Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ सप्तमस्सर्गः ।
Shloka 1
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ॥ 1 ॥
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ॥ 1 ॥
evamuktastu sugrīvo rāmeṇārtena vānaraḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ || 1 ||
abravītprāñjalirvākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ || 1 ||
Shloka 2
न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः ।
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥ 2 ॥
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥ 2 ॥
na jāne nilayaṃ tasya sarvathā pāparakṣasaḥ |
sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam || 2 ||
sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam || 2 ||
Shloka 3
सत्यं ते प्रतिजानामि त्यज शोकमरिन्दम ।
करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम् ॥ 3 ॥
करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम् ॥ 3 ॥
satyaṃ te pratijānāmi tyaja śokamarindama |
kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm || 3 ||
kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm || 3 ||
Shloka 4
रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम् ।
तथाऽस्मि कर्ता न चिराद्यथा प्रीतो भविष्यसि ॥ 4 ॥
तथाऽस्मि कर्ता न चिराद्यथा प्रीतो भविष्यसि ॥ 4 ॥
rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā paritoṣyātmapauruṣam |
tathā'smi kartā na cirādyathā prīto bhaviṣyasi || 4 ||
tathā'smi kartā na cirādyathā prīto bhaviṣyasi || 4 ||
Shloka 5
अलं वैक्लब्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर ।
त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम् ॥ 5 ॥
त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम् ॥ 5 ॥
alaṃ vaiklabyamālambya dhairyamātmagataṃ smara |
tvadvidhānāṃ na sadṛśamīdṛśaṃ buddhilāghavam || 5 ||
tvadvidhānāṃ na sadṛśamīdṛśaṃ buddhilāghavam || 5 ||
Shloka 6
मयाऽपि व्यसनं प्राप्तं भार्याविरहजं महत् ।
नाहमेवं हि शोचामि न च धैर्यं परित्यजे ॥ 6 ॥
नाहमेवं हि शोचामि न च धैर्यं परित्यजे ॥ 6 ॥
mayā'pi vyasanaṃ prāptaṃ bhāryāvirahajaṃ mahat |
nāhamevaṃ hi śocāmi na ca dhairyaṃ parityaje || 6 ||
nāhamevaṃ hi śocāmi na ca dhairyaṃ parityaje || 6 ||
Shloka 7
नाहं तामनुशोचामि प्राकृतो वानरोऽपि सन् ।
महात्मा च विनीतश्च किं पुनर्धृतिमान्भवान् ॥ 7 ॥
महात्मा च विनीतश्च किं पुनर्धृतिमान्भवान् ॥ 7 ॥
nāhaṃ tāmanuśocāmi prākṛto vānaro'pi san |
mahātmā ca vinītaśca kiṃ punardhṛtimānbhavān || 7 ||
mahātmā ca vinītaśca kiṃ punardhṛtimānbhavān || 7 ||
Shloka 8
बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि ।
मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ 8 ॥
मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ 8 ॥
bāṣpamāpatitaṃ dhairyānnigrahītuṃ tvamarhasi |
maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭumarhasi || 8 ||
maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭumarhasi || 8 ||
Shloka 9
व्यसने वाऽर्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तके ।
विमृशन्वै स्वया बुद्ध्या धृतिमान्नावसीदति ॥ 9 ॥
विमृशन्वै स्वया बुद्ध्या धृतिमान्नावसीदति ॥ 9 ॥
vyasane vā'rthakṛcchre vā bhaye vā jīvitāntake |
vimṛśanvai svayā buddhyā dhṛtimānnāvasīdati || 9 ||
vimṛśanvai svayā buddhyā dhṛtimānnāvasīdati || 9 ||
Shloka 10
बालिशस्तु नरो नित्यं वैक्लब्यं योऽनुवर्तते ।
स मज्जत्यवशश्शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥ 10 ॥
स मज्जत्यवशश्शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥ 10 ॥
bāliśastu naro nityaṃ vaiklabyaṃ yo'nuvartate |
sa majjatyavaśaśśoke bhārākrānteva naurjale || 10 ||
sa majjatyavaśaśśoke bhārākrānteva naurjale || 10 ||
Shloka 11
एषोऽञ्जलिर्मया बद्धः प्रणयात्त्वां प्रसादये ।
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि ॥ 11 ॥
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि ॥ 11 ॥
eṣo'ñjalirmayā baddhaḥ praṇayāttvāṃ prasādaye |
pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātumarhasi || 11 ||
pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātumarhasi || 11 ||
Shloka 12
ये शोकमनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम् ।
तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 12 ॥
तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 12 ॥
ye śokamanuvartante na teṣāṃ vidyate sukham |
tejaśca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitumarhasi || 12 ||
tejaśca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitumarhasi || 12 ||
Shloka 13
शोकेनाभिप्रपन्नस्य जीविते चापि संशयः ।
स शोकं त्यज राजेन्द्र धैर्यमाश्रय केवलम् ॥ 13 ॥
स शोकं त्यज राजेन्द्र धैर्यमाश्रय केवलम् ॥ 13 ॥
śokenābhiprapannasya jīvite cāpi saṃśayaḥ |
sa śokaṃ tyaja rājendra dhairyamāśraya kevalam || 13 ||
sa śokaṃ tyaja rājendra dhairyamāśraya kevalam || 13 ||
Shloka 14
हितं वयस्यभावेन ब्रूमि नोपदिशामि ते ।
वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 14 ॥
वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 14 ॥
hitaṃ vayasyabhāvena brūmi nopadiśāmi te |
vayasyatāṃ pūjayanme na tvaṃ śocitumarhasi || 14 ||
vayasyatāṃ pūjayanme na tvaṃ śocitumarhasi || 14 ||
Shloka 15
मधुरं सान्त्वित स्तेन सुग्रीवेण स राघवः ।
मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् ॥ 15 ॥
मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् ॥ 15 ॥
madhuraṃ sāntvita stena sugrīveṇa sa rāghavaḥ |
mukhamaśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat || 15 ||
mukhamaśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat || 15 ||
Shloka 16
प्रकृतिस्थस्तु काकुत्स्थस्सुग्रीववचनात्प्रभुः ।
सम्परिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 16 ॥
सम्परिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 16 ॥
prakṛtisthastu kākutsthassugrīvavacanātprabhuḥ |
sampariṣvajya sugrīvamidaṃ vacanamabravīt || 16 ||
sampariṣvajya sugrīvamidaṃ vacanamabravīt || 16 ||
Shloka 17
कर्तव्यं यद्वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च ।
अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत्त्वया ॥ 17 ॥
अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत्त्वया ॥ 17 ॥
kartavyaṃ yadvayasyena snigdhena ca hitena ca |
anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tattvayā || 17 ||
anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tattvayā || 17 ||
Shloka 18
एष च प्रकृतिस्थोऽहमनुनीतस्त्वया सखे ।
दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः ॥ 18 ॥
दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः ॥ 18 ॥
eṣa ca prakṛtistho'hamanunītastvayā sakhe |
durlabho hīdṛśo bandhurasminkāle viśeṣataḥ || 18 ||
durlabho hīdṛśo bandhurasminkāle viśeṣataḥ || 18 ||
Shloka 19
किं तु यत्नस्त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे ।
राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ 19 ॥
राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ 19 ॥
kiṃ tu yatnastvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe |
rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 19 ||
rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 19 ||
Shloka 20
मया च यदनुष्ठेयं विस्रब्धेन तदुच्यताम् ।
वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं सम्पद्यते तव ॥ 20 ॥
वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं सम्पद्यते तव ॥ 20 ॥
mayā ca yadanuṣṭheyaṃ visrabdhena taducyatām |
varṣāsviva ca sukṣetre sarvaṃ sampadyate tava || 20 ||
varṣāsviva ca sukṣetre sarvaṃ sampadyate tava || 20 ||
Shloka 21
मया च यदिदं वाक्यमभिमानात्समीरितम् ।
तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम् ॥ 21 ॥
तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम् ॥ 21 ॥
mayā ca yadidaṃ vākyamabhimānātsamīritam |
tattvayā hariśārdūla tattvamityupadhāryatām || 21 ||
tattvayā hariśārdūla tattvamityupadhāryatām || 21 ||
Shloka 22
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव च ते शपाम्यहमम् ॥ 22 ॥
एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव च ते शपाम्यहमम् ॥ 22 ॥
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
etatte pratijānāmi satyenaiva ca te śapāmyahamam || 22 ||
etatte pratijānāmi satyenaiva ca te śapāmyahamam || 22 ||
Shloka 23
ततः प्रहृष्टस्सुग्रीवो वानरैस्सचिवैस्सह ।
राघवस्य वचश्श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः ॥ 23 ॥
राघवस्य वचश्श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः ॥ 23 ॥
tataḥ prahṛṣṭassugrīvo vānaraissacivaissaha |
rāghavasya vacaśśrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ || 23 ||
rāghavasya vacaśśrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ || 23 ||
Shloka 24
एवमेकान्तसम्पृक्तौ ततस्तौ नरवानरौ ।
उभावन्योन्यसदृशं सुखं दुःखमभाषताम् ॥ 24 ॥
उभावन्योन्यसदृशं सुखं दुःखमभाषताम् ॥ 24 ॥
evamekāntasampṛktau tatastau naravānarau |
ubhāvanyonyasadṛśaṃ sukhaṃ duḥkhamabhāṣatām || 24 ||
ubhāvanyonyasadṛśaṃ sukhaṃ duḥkhamabhāṣatām || 24 ||
Shloka 25
महानुभावस्य वचो निशम्य हरिर्नृपाणामृषभस्य तस्य ।
कृतं स मेने हरिवीरमुख्य स्तदा स्वकार्यं हृदयेन विद्वान् ॥ 25 ॥
कृतं स मेने हरिवीरमुख्य स्तदा स्वकार्यं हृदयेन विद्वान् ॥ 25 ॥
mahānubhāvasya vaco niśamya harirnṛpāṇāmṛṣabhasya tasya |
kṛtaṃ sa mene harivīramukhya stadā svakāryaṃ hṛdayena vidvān || 25 ||
kṛtaṃ sa mene harivīramukhya stadā svakāryaṃ hṛdayena vidvān || 25 ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तमस्सर्गः ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ सप्तमस्सर्गः ।
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ॥ 1 ॥
न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः ।
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥ 2 ॥
सत्यं ते प्रतिजानामि त्यज शोकमरिन्दम ।
करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम् ॥ 3 ॥
रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम् ।
तथाऽस्मि कर्ता न चिराद्यथा प्रीतो भविष्यसि ॥ 4 ॥
अलं वैक्लब्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर ।
त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम् ॥ 5 ॥
मयाऽपि व्यसनं प्राप्तं भार्याविरहजं महत् ।
नाहमेवं हि शोचामि न च धैर्यं परित्यजे ॥ 6 ॥
नाहं तामनुशोचामि प्राकृतो वानरोऽपि सन् ।
महात्मा च विनीतश्च किं पुनर्धृतिमान्भवान् ॥ 7 ॥
बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि ।
मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ 8 ॥
व्यसने वाऽर्थकृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तके ।
विमृशन्वै स्वया बुद्ध्या धृतिमान्नावसीदति ॥ 9 ॥
बालिशस्तु नरो नित्यं वैक्लब्यं योऽनुवर्तते ।
स मज्जत्यवशश्शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥ 10 ॥
एषोऽञ्जलिर्मया बद्धः प्रणयात्त्वां प्रसादये ।
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि ॥ 11 ॥
ये शोकमनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम् ।
तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 12 ॥
शोकेनाभिप्रपन्नस्य जीविते चापि संशयः ।
स शोकं त्यज राजेन्द्र धैर्यमाश्रय केवलम् ॥ 13 ॥
हितं वयस्यभावेन ब्रूमि नोपदिशामि ते ।
वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ 14 ॥
मधुरं सान्त्वित स्तेन सुग्रीवेण स राघवः ।
मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् ॥ 15 ॥
प्रकृतिस्थस्तु काकुत्स्थस्सुग्रीववचनात्प्रभुः ।
सम्परिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 16 ॥
कर्तव्यं यद्वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च ।
अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत्त्वया ॥ 17 ॥
एष च प्रकृतिस्थोऽहमनुनीतस्त्वया सखे ।
दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः ॥ 18 ॥
किं तु यत्नस्त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे ।
राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ 19 ॥
मया च यदनुष्ठेयं विस्रब्धेन तदुच्यताम् ।
वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं सम्पद्यते तव ॥ 20 ॥
मया च यदिदं वाक्यमभिमानात्समीरितम् ।
तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम् ॥ 21 ॥
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव च ते शपाम्यहमम् ॥ 22 ॥
ततः प्रहृष्टस्सुग्रीवो वानरैस्सचिवैस्सह ।
राघवस्य वचश्श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः ॥ 23 ॥
एवमेकान्तसम्पृक्तौ ततस्तौ नरवानरौ ।
उभावन्योन्यसदृशं सुखं दुःखमभाषताम् ॥ 24 ॥
महानुभावस्य वचो निशम्य हरिर्नृपाणामृषभस्य तस्य ।
कृतं स मेने हरिवीरमुख्य स्तदा स्वकार्यं हृदयेन विद्वान् ॥ 25 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तमस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.