ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே கிஷ்கிந்தாகாண்டம் ।
அத த்ரயஸ்த்ரிம்ஶஸ்ஸர்கஃ ।
அத ப்ரதிஸமாதிஷ்டோ லக்ஷ்மணஃ பரவீரஹா ।
ப்ரவிவேஶ குஹாம் கோராம் கிஷ்கிந்தாம் ராமஶாஸநாத் ॥ 1 ॥
த்வாரஸ்தா ஹரயஸ்தத்ர மஹாகாயா மஹாபலாஃ ।
பபூவுர்லக்ஷ்மணம் த்ரு'ஷ்ட்வா ஸர்வே ப்ராஞ்ஜலய ஸ்திதாஃ ॥ 2 ॥
நிஶ்வஸந்தம் து தம் த்ரு'ஷ்ட்வா க்ருத்தம் தஶரதாத்மஜம் ।
பபூவுர்ஹரயஸ்த்ரஸ்தா ந சைநம் பர்யவாரயந் ॥ 3 ॥
ஸ தாம் ரத்நமயீம் ஶ்ரீமாந்திவ்யாம் புஷ்பிதகாநநாம் ।
ரம்யாம் ரத்நஸமாகீர்ணாம் ததர்ஶ மஹதீம் குஹாம் ॥ 4 ॥
ஹர்ம்யப்ராஸாதஸம்பாதாம் நாநாபண்யோபஶோபிதாம் ।
ஸர்வகாமபலைர்வ்ரு'க்ஷைஃ புஷ்பிதைருபஶோபிதாம் ॥ 5 ॥
தேவகந்தர்வபுத்ரைஶ்ச வாநரைஃ காமரூபிபிஃ ।
திவ்யமால்யாம்பரதரை ஶ்ஶோபிதாம் ப்ரியதர்ஶநைஃ ॥ 6 ॥
சந்தநாகருபத்மாநாம் கந்தைஸ்ஸுரபிகந்திநாம் ।
மைரேயாணாம் மதூநாம் ச ஸம்மோதிதமஹாபதாம் ॥ 7 ॥
விந்த்யமேருகிரிப்ரக்யைஃ ப்ராஸாதைர்நைகபூமிபிஃ ।
ததர்ஶ கிரிநத்யஶ்ச விமலாஸ்தத்ர ராகவஃ ॥ 8 ॥
அங்கதஸ்ய க்ரு'ஹம் ரம்யம் மைந்தஸ்ய த்விவிதஸ்ய ச ।
கவயஸ்ய கவாக்ஷஸ்ய கஜஸ்ய ஶரபஸ்ய ச ॥ 9 ॥
வித்யுந்மாலேஶ்ச ஸம்பாதே ஸ்ஸூர்யாக்ஷஸ்ய ஹநூமதஃ ।
வீரபாஹோ ஸ்ஸுபாஹோஶ்ச நலஸ்ய ச மஹாத்மநஃ ॥ 10 ॥
குமுதஸ்ய ஸுஷேணஸ்ய தாரஜாம்பவதோஸ்ததா ।
ததிவக்த்ரஸ்ய நீலஸ்ய ஸுபாடலஸுநேத்ரயோஃ ॥ 11 ॥
ஏதேஷாம் கபிமுக்யாநாம் ராஜமார்கே மஹாத்மநாம் ।
ததர்ஶ க்ரு'ஹமுக்யாநி மஹாஸாராணி லக்ஷ்மணஃ ॥ 12 ॥
பாண்டுராப்ரப்ரகாஶாநி திவ்யமால்யயுதாநி ச ।
ப்ரபூததநதாந்யாநி ஸ்த்ரீரத்நை ஶ்ஶோபிதாநி ச ॥ 13 ॥
பாண்டுரேண து ஸாலேந பரிக்ஷிப்தம் துராஸதம் ।
வாநரேந்த்ரக்ரு'ஹம் ரம்யம் மஹேந்த்ரஸதநோபமம் ॥ 14 ॥
ஶுக்லைஃ ப்ராஸாதஶிகரைஃ கைலாஸஶிகரோபமைஃ ।
ஸர்வகாமபலைர்வ்ரு'க்ஷைஃ புஷ்பிதைருபஶோபிதம் ॥ 15 ॥
மஹேந்த்ரதத்தைஶ்ஶ்ரீமத்பிர்நீலஜீமூதஸந்நிபைஃ ।
திவ்யபுஷ்பபலைர்வ்ரு'க்ஷைஶீதச்சாயைர்மநோரமைஃ ॥ 16 ॥
ஹரிபிஸ்ஸம்வ்ரு'தத்வாரம் பலிபிஶ்ஶஸ்த்ரபாணிபிஃ ।
திவ்யமால்யாவ்ரு'தம் ஶுப்ரம் தப்தகாஞ்சநதோரணம் ॥ 17 ॥
ஸுக்ரீவஸ்ய க்ரு'ஹம் ரம்யம் ப்ரவிவேஶ மஹாபலஃ ।
அவார்யமாணஸ்ஸௌமித்ரிர்மஹாப்ரமிவ பாஸ்கரஃ ॥ 18 ॥
ஸ ஸப்த கக்ஷ்யா தர்மாத்மா நாநாஜநஸமாகுலாஃ ।
ப்ரவிஶ்ய ஸுமஹத்ககுப்தம் ததர்ஶாந்தஃபுரம் மஹத் ॥ 19 ॥
ஹைமராஜதபர்யங்கைர்பஹுபிஶ்ச வராஸநைஃ ।
மஹார்ஹாஸ்தரணோபேதைஸ்தத்ர தத்ரோபஶோபிதம் ॥ 20 ॥
ப்ரவிஶந்நேவ ஸததம் ஶுஶ்ராவ மதுரஸ்வரம் ।
தந்த்ரீகீதஸமாகீர்ணம் ஸமகீதபதாக்ஷரம் ॥ 21 ॥
பஹ்வீஶ்ச விவிதாகாரா ரூபயௌவநகர்விதாஃ ।
ஸ்த்ரியஸ்ஸுக்ரீவபவநே ததர்ஶ ஸுமஹாபலஃ ॥ 22 ॥
த்ரு'ஷ்ட்வாऽபிஜநஸம்பந்நாஶ்சித்ரமால்யக்ரு'தஸ்ரஜஃ ।
பலமால்யக்ரு'தவ்யக்ரா பூஷணோத்தமபூஷிதாஃ ॥ 23 ॥
நாத்ரு'ப்தாந்நாபி சாவ்யக்ராந்நாநுதாத்தபரிச்சதாந் ।
ஸுக்ரீவாநுசராம்ஶ்சாபி லக்ஷயாமாஸ லக்ஷ்மணஃ ॥ 24 ॥
கூஜிதம் நூபுராணாம் ச காஞ்சீநாம் நிநதம் ததா ।
ஸந்நிஶம்ய தத ஶ்ரீமாந்ஸௌமித்ரிர்லஜ்ஜிதோऽபவத் ॥ 25 ॥
ரோஷவேகப்ரகுபிதஶஶ்ருத்வா சாபரணஸ்வநம் ।
சகார ஜ்யாஸ்வநம் வீரோ திஶஶ்ஶப்தேந பூரயந் ॥ 26 ॥
சாரித்ரேண மஹாபாஹுரபக்ரு'ஷ்ட ஸ்ஸலக்ஷ்மணஃ ।
தஸ்தாவேகாந்தமாஶ்ரித்ய ராமகோபஸமந்விதஃ ॥ 27 ॥
தேந சாபஸ்வநேநாத ஸுக்ரீவஃ ப்லவகாதிபஃ ।
விஜ்ஞாயாऽகமநம் த்ரஸ்த ஸ்ஸஞ்சசால வராஸநாத் ॥ 28 ॥
அங்கதேந யதா மஹ்யம் புரஸ்தாத்ப்ரதிவேதிதம் ।
ஸுவ்யக்தமேஷ ஸம்ப்ராப்த ஸ்ஸௌமித்ரிர்ப்ராத்ரு'வத்ஸலஃ ॥ 29 ॥
அங்கதேந ஸமாக்யாதம் ஜ்யாஸ்வநேந ச வாநரஃ ।
புபுதே லக்ஷ்மணம் ப்ராப்தம் முகம் சாஸ்யவ்யஶுஷ்யத ॥ 30 ॥
ததஸ்தாராம் ஹரிஶ்ரேஷ்டஸ்ஸுக்ரீவஃ ப்ரியதர்ஶநாம் ।
உவாச ஹிதமவ்யக்ரஸ்த்ராஸ ஸம்ப்ராந்தமாநஸஃ ॥ 31 ॥
கிந்நு தத்காரணம் ஸுப்ரு ப்ரக்ரு'த்யா ம்ரு'துமாநஸஃ ।
ஸரோஷ இவ ஸம்ப்ராப்தோ யேநாயம் ராகவாநுஜஃ ॥ 32 ॥
கிம் பஶ்யஸி குமாரஸ்ய ரோஷஸ்தாநமநிந்திதே ।
ந கல்வகாரணே கோபமாஹரேந்நரஸத்தமஃ ॥ 33 ॥
யதஸ்ய க்ரு'தமஸ்மாபிர்புத்யஸே கிஞ்சிதப்ரியம் ।
ததபுத்த்யா ஸம்ப்ரதார்யாஶு க்ஷிப்ரமர்ஹஸி பாஷிதும் ॥ 34 ॥
அதவா ஸ்வயமேவைநம் த்ரஷ்டுமர்ஹஸி பாமிநி ।
வசநை ஸ்ஸாந்த்வயுக்தைஶ்ச ப்ரஸாதயிதுமர்ஹஸி ॥ 35 ॥
த்வத்தர்ஶந விஶுத்தாத்மா ந ஸ கோபம் கரிஷ்யதி ।
ந ஹி ஸ்த்ரீஷு மஹாத்மாநஃ க்வசித்குர்வந்தி தாருணம் ॥ 36 ॥
த்வயா ஸாந்த்வைருபக்ராந்தம் ப்ரஸந்நேந்த்ரியமாநஸம் ।
ததஃ கமலபத்ராக்ஷம் த்ரக்ஷ்யாம்யஹமரிந்தமம் ॥ 37 ॥
ஸா ப்ரஸ்கலந்தீ மதவிஹ்வலாக்ஷீ ப்ரலம்பகாஞ்சீகுண ஹேமஸூத்ரா ।
ஸலக்ஷணா லக்ஷ்மணஸந்நிதாநம் ஜகாம தாரா நமிதாங்கயஷ்டிஃ ॥ 38 ॥
ஸ தாம் ஸமீக்ஷ்யைவ ஹரீஶபந்தீம் தஸ்தாவுதாஸீநதயா மஹாத்மா ।
அவாங்முகோऽபூந்மநுஜேந்த்ரபுத்ரஃ ஸ்த்ரீஸந்நிகர்ஷாத்விநிவ்ரு'த்தகோபஃ ॥ 39 ॥
ஸா பாநயோகாத்விநிவ்ரு'த்தலஜ்ஜா த்ரு'ஷ்டிப்ரஸாதாச்ச நரேந்த்ரஸூநோஃ ।
உவாச தாரா ப்ரணயப்ரகல்பம் வாக்யம் மஹார்தம் பரிஸாந்த்வபூர்வம் ॥ 40 ॥
கிம் கோபமூலம் மநுஜேந்த்ரபுத்ர கஸ்தே ந ஸந்திஷ்டதி வாங்நிதேஶே ।
க ஶ்ஶுஷ்கவ்ரு'க்ஷம் வநமாபதந்தம் தவாக்நிமாஸீததி நிர்விஶங்கஃ ॥ 41 ॥
ஸ தஸ்யா வசநம் ஶ்ருத்வா ஸாந்த்வபூர்வமஶங்கிதம் ।
பூயஃ ப்ரணயத்ரு'ஷ்டார்தம் லக்ஷ்மணோ வாக்யமப்ரவீத் ॥ 42 ॥
கிமயம் காமவ்ரு'த்தஸ்தே லுப்ததர்மார்தஸங்க்ரஹஃ ।
பர்தா பர்த்ரு'ஹிதே யுக்தே ந சைநமவபுத்த்யஸே ॥ 43 ॥
ந சிந்தயதி ராஜ்யார்தம் நாஸ்மாந் ஶோகபராயணாந் ।
ஸாமாத்யபரிஷத்தாரே பாநமேவோபஸேவதே ॥ 44 ॥
ஸ மாஸாம்ஶ்சதுரஃ க்ரு'த்வா ப்ரமாணம் ப்லவகேஶ்வரஃ ।
வ்யதீதாம் ஸ்தாந்மதவ்யக்ரோ விஹரந்நாவபுத்யதே ॥ 45 ॥
ந ஹி தர்மார்தஸித்த்யர்தம் பாநமேவம் ப்ரஶஸ்யதே ।
பாநாதர்தஶ்ச தர்மஶ்ச காமஶ்ச பரிஹீயதே ॥ 46 ॥
தர்மலோபோ மஹாம்ஸ்தாவத்க்ரு'தே ஹ்யப்ரதிகுர்வதஃ ।
அர்தலோபஶ்ச மித்ரஸ்ய நாஶே குணவதோ மஹாந் ॥ 47 ॥
மித்ரம் ஹ்யர்தகுணஶ்ரேஷ்டம் ஸத்யதர்மபராயணம் ।
தத்த்வயம் து பரித்யக்தம் ந து தர்மே வ்யவஸ்திதம் ॥ 48 ॥
ததேவம் ப்ரஸ்துதே கார்யே கார்யமஸ்மாபிருத்தரம் ।
யத்கார்யம் கார்யதத்த்வஜ்ஞே ததுதாஹர்துமர்ஹஸி ॥ 49 ॥
ஸா தஸ்ய தர்மார்தஸமாதியுக்தம் நிஶம்ய வாக்யம் மதுரஸ்வபாவம் ।
தாரா கதார்தே மநுஜேந்த்ரகார்யே விஶ்வாஸயுக்தம் தமுவாச பூயஃ ॥ 50 ॥
ந கோபகாலஃ க்ஷிதிபாலபுத்ர ந சாதி கோப ஸ்ஸ்வஜநே விதேயஃ ।
த்வதர்தகாமஸ்ய ஜநஸ்ய தஸ்ய ப்ரமாதமப்யர்ஹஸி வீர ஸோடும் ॥ 51 ॥
கோபம் கதம் நாம குணப்ரக்ரு'ஷ்டஃ குமார குர்யாதபக்ரு'ஷ்டஸத்த்வே ।
கஸ்த்வத்விதஃ கோபவஶம் ஹி கச்சே த்ஸத்த்வாவருத்தஸ்தபஸஃ ப்ரஸூதிஃ ॥ 52 ॥
ஜாநாமி ரோஷம் ஹரிவீரபந்தோ ர்ஜாநாமி கார்யஸ்ய ச காலஸங்கம் ।
ஜாநாமி கார்யம் த்வயி யத்க்ரு'தம் ந ஸ்தச்சாபி ஜாநாமி யதத்ர கார்யம் ॥ 53 ॥
தச்சாபி ஜாநாமி யதவிஷஹ்யம் பலம் நரஶ்ரேஷ்ட ஶரீரஜஸ்ய ।
ஜாநாமி யஸ்மிம்ஶ்ச ஜநேऽவபத்தம் காமேந ஸுக்ரீவமஸக்தமத்ய ॥ 54 ॥
ந காமதந்த்ரே தவ புத்திரஸ்தி த்வம் வை யதா மந்யுவஶம் ப்ரபந்நஃ ।
ந தேஶகாலௌ ஹி ந சார்ததர்மா வவேக்ஷதே காமரதிர்மநுஷ்யஃ ॥ 55 ॥
தம் காமவ்ரு'த்தம் மம ஸந்நிக்ரு'ஷ்டம் காமாபியோகாச்ச நிவ்ரு'த்தலஜ்ஜம் ।
க்ஷமஸ்வ தாவத்பரவீரஹந்த ஸ்த்வத்ப்ராதரம் வாநரவம்ஶநாதம் ॥ 56 ॥
மஹர்ஷயோ தர்மதபோऽபிகாமாஃ காமாநுகாமாஃ ப்ரதிபத்தமோஹாஃ ।
அயம் ப்ரக்ரு'த்யா சபலஃ கபிஸ்து கதம் ந ஸஜ்ஜேத ஸுகேஷு ராஜா ॥ 57 ॥
இத்யேவமுக்த்வா வசநம் மஹார்தம் ஸா வாநரீ லக்ஷ்மணமப்ரமேயம் ।
புந ஸ்ஸகேதம் மதவிஹ்வலஞ்ச பர்துர்ஹிதம் வாக்யமிதம் பபாஷே ॥ 58 ॥
உத்யோகஸ்து சிராஜ்ஞப்த ஸ்ஸுக்ரீவேண நரோத்தம ।
காமஸ்யாபி விதேயேந தவார்தப்ரதிஸாதநே ॥ 59 ॥
ஆகதா ஹி மஹாவீர்யா ஹரயஃ காமரூபிணஃ ।
கோடீஶதஸஹஸ்ராணி நாநாநகநிவாஸிநஃ ॥ 60 ॥
ததாகச்ச மஹாபாஹோ சாரித்ரம் ரக்ஷிதம் த்வயா ।
அச்சலம் மித்ரபாவேந ஸதாம் தாராவலோகநம் ॥ 61 ॥
தாரயா சாப்யநுஜ்ஞாதஸ்த்வரயா சாபி சோதிதஃ ।
ப்ரவிவேஶ மஹாபாஹுரப்யந்தரமரிந்தமஃ ॥ 62 ॥
தத ஸ்ஸுக்ரீவமாஸீநம் காஞ்சநே பரமாஸநே ।
மஹார்ஹாஸ்தரணோபேதே ததர்ஶாதித்யஸந்நிபம் ॥ 63 ॥
திவ்யாபணசித்ராங்கம் திவ்யரூபம் யஶஸ்விநம் ।
திவ்யமால்யாம்பரதரம் மஹேந்த்ரமிவ துர்ஜயம் ॥ 64 ॥
திவ்யாபரணமாலாபிஃ ப்ரமதாபி ஸ்ஸமாவ்ரு'தம் ।
ஸம்ரப்ததரரக்தாக்ஷோ பபூவாந்தகஸந்நிபஃ ॥ 65 ॥
ருமாம் து வீர பரிரப்ய காடம் வராஸநஸ்தோ வரஹேமவர்ணஃ ।
ததர்ஶ ஸௌமித்ரிமதீநஸத்த்வம் விஶாலநேத்ரஸ்ஸுவிஶாலநேத்ரம் ॥ 66 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே கிஷ்கிந்தாகாண்டே த்ரயஸ்த்ரிம்ஶஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha trayastriṃśassargaḥ |
atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||
dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |
babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalaya sthitāḥ || 2 ||
niśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |
babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||
sa tāṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |
ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||
harmyaprāsādasambādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||
devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
divyamālyāmbaradharai śśobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||
candanāgarupadmānāṃ gandhaissurabhigandhinām |
maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām || 7 ||
vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |
dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||
aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividhasya ca |
gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||
vidyunmāleśca sampāte ssūryākṣasya hanūmataḥ |
vīrabāho ssubāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||
kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |
dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||
eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |
dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||
pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |
prabhūtadhanadhānyāni strīratnai śśobhitāni ca || 13 ||
pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |
vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||
śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam || 15 ||
mahendradattaiśśrīmadbhirnīlajīmūtasannibhaiḥ |
divyapuṣpaphalairvṛkṣaiśītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||
haribhissaṃvṛtadvāraṃ balibhiśśastrapāṇibhiḥ |
divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||
sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
avāryamāṇassaumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||
sa sapta kakṣyā dharmātmā nānājanasamākulāḥ |
praviśya sumahadgaguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||
haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||
praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |
tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||
bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |
striyassugrīvabhavane dadarśa sumahābalaḥ || 22 ||
dṛṣṭvā'bhijanasampannāścitramālyakṛtasrajaḥ |
phalamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||
nātṛptānnāpi cāvyagrānnānudāttaparicchadān |
sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||
kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā |
sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat || 25 ||
roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam |
cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan || 26 ||
cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ |
tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ || 27 ||
tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt || 28 ||
aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam |
suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ || 29 ||
aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ |
bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata || 30 ||
tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām |
uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ || 31 ||
kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |
saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ || 32 ||
kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |
na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ || 33 ||
yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam |
tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum || 34 ||
athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |
vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi || 35 ||
tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati |
na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam || 36 ||
tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |
tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam || 37 ||
sā praskhalantī madavihvalākṣī pralambakāñcīguṇa hemasūtrā |
salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ || 38 ||
sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ tasthāvudāsīnatayā mahātmā |
avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ || 39 ||
sā pānayogādvinivṛttalajjā dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |
uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam || 40 ||
kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe |
ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ || 41 ||
sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam |
bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt || 42 ||
kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ |
bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase || 43 ||
na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān |
sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate || 44 ||
sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |
vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate || 45 ||
na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |
pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate || 46 ||
dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ |
arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān || 47 ||
mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |
taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam || 48 ||
tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |
yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi || 49 ||
sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |
tārā gatārthe manujendrakārye viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ || 50 ||
na kopakālaḥ kṣitipālaputra na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ |
tvadarthakāmasya janasya tasya pramādamapyarhasi vīra soḍhum || 51 ||
kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |
kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ || 52 ||
jānāmi roṣaṃ harivīrabandho rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |
jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na staccāpi jānāmi yadatra kāryam || 53 ||
taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |
jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ kāmena sugrīvamasaktamadya || 54 ||
na kāmatantre tava buddhirasti tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |
na deśakālau hi na cārthadharmā vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ || 55 ||
taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ kāmābhiyogācca nivṛttalajjam |
kṣamasva tāvatparavīrahanta stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham || 56 ||
maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |
ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā || 57 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |
puna ssakhedaṃ madavihvalañca bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 58 ||
udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama |
kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane || 59 ||
āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ || 60 ||
tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |
acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam || 61 ||
tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ |
praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ || 62 ||
tata ssugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |
mahārhāstaraṇopete dadarśādityasannibham || 63 ||
divyābhaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |
divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam || 64 ||
divyābharaṇamālābhiḥ pramadābhi ssamāvṛtam |
saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasannibhaḥ || 65 ||
rumāṃ tu vīra parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |
dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetrassuviśālanetram || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ।
अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् ॥ 1 ॥
द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः ।
बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलय स्थिताः ॥ 2 ॥
निश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् ।
बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥ 3 ॥
स तां रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम् ।
रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥ 4 ॥
हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानापण्योपशोभिताम् ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥ 5 ॥
देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः ।
दिव्यमाल्याम्बरधरै श्शोभितां प्रियदर्शनैः ॥ 6 ॥
चन्दनागरुपद्मानां गन्धैस्सुरभिगन्धिनाम् ।
मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम् ॥ 7 ॥
विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः ।
ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः ॥ 8 ॥
अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविधस्य च ।
गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥ 9 ॥
विद्युन्मालेश्च सम्पाते स्सूर्याक्षस्य हनूमतः ।
वीरबाहो स्सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः ॥ 10 ॥
कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा ।
दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥ 11 ॥
एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् ।
ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥ 12 ॥
पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।
प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नै श्शोभितानि च ॥ 13 ॥
पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम् ।
वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ 14 ॥
शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम् ॥ 15 ॥
महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः ।
दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः ॥ 16 ॥
हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः ।
दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥ 17 ॥
सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।
अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥ 18 ॥
स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा नानाजनसमाकुलाः ।
प्रविश्य सुमहद्गगुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥ 19 ॥
हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् ॥ 20 ॥
प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् ।
तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥ 21 ॥
बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः ।
स्त्रियस्सुग्रीवभवने ददर्श सुमहाबलः ॥ 22 ॥
दृष्ट्वाऽभिजनसम्पन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः ।
फलमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ 23 ॥
नातृप्तान्नापि चाव्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् ।
सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥ 24 ॥
कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निनदं तथा ।
सन्निशम्य तत श्रीमान्सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत् ॥ 25 ॥
रोषवेगप्रकुपितशश्रुत्वा चाभरणस्वनम् ।
चकार ज्यास्वनं वीरो दिशश्शब्देन पूरयन् ॥ 26 ॥
चारित्रेण महाबाहुरपकृष्ट स्सलक्ष्मणः ।
तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामकोपसमन्वितः ॥ 27 ॥
तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
विज्ञायाऽगमनं त्रस्त स्सञ्चचाल वरासनात् ॥ 28 ॥
अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात्प्रतिवेदितम् ।
सुव्यक्तमेष सम्प्राप्त स्सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः ॥ 29 ॥
अङ्गदेन समाख्यातं ज्यास्वनेन च वानरः ।
बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्यव्यशुष्यत ॥ 30 ॥
ततस्तारां हरिश्रेष्ठस्सुग्रीवः प्रियदर्शनाम् ।
उवाच हितमव्यग्रस्त्रास सम्भ्रान्तमानसः ॥ 31 ॥
किन्नु तत्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः ।
सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः ॥ 32 ॥
किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते ।
न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरसत्तमः ॥ 33 ॥
यदस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किञ्चिदप्रियम् ।
तदबुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमर्हसि भाषितुम् ॥ 34 ॥
अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि ।
वचनै स्सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि ॥ 35 ॥
त्वद्दर्शन विशुद्धात्मा न स कोपं करिष्यति ।
न हि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित्कुर्वन्ति दारुणम् ॥ 36 ॥
त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम् ।
ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिन्दमम् ॥ 37 ॥
सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी प्रलम्बकाञ्चीगुण हेमसूत्रा ।
सलक्षणा लक्ष्मणसन्निधानं जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः ॥ 38 ॥
स तां समीक्ष्यैव हरीशपन्तीं तस्थावुदासीनतया महात्मा ।
अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः स्त्रीसन्निकर्षाद्विनिवृत्तकोपः ॥ 39 ॥
सा पानयोगाद्विनिवृत्तलज्जा दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः ।
उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं वाक्यं महार्थं परिसान्त्वपूर्वम् ॥ 40 ॥
किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र कस्ते न सन्तिष्ठति वाङ्निदेशे ।
क श्शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं दवाग्निमासीदति निर्विशङ्कः ॥ 41 ॥
स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितम् ।
भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ 42 ॥
किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः ।
भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुद्ध्यसे ॥ 43 ॥
न चिन्तयति राज्यार्थं नास्मान् शोकपरायणान् ।
सामात्यपरिषत्तारे पानमेवोपसेवते ॥ 44 ॥
स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः ।
व्यतीतां स्तान्मदव्यग्रो विहरन्नावबुध्यते ॥ 45 ॥
न हि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते ।
पानादर्थश्च धर्मश्च कामश्च परिहीयते ॥ 46 ॥
धर्मलोपो महांस्तावत्कृते ह्यप्रतिकुर्वतः ।
अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान् ॥ 47 ॥
मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम् ।
तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम् ॥ 48 ॥
तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम् ।
यत्कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे तदुदाहर्तुमर्हसि ॥ 49 ॥
सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम् ।
तारा गतार्थे मनुजेन्द्रकार्ये विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः ॥ 50 ॥
न कोपकालः क्षितिपालपुत्र न चाति कोप स्स्वजने विधेयः ।
त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम् ॥ 51 ॥
कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे ।
कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छे त्सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः ॥ 52 ॥
जानामि रोषं हरिवीरबन्धो र्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम् ।
जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम् ॥ 53 ॥
तच्चापि जानामि यथविषह्यं बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य ।
जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य ॥ 54 ॥
न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः ।
न देशकालौ हि न चार्थधर्मा ववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः ॥ 55 ॥
तं कामवृत्तं मम सन्निकृष्टं कामाभियोगाच्च निवृत्तलज्जम् ।
क्षमस्व तावत्परवीरहन्त स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम् ॥ 56 ॥
महर्षयो धर्मतपोऽभिकामाः कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः ।
अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु कथं न सज्जेत सुखेषु राजा ॥ 57 ॥
इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम् ।
पुन स्सखेदं मदविह्वलञ्च भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ 58 ॥
उद्योगस्तु चिराज्ञप्त स्सुग्रीवेण नरोत्तम ।
कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने ॥ 59 ॥
आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः ।
कोटीशतसहस्राणि नानानगनिवासिनः ॥ 60 ॥
तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया ।
अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम् ॥ 61 ॥
तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया चापि चोदितः ।
प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिन्दमः ॥ 62 ॥
तत स्सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने ।
महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसन्निभम् ॥ 63 ॥
दिव्याभणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् ॥ 64 ॥
दिव्याभरणमालाभिः प्रमदाभि स्समावृतम् ।
संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसन्निभः ॥ 65 ॥
रुमां तु वीर परिरभ्य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः ।
ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रस्सुविशालनेत्रम् ॥ 66 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha trayastriṃśassargaḥ |
atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||
dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |
babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalaya sthitāḥ || 2 ||
niśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |
babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||
sa tāṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |
ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||
harmyaprāsādasambādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||
devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
divyamālyāmbaradharai śśobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||
candanāgarupadmānāṃ gandhaissurabhigandhinām |
maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām || 7 ||
vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |
dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||
aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividhasya ca |
gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||
vidyunmāleśca sampāte ssūryākṣasya hanūmataḥ |
vīrabāho ssubāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||
kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |
dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||
eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |
dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||
pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |
prabhūtadhanadhānyāni strīratnai śśobhitāni ca || 13 ||
pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |
vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||
śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam || 15 ||
mahendradattaiśśrīmadbhirnīlajīmūtasannibhaiḥ |
divyapuṣpaphalairvṛkṣaiśītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||
haribhissaṃvṛtadvāraṃ balibhiśśastrapāṇibhiḥ |
divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||
sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
avāryamāṇassaumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||
sa sapta kakṣyā dharmātmā nānājanasamākulāḥ |
praviśya sumahadgaguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||
haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||
praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |
tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||
bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |
striyassugrīvabhavane dadarśa sumahābalaḥ || 22 ||
dṛṣṭvā'bhijanasampannāścitramālyakṛtasrajaḥ |
phalamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||
nātṛptānnāpi cāvyagrānnānudāttaparicchadān |
sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||
kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā |
sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat || 25 ||
roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam |
cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan || 26 ||
cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ |
tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ || 27 ||
tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt || 28 ||
aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam |
suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ || 29 ||
aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ |
bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata || 30 ||
tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām |
uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ || 31 ||
kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |
saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ || 32 ||
kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |
na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ || 33 ||
yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam |
tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum || 34 ||
athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |
vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi || 35 ||
tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati |
na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam || 36 ||
tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |
tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam || 37 ||
sā praskhalantī madavihvalākṣī pralambakāñcīguṇa hemasūtrā |
salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ || 38 ||
sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ tasthāvudāsīnatayā mahātmā |
avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ || 39 ||
sā pānayogādvinivṛttalajjā dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |
uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam || 40 ||
kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe |
ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ || 41 ||
sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam |
bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt || 42 ||
kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ |
bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase || 43 ||
na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān |
sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate || 44 ||
sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |
vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate || 45 ||
na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |
pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate || 46 ||
dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ |
arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān || 47 ||
mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |
taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam || 48 ||
tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |
yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi || 49 ||
sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |
tārā gatārthe manujendrakārye viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ || 50 ||
na kopakālaḥ kṣitipālaputra na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ |
tvadarthakāmasya janasya tasya pramādamapyarhasi vīra soḍhum || 51 ||
kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |
kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ || 52 ||
jānāmi roṣaṃ harivīrabandho rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |
jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na staccāpi jānāmi yadatra kāryam || 53 ||
taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |
jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ kāmena sugrīvamasaktamadya || 54 ||
na kāmatantre tava buddhirasti tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |
na deśakālau hi na cārthadharmā vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ || 55 ||
taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ kāmābhiyogācca nivṛttalajjam |
kṣamasva tāvatparavīrahanta stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham || 56 ||
maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |
ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā || 57 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |
puna ssakhedaṃ madavihvalañca bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 58 ||
udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama |
kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane || 59 ||
āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ || 60 ||
tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |
acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam || 61 ||
tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ |
praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ || 62 ||
tata ssugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |
mahārhāstaraṇopete dadarśādityasannibham || 63 ||
divyābhaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |
divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam || 64 ||
divyābharaṇamālābhiḥ pramadābhi ssamāvṛtam |
saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasannibhaḥ || 65 ||
rumāṃ tu vīra parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |
dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetrassuviśālanetram || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.