktavartmanā || 48||
kālena hi oghavegena bhūtānāṃ prabhava api ayau |
nityau api na dṛśyete ātmanaḥ agneḥ yathā arciṣām || 49||
guṇaiḥ guṇān upādatte yathākālaṃ vimuñcati |
na teṣu yujyate yogī gobhiḥ gāḥ iva gopatiḥ || 50||
budhyate svena bhedena vyaktisthaḥ iva tat gataḥ |
lakṣyate sthūlamatibhiḥ ātmā ca avasthitaḥ arkavat || 51||
na atisnehaḥ prasaṅgaḥ vā kartavyaḥ kva api kenacit |
kurvan vindeta santāpaṃ kapotaḥ iva dīnadhīḥ || 52||
kapotaḥ kaścana araṇye kṛtanīḍaḥ vanaspatau |
kapotyā bhāryayā sārdhaṃ uvāsa katicit samāḥ || 53||
kapotau snehaguṇitahṛdayau gṛhadharmiṇau |
dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgaṃ aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ ||
54||
śayyāsanāṭanasthānavārtākrīḍāśanādikam |
mithunībhūya visrabdhau ceratuḥ vanarājiṣu || 55||
yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanti anukampitā |
taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇa api ajitaindriyaḥ || 56||
kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇati kālaḥ āgate |
aṇḍāni suṣuve nīḍe svapatyuḥ sannidhau satī || 57||
teṣū kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ |
śaktibhiḥ durvibhāvyābhiḥ komalāṅgatanūruhāḥ || 58||
prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putravatsalau |
śaṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kalabhāṣitaiḥ || 59||
tāsāṃ patatraiḥ susparśaiḥ kūjitaiḥ mugdhaceṣṭitaiḥ |
pratyudgamaiḥ adīnānāṃ pitarau mudaṃ āpatuḥ || 60||
snehānubaddhahṛdayau anyonyaṃ viṣṇumāyayā |
vimohitau dīnadhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ || 61||
ekadā jagmatuḥ tāsāṃ annārthaṃ tau kuṭumbinau |
paritaḥ kānane tasmin arthinau ceratuḥ ciram || 62||
dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścit yadṛccha ataḥ vanecaraḥ |
jagṛhe jālaṃ ātatya carataḥ svālayāntike || 63||
kapotaḥ ca kapotī ca prajāpoṣe sadā utsukau |
gatau poṣaṇaṃ ādāya svanīḍaṃ upajagmatuḥ || 64||
kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jālasaṃvṛtān |
tān abhyadhāvat krośantī krośataḥ bhṛśaduḥkhitā || 65||
sā asakṛt snehaguṇitā dīnacittā ajamāyayā |
svayaṃ ca abadhyata śicā baddhān paśyanti apasmṛtiḥ || 66||
kapotaḥ ca ātmajān baddhān ātmanaḥ api adhikān priyān |
bhāryāṃ ca ātmasamāṃ dīnaḥ vilalāpa atiduḥkhitaḥ || 67||
aho me paśyata apāyaṃ alpapuṇyasya durmateḥ |
atṛptasya akṛtārthasya gṛhaḥ traivargikaḥ hataḥ || 68||
anurūpā anukūlā ca yasya me patidevatā |
śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svaryāti sādhubhiḥ || 69||
saḥ ahaṃ śūnye gṛhe dīnaḥ mṛtadāraḥ mṛtaprajaḥ |
jijīviṣe kimarthaṃ vā vidhuraḥ duḥkhajīvitaḥ || 70||
tān tathā eva āvṛtān śigbhiḥ mṛtyugrastān viceṣṭataḥ |
svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyan api abudhaḥ apatat || 71||
taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛhamedhinam |
kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham || 72||
evaṃ kuṭumbī aśānta ātmā dvandva ārāmaḥ patat trivat |
puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandhaḥ avasīdati || 73||
yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ muktidvāraṃ apāvṛtam |
gṛheṣu khagavat saktaḥ taṃ ārūḍhacyutaṃ viduḥ || 74||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
yadvadhūtetihāse saptamo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Sinhala script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.