॥ ਦ੍ਵਿਤੀਯ ਮੁਣ੍ਡਕੇ ਪ੍ਰਥਮਃ ਖਣ੍ਡਃ ॥
ਤਦੇਤ-ਥ੍ਸਤ੍ਯਂ
ਯਥਾ ਸੁਦੀਪ੍ਤਾ-ਤ੍ਪਾਵਕਾਦ੍ਵਿਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਾਃ
ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤੇ ਸਰੂਪਾਃ ।
ਤਥਾ-ऽਕ੍षਰਾਦ੍ਵਿਵਿਧਾ-ਸ੍ਸੋਮ੍ਯ ਭਾਵਾਃ
ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਚੈਵਾਪਿ ਯਨ੍ਤਿ ॥ 1॥
ਦਿਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯਮੂਰ੍ਤਃ ਪੁਰੁष-ਸ੍ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਹ੍ਯਜਃ ।
ਅਪ੍ਰਾਣੋ ਹ੍ਯਮਨਾ-ਸ਼੍ਸ਼ੁਭ੍ਰੋ ਹ੍ਯਕ੍षਰਾ-ਤ੍ਪਰਤਃ ਪਰਃ ॥ 2॥
ਏਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਮਨ-ਸ੍ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ।
ਖਂ-ਵਾਁਯੁਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਾਪਃ ਪृਥਿਵੀ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਧਾਰਿਣੀ ॥ 3॥
ਅਗ੍ਨੀਰ੍ਮੂਰ੍ਧਾ ਚਕ੍षੁषੀ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ
ਦਿਸ਼-ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਵਾਗ੍ ਵਿਵृਤਾਸ਼੍ਚ ਵੇਦਾਃ ।
ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਹृਦਯਂ-ਵਿਁਸ਼੍ਵਮਸ੍ਯ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ
ਪृਥਿਵੀ ਹ੍ਯੇष ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ॥ 4॥
ਤਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿ-ਸ੍ਸਮਿਧੋ ਯਸ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯਃ
ਸੋਮਾ-ਤ੍ਪਰ੍ਜਨ੍ਯ ਓषਧਯਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮ੍ ।
ਪੁਮਾ-ਨ੍ਰੇਤ-ਸ੍ਸਿਞ੍ਚਤਿ ਯੋषਿਤਾਯਾਂ
ਬਹ੍ਵੀਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪੁਰੁषਾ-ਥ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਤਾਃ ॥ 5॥
ਤਸ੍ਮਾਦृਚ-ਸ੍ਸਾਮ ਯਜੂਂषਿ ਦੀਕ੍षਾ
ਯਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਕ੍ਰਤਵੋ ਦਕ੍षਿਣਾਸ਼੍ਚ ।
ਸਂਵਁਤ੍ਸਰਸ਼੍ਚ ਯਜਮਾਨਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾਃ
ਸੋਮੋ ਯਤ੍ਰ ਪਵਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸੂਰ੍ਯਃ ॥ 6॥
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਦੇਵਾ ਬਹੁਧਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸੂਤਾਃ
ਸਾਧ੍ਯਾ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਪਸ਼ਵੋ ਵਯਾਂਸਿ ।
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਵ੍ਰੀਹਿਯਵੌ ਤਪਸ਼੍ਚ
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਸਤ੍ਯ-ਮ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ-ਵਿਁਧਿਸ਼੍ਚ ॥ 7॥
ਸਪ੍ਤ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍
ਸਪ੍ਤਾਰ੍ਚਿष-ਸ੍ਸਮਿਧ-ਸ੍ਸਪ੍ਤ ਹੋਮਾਃ ।
ਸਪ੍ਤ ਇਮੇ ਲੋਕਾ ਯੇषੁ ਚਰਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾ
ਗੁਹਾਸ਼ਯਾ ਨਿਹਿਤਾ-ਸ੍ਸਪ੍ਤ ਸਪ੍ਤ ॥ 8॥
ਅਤ-ਸ੍ਸਮੁਦ੍ਰਾ ਗਿਰਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ-ऽਸ੍ਮਾਤ੍
ਸ੍ਯਨ੍ਦਨ੍ਤੇ ਸਿਨ੍ਧਵ-ਸ੍ਸਰ੍ਵਰੂਪਾਃ ।
ਅਤਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾ ਓषਧਯੋ ਰਸਸ਼੍ਚ
ਯੇਨੈष ਭੂਤੈਸ੍ਤਿष੍ਠਤੇ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ॥ 9॥
ਪੁਰੁष ਏਵੇਦਂ-ਵਿਁਸ਼੍ਵ-ਙ੍ਕਰ੍ਮ ਤਪੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਾਮृਤਮ੍ ।
ਏਤਦ੍ਯੋ ਵੇਦ ਨਿਹਿਤ-ਙ੍ਗੁਹਾਯਾਂ
ਸੋ-ऽਵਿਦ੍ਯਾਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ-ਵਿਁਕਿਰਤੀਹ ਸੋਮ੍ਯ ॥ 10॥
॥ ਇਤਿ ਮੁਣ੍ਡਕੋਪਨਿषਦਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮੁਣ੍ਡਕੇ ਪ੍ਰਥਮਃ ਖਣ੍ਡਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
|| dvitīya muṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
tadeta-thsatyaṃ
yathā sudīptā-tpāvakādvisphuliṅgāḥ
sahasraśaḥ prabhavante sarūpāḥ |
tathā-'kṣarādvividhā-ssomya bhāvāḥ
prajāyante tatra caivāpi yanti || 1||
divyo hyamūrtaḥ puruṣa-ssa bāhyābhyantaro hyajaḥ |
aprāṇo hyamanā-śśubhro hyakṣarā-tparataḥ paraḥ || 2||
etasmājjāyate prāṇo mana-ssarvendriyāṇi ca |
khaṃ-vā~yurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī || 3||
agnīrmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau
diśa-śśrotre vāg vivṛtāśca vedāḥ |
vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ-vi~śvamasya padbhyāṃ
pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā || 4||
tasmādagni-ssamidho yasya sūryaḥ
somā-tparjanya oṣadhayaḥ pṛthivyām |
pumā-nreta-ssiñcati yoṣitāyāṃ
bahvīḥ prajāḥ puruṣā-thsamprasūtāḥ || 5||
tasmādṛca-ssāma yajūṃṣi dīkṣā
yajñāśca sarve kratavo dakṣiṇāśca |
saṃva~tsaraśca yajamānaśca lokāḥ
somo yatra pavate yatra sūryaḥ || 6||
tasmācca devā bahudhā samprasūtāḥ
sādhyā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi |
prāṇāpānau vrīhiyavau tapaśca
śraddhā satya-mbrahmacaryaṃ-vi~dhiśca || 7||
sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt
saptārciṣa-ssamidha-ssapta homāḥ |
sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā
guhāśayā nihitā-ssapta sapta || 8||
ata-ssamudrā girayaśca sarve-'smāt
syandante sindhava-ssarvarūpāḥ |
ataśca sarvā oṣadhayo rasaśca
yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hyantarātmā || 9||
puruṣa evedaṃ-vi~śva-ṅkarma tapo brahma parāmṛtam |
etadyo veda nihita-ṅguhāyāṃ
so-'vidyāgranthiṃ-vi~kiratīha somya || 10||
|| iti muṇḍakopaniṣadi dvitīyamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ द्वितीय मुण्डके प्रथमः खण्डः ॥
तदेत-थ्सत्यं
यथा सुदीप्ता-त्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः
सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।
तथा-ऽक्षराद्विविधा-स्सोम्य भावाः
प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ 1॥
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुष-स्स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।
अप्राणो ह्यमना-श्शुभ्रो ह्यक्षरा-त्परतः परः ॥ 2॥
एतस्माज्जायते प्राणो मन-स्सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं-वाँयुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ 3॥
अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ
दिश-श्श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः ।
वायुः प्राणो हृदयं-विँश्वमस्य पद्भ्यां
पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ 4॥
तस्मादग्नि-स्समिधो यस्य सूर्यः
सोमा-त्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् ।
पुमा-न्रेत-स्सिञ्चति योषितायां
बह्वीः प्रजाः पुरुषा-थ्सम्प्रसूताः ॥ 5॥
तस्मादृच-स्साम यजूंषि दीक्षा
यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च ।
संवँत्सरश्च यजमानश्च लोकाः
सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ 6॥
तस्माच्च देवा बहुधा सम्प्रसूताः
साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि ।
प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च
श्रद्धा सत्य-म्ब्रह्मचर्यं-विँधिश्च ॥ 7॥
सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्
सप्तार्चिष-स्समिध-स्सप्त होमाः ।
सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा
गुहाशया निहिता-स्सप्त सप्त ॥ 8॥
अत-स्समुद्रा गिरयश्च सर्वे-ऽस्मात्
स्यन्दन्ते सिन्धव-स्सर्वरूपाः ।
अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च
येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ 9॥
पुरुष एवेदं-विँश्व-ङ्कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् ।
एतद्यो वेद निहित-ङ्गुहायां
सो-ऽविद्याग्रन्थिं-विँकिरतीह सोम्य ॥ 10॥
॥ इति मुण्डकोपनिषदि द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥
|| dvitīya muṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
tadeta-thsatyaṃ
yathā sudīptā-tpāvakādvisphuliṅgāḥ
sahasraśaḥ prabhavante sarūpāḥ |
tathā-'kṣarādvividhā-ssomya bhāvāḥ
prajāyante tatra caivāpi yanti || 1||
divyo hyamūrtaḥ puruṣa-ssa bāhyābhyantaro hyajaḥ |
aprāṇo hyamanā-śśubhro hyakṣarā-tparataḥ paraḥ || 2||
etasmājjāyate prāṇo mana-ssarvendriyāṇi ca |
khaṃ-vā~yurjyotirāpaḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī || 3||
agnīrmūrdhā cakṣuṣī candrasūryau
diśa-śśrotre vāg vivṛtāśca vedāḥ |
vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ-vi~śvamasya padbhyāṃ
pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā || 4||
tasmādagni-ssamidho yasya sūryaḥ
somā-tparjanya oṣadhayaḥ pṛthivyām |
pumā-nreta-ssiñcati yoṣitāyāṃ
bahvīḥ prajāḥ puruṣā-thsamprasūtāḥ || 5||
tasmādṛca-ssāma yajūṃṣi dīkṣā
yajñāśca sarve kratavo dakṣiṇāśca |
saṃva~tsaraśca yajamānaśca lokāḥ
somo yatra pavate yatra sūryaḥ || 6||
tasmācca devā bahudhā samprasūtāḥ
sādhyā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi |
prāṇāpānau vrīhiyavau tapaśca
śraddhā satya-mbrahmacaryaṃ-vi~dhiśca || 7||
sapta prāṇāḥ prabhavanti tasmāt
saptārciṣa-ssamidha-ssapta homāḥ |
sapta ime lokā yeṣu caranti prāṇā
guhāśayā nihitā-ssapta sapta || 8||
ata-ssamudrā girayaśca sarve-'smāt
syandante sindhava-ssarvarūpāḥ |
ataśca sarvā oṣadhayo rasaśca
yenaiṣa bhūtaistiṣṭhate hyantarātmā || 9||
puruṣa evedaṃ-vi~śva-ṅkarma tapo brahma parāmṛtam |
etadyo veda nihita-ṅguhāyāṃ
so-'vidyāgranthiṃ-vi~kiratīha somya || 10||
|| iti muṇḍakopaniṣadi dvitīyamuṇḍake prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.