Uddhavagita - Saptamo'dhyayah

ॐ

උද්ධවගීතා - සප්තමෝ(අ)ධ්යායඃ

Gita Vyasa Sinhala

අථ සප්තමෝ(අ)ධ්යායඃ .

ශ්රී භගවාන් උවාච .

යත් ආත්ථ මාං මහාභාග තත් චිකීර්ෂිතං ඒව මේ .

බ්රහ්මා භවඃ ලෝකපාලාඃ ස්වර්වාසං මේ අභිකාඞ්ක්ෂිණඃ .. 1..

මයා නිෂ්පාදිතං හි අත්ර දේවකාර්යං අශේෂතඃ .

යදර්ථං අවතීර්ණඃ අහං අංශේන බ්රහ්මණාර්ථිතඃ .. 2..

කුලං වෛ ශාපනිර්දග්ධං නඞ්ක්ෂ්යති අන්යෝන්යවිග්රහාත් .

සමුද්රඃ සප්තමේ අහ්න්හ්යේතාං පුරීං ච ප්ලාවයිෂ්යති .. 3..

යඃ හි ඒව අයං මයා ත්යක්තඃ ලෝකඃ අයං නෂ්ටමඞ්ගලඃ .

භවිෂ්යති අචිරාත් සාධෝ කලිනා(අ)පි නිරාකෘතඃ .. 4..

න වස්තව්යං ත්වයා ඒව ඉහ මයා ත්යක්තේ මහීතලේ .

ජනඃ අධර්මරුචිඃ භද්රඃ භවිෂ්යති කලෞ යුගේ .. 5..

ත්වං තු සර්වං පරිත්යජ්ය ස්නේහං ස්වජනබන්ධුෂු .

මයි ආවේශ්ය මනඃ සම්යක් සමදෘක් විචරස්ව ගාම් .. 6..

යත් ඉදං මනසා වාචා චක්ෂුර්භ්යාං ශ්රවණාදිභිඃ .

නශ්වරං ගෘහ්යමාණං ච විද්ධි මායාමනෝමයම් .. 7..

පුංසඃ අයුක්තස්ය නානාර්ථඃ භ්රමඃ සඃ ගුණදෝෂභාක් .

කර්මාකර්මවිකර්ම ඉති ගුණදෝෂධියඃ භිදා .. 8..

තස්මාත් යුක්තෛන්ද්රියග්රාමඃ යුක්තචිත්තඃ ඉදං ජගත් .

ආත්මනි ඊක්ෂස්ව විතතං ආත්මානං මයි අධීශ්වරේ .. 9..

ජ්ඤානවිජ්ඤානසංයුක්තඃ ආත්මභූතඃ ශරීරිණාම් .

ආත්මානුභවතුෂ්ටාත්මා න අන්තරායෛඃ විහන්යසේ .. 10..

දෝෂබුද්ධ්යා උභයාතීතඃ නිෂේධාත් න නිවර්තතේ .

ගුණබුද්ධ්යා ච විහිතං න කරෝති යථා අර්භකඃ .. 11..

සර්වභූතසුහෘත් ශාන්තඃ ජ්ඤානවිජ්ඤානනිශ්චයඃ .

පශ්යන් මදාත්මකං විශ්වං න විපද්යේත වෛ පුනඃ .. 12..

ශ්රී ශුකඃ උවාච .

ඉති ආදිෂ්ටඃ භගවතා මහාභාගවතඃ නෘප .

උද්ධවඃ ප්රණිපත්ය ආහ තත්ත්වජිජ්ඤාසුඃ අච්යුතම් .. 13..

උද්ධවඃ උවාච .

යෝගේශ යෝගවින්න්යාස යෝගාත්ම යෝගසම්භව .

නිඃශ්රේයසාය මේ ප්රෝක්තඃ ත්යාගඃ සන්න්යාසලක්ෂණඃ .. 14..

ත්යාගඃ අයං දුෂ්කරඃ භූමන් කාමානාං විෂයාත්මභිඃ .

සුතරාං ත්වයි සර්වාත්මන් න අභක්තෛඃ ඉති මේ මතිඃ .. 15..

සඃ අහං මම අහං ඉති මූඪමතිඃ විගාඪඃ

ත්වත් මායයා විරචිත ආත්මනි සානුබන්ධේ .

තත් තු අඤ්ජසා නිගදිතං භවතා යථා අහම්

සංසාධයාමි භගවන් අනුශාධි භෘත්යම් .. 16..

සත්යස්ය තේ ස්වදෘශඃ ආත්මනඃ ආත්මනඃ අන්යම්

වක්තාරං ඊශ විබුධේෂු අපි න අනුචක්ෂේ .

සර්වේ විමෝහිතධියඃ තව මායයා ඉමේ

බ්රහ්මාදයඃ තනුභෘතඃ බහිඃ අර්ථභාවඃ .. 17..

තස්මාත් භවන්තං අනවද්යං අනන්තපාරම්

සර්වජ්ඤං ඊශ්වරං අකුණ්ඨවිකුණ්ඨධිෂ්ණි අයම් .

නිර්විණ්ණධීඃ අහං උ හ වෘජනාභිතප්තඃ

නාරායණං නරසඛං ශරණං ප්රපද්යේ .. 18..

ශ්රී භගවාන් උවාච .

ප්රායේණ මනුජා ලෝකේ ලෝකතත්ත්වවිචක්ෂණාඃ .

සමුද්ධරන්ති හි ආත්මානං ආත්මනා ඒව අශුභාශයාත් .. 19..

ආත්මනඃ ගුරුඃ ආත්මා ඒව පුරුෂස්ය විශේෂතඃ .

යත් ප්රත්යක්ෂ අනුමානාභ්යාං ශ්රේයඃ අසෞ අනුවින්දතේ .. 20..

පුරුෂත්වේ ච මාං ධීරාඃ සාඞ්ඛ්යයෝගවිශාරදාඃ .

ආවිස්තරාං ප්රපශ්යන්ති සර්වශක්ති උපබෘංහිතම් .. 21..

ඒකද්විත්රිචතුෂ්පාදඃ බහුපාදඃ තථා අපදඃ .

බහ්ව්යඃ සන්ති පුරඃ සෘෂ්ටාඃ තාසාං මේ පෞරුෂී ප්රියා .. 22..

අත්ර මාං මාර්ගයන්ත්යද්ධාඃ යුක්තාඃ හේතුභිඃ ඊශ්වරම් .

ගෘහ්යමාණෛඃ ගුණෛඃ ලිඞ්ගෛඃ අග්රාහ්යං අනුමානතඃ .. 23..

අත්ර අපි උදාහරන්ති ඉමං ඉතිහාසං පුරාතනම් .

අවධූතස්ය සංවාදං යදෝඃ අමිතතේජසඃ .. 24..

(අථ අවධූතගීතම් .)

අවධූතං ද්විජං කඤ්චිත් චරන්තං අකුතෝභයම් .

කවිං නිරීක්ෂ්ය තරුණං යදුඃ පප්රච්ඡ ධර්මවිත් .. 25..

යදුඃ උවාච .

කුතඃ බුද්ධිඃ ඉයං බ්රහ්මන් අකර්තුඃ සුවිශාරදා .

යාං ආසාද්ය භවාන් ලෝකං විද්වාන් චරති බාලවත් .. 26..

ප්රායඃ ධර්මාර්ථකාමේෂු විවිත්සායාං ච මානවාඃ .

හේතුනා ඒව සමීහන්තේ ආයුෂඃ යශසඃ ශ්රියඃ .. 27..

ත්වං තු කල්පඃ කවිඃ දක්ෂඃ සුභගඃ අමෘතභාෂණඃ .

න කර්තා නේහසේ කිඤ්චිත් ජඩෞන්මත්තපිශාචවත් .. 28..

ජනේෂු දහ්යමානේෂු කාමලෝභදවාග්නිනා .

න තප්යසේ අග්නිනා මුක්තඃ ගඞ්ගාම්භස්ථඃ ඉව ද්විපඃ .. 29..

ත්වං හි නඃ පෘච්ඡතාං බ්රහ්මන් ආත්මනි ආනන්දකාරණම් .

බ්රූහි ස්පර්ශවිහීනස්ය භවතඃ කේවල ආත්මනඃ .. 30..

ශ්රී භගවාන් උවාච .

යදුනා ඒවං මහාභාගඃ බ්රහ්මණ්යේන සුමේධසා .

පෘෂ්ටඃ සභාජිතඃ ප්රාහ ප්රශ්රය අවනතං ද්විජඃ .. 31..

බ්රාහ්මණඃ උවාච .

සන්ති මේ ගුරවඃ රාජන් බහවඃ බුද්ධ්යා උපාශ්රිතාඃ .

යතඃ බුද්ධිං උපාදාය මුක්තඃ අටාමි ඉහ තාන් ශ්රුණු .. 32..

පෘථිවී වායුඃ ආකාශං ආපඃ අග්නිඃ චන්ද්රමා රවිඃ .

කපෝතඃ අජගරඃ සින්ධුඃ පතඞ්ගඃ මධුකෘද් ගජඃ .. 33..

මධුහා හරිණඃ මීනඃ පිඞ්ගලා කුරරඃ අර්භකඃ .

කුමාරී ශරකෘත් සර්පඃ ඌර්ණනාභිඃ සුපේශකෘත් .. 34..

ඒතේ මේ ගුරවඃ රාජන් චතුර්විංශතිඃ ආශ්රිතාඃ .

ශික්ෂා වෘත්තිභිඃ ඒතේෂාං අන්වශික්ෂං ඉහ ආත්මනඃ .. 35..

යතඃ යත් අනුශික්ෂාමි යථා වා නාහුෂාත්මජ .

තත් තථා පුරුෂව්යාඝ්ර නිබෝධ කථයාමි තේ .. 36..

භූතෛඃ ආක්රමාණඃ අපි ධීරඃ දෛවවශානුගෛඃ .

තත් විද්වාන් න චලේත් මාර්ගාත් අන්වශික්ෂං ක්ෂිතේඃ ව්රතම් .. 37..

ශශ්වත් පරාර්ථසර්වේහඃ පරාර්ථ ඒකාන්තසම්භවඃ .

සාධුඃ ශික්ෂේත භූභෘත්තඃ නගශිෂ්යඃ පරාත්මතාම් ..

38..

ප්රාණවෘත්ත්යා ඒව සන්තුෂ්යේත් මුනිඃ න ඒව ඉන්ද්රියප්රියෛඃ .

ජ්ඤානං යථා න නශ්යේත න අවකීර්යේත වාඞ්මනඃ .. 39..

විෂයේෂු ආවිශන් යෝගී නානාධර්මේෂු සර්වතඃ .

ගුණදෝෂව්යපේත ආත්මා න විෂජ්ජේත වායුවත් .. 40..

පාර්ථිවේෂු ඉහ දේහේෂු ප්රවිෂ්ටඃ තත් ගුණාශ්රයඃ .

ගුණෛඃ න යුජ්යතේ යෝගී ගන්ධෛඃ වායුඃ ඉව ආත්මදෘක් .. 41..

අන්තඃ හිතඃ ච ස්ථිරජඞ්ගමේෂු

බ්රහ්ම ආත්මභාවේන සමන්වයේන .

ව්යාප්ත්ය අවච්ඡේදං අසඞ්ගං ආත්මනඃ

මුනිඃ නභඃ ත්වං විතතස්ය භාවයේත් .. 42..

තේජඃ අබන්නමයෛඃ භාවෛඃ මේඝ ආද්යෛඃ වායුනා ඊරිතෛඃ .

න ස්පෘශ්යතේ නභඃ තද්වත් කාලසෘෂ්ටෛඃ ගුණෛඃ පුමාන් ..

43..

ස්වච්ඡඃ ප්රකෘතිතඃ ස්නිග්ධඃ මාධුර්යඃ තීර්ථභූඃ නෘණාම් .

මුනිඃ පුනාති අපාං මිත්රං ඊක්ෂ උපස්පර්ශකීර්තනෛඃ .. 44..

තේජස්වී තපසා දීප්තඃ දුර්ධර්ෂෞදරභාජනඃ .

සර්වභක්ෂඃ අපි යුක්ත ආත්මා න ආදත්තේ මලං අග්නිවත් .. 45..

ක්වචිත් ශන්නඃ ක්වචිත් ස්පෂ්ටඃ උපාස්යඃ ශ්රේයඃ ඉච්ඡතාම් .

භුඞ්ක්තේ සර්වත්ර දාතෲණාං දහන් ප්රාක් උත්තර අශුභම් ..

46..

ස්වමායයා සෘෂ්ටං ඉදං සත් අසත් ලක්ෂණං විභුඃ .

ප්රවිෂ්ටඃ ඊයතේ තත් තත් ස්වරූපඃ අග්නිඃ ඉව ඒධසි .. 47..

විසර්ගාද්යාඃ ශ්මශානාන්තාඃ භාවාඃ දේහස්ය න ආත්මනඃ .

කලානාං ඉව චන්ද්රස්ය කාලේන අව්යක්තවර්ත්මනා .. 48..

කාලේන හි ඕඝවේගේන භූතානාං ප්රභව අපි අයෞ .

නිත්යෞ අපි න දෘශ්යේතේ ආත්මනඃ අග්නේඃ යථා අර්චිෂාම් .. 49..

ගුණෛඃ ගුණාන් උපාදත්තේ යථාකාලං විමුඤ්චති .

න තේෂු යුජ්යතේ යෝගී ගෝභිඃ ගාඃ ඉව ගෝපතිඃ .. 50..

බුධ්යතේ ස්වේන භේදේන ව්යක්තිස්ථඃ ඉව තත් ගතඃ .

ලක්ෂ්යතේ ස්ථූලමතිභිඃ ආත්මා ච අවස්ථිතඃ අර්කවත් .. 51..

න අතිස්නේහඃ ප්රසඞ්ගඃ වා කර්තව්යඃ ක්ව අපි කේනචිත් .

කුර්වන් වින්දේත සන්තාපං කපෝතඃ ඉව දීනධීඃ .. 52..

කපෝතඃ කශ්චන අරණ්යේ කෘතනීඩඃ වනස්පතෞ .

කපෝත්යා භාර්යයා සාර්ධං උවාස කතිචිත් සමාඃ .. 53..

කපෝතෞ ස්නේහගුණිතහෘදයෞ ගෘහධර්මිණෞ .

දෘෂ්ටිං දෘෂ්ට්යාඞ්ගං අඞ්ගේන බුද්ධිං බුද්ධ්යා බබන්ධතුඃ ..

54..

ශය්යාසනාටනස්ථානවාර්තාක්රීඩාශනාදිකම් .

මිථුනීභූය විස්රබ්ධෞ චේරතුඃ වනරාජිෂු .. 55..

යං යං වාඤ්ඡති සා රාජන් තර්පයන්ති අනුකම්පිතා .

තං තං සමනයත් කාමං කෘච්ඡ්රේණ අපි අජිතෛන්ද්රියඃ .. 56..

කපෝතී ප්රථමං ගර්භං ගෘහ්ණති කාලඃ ආගතේ .

අණ්ඩානි සුෂුවේ නීඩේ ස්වපත්යුඃ සන්නිධෞ සතී .. 57..

තේෂූ කාලේ ව්යජායන්ත රචිතාවයවා හරේඃ .

ශක්තිභිඃ දුර්විභාව්යාභිඃ කෝමලාඞ්ගතනූරුහාඃ .. 58..

ප්රජාඃ පුපුෂතුඃ ප්රීතෞ දම්පතී පුත්රවත්සලෞ .

ශ‍ඍණ්වන්තෞ කූජිතං තාසාං නිර්වෘතෞ කලභාෂිතෛඃ .. 59..

තාසාං පතත්රෛඃ සුස්පර්ශෛඃ කූජිතෛඃ මුග්ධචේෂ්ටිතෛඃ .

ප්රත්යුද්ගමෛඃ අදීනානාං පිතරෞ මුදං ආපතුඃ .. 60..

ස්නේහානුබද්ධහෘදයෞ අන්යෝන්යං විෂ්ණුමායයා .

විමෝහිතෞ දීනධියෞ ශිශූන් පුපුෂතුඃ ප්රජාඃ .. 61..

ඒකදා ජග්මතුඃ තාසාං අන්නාර්ථං තෞ කුටුම්බිනෞ .

පරිතඃ කානනේ තස්මින් අර්ථිනෞ චේරතුඃ චිරම් .. 62..

දෘෂ්ට්වා තාන් ලුබ්ධකඃ කශ්චිත් යදෘච්ඡ අතඃ වනේචරඃ .

ජගෘහේ ජාලං ආතත්ය චරතඃ ස්වාලයාන්තිකේ .. 63..

කපෝතඃ ච කපෝතී ච ප්රජාපෝෂේ සදා උත්සුකෞ .

ගතෞ පෝෂණං ආදාය ස්වනීඩං උපජග්මතුඃ .. 64..

කපෝතී ස්වාත්මජාන් වීක්ෂ්ය බාලකාන් ජාලසංවෘතාන් .

තාන් අභ්යධාවත් ක්රෝශන්තී ක්රෝශතඃ භෘශදුඃඛිතා .. 65..

සා අසකෘත් ස්නේහගුණිතා දීනචිත්තා අජමායයා .

ස්වයං ච අබධ්යත ශිචා බද්ධාන් පශ්යන්ති අපස්මෘතිඃ .. 66..

කපෝතඃ ච ආත්මජාන් බද්ධාන් ආත්මනඃ අපි අධිකාන් ප්රියාන් .

භාර්යාං ච ආත්මසමාං දීනඃ විලලාප අතිදුඃඛිතඃ .. 67..

අහෝ මේ පශ්යත අපායං අල්පපුණ්යස්ය දුර්මතේඃ .

අතෘප්තස්ය අකෘතාර්ථස්ය ගෘහඃ ත්රෛවර්ගිකඃ හතඃ .. 68..

අනුරූපා අනුකූලා ච යස්ය මේ පතිදේවතා .

ශූන්යේ ගෘහේ මාං සන්ත්යජ්ය පුත්රෛඃ ස්වර්යාති සාධුභිඃ .. 69..

සඃ අහං ශූන්යේ ගෘහේ දීනඃ මෘතදාරඃ මෘතප්රජඃ .

ජිජීවිෂේ කිමර්ථං වා විධුරඃ දුඃඛජීවිතඃ .. 70..

තාන් තථා ඒව ආවෘතාන් ශිග්භිඃ මෘත්යුග්රස්තාන් විචේෂ්ටතඃ .

ස්වයං ච කෘපණඃ ශික්ෂු පශ්යන් අපි අබුධඃ අපතත් .. 71..

තං ලබ්ධ්වා ලුබ්ධකඃ ක්රූරඃ කපෝතං ගෘහමේධිනම් .

කපෝතකාන් කපෝතීං ච සිද්ධාර්ථඃ ප්රයයෞ ගෘහම් .. 72..

ඒවං කුටුම්බී අශාන්ත ආත්මා ද්වන්ද්ව ආරාමඃ පතත් ත්රිවත් .

පුෂ්ණන් කුටුම්බං කෘපණඃ සානුබන්ධඃ අවසීදති .. 73..

යඃ ප්රාප්ය මානුෂං ලෝකං මුක්තිද්වාරං අපාවෘතම් .

ගෘහේෂු ඛගවත් සක්තඃ තං ආරූඪච්යුතං විදුඃ .. 74..

ඉති ශ්රීමද්භාගවතේ මහාපුරාණේ පාරමහංස්යාං

සංහිතායාමේකාදශස්කන්ධේ ශ්රීකෘෂ්ණෝද්ධවසංවාදේ

යද්වධූතේතිහාසේ සප්තමෝ(අ)ධ්යායඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

atha saptamo'dhyāyaḥ |

śrī bhagavān uvāca |

yat āttha māṃ mahābhāga tat cikīrṣitaṃ eva me |

brahmā bhavaḥ lokapālāḥ svarvāsaṃ me abhikāṅkṣiṇaḥ || 1||

mayā niṣpāditaṃ hi atra devakāryaṃ aśeṣataḥ |

yadarthaṃ avatīrṇaḥ ahaṃ aṃśena brahmaṇārthitaḥ || 2||

kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyati anyonyavigrahāt |

samudraḥ saptame ahnhyetāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati || 3||

yaḥ hi eva ayaṃ mayā tyaktaḥ lokaḥ ayaṃ naṣṭamaṅgalaḥ |

bhaviṣyati acirāt sādho kalinā'pi nirākṛtaḥ || 4||

na vastavyaṃ tvayā eva iha mayā tyakte mahītale |

janaḥ adharmaruciḥ bhadraḥ bhaviṣyati kalau yuge || 5||

tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu |

mayi āveśya manaḥ samyak samadṛk vicarasva gām || 6||

yat idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ |

naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam || 7||

puṃsaḥ ayuktasya nānārthaḥ bhramaḥ saḥ guṇadoṣabhāk |

karmākarmavikarma iti guṇadoṣadhiyaḥ bhidā || 8||

tasmāt yuktaindriyagrāmaḥ yuktacittaḥ idaṃ jagat |

ātmani īkṣasva vitataṃ ātmānaṃ mayi adhīśvare || 9||

jñānavijñānasaṃyuktaḥ ātmabhūtaḥ śarīriṇām |

ātmānubhavatuṣṭātmā na antarāyaiḥ vihanyase || 10||

doṣabuddhyā ubhayātītaḥ niṣedhāt na nivartate |

guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathā arbhakaḥ || 11||

sarvabhūtasuhṛt śāntaḥ jñānavijñānaniścayaḥ |

paśyan madātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ || 12||

śrī śukaḥ uvāca |

iti ādiṣṭaḥ bhagavatā mahābhāgavataḥ nṛpa |

uddhavaḥ praṇipatya āha tattvajijñāsuḥ acyutam || 13||

uddhavaḥ uvāca |

yogeśa yogavinnyāsa yogātma yogasambhava |

niḥśreyasāya me proktaḥ tyāgaḥ sannyāsalakṣaṇaḥ || 14||

tyāgaḥ ayaṃ duṣkaraḥ bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ |

sutarāṃ tvayi sarvātman na abhaktaiḥ iti me matiḥ || 15||

saḥ ahaṃ mama ahaṃ iti mūḍhamatiḥ vigāḍhaḥ

tvat māyayā viracita ātmani sānubandhe |

tat tu añjasā nigaditaṃ bhavatā yathā aham

saṃsādhayāmi bhagavan anuśādhi bhṛtyam || 16||

satyasya te svadṛśaḥ ātmanaḥ ātmanaḥ anyam

vaktāraṃ īśa vibudheṣu api na anucakṣe |

sarve vimohitadhiyaḥ tava māyayā ime

brahmādayaḥ tanubhṛtaḥ bahiḥ arthabhāvaḥ || 17||

tasmāt bhavantaṃ anavadyaṃ anantapāram

sarvajñaṃ īśvaraṃ akuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇi ayam |

nirviṇṇadhīḥ ahaṃ u ha vṛjanābhitaptaḥ

nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye || 18||

śrī bhagavān uvāca |

prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ |

samuddharanti hi ātmānaṃ ātmanā eva aśubhāśayāt || 19||

ātmanaḥ guruḥ ātmā eva puruṣasya viśeṣataḥ |

yat pratyakṣa anumānābhyāṃ śreyaḥ asau anuvindate || 20||

puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhyayogaviśāradāḥ |

āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśakti upabṛṃhitam || 21||

ekadvitricatuṣpādaḥ bahupādaḥ tathā apadaḥ |

bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāḥ tāsāṃ me pauruṣī priyā || 22||

atra māṃ mārgayantyaddhāḥ yuktāḥ hetubhiḥ īśvaram |

gṛhyamāṇaiḥ guṇaiḥ liṅgaiḥ agrāhyaṃ anumānataḥ || 23||

atra api udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |

avadhūtasya saṃvādaṃ yadoḥ amitatejasaḥ || 24||

(atha avadhūtagītam |)

avadhūtaṃ dvijaṃ kañcit carantaṃ akutobhayam |

kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit || 25||

yaduḥ uvāca |

kutaḥ buddhiḥ iyaṃ brahman akartuḥ suviśāradā |

yāṃ āsādya bhavān lokaṃ vidvān carati bālavat || 26||

prāyaḥ dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ |

hetunā eva samīhante āyuṣaḥ yaśasaḥ śriyaḥ || 27||

tvaṃ tu kalpaḥ kaviḥ dakṣaḥ subhagaḥ amṛtabhāṣaṇaḥ |

na kartā nehase kiñcit jaḍaunmattapiśācavat || 28||

janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā |

na tapyase agninā muktaḥ gaṅgāmbhasthaḥ iva dvipaḥ || 29||

tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahman ātmani ānandakāraṇam |

brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevala ātmanaḥ || 30||

śrī bhagavān uvāca |

yadunā evaṃ mahābhāgaḥ brahmaṇyena sumedhasā |

pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśraya avanataṃ dvijaḥ || 31||

brāhmaṇaḥ uvāca |

santi me guravaḥ rājan bahavaḥ buddhyā upāśritāḥ |

yataḥ buddhiṃ upādāya muktaḥ aṭāmi iha tān śruṇu || 32||

pṛthivī vāyuḥ ākāśaṃ āpaḥ agniḥ candramā raviḥ |

kapotaḥ ajagaraḥ sindhuḥ pataṅgaḥ madhukṛd gajaḥ || 33||

madhuhā hariṇaḥ mīnaḥ piṅgalā kuraraḥ arbhakaḥ |

kumārī śarakṛt sarpaḥ ūrṇanābhiḥ supeśakṛt || 34||

ete me guravaḥ rājan caturviṃśatiḥ āśritāḥ |

śikṣā vṛttibhiḥ eteṣāṃ anvaśikṣaṃ iha ātmanaḥ || 35||

yataḥ yat anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja |

tat tathā puruṣavyāghra nibodha kathayāmi te || 36||

bhūtaiḥ ākramāṇaḥ api dhīraḥ daivavaśānugaiḥ |

tat vidvān na calet mārgāt anvaśikṣaṃ kṣiteḥ vratam || 37||

śaśvat parārthasarvehaḥ parārtha ekāntasambhavaḥ |

sādhuḥ śikṣeta bhūbhṛttaḥ nagaśiṣyaḥ parātmatām ||

38||

prāṇavṛttyā eva santuṣyet muniḥ na eva indriyapriyaiḥ |

jñānaṃ yathā na naśyeta na avakīryeta vāṅmanaḥ || 39||

viṣayeṣu āviśan yogī nānādharmeṣu sarvataḥ |

guṇadoṣavyapeta ātmā na viṣajjeta vāyuvat || 40||

pārthiveṣu iha deheṣu praviṣṭaḥ tat guṇāśrayaḥ |

guṇaiḥ na yujyate yogī gandhaiḥ vāyuḥ iva ātmadṛk || 41||

antaḥ hitaḥ ca sthirajaṅgameṣu

brahma ātmabhāvena samanvayena |

vyāptya avacchedaṃ asaṅgaṃ ātmanaḥ

muniḥ nabhaḥ tvaṃ vitatasya bhāvayet || 42||

tejaḥ abannamayaiḥ bhāvaiḥ megha ādyaiḥ vāyunā īritaiḥ |

na spṛśyate nabhaḥ tadvat kālasṛṣṭaiḥ guṇaiḥ pumān ||

43||

svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdhaḥ mādhuryaḥ tīrthabhūḥ nṛṇām |

muniḥ punāti apāṃ mitraṃ īkṣa upasparśakīrtanaiḥ || 44||

tejasvī tapasā dīptaḥ durdharṣaudarabhājanaḥ |

sarvabhakṣaḥ api yukta ātmā na ādatte malaṃ agnivat || 45||

kvacit śannaḥ kvacit spaṣṭaḥ upāsyaḥ śreyaḥ icchatām |

bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṃ dahan prāk uttara aśubham ||

46||

svamāyayā sṛṣṭaṃ idaṃ sat asat lakṣaṇaṃ vibhuḥ |

praviṣṭaḥ īyate tat tat svarūpaḥ agniḥ iva edhasi || 47||

visargādyāḥ śmaśānāntāḥ bhāvāḥ dehasya na ātmanaḥ |

kalānāṃ iva candrasya kālena avyaktavartmanā || 48||

kālena hi oghavegena bhūtānāṃ prabhava api ayau |

nityau api na dṛśyete ātmanaḥ agneḥ yathā arciṣām || 49||

guṇaiḥ guṇān upādatte yathākālaṃ vimuñcati |

na teṣu yujyate yogī gobhiḥ gāḥ iva gopatiḥ || 50||

budhyate svena bhedena vyaktisthaḥ iva tat gataḥ |

lakṣyate sthūlamatibhiḥ ātmā ca avasthitaḥ arkavat || 51||

na atisnehaḥ prasaṅgaḥ vā kartavyaḥ kva api kenacit |

kurvan vindeta santāpaṃ kapotaḥ iva dīnadhīḥ || 52||

kapotaḥ kaścana araṇye kṛtanīḍaḥ vanaspatau |

kapotyā bhāryayā sārdhaṃ uvāsa katicit samāḥ || 53||

kapotau snehaguṇitahṛdayau gṛhadharmiṇau |

dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgaṃ aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ ||

54||

śayyāsanāṭanasthānavārtākrīḍāśanādikam |

mithunībhūya visrabdhau ceratuḥ vanarājiṣu || 55||

yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanti anukampitā |

taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇa api ajitaindriyaḥ || 56||

kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇati kālaḥ āgate |

aṇḍāni suṣuve nīḍe svapatyuḥ sannidhau satī || 57||

teṣū kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ |

śaktibhiḥ durvibhāvyābhiḥ komalāṅgatanūruhāḥ || 58||

prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putravatsalau |

śa‍ṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kalabhāṣitaiḥ || 59||

tāsāṃ patatraiḥ susparśaiḥ kūjitaiḥ mugdhaceṣṭitaiḥ |

pratyudgamaiḥ adīnānāṃ pitarau mudaṃ āpatuḥ || 60||

snehānubaddhahṛdayau anyonyaṃ viṣṇumāyayā |

vimohitau dīnadhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ || 61||

ekadā jagmatuḥ tāsāṃ annārthaṃ tau kuṭumbinau |

paritaḥ kānane tasmin arthinau ceratuḥ ciram || 62||

dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścit yadṛccha ataḥ vanecaraḥ |

jagṛhe jālaṃ ātatya carataḥ svālayāntike || 63||

kapotaḥ ca kapotī ca prajāpoṣe sadā utsukau |

gatau poṣaṇaṃ ādāya svanīḍaṃ upajagmatuḥ || 64||

kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jālasaṃvṛtān |

tān abhyadhāvat krośantī krośataḥ bhṛśaduḥkhitā || 65||

sā asakṛt snehaguṇitā dīnacittā ajamāyayā |

svayaṃ ca abadhyata śicā baddhān paśyanti apasmṛtiḥ || 66||

kapotaḥ ca ātmajān baddhān ātmanaḥ api adhikān priyān |

bhāryāṃ ca ātmasamāṃ dīnaḥ vilalāpa atiduḥkhitaḥ || 67||

aho me paśyata apāyaṃ alpapuṇyasya durmateḥ |

atṛptasya akṛtārthasya gṛhaḥ traivargikaḥ hataḥ || 68||

anurūpā anukūlā ca yasya me patidevatā |

śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svaryāti sādhubhiḥ || 69||

saḥ ahaṃ śūnye gṛhe dīnaḥ mṛtadāraḥ mṛtaprajaḥ |

jijīviṣe kimarthaṃ vā vidhuraḥ duḥkhajīvitaḥ || 70||

tān tathā eva āvṛtān śigbhiḥ mṛtyugrastān viceṣṭataḥ |

svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyan api abudhaḥ apatat || 71||

taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛhamedhinam |

kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham || 72||

evaṃ kuṭumbī aśānta ātmā dvandva ārāmaḥ patat trivat |

puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandhaḥ avasīdati || 73||

yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ muktidvāraṃ apāvṛtam |

gṛheṣu khagavat saktaḥ taṃ ārūḍhacyutaṃ viduḥ || 74||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

yadvadhūtetihāse saptamo'dhyāyaḥ ||