શ્રીગણેશાય નમઃ
શ્રીજાનકીવલ્લભો વિજયતે
શ્રીરામચરિતમાનસ
ચતુર્થ સોપાન (કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ)
કુન્દેન્દીવરસુન્દરાવતિબલૌ વિજ્ઞાનધામાવુભૌ
શોભાઢ્યૌ વરધન્વિનૌ શ્રુતિનુતૌ ગોવિપ્રવૃન્દપ્રિયૌ।
માયામાનુષરૂપિણૌ રઘુવરૌ સદ્ધર્મવર્મૌં હિતૌ
સીતાન્વેષણતત્પરૌ પથિગતૌ ભક્તિપ્રદૌ તૌ હિ નઃ ॥ 1 ॥
બ્રહ્મામ્ભોધિસમુદ્ભવં કલિમલપ્રધ્વંસનં ચાવ્યયં
શ્રીમચ્છમ્ભુમુખેન્દુસુન્દરવરે સંશોભિતં સર્વદા।
સંસારામયભેષજં સુખકરં શ્રીજાનકીજીવનં
ધન્યાસ્તે કૃતિનઃ પિબન્તિ સતતં શ્રીરામનામામૃતમ્ ॥ 2 ॥
સો. મુક્તિ જન્મ મહિ જાનિ ગ્યાન ખાનિ અઘ હાનિ કર
જહઁ બસ સમ્ભુ ભવાનિ સો કાસી સેઇઅ કસ ન ॥
જરત સકલ સુર બૃન્દ બિષમ ગરલ જેહિં પાન કિય।
તેહિ ન ભજસિ મન મન્દ કો કૃપાલ સઙ્કર સરિસ ॥
આગેં ચલે બહુરિ રઘુરાયા। રિષ્યમૂક પરવત નિઅરાયા ॥
તહઁ રહ સચિવ સહિત સુગ્રીવા। આવત દેખિ અતુલ બલ સીંવા ॥
અતિ સભીત કહ સુનુ હનુમાના। પુરુષ જુગલ બલ રૂપ નિધાના ॥
ધરિ બટુ રૂપ દેખુ તૈં જાઈ। કહેસુ જાનિ જિયઁ સયન બુઝાઈ ॥
પઠે બાલિ હોહિં મન મૈલા। ભાગૌં તુરત તજૌં યહ સૈલા ॥
બિપ્ર રૂપ ધરિ કપિ તહઁ ગયૂ। માથ નાઇ પૂછત અસ ભયૂ ॥
કો તુમ્હ સ્યામલ ગૌર સરીરા। છત્રી રૂપ ફિરહુ બન બીરા ॥
કઠિન ભૂમિ કોમલ પદ ગામી। કવન હેતુ બિચરહુ બન સ્વામી ॥
મૃદુલ મનોહર સુન્દર ગાતા। સહત દુસહ બન આતપ બાતા ॥
કી તુમ્હ તીનિ દેવ મહઁ કોઊ। નર નારાયન કી તુમ્હ દોઊ ॥
દો. જગ કારન તારન ભવ ભઞ્જન ધરની ભાર।
કી તુમ્હ અકિલ ભુવન પતિ લીન્હ મનુજ અવતાર ॥ 1 ॥
કોસલેસ દસરથ કે જાએ । હમ પિતુ બચન માનિ બન આએ ॥
નામ રામ લછિમન દૂ ભાઈ। સઙ્ગ નારિ સુકુમારિ સુહાઈ ॥
ઇહાઁ હરિ નિસિચર બૈદેહી। બિપ્ર ફિરહિં હમ ખોજત તેહી ॥
આપન ચરિત કહા હમ ગાઈ। કહહુ બિપ્ર નિજ કથા બુઝાઈ ॥
પ્રભુ પહિચાનિ પરેઉ ગહિ ચરના। સો સુખ ઉમા નહિં બરના ॥
પુલકિત તન મુખ આવ ન બચના। દેખત રુચિર બેષ કૈ રચના ॥
પુનિ ધીરજુ ધરિ અસ્તુતિ કીન્હી। હરષ હૃદયઁ નિજ નાથહિ ચીન્હી ॥
મોર ન્યાઉ મૈં પૂછા સાઈં। તુમ્હ પૂછહુ કસ નર કી નાઈમ્ ॥
તવ માયા બસ ફિરુઁ ભુલાના। તા તે મૈં નહિં પ્રભુ પહિચાના ॥
દો. એકુ મૈં મન્દ મોહબસ કુટિલ હૃદય અગ્યાન।
પુનિ પ્રભુ મોહિ બિસારેઉ દીનબન્ધુ ભગવાન ॥ 2 ॥
જદપિ નાથ બહુ અવગુન મોરેં। સેવક પ્રભુહિ પરૈ જનિ ભોરેમ્ ॥
નાથ જીવ તવ માયાઁ મોહા। સો નિસ્તરિ તુમ્હારેહિં છોહા ॥
તા પર મૈં રઘુબીર દોહાઈ। જાનુઁ નહિં કછુ ભજન ઉપાઈ ॥
સેવક સુત પતિ માતુ ભરોસેં। રહિ અસોચ બનિ પ્રભુ પોસેમ્ ॥
અસ કહિ પરેઉ ચરન અકુલાઈ। નિજ તનુ પ્રગટિ પ્રીતિ ઉર છાઈ ॥
તબ રઘુપતિ ઉઠાઇ ઉર લાવા। નિજ લોચન જલ સીઞ્ચિ જુડ़આવા ॥
સુનુ કપિ જિયઁ માનસિ જનિ ઊના। તૈં મમ પ્રિય લછિમન તે દૂના ॥
સમદરસી મોહિ કહ સબ કોઊ। સેવક પ્રિય અનન્યગતિ સોઊ ॥
દો. સો અનન્ય જાકેં અસિ મતિ ન ટરિ હનુમન્ત।
મૈં સેવક સચરાચર રૂપ સ્વામિ ભગવન્ત ॥ 3 ॥
દેખિ પવન સુત પતિ અનુકૂલા। હૃદયઁ હરષ બીતી સબ સૂલા ॥
નાથ સૈલ પર કપિપતિ રહી। સો સુગ્રીવ દાસ તવ અહી ॥
તેહિ સન નાથ મયત્રી કીજે। દીન જાનિ તેહિ અભય કરીજે ॥
સો સીતા કર ખોજ કરાઇહિ। જહઁ તહઁ મરકટ કોટિ પઠાઇહિ ॥
એહિ બિધિ સકલ કથા સમુઝાઈ। લિએ દુઔ જન પીઠિ ચઢ़આઈ ॥
જબ સુગ્રીવઁ રામ કહુઁ દેખા। અતિસય જન્મ ધન્ય કરિ લેખા ॥
સાદર મિલેઉ નાઇ પદ માથા। ભૈણ્ટેઉ અનુજ સહિત રઘુનાથા ॥
કપિ કર મન બિચાર એહિ રીતી। કરિહહિં બિધિ મો સન એ પ્રીતી ॥
દો. તબ હનુમન્ત ઉભય દિસિ કી સબ કથા સુનાઇ ॥
પાવક સાખી દેઇ કરિ જોરી પ્રીતી દૃઢ़આઇ ॥ 4 ॥
કીન્હી પ્રીતિ કછુ બીચ ન રાખા। લછમિન રામ ચરિત સબ ભાષા ॥
કહ સુગ્રીવ નયન ભરિ બારી। મિલિહિ નાથ મિથિલેસકુમારી ॥
મન્ત્રિન્હ સહિત ઇહાઁ એક બારા। બૈઠ રહેઉઁ મૈં કરત બિચારા ॥
ગગન પન્થ દેખી મૈં જાતા। પરબસ પરી બહુત બિલપાતા ॥
રામ રામ હા રામ પુકારી। હમહિ દેખિ દીન્હેઉ પટ ડારી ॥
માગા રામ તુરત તેહિં દીન્હા। પટ ઉર લાઇ સોચ અતિ કીન્હા ॥
કહ સુગ્રીવ સુનહુ રઘુબીરા। તજહુ સોચ મન આનહુ ધીરા ॥
સબ પ્રકાર કરિહુઁ સેવકાઈ। જેહિ બિધિ મિલિહિ જાનકી આઈ ॥
દો. સખા બચન સુનિ હરષે કૃપાસિધુ બલસીંવ।
કારન કવન બસહુ બન મોહિ કહહુ સુગ્રીવ ॥ 5 ॥
નાત બાલિ અરુ મૈં દ્વૌ ભાઈ। પ્રીતિ રહી કછુ બરનિ ન જાઈ ॥
મય સુત માયાવી તેહિ ન્AUઁ। આવા સો પ્રભુ હમરેં ગ્AUઁ ॥
અર્ધ રાતિ પુર દ્વાર પુકારા। બાલી રિપુ બલ સહૈ ન પારા ॥
ધાવા બાલિ દેખિ સો ભાગા। મૈં પુનિ ગયુઁ બન્ધુ સઁગ લાગા ॥
ગિરિબર ગુહાઁ પૈઠ સો જાઈ। તબ બાલીં મોહિ કહા બુઝાઈ ॥
પરિખેસુ મોહિ એક પખવારા। નહિં આવૌં તબ જાનેસુ મારા ॥
માસ દિવસ તહઁ રહેઉઁ ખરારી। નિસરી રુધિર ધાર તહઁ ભારી ॥
બાલિ હતેસિ મોહિ મારિહિ આઈ। સિલા દેઇ તહઁ ચલેઉઁ પરાઈ ॥
મન્ત્રિન્હ પુર દેખા બિનુ સાઈં। દીન્હેઉ મોહિ રાજ બરિઆઈ ॥
બાલિ તાહિ મારિ ગૃહ આવા। દેખિ મોહિ જિયઁ ભેદ બઢ़આવા ॥
રિપુ સમ મોહિ મારેસિ અતિ ભારી। હરિ લીન્હેસિ સર્બસુ અરુ નારી ॥
તાકેં ભય રઘુબીર કૃપાલા। સકલ ભુવન મૈં ફિરેઉઁ બિહાલા ॥
ઇહાઁ સાપ બસ આવત નાહીં। તદપિ સભીત રહુઁ મન માહીઁ ॥
સુનિ સેવક દુખ દીનદયાલા। ફરકિ ઉઠીં દ્વૈ ભુજા બિસાલા ॥
દો. સુનુ સુગ્રીવ મારિહુઁ બાલિહિ એકહિં બાન।
બ્રહ્મ રુદ્ર સરનાગત ગેઁ ન ઉબરિહિં પ્રાન ॥ 6 ॥
જે ન મિત્ર દુખ હોહિં દુખારી। તિન્હહિ બિલોકત પાતક ભારી ॥
નિજ દુખ ગિરિ સમ રજ કરિ જાના। મિત્રક દુખ રજ મેરુ સમાના ॥
જિન્હ કેં અસિ મતિ સહજ ન આઈ। તે સઠ કત હઠિ કરત મિતાઈ ॥
કુપથ નિવારિ સુપન્થ ચલાવા। ગુન પ્રગટે અવગુનન્હિ દુરાવા ॥
દેત લેત મન સઙ્ક ન ધરી। બલ અનુમાન સદા હિત કરી ॥
બિપતિ કાલ કર સતગુન નેહા। શ્રુતિ કહ સન્ત મિત્ર ગુન એહા ॥
આગેં કહ મૃદુ બચન બનાઈ। પાછેં અનહિત મન કુટિલાઈ ॥
જા કર ચિત અહિ ગતિ સમ ભાઈ। અસ કુમિત્ર પરિહરેહિ ભલાઈ ॥
સેવક સઠ નૃપ કૃપન કુનારી। કપટી મિત્ર સૂલ સમ ચારી ॥
સખા સોચ ત્યાગહુ બલ મોરેં। સબ બિધિ ઘટબ કાજ મૈં તોરેમ્ ॥
કહ સુગ્રીવ સુનહુ રઘુબીરા। બાલિ મહાબલ અતિ રનધીરા ॥
દુન્દુભી અસ્થિ તાલ દેખરાએ। બિનુ પ્રયાસ રઘુનાથ ઢહાએ ॥
દેખિ અમિત બલ બાઢ़ઈ પ્રીતી। બાલિ બધબ ઇન્હ ભિ પરતીતી ॥
બાર બાર નાવિ પદ સીસા। પ્રભુહિ જાનિ મન હરષ કપીસા ॥
ઉપજા ગ્યાન બચન તબ બોલા। નાથ કૃપાઁ મન ભયુ અલોલા ॥
સુખ સમ્પતિ પરિવાર બડ़આઈ। સબ પરિહરિ કરિહુઁ સેવકાઈ ॥
એ સબ રામભગતિ કે બાધક। કહહિં સન્ત તબ પદ અવરાધક ॥
સત્રુ મિત્ર સુખ દુખ જગ માહીં। માયા કૃત પરમારથ નાહીમ્ ॥
બાલિ પરમ હિત જાસુ પ્રસાદા। મિલેહુ રામ તુમ્હ સમન બિષાદા ॥
સપનેં જેહિ સન હોઇ લરાઈ। જાગેં સમુઝત મન સકુચાઈ ॥
અબ પ્રભુ કૃપા કરહુ એહિ ભાઁતી। સબ તજિ ભજનુ કરૌં દિન રાતી ॥
સુનિ બિરાગ સઞ્જુત કપિ બાની। બોલે બિહઁસિ રામુ ધનુપાની ॥
જો કછુ કહેહુ સત્ય સબ સોઈ। સખા બચન મમ મૃષા ન હોઈ ॥
નટ મરકટ ઇવ સબહિ નચાવત। રામુ ખગેસ બેદ અસ ગાવત ॥
લૈ સુગ્રીવ સઙ્ગ રઘુનાથા। ચલે ચાપ સાયક ગહિ હાથા ॥
તબ રઘુપતિ સુગ્રીવ પઠાવા। ગર્જેસિ જાઇ નિકટ બલ પાવા ॥
સુનત બાલિ ક્રોધાતુર ધાવા। ગહિ કર ચરન નારિ સમુઝાવા ॥
સુનુ પતિ જિન્હહિ મિલેઉ સુગ્રીવા। તે દ્વૌ બન્ધુ તેજ બલ સીંવા ॥
કોસલેસ સુત લછિમન રામા। કાલહુ જીતિ સકહિં સઙ્ગ્રામા ॥
દો. કહ બાલિ સુનુ ભીરુ પ્રિય સમદરસી રઘુનાથ।
જૌં કદાચિ મોહિ મારહિં તૌ પુનિ હૌઁ સનાથ ॥ 7 ॥
અસ કહિ ચલા મહા અભિમાની। તૃન સમાન સુગ્રીવહિ જાની ॥
ભિરે ઉભૌ બાલી અતિ તર્જા । મુઠિકા મારિ મહાધુનિ ગર્જા ॥
તબ સુગ્રીવ બિકલ હોઇ ભાગા। મુષ્ટિ પ્રહાર બજ્ર સમ લાગા ॥
મૈં જો કહા રઘુબીર કૃપાલા। બન્ધુ ન હોઇ મોર યહ કાલા ॥
એકરૂપ તુમ્હ ભ્રાતા દોઊ। તેહિ ભ્રમ તેં નહિં મારેઉઁ સોઊ ॥
કર પરસા સુગ્રીવ સરીરા। તનુ ભા કુલિસ ગી સબ પીરા ॥
મેલી કણ્ઠ સુમન કૈ માલા। પઠવા પુનિ બલ દેઇ બિસાલા ॥
પુનિ નાના બિધિ ભી લરાઈ। બિટપ ઓટ દેખહિં રઘુરાઈ ॥
દો. બહુ છલ બલ સુગ્રીવ કર હિયઁ હારા ભય માનિ।
મારા બાલિ રામ તબ હૃદય માઝ સર તાનિ ॥ 8 ॥
પરા બિકલ મહિ સર કે લાગેં। પુનિ ઉઠિ બૈઠ દેખિ પ્રભુ આગેમ્ ॥
સ્યામ ગાત સિર જટા બનાએઁ। અરુન નયન સર ચાપ ચઢ़આએઁ ॥
પુનિ પુનિ ચિતિ ચરન ચિત દીન્હા। સુફલ જન્મ માના પ્રભુ ચીન્હા ॥
હૃદયઁ પ્રીતિ મુખ બચન કઠોરા। બોલા ચિતિ રામ કી ઓરા ॥
ધર્મ હેતુ અવતરેહુ ગોસાઈ। મારેહુ મોહિ બ્યાધ કી નાઈ ॥
મૈં બૈરી સુગ્રીવ પિઆરા। અવગુન કબન નાથ મોહિ મારા ॥
અનુજ બધૂ ભગિની સુત નારી। સુનુ સઠ કન્યા સમ એ ચારી ॥
ઇન્હહિ કુદ્દષ્ટિ બિલોકિ જોઈ। તાહિ બધેં કછુ પાપ ન હોઈ ॥
મુઢ़ તોહિ અતિસય અભિમાના। નારિ સિખાવન કરસિ ન કાના ॥
મમ ભુજ બલ આશ્રિત તેહિ જાની। મારા ચહસિ અધમ અભિમાની ॥
દો. સુનહુ રામ સ્વામી સન ચલ ન ચાતુરી મોરિ।
પ્રભુ અજહૂઁ મૈં પાપી અન્તકાલ ગતિ તોરિ ॥ 9 ॥
સુનત રામ અતિ કોમલ બાની। બાલિ સીસ પરસેઉ નિજ પાની ॥
અચલ કરૌં તનુ રાખહુ પ્રાના। બાલિ કહા સુનુ કૃપાનિધાના ॥
જન્મ જન્મ મુનિ જતનુ કરાહીં। અન્ત રામ કહિ આવત નાહીમ્ ॥
જાસુ નામ બલ સઙ્કર કાસી। દેત સબહિ સમ ગતિ અવિનાસી ॥
મમ લોચન ગોચર સોઇ આવા। બહુરિ કિ પ્રભુ અસ બનિહિ બનાવા ॥
છં. સો નયન ગોચર જાસુ ગુન નિત નેતિ કહિ શ્રુતિ ગાવહીં।
જિતિ પવન મન ગો નિરસ કરિ મુનિ ધ્યાન કબહુઁક પાવહીમ્ ॥
મોહિ જાનિ અતિ અભિમાન બસ પ્રભુ કહેઉ રાખુ સરીરહી।
અસ કવન સઠ હઠિ કાટિ સુરતરુ બારિ કરિહિ બબૂરહી ॥ 1 ॥
અબ નાથ કરિ કરુના બિલોકહુ દેહુ જો બર માગૂઁ।
જેહિં જોનિ જન્મૌં કર્મ બસ તહઁ રામ પદ અનુરાગૂઁ ॥
યહ તનય મમ સમ બિનય બલ કલ્યાનપ્રદ પ્રભુ લીજિઐ।
ગહિ બાહઁ સુર નર નાહ આપન દાસ અઙ્ગદ કીજિઐ ॥ 2 ॥
દો. રામ ચરન દૃઢ़ પ્રીતિ કરિ બાલિ કીન્હ તનુ ત્યાગ।
સુમન માલ જિમિ કણ્ઠ તે ગિરત ન જાનિ નાગ ॥ 10 ॥
રામ બાલિ નિજ ધામ પઠાવા। નગર લોગ સબ બ્યાકુલ ધાવા ॥
નાના બિધિ બિલાપ કર તારા। છૂટે કેસ ન દેહ સઁભારા ॥
તારા બિકલ દેખિ રઘુરાયા । દીન્હ ગ્યાન હરિ લીન્હી માયા ॥
છિતિ જલ પાવક ગગન સમીરા। પઞ્ચ રચિત અતિ અધમ સરીરા ॥
પ્રગટ સો તનુ તવ આગેં સોવા। જીવ નિત્ય કેહિ લગિ તુમ્હ રોવા ॥
ઉપજા ગ્યાન ચરન તબ લાગી। લીન્હેસિ પરમ ભગતિ બર માગી ॥
ઉમા દારુ જોષિત કી નાઈ। સબહિ નચાવત રામુ ગોસાઈ ॥
તબ સુગ્રીવહિ આયસુ દીન્હા। મૃતક કર્મ બિધિબત સબ કીન્હા ॥
રામ કહા અનુજહિ સમુઝાઈ। રાજ દેહુ સુગ્રીવહિ જાઈ ॥
રઘુપતિ ચરન નાઇ કરિ માથા। ચલે સકલ પ્રેરિત રઘુનાથા ॥
દો. લછિમન તુરત બોલાએ પુરજન બિપ્ર સમાજ।
રાજુ દીન્હ સુગ્રીવ કહઁ અઙ્ગદ કહઁ જુબરાજ ॥ 11 ॥
ઉમા રામ સમ હિત જગ માહીં। ગુરુ પિતુ માતુ બન્ધુ પ્રભુ નાહીમ્ ॥
સુર નર મુનિ સબ કૈ યહ રીતી। સ્વારથ લાગિ કરહિં સબ પ્રીતી ॥
બાલિ ત્રાસ બ્યાકુલ દિન રાતી। તન બહુ બ્રન ચિન્તાઁ જર છાતી ॥
સોઇ સુગ્રીવ કીન્હ કપિર્AU। અતિ કૃપાલ રઘુબીર સુભ્AU ॥
જાનતહુઁ અસ પ્રભુ પરિહરહીં। કાહે ન બિપતિ જાલ નર પરહીમ્ ॥
પુનિ સુગ્રીવહિ લીન્હ બોલાઈ। બહુ પ્રકાર નૃપનીતિ સિખાઈ ॥
કહ પ્રભુ સુનુ સુગ્રીવ હરીસા। પુર ન જાઉઁ દસ ચારિ બરીસા ॥
ગત ગ્રીષમ બરષા રિતુ આઈ। રહિહુઁ નિકટ સૈલ પર છાઈ ॥
અઙ્ગદ સહિત કરહુ તુમ્હ રાજૂ। સન્તત હૃદય ધરેહુ મમ કાજૂ ॥
જબ સુગ્રીવ ભવન ફિરિ આએ। રામુ પ્રબરષન ગિરિ પર છાએ ॥
દો. પ્રથમહિં દેવન્હ ગિરિ ગુહા રાખેઉ રુચિર બનાઇ।
રામ કૃપાનિધિ કછુ દિન બાસ કરહિઙ્ગે આઇ ॥ 12 ॥
સુન્દર બન કુસુમિત અતિ સોભા। ગુઞ્જત મધુપ નિકર મધુ લોભા ॥
કન્દ મૂલ ફલ પત્ર સુહાએ। ભે બહુત જબ તે પ્રભુ આએ ॥
દેખિ મનોહર સૈલ અનૂપા। રહે તહઁ અનુજ સહિત સુરભૂપા ॥
મધુકર ખગ મૃગ તનુ ધરિ દેવા। કરહિં સિદ્ધ મુનિ પ્રભુ કૈ સેવા ॥
મઙ્ગલરુપ ભયુ બન તબ તે । કીન્હ નિવાસ રમાપતિ જબ તે ॥
ફટિક સિલા અતિ સુભ્ર સુહાઈ। સુખ આસીન તહાઁ દ્વૌ ભાઈ ॥
કહત અનુજ સન કથા અનેકા। ભગતિ બિરતિ નૃપનીતિ બિબેકા ॥
બરષા કાલ મેઘ નભ છાએ। ગરજત લાગત પરમ સુહાએ ॥
દો. લછિમન દેખુ મોર ગન નાચત બારિદ પૈખિ।
ગૃહી બિરતિ રત હરષ જસ બિષ્નુ ભગત કહુઁ દેખિ ॥ 13 ॥
ઘન ઘમણ્ડ નભ ગરજત ઘોરા। પ્રિયા હીન ડરપત મન મોરા ॥
દામિનિ દમક રહ ન ઘન માહીં। ખલ કૈ પ્રીતિ જથા થિર નાહીમ્ ॥
બરષહિં જલદ ભૂમિ નિઅરાએઁ। જથા નવહિં બુધ બિદ્યા પાએઁ ॥
બૂઁદ અઘાત સહહિં ગિરિ કૈંસેમ્ । ખલ કે બચન સન્ત સહ જૈસેમ્ ॥
છુદ્ર નદીં ભરિ ચલીં તોરાઈ। જસ થોરેહુઁ ધન ખલ ઇતરાઈ ॥
ભૂમિ પરત ભા ઢાબર પાની। જનુ જીવહિ માયા લપટાની ॥
સમિટિ સમિટિ જલ ભરહિં તલાવા। જિમિ સદગુન સજ્જન પહિં આવા ॥
સરિતા જલ જલનિધિ મહુઁ જાઈ। હોઈ અચલ જિમિ જિવ હરિ પાઈ ॥
દો. હરિત ભૂમિ તૃન સઙ્કુલ સમુઝિ પરહિં નહિં પન્થ।
જિમિ પાખણ્ડ બાદ તેં ગુપ્ત હોહિં સદગ્રન્થ ॥ 14 ॥
દાદુર ધુનિ ચહુ દિસા સુહાઈ। બેદ પઢ़હિં જનુ બટુ સમુદાઈ ॥
નવ પલ્લવ ભે બિટપ અનેકા। સાધક મન જસ મિલેં બિબેકા ॥
અર્ક જબાસ પાત બિનુ ભયૂ। જસ સુરાજ ખલ ઉદ્યમ ગયૂ ॥
ખોજત કતહુઁ મિલિ નહિં ધૂરી। કરિ ક્રોધ જિમિ ધરમહિ દૂરી ॥
સસિ સમ્પન્ન સોહ મહિ કૈસી। ઉપકારી કૈ સમ્પતિ જૈસી ॥
નિસિ તમ ઘન ખદ્યોત બિરાજા। જનુ દમ્ભિન્હ કર મિલા સમાજા ॥
મહાબૃષ્ટિ ચલિ ફૂટિ કિઆરીમ્ । જિમિ સુતન્ત્ર ભેઁ બિગરહિં નારીમ્ ॥
કૃષી નિરાવહિં ચતુર કિસાના। જિમિ બુધ તજહિં મોહ મદ માના ॥
દેખિઅત ચક્રબાક ખગ નાહીં। કલિહિ પાઇ જિમિ ધર્મ પરાહીમ્ ॥
ઊષર બરષિ તૃન નહિં જામા। જિમિ હરિજન હિયઁ ઉપજ ન કામા ॥
બિબિધ જન્તુ સઙ્કુલ મહિ ભ્રાજા। પ્રજા બાઢ़ જિમિ પાઇ સુરાજા ॥
જહઁ તહઁ રહે પથિક થકિ નાના। જિમિ ઇન્દ્રિય ગન ઉપજેં ગ્યાના ॥
દો. કબહુઁ પ્રબલ બહ મારુત જહઁ તહઁ મેઘ બિલાહિં।
જિમિ કપૂત કે ઉપજેં કુલ સદ્ધર્મ નસાહિમ્ ॥ 15(ક) ॥
કબહુઁ દિવસ મહઁ નિબિડ़ તમ કબહુઁક પ્રગટ પતઙ્ગ।
બિનસિ ઉપજિ ગ્યાન જિમિ પાઇ કુસઙ્ગ સુસઙ્ગ ॥ 15(ખ) ॥
બરષા બિગત સરદ રિતુ આઈ। લછિમન દેખહુ પરમ સુહાઈ ॥
ફૂલેં કાસ સકલ મહિ છાઈ। જનુ બરષાઁ કૃત પ્રગટ બુઢ़આઈ ॥
ઉદિત અગસ્તિ પન્થ જલ સોષા। જિમિ લોભહિ સોષિ સન્તોષા ॥
સરિતા સર નિર્મલ જલ સોહા। સન્ત હૃદય જસ ગત મદ મોહા ॥
રસ રસ સૂખ સરિત સર પાની। મમતા ત્યાગ કરહિં જિમિ ગ્યાની ॥
જાનિ સરદ રિતુ ખઞ્જન આએ। પાઇ સમય જિમિ સુકૃત સુહાએ ॥
પઙ્ક ન રેનુ સોહ અસિ ધરની। નીતિ નિપુન નૃપ કૈ જસિ કરની ॥
જલ સઙ્કોચ બિકલ ભિઁ મીના। અબુધ કુટુમ્બી જિમિ ધનહીના ॥
બિનુ ધન નિર્મલ સોહ અકાસા। હરિજન ઇવ પરિહરિ સબ આસા ॥
કહુઁ કહુઁ બૃષ્ટિ સારદી થોરી। કૌ એક પાવ ભગતિ જિમિ મોરી ॥
દો. ચલે હરષિ તજિ નગર નૃપ તાપસ બનિક ભિખારિ।
જિમિ હરિભગત પાઇ શ્રમ તજહિ આશ્રમી ચારિ ॥ 16 ॥
સુખી મીન જે નીર અગાધા। જિમિ હરિ સરન ન એકુ બાધા ॥
ફૂલેં કમલ સોહ સર કૈસા। નિર્ગુન બ્રહ્મ સગુન ભેઁ જૈસા ॥
ગુઞ્જત મધુકર મુખર અનૂપા। સુન્દર ખગ રવ નાના રૂપા ॥
ચક્રબાક મન દુખ નિસિ પૈખી। જિમિ દુર્જન પર સમ્પતિ દેખી ॥
ચાતક રટત તૃષા અતિ ઓહી। જિમિ સુખ લહિ ન સઙ્કરદ્રોહી ॥
સરદાતપ નિસિ સસિ અપહરી। સન્ત દરસ જિમિ પાતક ટરી ॥
દેખિ ઇન્દુ ચકોર સમુદાઈ। ચિતવતહિં જિમિ હરિજન હરિ પાઈ ॥
મસક દંસ બીતે હિમ ત્રાસા। જિમિ દ્વિજ દ્રોહ કિએઁ કુલ નાસા ॥
દો. ભૂમિ જીવ સઙ્કુલ રહે ગે સરદ રિતુ પાઇ।
સદગુર મિલે જાહિં જિમિ સંસય ભ્રમ સમુદાઇ ॥ 17 ॥
બરષા ગત નિર્મલ રિતુ આઈ। સુધિ ન તાત સીતા કૈ પાઈ ॥
એક બાર કૈસેહુઁ સુધિ જાનૌં। કાલહુ જીત નિમિષ મહુઁ આનૌમ્ ॥
કતહુઁ રહુ જૌં જીવતિ હોઈ। તાત જતન કરિ આનેઉઁ સોઈ ॥
સુગ્રીવહુઁ સુધિ મોરિ બિસારી। પાવા રાજ કોસ પુર નારી ॥
જેહિં સાયક મારા મૈં બાલી। તેહિં સર હતૌં મૂઢ़ કહઁ કાલી ॥
જાસુ કૃપાઁ છૂટહીં મદ મોહા। તા કહુઁ ઉમા કિ સપનેહુઁ કોહા ॥
જાનહિં યહ ચરિત્ર મુનિ ગ્યાની। જિન્હ રઘુબીર ચરન રતિ માની ॥
લછિમન ક્રોધવન્ત પ્રભુ જાના। ધનુષ ચઢ़આઇ ગહે કર બાના ॥
દો. તબ અનુજહિ સમુઝાવા રઘુપતિ કરુના સીંવ ॥
ભય દેખાઇ લૈ આવહુ તાત સખા સુગ્રીવ ॥ 18 ॥
ઇહાઁ પવનસુત હૃદયઁ બિચારા। રામ કાજુ સુગ્રીવઁ બિસારા ॥
નિકટ જાઇ ચરનન્હિ સિરુ નાવા। ચારિહુ બિધિ તેહિ કહિ સમુઝાવા ॥
સુનિ સુગ્રીવઁ પરમ ભય માના। બિષયઁ મોર હરિ લીન્હેઉ ગ્યાના ॥
અબ મારુતસુત દૂત સમૂહા। પઠવહુ જહઁ તહઁ બાનર જૂહા ॥
કહહુ પાખ મહુઁ આવ ન જોઈ। મોરેં કર તા કર બધ હોઈ ॥
તબ હનુમન્ત બોલાએ દૂતા। સબ કર કરિ સનમાન બહૂતા ॥
ભય અરુ પ્રીતિ નીતિ દેખાઈ। ચલે સકલ ચરનન્હિ સિર નાઈ ॥
એહિ અવસર લછિમન પુર આએ। ક્રોધ દેખિ જહઁ તહઁ કપિ ધાએ ॥
દો. ધનુષ ચઢ़આઇ કહા તબ જારિ કરુઁ પુર છાર।
બ્યાકુલ નગર દેખિ તબ આયુ બાલિકુમાર ॥ 19 ॥
ચરન નાઇ સિરુ બિનતી કીન્હી। લછિમન અભય બાઁહ તેહિ દીન્હી ॥
ક્રોધવન્ત લછિમન સુનિ કાના। કહ કપીસ અતિ ભયઁ અકુલાના ॥
સુનુ હનુમન્ત સઙ્ગ લૈ તારા। કરિ બિનતી સમુઝાઉ કુમારા ॥
તારા સહિત જાઇ હનુમાના। ચરન બન્દિ પ્રભુ સુજસ બખાના ॥
કરિ બિનતી મન્દિર લૈ આએ। ચરન પખારિ પલઁગ બૈઠાએ ॥
તબ કપીસ ચરનન્હિ સિરુ નાવા। ગહિ ભુજ લછિમન કણ્ઠ લગાવા ॥
નાથ બિષય સમ મદ કછુ નાહીં। મુનિ મન મોહ કરિ છન માહીમ્ ॥
સુનત બિનીત બચન સુખ પાવા। લછિમન તેહિ બહુ બિધિ સમુઝાવા ॥
પવન તનય સબ કથા સુનાઈ। જેહિ બિધિ ગે દૂત સમુદાઈ ॥
દો. હરષિ ચલે સુગ્રીવ તબ અઙ્ગદાદિ કપિ સાથ।
રામાનુજ આગેં કરિ આએ જહઁ રઘુનાથ ॥ 20 ॥
નાઇ ચરન સિરુ કહ કર જોરી। નાથ મોહિ કછુ નાહિન ખોરી ॥
અતિસય પ્રબલ દેવ તબ માયા। છૂટિ રામ કરહુ જૌં દાયા ॥
બિષય બસ્ય સુર નર મુનિ સ્વામી। મૈં પાવઁર પસુ કપિ અતિ કામી ॥
નારિ નયન સર જાહિ ન લાગા। ઘોર ક્રોધ તમ નિસિ જો જાગા ॥
લોભ પાઁસ જેહિં ગર ન બઁધાયા। સો નર તુમ્હ સમાન રઘુરાયા ॥
યહ ગુન સાધન તેં નહિં હોઈ। તુમ્હરી કૃપાઁ પાવ કોઇ કોઈ ॥
તબ રઘુપતિ બોલે મુસકાઈ। તુમ્હ પ્રિય મોહિ ભરત જિમિ ભાઈ ॥
અબ સોઇ જતનુ કરહુ મન લાઈ। જેહિ બિધિ સીતા કૈ સુધિ પાઈ ॥
દો. એહિ બિધિ હોત બતકહી આએ બાનર જૂથ।
નાના બરન સકલ દિસિ દેખિઅ કીસ બરુથ ॥ 21 ॥
બાનર કટક ઉમા મેં દેખા। સો મૂરુખ જો કરન ચહ લેખા ॥
આઇ રામ પદ નાવહિં માથા। નિરખિ બદનુ સબ હોહિં સનાથા ॥
અસ કપિ એક ન સેના માહીં। રામ કુસલ જેહિ પૂછી નાહીમ્ ॥
યહ કછુ નહિં પ્રભુ કિ અધિકાઈ। બિસ્વરૂપ બ્યાપક રઘુરાઈ ॥
ઠાઢ़એ જહઁ તહઁ આયસુ પાઈ। કહ સુગ્રીવ સબહિ સમુઝાઈ ॥
રામ કાજુ અરુ મોર નિહોરા। બાનર જૂથ જાહુ ચહુઁ ઓરા ॥
જનકસુતા કહુઁ ખોજહુ જાઈ। માસ દિવસ મહઁ આએહુ ભાઈ ॥
અવધિ મેટિ જો બિનુ સુધિ પાએઁ। આવિ બનિહિ સો મોહિ મરાએઁ ॥
દો. બચન સુનત સબ બાનર જહઁ તહઁ ચલે તુરન્ત ।
તબ સુગ્રીવઁ બોલાએ અઙ્ગદ નલ હનુમન્ત ॥ 22 ॥
સુનહુ નીલ અઙ્ગદ હનુમાના। જામવન્ત મતિધીર સુજાના ॥
સકલ સુભટ મિલિ દચ્છિન જાહૂ। સીતા સુધિ પૂઁછેઉ સબ કાહૂ ॥
મન ક્રમ બચન સો જતન બિચારેહુ। રામચન્દ્ર કર કાજુ સઁવારેહુ ॥
ભાનુ પીઠિ સેઇઅ ઉર આગી। સ્વામિહિ સર્બ ભાવ છલ ત્યાગી ॥
તજિ માયા સેઇઅ પરલોકા। મિટહિં સકલ ભવ સમ્ભવ સોકા ॥
દેહ ધરે કર યહ ફલુ ભાઈ। ભજિઅ રામ સબ કામ બિહાઈ ॥
સોઇ ગુનગ્ય સોઈ બડ़ભાગી । જો રઘુબીર ચરન અનુરાગી ॥
આયસુ માગિ ચરન સિરુ નાઈ। ચલે હરષિ સુમિરત રઘુરાઈ ॥
પાછેં પવન તનય સિરુ નાવા। જાનિ કાજ પ્રભુ નિકટ બોલાવા ॥
પરસા સીસ સરોરુહ પાની। કરમુદ્રિકા દીન્હિ જન જાની ॥
બહુ પ્રકાર સીતહિ સમુઝાએહુ। કહિ બલ બિરહ બેગિ તુમ્હ આએહુ ॥
હનુમત જન્મ સુફલ કરિ માના। ચલેઉ હૃદયઁ ધરિ કૃપાનિધાના ॥
જદ્યપિ પ્રભુ જાનત સબ બાતા। રાજનીતિ રાખત સુરત્રાતા ॥
દો. ચલે સકલ બન ખોજત સરિતા સર ગિરિ ખોહ।
રામ કાજ લયલીન મન બિસરા તન કર છોહ ॥ 23 ॥
કતહુઁ હોઇ નિસિચર સૈં ભેટા। પ્રાન લેહિં એક એક ચપેટા ॥
બહુ પ્રકાર ગિરિ કાનન હેરહિં। કૌ મુનિ મિલત તાહિ સબ ઘેરહિમ્ ॥
લાગિ તૃષા અતિસય અકુલાને। મિલિ ન જલ ઘન ગહન ભુલાને ॥
મન હનુમાન કીન્હ અનુમાના। મરન ચહત સબ બિનુ જલ પાના ॥
ચઢ़ઇ ગિરિ સિખર ચહૂઁ દિસિ દેખા। ભૂમિ બિબિર એક કૌતુક પેખા ॥
ચક્રબાક બક હંસ ઉડ़આહીં। બહુતક ખગ પ્રબિસહિં તેહિ માહીમ્ ॥
ગિરિ તે ઉતરિ પવનસુત આવા। સબ કહુઁ લૈ સોઇ બિબર દેખાવા ॥
આગેં કૈ હનુમન્તહિ લીન્હા। પૈઠે બિબર બિલમ્બુ ન કીન્હા ॥
દો. દીખ જાઇ ઉપવન બર સર બિગસિત બહુ કઞ્જ।
મન્દિર એક રુચિર તહઁ બૈઠિ નારિ તપ પુઞ્જ ॥ 24 ॥
દૂરિ તે તાહિ સબન્હિ સિર નાવા। પૂછેં નિજ બૃત્તાન્ત સુનાવા ॥
તેહિં તબ કહા કરહુ જલ પાના। ખાહુ સુરસ સુન્દર ફલ નાના ॥
મજ્જનુ કીન્હ મધુર ફલ ખાએ। તાસુ નિકટ પુનિ સબ ચલિ આએ ॥
તેહિં સબ આપનિ કથા સુનાઈ। મૈં અબ જાબ જહાઁ રઘુરાઈ ॥
મૂદહુ નયન બિબર તજિ જાહૂ। પૈહહુ સીતહિ જનિ પછિતાહૂ ॥
નયન મૂદિ પુનિ દેખહિં બીરા। ઠાઢ़એ સકલ સિન્ધુ કેં તીરા ॥
સો પુનિ ગી જહાઁ રઘુનાથા। જાઇ કમલ પદ નાએસિ માથા ॥
નાના ભાઁતિ બિનય તેહિં કીન્હી। અનપાયની ભગતિ પ્રભુ દીન્હી ॥
દો. બદરીબન કહુઁ સો ગી પ્રભુ અગ્યા ધરિ સીસ ।
ઉર ધરિ રામ ચરન જુગ જે બન્દત અજ ઈસ ॥ 25 ॥
ઇહાઁ બિચારહિં કપિ મન માહીં। બીતી અવધિ કાજ કછુ નાહીમ્ ॥
સબ મિલિ કહહિં પરસ્પર બાતા। બિનુ સુધિ લેઁ કરબ કા ભ્રાતા ॥
કહ અઙ્ગદ લોચન ભરિ બારી। દુહુઁ પ્રકાર ભિ મૃત્યુ હમારી ॥
ઇહાઁ ન સુધિ સીતા કૈ પાઈ। ઉહાઁ ગેઁ મારિહિ કપિરાઈ ॥
પિતા બધે પર મારત મોહી। રાખા રામ નિહોર ન ઓહી ॥
પુનિ પુનિ અઙ્ગદ કહ સબ પાહીં। મરન ભયુ કછુ સંસય નાહીમ્ ॥
અઙ્ગદ બચન સુનત કપિ બીરા। બોલિ ન સકહિં નયન બહ નીરા ॥
છન એક સોચ મગન હોઇ રહે। પુનિ અસ વચન કહત સબ ભે ॥
હમ સીતા કૈ સુધિ લિન્હેં બિના। નહિં જૈંહૈં જુબરાજ પ્રબીના ॥
અસ કહિ લવન સિન્ધુ તટ જાઈ। બૈઠે કપિ સબ દર્ભ ડસાઈ ॥
જામવન્ત અઙ્ગદ દુખ દેખી। કહિં કથા ઉપદેસ બિસેષી ॥
તાત રામ કહુઁ નર જનિ માનહુ। નિર્ગુન બ્રહ્મ અજિત અજ જાનહુ ॥
દો. નિજ ઇચ્છા પ્રભુ અવતરિ સુર મહિ ગો દ્વિજ લાગિ।
સગુન ઉપાસક સઙ્ગ તહઁ રહહિં મોચ્છ સબ ત્યાગિ ॥ 26 ॥
એહિ બિધિ કથા કહહિ બહુ ભાઁતી ગિરિ કન્દરાઁ સુની સમ્પાતી ॥
બાહેર હોઇ દેખિ બહુ કીસા। મોહિ અહાર દીન્હ જગદીસા ॥
આજુ સબહિ કહઁ ભચ્છન કરૂઁ। દિન બહુ ચલે અહાર બિનુ મરૂઁ ॥
કબહુઁ ન મિલ ભરિ ઉદર અહારા। આજુ દીન્હ બિધિ એકહિં બારા ॥
ડરપે ગીધ બચન સુનિ કાના। અબ ભા મરન સત્ય હમ જાના ॥
કપિ સબ ઉઠે ગીધ કહઁ દેખી। જામવન્ત મન સોચ બિસેષી ॥
કહ અઙ્ગદ બિચારિ મન માહીં। ધન્ય જટાયૂ સમ કૌ નાહીમ્ ॥
રામ કાજ કારન તનુ ત્યાગી । હરિ પુર ગયુ પરમ બડ़ ભાગી ॥
સુનિ ખગ હરષ સોક જુત બાની । આવા નિકટ કપિન્હ ભય માની ॥
તિન્હહિ અભય કરિ પૂછેસિ જાઈ। કથા સકલ તિન્હ તાહિ સુનાઈ ॥
સુનિ સમ્પાતિ બન્ધુ કૈ કરની। રઘુપતિ મહિમા બધુબિધિ બરની ॥
દો. મોહિ લૈ જાહુ સિન્ધુતટ દેઉઁ તિલાઞ્જલિ તાહિ ।
બચન સહાઇ કરવિ મૈં પૈહહુ ખોજહુ જાહિ ॥ 27 ॥
અનુજ ક્રિયા કરિ સાગર તીરા। કહિ નિજ કથા સુનહુ કપિ બીરા ॥
હમ દ્વૌ બન્ધુ પ્રથમ તરુનાઈ । ગગન ગે રબિ નિકટ ઉડાઈ ॥
તેજ ન સહિ સક સો ફિરિ આવા । મૈ અભિમાની રબિ નિઅરાવા ॥
જરે પઙ્ખ અતિ તેજ અપારા । પરેઉઁ ભૂમિ કરિ ઘોર ચિકારા ॥
મુનિ એક નામ ચન્દ્રમા ઓહી। લાગી દયા દેખી કરિ મોહી ॥
બહુ પ્રકાર તેંહિ ગ્યાન સુનાવા । દેહિ જનિત અભિમાની છડ़આવા ॥
ત્રેતાઁ બ્રહ્મ મનુજ તનુ ધરિહી। તાસુ નારિ નિસિચર પતિ હરિહી ॥
તાસુ ખોજ પઠિહિ પ્રભૂ દૂતા। તિન્હહિ મિલેં તૈં હોબ પુનીતા ॥
જમિહહિં પઙ્ખ કરસિ જનિ ચિન્તા । તિન્હહિ દેખાઇ દેહેસુ તૈં સીતા ॥
મુનિ કિ ગિરા સત્ય ભિ આજૂ । સુનિ મમ બચન કરહુ પ્રભુ કાજૂ ॥
ગિરિ ત્રિકૂટ ઊપર બસ લઙ્કા । તહઁ રહ રાવન સહજ અસઙ્કા ॥
તહઁ અસોક ઉપબન જહઁ રહી ॥ સીતા બૈઠિ સોચ રત અહી ॥
દો. મૈં દેખુઁ તુમ્હ નાહિ ગીઘહિ દષ્ટિ અપાર ॥
બૂઢ ભયુઁ ન ત કરતેઉઁ કછુક સહાય તુમ્હાર ॥ 28 ॥
જો નાઘિ સત જોજન સાગર । કરિ સો રામ કાજ મતિ આગર ॥
મોહિ બિલોકિ ધરહુ મન ધીરા । રામ કૃપાઁ કસ ભયુ સરીરા ॥
પાપિઉ જા કર નામ સુમિરહીં। અતિ અપાર ભવસાગર તરહીમ્ ॥
તાસુ દૂત તુમ્હ તજિ કદરાઈ। રામ હૃદયઁ ધરિ કરહુ ઉપાઈ ॥
અસ કહિ ગરુડ़ ગીધ જબ ગયૂ। તિન્હ કેં મન અતિ બિસમય ભયૂ ॥
નિજ નિજ બલ સબ કાહૂઁ ભાષા। પાર જાઇ કર સંસય રાખા ॥
જરઠ ભયુઁ અબ કહિ રિછેસા। નહિં તન રહા પ્રથમ બલ લેસા ॥
જબહિં ત્રિબિક્રમ ભે ખરારી। તબ મૈં તરુન રહેઉઁ બલ ભારી ॥
દો. બલિ બાઁધત પ્રભુ બાઢેઉ સો તનુ બરનિ ન જાઈ।
ઉભય ધરી મહઁ દીન્હી સાત પ્રદચ્છિન ધાઇ ॥ 29 ॥
અઙ્ગદ કહિ જાઉઁ મૈં પારા। જિયઁ સંસય કછુ ફિરતી બારા ॥
જામવન્ત કહ તુમ્હ સબ લાયક। પઠિઅ કિમિ સબ હી કર નાયક ॥
કહિ રીછપતિ સુનુ હનુમાના। કા ચુપ સાધિ રહેહુ બલવાના ॥
પવન તનય બલ પવન સમાના। બુધિ બિબેક બિગ્યાન નિધાના ॥
કવન સો કાજ કઠિન જગ માહીં। જો નહિં હોઇ તાત તુમ્હ પાહીમ્ ॥
રામ કાજ લગિ તબ અવતારા। સુનતહિં ભયુ પર્વતાકારા ॥
કનક બરન તન તેજ બિરાજા। માનહુ અપર ગિરિન્હ કર રાજા ॥
સિંહનાદ કરિ બારહિં બારા। લીલહીં નાષુઁ જલનિધિ ખારા ॥
સહિત સહાય રાવનહિ મારી। આનુઁ ઇહાઁ ત્રિકૂટ ઉપારી ॥
જામવન્ત મૈં પૂઁછુઁ તોહી। ઉચિત સિખાવનુ દીજહુ મોહી ॥
એતના કરહુ તાત તુમ્હ જાઈ। સીતહિ દેખિ કહહુ સુધિ આઈ ॥
તબ નિજ ભુજ બલ રાજિવ નૈના। કૌતુક લાગિ સઙ્ગ કપિ સેના ॥
છં. -કપિ સેન સઙ્ગ સઁઘારિ નિસિચર રામુ સીતહિ આનિહૈં।
ત્રૈલોક પાવન સુજસુ સુર મુનિ નારદાદિ બખાનિહૈમ્ ॥
જો સુનત ગાવત કહત સમુઝત પરમ પદ નર પાવી।
રઘુબીર પદ પાથોજ મધુકર દાસ તુલસી ગાવી ॥
દો. ભવ ભેષજ રઘુનાથ જસુ સુનહિ જે નર અરુ નારિ।
તિન્હ કર સકલ મનોરથ સિદ્ધ કરિહિ ત્રિસિરારિ ॥ 30(ક) ॥
સો. નીલોત્પલ તન સ્યામ કામ કોટિ સોભા અધિક।
સુનિઅ તાસુ ગુન ગ્રામ જાસુ નામ અઘ ખગ બધિક ॥ 30(ખ) ॥
માસપારાયણ, તેઈસવાઁ વિશ્રામ
ઇતિ શ્રીમદ્રામચરિતમાનસે સકલકલિકલુષવિધ્વંસને
ચતુર્થ સોપાનઃ સમાપ્તઃ।
(કિષ્કિન્ધાકાણ્ડ સમાપ્ત)
Roman (IAST) Transliteration
śrīgaṇeśāya namaḥ
śrījānakīvallabho vijayate
śrīrāmacaritamānasa
caturtha sopāna (kiṣkindhākāṇḍa)
kundendīvarasundarāvatibalau vijñānadhāmāvubhau
śobhāḍhyau varadhanvinau śrutinutau govipravṛndapriyau|
māyāmānuṣarūpiṇau raghuvarau saddharmavarmauṃ hitau
sītānveṣaṇatatparau pathigatau bhaktipradau tau hi naḥ || 1 ||
brahmāmbhodhisamudbhavaṃ kalimalapradhvaṃsanaṃ cāvyayaṃ
śrīmacchambhumukhendusundaravare saṃśobhitaṃ sarvadā|
saṃsārāmayabheṣajaṃ sukhakaraṃ śrījānakījīvanaṃ
dhanyāste kṛtinaḥ pibanti satataṃ śrīrāmanāmāmṛtam || 2 ||
so. mukti janma mahi jāni gyāna khāni agha hāni kara
jaha~ basa sambhu bhavāni so kāsī seia kasa na ||
jarata sakala sura bṛnda biṣama garala jehiṃ pāna kiya|
tehi na bhajasi mana manda ko kṛpāla saṅkara sarisa ||
āgeṃ cale bahuri raghurāyā| riṣyamūka paravata niarāyā ||
taha~ raha saciva sahita sugrīvā| āvata dekhi atula bala sīṃvā ||
ati sabhīta kaha sunu hanumānā| puruṣa jugala bala rūpa nidhānā ||
dhari baṭu rūpa dekhu taiṃ jāī| kahesu jāni jiya~ sayana bujhāī ||
paṭhe bāli hohiṃ mana mailā| bhāgauṃ turata tajauṃ yaha sailā ||
bipra rūpa dhari kapi taha~ gayū| mātha nāi pūchata asa bhayū ||
ko tumha syāmala gaura sarīrā| chatrī rūpa phirahu bana bīrā ||
kaṭhina bhūmi komala pada gāmī| kavana hetu bicarahu bana svāmī ||
mṛdula manohara sundara gātā| sahata dusaha bana ātapa bātā ||
kī tumha tīni deva maha~ koū| nara nārāyana kī tumha doū ||
do. jaga kārana tārana bhava bhañjana dharanī bhāra|
kī tumha akila bhuvana pati līnha manuja avatāra || 1 ||
kosalesa dasaratha ke jāe | hama pitu bacana māni bana āe ||
nāma rāma lachimana dū bhāī| saṅga nāri sukumāri suhāī ||
ihā~ hari nisicara baidehī| bipra phirahiṃ hama khojata tehī ||
āpana carita kahā hama gāī| kahahu bipra nija kathā bujhāī ||
prabhu pahicāni pareu gahi caranā| so sukha umā nahiṃ baranā ||
pulakita tana mukha āva na bacanā| dekhata rucira beṣa kai racanā ||
puni dhīraju dhari astuti kīnhī| haraṣa hṛdaya~ nija nāthahi cīnhī ||
mora nyāu maiṃ pūchā sāīṃ| tumha pūchahu kasa nara kī nāīm ||
tava māyā basa phiru~ bhulānā| tā te maiṃ nahiṃ prabhu pahicānā ||
do. eku maiṃ manda mohabasa kuṭila hṛdaya agyāna|
puni prabhu mohi bisāreu dīnabandhu bhagavāna || 2 ||
jadapi nātha bahu avaguna moreṃ| sevaka prabhuhi parai jani bhorem ||
nātha jīva tava māyā~ mohā| so nistari tumhārehiṃ chohā ||
tā para maiṃ raghubīra dohāī| jānu~ nahiṃ kachu bhajana upāī ||
sevaka suta pati mātu bharoseṃ| rahi asoca bani prabhu posem ||
asa kahi pareu carana akulāī| nija tanu pragaṭi prīti ura chāī ||
taba raghupati uṭhāi ura lāvā| nija locana jala sīñci juḍa़āvā ||
sunu kapi jiya~ mānasi jani ūnā| taiṃ mama priya lachimana te dūnā ||
samadarasī mohi kaha saba koū| sevaka priya ananyagati soū ||
do. so ananya jākeṃ asi mati na ṭari hanumanta|
maiṃ sevaka sacarācara rūpa svāmi bhagavanta || 3 ||
dekhi pavana suta pati anukūlā| hṛdaya~ haraṣa bītī saba sūlā ||
nātha saila para kapipati rahī| so sugrīva dāsa tava ahī ||
tehi sana nātha mayatrī kīje| dīna jāni tehi abhaya karīje ||
so sītā kara khoja karāihi| jaha~ taha~ marakaṭa koṭi paṭhāihi ||
ehi bidhi sakala kathā samujhāī| lie duau jana pīṭhi caḍha़āī ||
jaba sugrīva~ rāma kahu~ dekhā| atisaya janma dhanya kari lekhā ||
sādara mileu nāi pada māthā| bhaiṇṭeu anuja sahita raghunāthā ||
kapi kara mana bicāra ehi rītī| karihahiṃ bidhi mo sana e prītī ||
do. taba hanumanta ubhaya disi kī saba kathā sunāi ||
pāvaka sākhī dei kari jorī prītī dṛḍha़āi || 4 ||
kīnhī prīti kachu bīca na rākhā| lachamina rāma carita saba bhāṣā ||
kaha sugrīva nayana bhari bārī| milihi nātha mithilesakumārī ||
mantrinha sahita ihā~ eka bārā| baiṭha raheu~ maiṃ karata bicārā ||
gagana pantha dekhī maiṃ jātā| parabasa parī bahuta bilapātā ||
rāma rāma hā rāma pukārī| hamahi dekhi dīnheu paṭa ḍārī ||
māgā rāma turata tehiṃ dīnhā| paṭa ura lāi soca ati kīnhā ||
kaha sugrīva sunahu raghubīrā| tajahu soca mana ānahu dhīrā ||
saba prakāra karihu~ sevakāī| jehi bidhi milihi jānakī āī ||
do. sakhā bacana suni haraṣe kṛpāsidhu balasīṃva|
kārana kavana basahu bana mohi kahahu sugrīva || 5 ||
nāta bāli aru maiṃ dvau bhāī| prīti rahī kachu barani na jāī ||
maya suta māyāvī tehi nAU~| āvā so prabhu hamareṃ gAU~ ||
ardha rāti pura dvāra pukārā| bālī ripu bala sahai na pārā ||
dhāvā bāli dekhi so bhāgā| maiṃ puni gayu~ bandhu sa~ga lāgā ||
giribara guhā~ paiṭha so jāī| taba bālīṃ mohi kahā bujhāī ||
parikhesu mohi eka pakhavārā| nahiṃ āvauṃ taba jānesu mārā ||
māsa divasa taha~ raheu~ kharārī| nisarī rudhira dhāra taha~ bhārī ||
bāli hatesi mohi mārihi āī| silā dei taha~ caleu~ parāī ||
mantrinha pura dekhā binu sāīṃ| dīnheu mohi rāja bariāī ||
bāli tāhi māri gṛha āvā| dekhi mohi jiya~ bheda baḍha़āvā ||
ripu sama mohi māresi ati bhārī| hari līnhesi sarbasu aru nārī ||
tākeṃ bhaya raghubīra kṛpālā| sakala bhuvana maiṃ phireu~ bihālā ||
ihā~ sāpa basa āvata nāhīṃ| tadapi sabhīta rahu~ mana māhī~ ||
suni sevaka dukha dīnadayālā| pharaki uṭhīṃ dvai bhujā bisālā ||
do. sunu sugrīva mārihu~ bālihi ekahiṃ bāna|
brahma rudra saranāgata ge~ na ubarihiṃ prāna || 6 ||
je na mitra dukha hohiṃ dukhārī| tinhahi bilokata pātaka bhārī ||
nija dukha giri sama raja kari jānā| mitraka dukha raja meru samānā ||
jinha keṃ asi mati sahaja na āī| te saṭha kata haṭhi karata mitāī ||
kupatha nivāri supantha calāvā| guna pragaṭe avagunanhi durāvā ||
deta leta mana saṅka na dharī| bala anumāna sadā hita karī ||
bipati kāla kara sataguna nehā| śruti kaha santa mitra guna ehā ||
āgeṃ kaha mṛdu bacana banāī| pācheṃ anahita mana kuṭilāī ||
jā kara cita ahi gati sama bhāī| asa kumitra pariharehi bhalāī ||
sevaka saṭha nṛpa kṛpana kunārī| kapaṭī mitra sūla sama cārī ||
sakhā soca tyāgahu bala moreṃ| saba bidhi ghaṭaba kāja maiṃ torem ||
kaha sugrīva sunahu raghubīrā| bāli mahābala ati ranadhīrā ||
dundubhī asthi tāla dekharāe| binu prayāsa raghunātha ḍhahāe ||
dekhi amita bala bāḍha़ī prītī| bāli badhaba inha bhi paratītī ||
bāra bāra nāvi pada sīsā| prabhuhi jāni mana haraṣa kapīsā ||
upajā gyāna bacana taba bolā| nātha kṛpā~ mana bhayu alolā ||
sukha sampati parivāra baḍa़āī| saba parihari karihu~ sevakāī ||
e saba rāmabhagati ke bādhaka| kahahiṃ santa taba pada avarādhaka ||
satru mitra sukha dukha jaga māhīṃ| māyā kṛta paramāratha nāhīm ||
bāli parama hita jāsu prasādā| milehu rāma tumha samana biṣādā ||
sapaneṃ jehi sana hoi larāī| jāgeṃ samujhata mana sakucāī ||
aba prabhu kṛpā karahu ehi bhā~tī| saba taji bhajanu karauṃ dina rātī ||
suni birāga sañjuta kapi bānī| bole biha~si rāmu dhanupānī ||
jo kachu kahehu satya saba soī| sakhā bacana mama mṛṣā na hoī ||
naṭa marakaṭa iva sabahi nacāvata| rāmu khagesa beda asa gāvata ||
lai sugrīva saṅga raghunāthā| cale cāpa sāyaka gahi hāthā ||
taba raghupati sugrīva paṭhāvā| garjesi jāi nikaṭa bala pāvā ||
sunata bāli krodhātura dhāvā| gahi kara carana nāri samujhāvā ||
sunu pati jinhahi mileu sugrīvā| te dvau bandhu teja bala sīṃvā ||
kosalesa suta lachimana rāmā| kālahu jīti sakahiṃ saṅgrāmā ||
do. kaha bāli sunu bhīru priya samadarasī raghunātha|
jauṃ kadāci mohi mārahiṃ tau puni hau~ sanātha || 7 ||
asa kahi calā mahā abhimānī| tṛna samāna sugrīvahi jānī ||
bhire ubhau bālī ati tarjā | muṭhikā māri mahādhuni garjā ||
taba sugrīva bikala hoi bhāgā| muṣṭi prahāra bajra sama lāgā ||
maiṃ jo kahā raghubīra kṛpālā| bandhu na hoi mora yaha kālā ||
ekarūpa tumha bhrātā doū| tehi bhrama teṃ nahiṃ māreu~ soū ||
kara parasā sugrīva sarīrā| tanu bhā kulisa gī saba pīrā ||
melī kaṇṭha sumana kai mālā| paṭhavā puni bala dei bisālā ||
puni nānā bidhi bhī larāī| biṭapa oṭa dekhahiṃ raghurāī ||
do. bahu chala bala sugrīva kara hiya~ hārā bhaya māni|
mārā bāli rāma taba hṛdaya mājha sara tāni || 8 ||
parā bikala mahi sara ke lāgeṃ| puni uṭhi baiṭha dekhi prabhu āgem ||
syāma gāta sira jaṭā banāe~| aruna nayana sara cāpa caḍha़āe~ ||
puni puni citi carana cita dīnhā| suphala janma mānā prabhu cīnhā ||
hṛdaya~ prīti mukha bacana kaṭhorā| bolā citi rāma kī orā ||
dharma hetu avatarehu gosāī| mārehu mohi byādha kī nāī ||
maiṃ bairī sugrīva piārā| avaguna kabana nātha mohi mārā ||
anuja badhū bhaginī suta nārī| sunu saṭha kanyā sama e cārī ||
inhahi kuddaṣṭi biloki joī| tāhi badheṃ kachu pāpa na hoī ||
muḍha़ tohi atisaya abhimānā| nāri sikhāvana karasi na kānā ||
mama bhuja bala āśrita tehi jānī| mārā cahasi adhama abhimānī ||
do. sunahu rāma svāmī sana cala na cāturī mori|
prabhu ajahū~ maiṃ pāpī antakāla gati tori || 9 ||
sunata rāma ati komala bānī| bāli sīsa paraseu nija pānī ||
acala karauṃ tanu rākhahu prānā| bāli kahā sunu kṛpānidhānā ||
janma janma muni jatanu karāhīṃ| anta rāma kahi āvata nāhīm ||
jāsu nāma bala saṅkara kāsī| deta sabahi sama gati avināsī ||
mama locana gocara soi āvā| bahuri ki prabhu asa banihi banāvā ||
chaṃ. so nayana gocara jāsu guna nita neti kahi śruti gāvahīṃ|
jiti pavana mana go nirasa kari muni dhyāna kabahu~ka pāvahīm ||
mohi jāni ati abhimāna basa prabhu kaheu rākhu sarīrahī|
asa kavana saṭha haṭhi kāṭi surataru bāri karihi babūrahī || 1 ||
aba nātha kari karunā bilokahu dehu jo bara māgū~|
jehiṃ joni janmauṃ karma basa taha~ rāma pada anurāgū~ ||
yaha tanaya mama sama binaya bala kalyānaprada prabhu lījiai|
gahi bāha~ sura nara nāha āpana dāsa aṅgada kījiai || 2 ||
do. rāma carana dṛḍha़ prīti kari bāli kīnha tanu tyāga|
sumana māla jimi kaṇṭha te girata na jāni nāga || 10 ||
rāma bāli nija dhāma paṭhāvā| nagara loga saba byākula dhāvā ||
nānā bidhi bilāpa kara tārā| chūṭe kesa na deha sa~bhārā ||
tārā bikala dekhi raghurāyā | dīnha gyāna hari līnhī māyā ||
chiti jala pāvaka gagana samīrā| pañca racita ati adhama sarīrā ||
pragaṭa so tanu tava āgeṃ sovā| jīva nitya kehi lagi tumha rovā ||
upajā gyāna carana taba lāgī| līnhesi parama bhagati bara māgī ||
umā dāru joṣita kī nāī| sabahi nacāvata rāmu gosāī ||
taba sugrīvahi āyasu dīnhā| mṛtaka karma bidhibata saba kīnhā ||
rāma kahā anujahi samujhāī| rāja dehu sugrīvahi jāī ||
raghupati carana nāi kari māthā| cale sakala prerita raghunāthā ||
do. lachimana turata bolāe purajana bipra samāja|
rāju dīnha sugrīva kaha~ aṅgada kaha~ jubarāja || 11 ||
umā rāma sama hita jaga māhīṃ| guru pitu mātu bandhu prabhu nāhīm ||
sura nara muni saba kai yaha rītī| svāratha lāgi karahiṃ saba prītī ||
bāli trāsa byākula dina rātī| tana bahu brana cintā~ jara chātī ||
soi sugrīva kīnha kapirAU| ati kṛpāla raghubīra subhAU ||
jānatahu~ asa prabhu pariharahīṃ| kāhe na bipati jāla nara parahīm ||
puni sugrīvahi līnha bolāī| bahu prakāra nṛpanīti sikhāī ||
kaha prabhu sunu sugrīva harīsā| pura na jāu~ dasa cāri barīsā ||
gata grīṣama baraṣā ritu āī| rahihu~ nikaṭa saila para chāī ||
aṅgada sahita karahu tumha rājū| santata hṛdaya dharehu mama kājū ||
jaba sugrīva bhavana phiri āe| rāmu prabaraṣana giri para chāe ||
do. prathamahiṃ devanha giri guhā rākheu rucira banāi|
rāma kṛpānidhi kachu dina bāsa karahiṅge āi || 12 ||
sundara bana kusumita ati sobhā| guñjata madhupa nikara madhu lobhā ||
kanda mūla phala patra suhāe| bhe bahuta jaba te prabhu āe ||
dekhi manohara saila anūpā| rahe taha~ anuja sahita surabhūpā ||
madhukara khaga mṛga tanu dhari devā| karahiṃ siddha muni prabhu kai sevā ||
maṅgalarupa bhayu bana taba te | kīnha nivāsa ramāpati jaba te ||
phaṭika silā ati subhra suhāī| sukha āsīna tahā~ dvau bhāī ||
kahata anuja sana kathā anekā| bhagati birati nṛpanīti bibekā ||
baraṣā kāla megha nabha chāe| garajata lāgata parama suhāe ||
do. lachimana dekhu mora gana nācata bārida paikhi|
gṛhī birati rata haraṣa jasa biṣnu bhagata kahu~ dekhi || 13 ||
ghana ghamaṇḍa nabha garajata ghorā| priyā hīna ḍarapata mana morā ||
dāmini damaka raha na ghana māhīṃ| khala kai prīti jathā thira nāhīm ||
baraṣahiṃ jalada bhūmi niarāe~| jathā navahiṃ budha bidyā pāe~ ||
bū~da aghāta sahahiṃ giri kaiṃsem | khala ke bacana santa saha jaisem ||
chudra nadīṃ bhari calīṃ torāī| jasa thorehu~ dhana khala itarāī ||
bhūmi parata bhā ḍhābara pānī| janu jīvahi māyā lapaṭānī ||
samiṭi samiṭi jala bharahiṃ talāvā| jimi sadaguna sajjana pahiṃ āvā ||
saritā jala jalanidhi mahu~ jāī| hoī acala jimi jiva hari pāī ||
do. harita bhūmi tṛna saṅkula samujhi parahiṃ nahiṃ pantha|
jimi pākhaṇḍa bāda teṃ gupta hohiṃ sadagrantha || 14 ||
dādura dhuni cahu disā suhāī| beda paḍha़hiṃ janu baṭu samudāī ||
nava pallava bhe biṭapa anekā| sādhaka mana jasa mileṃ bibekā ||
arka jabāsa pāta binu bhayū| jasa surāja khala udyama gayū ||
khojata katahu~ mili nahiṃ dhūrī| kari krodha jimi dharamahi dūrī ||
sasi sampanna soha mahi kaisī| upakārī kai sampati jaisī ||
nisi tama ghana khadyota birājā| janu dambhinha kara milā samājā ||
mahābṛṣṭi cali phūṭi kiārīm | jimi sutantra bhe~ bigarahiṃ nārīm ||
kṛṣī nirāvahiṃ catura kisānā| jimi budha tajahiṃ moha mada mānā ||
dekhiata cakrabāka khaga nāhīṃ| kalihi pāi jimi dharma parāhīm ||
ūṣara baraṣi tṛna nahiṃ jāmā| jimi harijana hiya~ upaja na kāmā ||
bibidha jantu saṅkula mahi bhrājā| prajā bāḍha़ jimi pāi surājā ||
jaha~ taha~ rahe pathika thaki nānā| jimi indriya gana upajeṃ gyānā ||
do. kabahu~ prabala baha māruta jaha~ taha~ megha bilāhiṃ|
jimi kapūta ke upajeṃ kula saddharma nasāhim || 15(ka) ||
kabahu~ divasa maha~ nibiḍa़ tama kabahu~ka pragaṭa pataṅga|
binasi upaji gyāna jimi pāi kusaṅga susaṅga || 15(kha) ||
baraṣā bigata sarada ritu āī| lachimana dekhahu parama suhāī ||
phūleṃ kāsa sakala mahi chāī| janu baraṣā~ kṛta pragaṭa buḍha़āī ||
udita agasti pantha jala soṣā| jimi lobhahi soṣi santoṣā ||
saritā sara nirmala jala sohā| santa hṛdaya jasa gata mada mohā ||
rasa rasa sūkha sarita sara pānī| mamatā tyāga karahiṃ jimi gyānī ||
jāni sarada ritu khañjana āe| pāi samaya jimi sukṛta suhāe ||
paṅka na renu soha asi dharanī| nīti nipuna nṛpa kai jasi karanī ||
jala saṅkoca bikala bhi~ mīnā| abudha kuṭumbī jimi dhanahīnā ||
binu dhana nirmala soha akāsā| harijana iva parihari saba āsā ||
kahu~ kahu~ bṛṣṭi sāradī thorī| kau eka pāva bhagati jimi morī ||
do. cale haraṣi taji nagara nṛpa tāpasa banika bhikhāri|
jimi haribhagata pāi śrama tajahi āśramī cāri || 16 ||
sukhī mīna je nīra agādhā| jimi hari sarana na eku bādhā ||
phūleṃ kamala soha sara kaisā| nirguna brahma saguna bhe~ jaisā ||
guñjata madhukara mukhara anūpā| sundara khaga rava nānā rūpā ||
cakrabāka mana dukha nisi paikhī| jimi durjana para sampati dekhī ||
cātaka raṭata tṛṣā ati ohī| jimi sukha lahi na saṅkaradrohī ||
saradātapa nisi sasi apaharī| santa darasa jimi pātaka ṭarī ||
dekhi indu cakora samudāī| citavatahiṃ jimi harijana hari pāī ||
masaka daṃsa bīte hima trāsā| jimi dvija droha kie~ kula nāsā ||
do. bhūmi jīva saṅkula rahe ge sarada ritu pāi|
sadagura mile jāhiṃ jimi saṃsaya bhrama samudāi || 17 ||
baraṣā gata nirmala ritu āī| sudhi na tāta sītā kai pāī ||
eka bāra kaisehu~ sudhi jānauṃ| kālahu jīta nimiṣa mahu~ ānaum ||
katahu~ rahu jauṃ jīvati hoī| tāta jatana kari āneu~ soī ||
sugrīvahu~ sudhi mori bisārī| pāvā rāja kosa pura nārī ||
jehiṃ sāyaka mārā maiṃ bālī| tehiṃ sara hatauṃ mūḍha़ kaha~ kālī ||
jāsu kṛpā~ chūṭahīṃ mada mohā| tā kahu~ umā ki sapanehu~ kohā ||
jānahiṃ yaha caritra muni gyānī| jinha raghubīra carana rati mānī ||
lachimana krodhavanta prabhu jānā| dhanuṣa caḍha़āi gahe kara bānā ||
do. taba anujahi samujhāvā raghupati karunā sīṃva ||
bhaya dekhāi lai āvahu tāta sakhā sugrīva || 18 ||
ihā~ pavanasuta hṛdaya~ bicārā| rāma kāju sugrīva~ bisārā ||
nikaṭa jāi carananhi siru nāvā| cārihu bidhi tehi kahi samujhāvā ||
suni sugrīva~ parama bhaya mānā| biṣaya~ mora hari līnheu gyānā ||
aba mārutasuta dūta samūhā| paṭhavahu jaha~ taha~ bānara jūhā ||
kahahu pākha mahu~ āva na joī| moreṃ kara tā kara badha hoī ||
taba hanumanta bolāe dūtā| saba kara kari sanamāna bahūtā ||
bhaya aru prīti nīti dekhāī| cale sakala carananhi sira nāī ||
ehi avasara lachimana pura āe| krodha dekhi jaha~ taha~ kapi dhāe ||
do. dhanuṣa caḍha़āi kahā taba jāri karu~ pura chāra|
byākula nagara dekhi taba āyu bālikumāra || 19 ||
carana nāi siru binatī kīnhī| lachimana abhaya bā~ha tehi dīnhī ||
krodhavanta lachimana suni kānā| kaha kapīsa ati bhaya~ akulānā ||
sunu hanumanta saṅga lai tārā| kari binatī samujhāu kumārā ||
tārā sahita jāi hanumānā| carana bandi prabhu sujasa bakhānā ||
kari binatī mandira lai āe| carana pakhāri pala~ga baiṭhāe ||
taba kapīsa carananhi siru nāvā| gahi bhuja lachimana kaṇṭha lagāvā ||
nātha biṣaya sama mada kachu nāhīṃ| muni mana moha kari chana māhīm ||
sunata binīta bacana sukha pāvā| lachimana tehi bahu bidhi samujhāvā ||
pavana tanaya saba kathā sunāī| jehi bidhi ge dūta samudāī ||
do. haraṣi cale sugrīva taba aṅgadādi kapi sātha|
rāmānuja āgeṃ kari āe jaha~ raghunātha || 20 ||
nāi carana siru kaha kara jorī| nātha mohi kachu nāhina khorī ||
atisaya prabala deva taba māyā| chūṭi rāma karahu jauṃ dāyā ||
biṣaya basya sura nara muni svāmī| maiṃ pāva~ra pasu kapi ati kāmī ||
nāri nayana sara jāhi na lāgā| ghora krodha tama nisi jo jāgā ||
lobha pā~sa jehiṃ gara na ba~dhāyā| so nara tumha samāna raghurāyā ||
yaha guna sādhana teṃ nahiṃ hoī| tumharī kṛpā~ pāva koi koī ||
taba raghupati bole musakāī| tumha priya mohi bharata jimi bhāī ||
aba soi jatanu karahu mana lāī| jehi bidhi sītā kai sudhi pāī ||
do. ehi bidhi hota batakahī āe bānara jūtha|
nānā barana sakala disi dekhia kīsa barutha || 21 ||
bānara kaṭaka umā meṃ dekhā| so mūrukha jo karana caha lekhā ||
āi rāma pada nāvahiṃ māthā| nirakhi badanu saba hohiṃ sanāthā ||
asa kapi eka na senā māhīṃ| rāma kusala jehi pūchī nāhīm ||
yaha kachu nahiṃ prabhu ki adhikāī| bisvarūpa byāpaka raghurāī ||
ṭhāḍha़e jaha~ taha~ āyasu pāī| kaha sugrīva sabahi samujhāī ||
rāma kāju aru mora nihorā| bānara jūtha jāhu cahu~ orā ||
janakasutā kahu~ khojahu jāī| māsa divasa maha~ āehu bhāī ||
avadhi meṭi jo binu sudhi pāe~| āvi banihi so mohi marāe~ ||
do. bacana sunata saba bānara jaha~ taha~ cale turanta |
taba sugrīva~ bolāe aṅgada nala hanumanta || 22 ||
sunahu nīla aṅgada hanumānā| jāmavanta matidhīra sujānā ||
sakala subhaṭa mili dacchina jāhū| sītā sudhi pū~cheu saba kāhū ||
mana krama bacana so jatana bicārehu| rāmacandra kara kāju sa~vārehu ||
bhānu pīṭhi seia ura āgī| svāmihi sarba bhāva chala tyāgī ||
taji māyā seia paralokā| miṭahiṃ sakala bhava sambhava sokā ||
deha dhare kara yaha phalu bhāī| bhajia rāma saba kāma bihāī ||
soi gunagya soī baḍa़bhāgī | jo raghubīra carana anurāgī ||
āyasu māgi carana siru nāī| cale haraṣi sumirata raghurāī ||
pācheṃ pavana tanaya siru nāvā| jāni kāja prabhu nikaṭa bolāvā ||
parasā sīsa saroruha pānī| karamudrikā dīnhi jana jānī ||
bahu prakāra sītahi samujhāehu| kahi bala biraha begi tumha āehu ||
hanumata janma suphala kari mānā| caleu hṛdaya~ dhari kṛpānidhānā ||
jadyapi prabhu jānata saba bātā| rājanīti rākhata suratrātā ||
do. cale sakala bana khojata saritā sara giri khoha|
rāma kāja layalīna mana bisarā tana kara choha || 23 ||
katahu~ hoi nisicara saiṃ bheṭā| prāna lehiṃ eka eka capeṭā ||
bahu prakāra giri kānana herahiṃ| kau muni milata tāhi saba gherahim ||
lāgi tṛṣā atisaya akulāne| mili na jala ghana gahana bhulāne ||
mana hanumāna kīnha anumānā| marana cahata saba binu jala pānā ||
caḍha़i giri sikhara cahū~ disi dekhā| bhūmi bibira eka kautuka pekhā ||
cakrabāka baka haṃsa uḍa़āhīṃ| bahutaka khaga prabisahiṃ tehi māhīm ||
giri te utari pavanasuta āvā| saba kahu~ lai soi bibara dekhāvā ||
āgeṃ kai hanumantahi līnhā| paiṭhe bibara bilambu na kīnhā ||
do. dīkha jāi upavana bara sara bigasita bahu kañja|
mandira eka rucira taha~ baiṭhi nāri tapa puñja || 24 ||
dūri te tāhi sabanhi sira nāvā| pūcheṃ nija bṛttānta sunāvā ||
tehiṃ taba kahā karahu jala pānā| khāhu surasa sundara phala nānā ||
majjanu kīnha madhura phala khāe| tāsu nikaṭa puni saba cali āe ||
tehiṃ saba āpani kathā sunāī| maiṃ aba jāba jahā~ raghurāī ||
mūdahu nayana bibara taji jāhū| paihahu sītahi jani pachitāhū ||
nayana mūdi puni dekhahiṃ bīrā| ṭhāḍha़e sakala sindhu keṃ tīrā ||
so puni gī jahā~ raghunāthā| jāi kamala pada nāesi māthā ||
nānā bhā~ti binaya tehiṃ kīnhī| anapāyanī bhagati prabhu dīnhī ||
do. badarībana kahu~ so gī prabhu agyā dhari sīsa |
ura dhari rāma carana juga je bandata aja īsa || 25 ||
ihā~ bicārahiṃ kapi mana māhīṃ| bītī avadhi kāja kachu nāhīm ||
saba mili kahahiṃ paraspara bātā| binu sudhi le~ karaba kā bhrātā ||
kaha aṅgada locana bhari bārī| duhu~ prakāra bhi mṛtyu hamārī ||
ihā~ na sudhi sītā kai pāī| uhā~ ge~ mārihi kapirāī ||
pitā badhe para mārata mohī| rākhā rāma nihora na ohī ||
puni puni aṅgada kaha saba pāhīṃ| marana bhayu kachu saṃsaya nāhīm ||
aṅgada bacana sunata kapi bīrā| boli na sakahiṃ nayana baha nīrā ||
chana eka soca magana hoi rahe| puni asa vacana kahata saba bhe ||
hama sītā kai sudhi linheṃ binā| nahiṃ jaiṃhaiṃ jubarāja prabīnā ||
asa kahi lavana sindhu taṭa jāī| baiṭhe kapi saba darbha ḍasāī ||
jāmavanta aṅgada dukha dekhī| kahiṃ kathā upadesa biseṣī ||
tāta rāma kahu~ nara jani mānahu| nirguna brahma ajita aja jānahu ||
do. nija icchā prabhu avatari sura mahi go dvija lāgi|
saguna upāsaka saṅga taha~ rahahiṃ moccha saba tyāgi || 26 ||
ehi bidhi kathā kahahi bahu bhā~tī giri kandarā~ sunī sampātī ||
bāhera hoi dekhi bahu kīsā| mohi ahāra dīnha jagadīsā ||
āju sabahi kaha~ bhacchana karū~| dina bahu cale ahāra binu marū~ ||
kabahu~ na mila bhari udara ahārā| āju dīnha bidhi ekahiṃ bārā ||
ḍarape gīdha bacana suni kānā| aba bhā marana satya hama jānā ||
kapi saba uṭhe gīdha kaha~ dekhī| jāmavanta mana soca biseṣī ||
kaha aṅgada bicāri mana māhīṃ| dhanya jaṭāyū sama kau nāhīm ||
rāma kāja kārana tanu tyāgī | hari pura gayu parama baḍa़ bhāgī ||
suni khaga haraṣa soka juta bānī | āvā nikaṭa kapinha bhaya mānī ||
tinhahi abhaya kari pūchesi jāī| kathā sakala tinha tāhi sunāī ||
suni sampāti bandhu kai karanī| raghupati mahimā badhubidhi baranī ||
do. mohi lai jāhu sindhutaṭa deu~ tilāñjali tāhi |
bacana sahāi karavi maiṃ paihahu khojahu jāhi || 27 ||
anuja kriyā kari sāgara tīrā| kahi nija kathā sunahu kapi bīrā ||
hama dvau bandhu prathama tarunāī | gagana ge rabi nikaṭa uḍāī ||
teja na sahi saka so phiri āvā | mai abhimānī rabi niarāvā ||
jare paṅkha ati teja apārā | pareu~ bhūmi kari ghora cikārā ||
muni eka nāma candramā ohī| lāgī dayā dekhī kari mohī ||
bahu prakāra teṃhi gyāna sunāvā | dehi janita abhimānī chaḍa़āvā ||
tretā~ brahma manuja tanu dharihī| tāsu nāri nisicara pati harihī ||
tāsu khoja paṭhihi prabhū dūtā| tinhahi mileṃ taiṃ hoba punītā ||
jamihahiṃ paṅkha karasi jani cintā | tinhahi dekhāi dehesu taiṃ sītā ||
muni ki girā satya bhi ājū | suni mama bacana karahu prabhu kājū ||
giri trikūṭa ūpara basa laṅkā | taha~ raha rāvana sahaja asaṅkā ||
taha~ asoka upabana jaha~ rahī || sītā baiṭhi soca rata ahī ||
do. maiṃ dekhu~ tumha nāhi gīghahi daṣṭi apāra ||
būḍha bhayu~ na ta karateu~ kachuka sahāya tumhāra || 28 ||
jo nāghi sata jojana sāgara | kari so rāma kāja mati āgara ||
mohi biloki dharahu mana dhīrā | rāma kṛpā~ kasa bhayu sarīrā ||
pāpiu jā kara nāma sumirahīṃ| ati apāra bhavasāgara tarahīm ||
tāsu dūta tumha taji kadarāī| rāma hṛdaya~ dhari karahu upāī ||
asa kahi garuḍa़ gīdha jaba gayū| tinha keṃ mana ati bisamaya bhayū ||
nija nija bala saba kāhū~ bhāṣā| pāra jāi kara saṃsaya rākhā ||
jaraṭha bhayu~ aba kahi richesā| nahiṃ tana rahā prathama bala lesā ||
jabahiṃ tribikrama bhe kharārī| taba maiṃ taruna raheu~ bala bhārī ||
do. bali bā~dhata prabhu bāḍheu so tanu barani na jāī|
ubhaya dharī maha~ dīnhī sāta pradacchina dhāi || 29 ||
aṅgada kahi jāu~ maiṃ pārā| jiya~ saṃsaya kachu phiratī bārā ||
jāmavanta kaha tumha saba lāyaka| paṭhia kimi saba hī kara nāyaka ||
kahi rīchapati sunu hanumānā| kā cupa sādhi rahehu balavānā ||
pavana tanaya bala pavana samānā| budhi bibeka bigyāna nidhānā ||
kavana so kāja kaṭhina jaga māhīṃ| jo nahiṃ hoi tāta tumha pāhīm ||
rāma kāja lagi taba avatārā| sunatahiṃ bhayu parvatākārā ||
kanaka barana tana teja birājā| mānahu apara girinha kara rājā ||
siṃhanāda kari bārahiṃ bārā| līlahīṃ nāṣu~ jalanidhi khārā ||
sahita sahāya rāvanahi mārī| ānu~ ihā~ trikūṭa upārī ||
jāmavanta maiṃ pū~chu~ tohī| ucita sikhāvanu dījahu mohī ||
etanā karahu tāta tumha jāī| sītahi dekhi kahahu sudhi āī ||
taba nija bhuja bala rājiva nainā| kautuka lāgi saṅga kapi senā ||
chaṃ. -kapi sena saṅga sa~ghāri nisicara rāmu sītahi ānihaiṃ|
trailoka pāvana sujasu sura muni nāradādi bakhānihaim ||
jo sunata gāvata kahata samujhata parama pada nara pāvī|
raghubīra pada pāthoja madhukara dāsa tulasī gāvī ||
do. bhava bheṣaja raghunātha jasu sunahi je nara aru nāri|
tinha kara sakala manoratha siddha karihi trisirāri || 30(ka) ||
so. nīlotpala tana syāma kāma koṭi sobhā adhika|
sunia tāsu guna grāma jāsu nāma agha khaga badhika || 30(kha) ||
māsapārāyaṇa, teīsavā~ viśrāma
iti śrīmadrāmacaritamānase sakalakalikaluṣavidhvaṃsane
caturtha sopānaḥ samāptaḥ|
(kiṣkindhākāṇḍa samāpta)
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीगणेशाय नमः
श्रीजानकीवल्लभो विजयते
श्रीरामचरितमानस
चतुर्थ सोपान (किष्किन्धाकाण्ड)
कुन्देन्दीवरसुन्दरावतिबलौ विज्ञानधामावुभौ
शोभाढ्यौ वरधन्विनौ श्रुतिनुतौ गोविप्रवृन्दप्रियौ।
मायामानुषरूपिणौ रघुवरौ सद्धर्मवर्मौं हितौ
सीतान्वेषणतत्परौ पथिगतौ भक्तिप्रदौ तौ हि नः ॥ 1 ॥
ब्रह्माम्भोधिसमुद्भवं कलिमलप्रध्वंसनं चाव्ययं
श्रीमच्छम्भुमुखेन्दुसुन्दरवरे संशोभितं सर्वदा।
संसारामयभेषजं सुखकरं श्रीजानकीजीवनं
धन्यास्ते कृतिनः पिबन्ति सततं श्रीरामनामामृतम् ॥ 2 ॥
सो. मुक्ति जन्म महि जानि ग्यान खानि अघ हानि कर
जहँ बस सम्भु भवानि सो कासी सेइअ कस न ॥
जरत सकल सुर बृन्द बिषम गरल जेहिं पान किय।
तेहि न भजसि मन मन्द को कृपाल सङ्कर सरिस ॥
आगें चले बहुरि रघुराया। रिष्यमूक परवत निअराया ॥
तहँ रह सचिव सहित सुग्रीवा। आवत देखि अतुल बल सींवा ॥
अति सभीत कह सुनु हनुमाना। पुरुष जुगल बल रूप निधाना ॥
धरि बटु रूप देखु तैं जाई। कहेसु जानि जियँ सयन बुझाई ॥
पठे बालि होहिं मन मैला। भागौं तुरत तजौं यह सैला ॥
बिप्र रूप धरि कपि तहँ गयू। माथ नाइ पूछत अस भयू ॥
को तुम्ह स्यामल गौर सरीरा। छत्री रूप फिरहु बन बीरा ॥
कठिन भूमि कोमल पद गामी। कवन हेतु बिचरहु बन स्वामी ॥
मृदुल मनोहर सुन्दर गाता। सहत दुसह बन आतप बाता ॥
की तुम्ह तीनि देव महँ कोऊ। नर नारायन की तुम्ह दोऊ ॥
दो. जग कारन तारन भव भञ्जन धरनी भार।
की तुम्ह अकिल भुवन पति लीन्ह मनुज अवतार ॥ 1 ॥
कोसलेस दसरथ के जाए । हम पितु बचन मानि बन आए ॥
नाम राम लछिमन दू भाई। सङ्ग नारि सुकुमारि सुहाई ॥
इहाँ हरि निसिचर बैदेही। बिप्र फिरहिं हम खोजत तेही ॥
आपन चरित कहा हम गाई। कहहु बिप्र निज कथा बुझाई ॥
प्रभु पहिचानि परेउ गहि चरना। सो सुख उमा नहिं बरना ॥
पुलकित तन मुख आव न बचना। देखत रुचिर बेष कै रचना ॥
पुनि धीरजु धरि अस्तुति कीन्ही। हरष हृदयँ निज नाथहि चीन्ही ॥
मोर न्याउ मैं पूछा साईं। तुम्ह पूछहु कस नर की नाईम् ॥
तव माया बस फिरुँ भुलाना। ता ते मैं नहिं प्रभु पहिचाना ॥
दो. एकु मैं मन्द मोहबस कुटिल हृदय अग्यान।
पुनि प्रभु मोहि बिसारेउ दीनबन्धु भगवान ॥ 2 ॥
जदपि नाथ बहु अवगुन मोरें। सेवक प्रभुहि परै जनि भोरेम् ॥
नाथ जीव तव मायाँ मोहा। सो निस्तरि तुम्हारेहिं छोहा ॥
ता पर मैं रघुबीर दोहाई। जानुँ नहिं कछु भजन उपाई ॥
सेवक सुत पति मातु भरोसें। रहि असोच बनि प्रभु पोसेम् ॥
अस कहि परेउ चरन अकुलाई। निज तनु प्रगटि प्रीति उर छाई ॥
तब रघुपति उठाइ उर लावा। निज लोचन जल सीञ्चि जुड़आवा ॥
सुनु कपि जियँ मानसि जनि ऊना। तैं मम प्रिय लछिमन ते दूना ॥
समदरसी मोहि कह सब कोऊ। सेवक प्रिय अनन्यगति सोऊ ॥
दो. सो अनन्य जाकें असि मति न टरि हनुमन्त।
मैं सेवक सचराचर रूप स्वामि भगवन्त ॥ 3 ॥
देखि पवन सुत पति अनुकूला। हृदयँ हरष बीती सब सूला ॥
नाथ सैल पर कपिपति रही। सो सुग्रीव दास तव अही ॥
तेहि सन नाथ मयत्री कीजे। दीन जानि तेहि अभय करीजे ॥
सो सीता कर खोज कराइहि। जहँ तहँ मरकट कोटि पठाइहि ॥
एहि बिधि सकल कथा समुझाई। लिए दुऔ जन पीठि चढ़आई ॥
जब सुग्रीवँ राम कहुँ देखा। अतिसय जन्म धन्य करि लेखा ॥
सादर मिलेउ नाइ पद माथा। भैण्टेउ अनुज सहित रघुनाथा ॥
कपि कर मन बिचार एहि रीती। करिहहिं बिधि मो सन ए प्रीती ॥
दो. तब हनुमन्त उभय दिसि की सब कथा सुनाइ ॥
पावक साखी देइ करि जोरी प्रीती दृढ़आइ ॥ 4 ॥
कीन्ही प्रीति कछु बीच न राखा। लछमिन राम चरित सब भाषा ॥
कह सुग्रीव नयन भरि बारी। मिलिहि नाथ मिथिलेसकुमारी ॥
मन्त्रिन्ह सहित इहाँ एक बारा। बैठ रहेउँ मैं करत बिचारा ॥
गगन पन्थ देखी मैं जाता। परबस परी बहुत बिलपाता ॥
राम राम हा राम पुकारी। हमहि देखि दीन्हेउ पट डारी ॥
मागा राम तुरत तेहिं दीन्हा। पट उर लाइ सोच अति कीन्हा ॥
कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। तजहु सोच मन आनहु धीरा ॥
सब प्रकार करिहुँ सेवकाई। जेहि बिधि मिलिहि जानकी आई ॥
दो. सखा बचन सुनि हरषे कृपासिधु बलसींव।
कारन कवन बसहु बन मोहि कहहु सुग्रीव ॥ 5 ॥
नात बालि अरु मैं द्वौ भाई। प्रीति रही कछु बरनि न जाई ॥
मय सुत मायावी तेहि न्AUँ। आवा सो प्रभु हमरें ग्AUँ ॥
अर्ध राति पुर द्वार पुकारा। बाली रिपु बल सहै न पारा ॥
धावा बालि देखि सो भागा। मैं पुनि गयुँ बन्धु सँग लागा ॥
गिरिबर गुहाँ पैठ सो जाई। तब बालीं मोहि कहा बुझाई ॥
परिखेसु मोहि एक पखवारा। नहिं आवौं तब जानेसु मारा ॥
मास दिवस तहँ रहेउँ खरारी। निसरी रुधिर धार तहँ भारी ॥
बालि हतेसि मोहि मारिहि आई। सिला देइ तहँ चलेउँ पराई ॥
मन्त्रिन्ह पुर देखा बिनु साईं। दीन्हेउ मोहि राज बरिआई ॥
बालि ताहि मारि गृह आवा। देखि मोहि जियँ भेद बढ़आवा ॥
रिपु सम मोहि मारेसि अति भारी। हरि लीन्हेसि सर्बसु अरु नारी ॥
ताकें भय रघुबीर कृपाला। सकल भुवन मैं फिरेउँ बिहाला ॥
इहाँ साप बस आवत नाहीं। तदपि सभीत रहुँ मन माहीँ ॥
सुनि सेवक दुख दीनदयाला। फरकि उठीं द्वै भुजा बिसाला ॥
दो. सुनु सुग्रीव मारिहुँ बालिहि एकहिं बान।
ब्रह्म रुद्र सरनागत गेँ न उबरिहिं प्रान ॥ 6 ॥
जे न मित्र दुख होहिं दुखारी। तिन्हहि बिलोकत पातक भारी ॥
निज दुख गिरि सम रज करि जाना। मित्रक दुख रज मेरु समाना ॥
जिन्ह कें असि मति सहज न आई। ते सठ कत हठि करत मिताई ॥
कुपथ निवारि सुपन्थ चलावा। गुन प्रगटे अवगुनन्हि दुरावा ॥
देत लेत मन सङ्क न धरी। बल अनुमान सदा हित करी ॥
बिपति काल कर सतगुन नेहा। श्रुति कह सन्त मित्र गुन एहा ॥
आगें कह मृदु बचन बनाई। पाछें अनहित मन कुटिलाई ॥
जा कर चित अहि गति सम भाई। अस कुमित्र परिहरेहि भलाई ॥
सेवक सठ नृप कृपन कुनारी। कपटी मित्र सूल सम चारी ॥
सखा सोच त्यागहु बल मोरें। सब बिधि घटब काज मैं तोरेम् ॥
कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। बालि महाबल अति रनधीरा ॥
दुन्दुभी अस्थि ताल देखराए। बिनु प्रयास रघुनाथ ढहाए ॥
देखि अमित बल बाढ़ई प्रीती। बालि बधब इन्ह भि परतीती ॥
बार बार नावि पद सीसा। प्रभुहि जानि मन हरष कपीसा ॥
उपजा ग्यान बचन तब बोला। नाथ कृपाँ मन भयु अलोला ॥
सुख सम्पति परिवार बड़आई। सब परिहरि करिहुँ सेवकाई ॥
ए सब रामभगति के बाधक। कहहिं सन्त तब पद अवराधक ॥
सत्रु मित्र सुख दुख जग माहीं। माया कृत परमारथ नाहीम् ॥
बालि परम हित जासु प्रसादा। मिलेहु राम तुम्ह समन बिषादा ॥
सपनें जेहि सन होइ लराई। जागें समुझत मन सकुचाई ॥
अब प्रभु कृपा करहु एहि भाँती। सब तजि भजनु करौं दिन राती ॥
सुनि बिराग सञ्जुत कपि बानी। बोले बिहँसि रामु धनुपानी ॥
जो कछु कहेहु सत्य सब सोई। सखा बचन मम मृषा न होई ॥
नट मरकट इव सबहि नचावत। रामु खगेस बेद अस गावत ॥
लै सुग्रीव सङ्ग रघुनाथा। चले चाप सायक गहि हाथा ॥
तब रघुपति सुग्रीव पठावा। गर्जेसि जाइ निकट बल पावा ॥
सुनत बालि क्रोधातुर धावा। गहि कर चरन नारि समुझावा ॥
सुनु पति जिन्हहि मिलेउ सुग्रीवा। ते द्वौ बन्धु तेज बल सींवा ॥
कोसलेस सुत लछिमन रामा। कालहु जीति सकहिं सङ्ग्रामा ॥
दो. कह बालि सुनु भीरु प्रिय समदरसी रघुनाथ।
जौं कदाचि मोहि मारहिं तौ पुनि हौँ सनाथ ॥ 7 ॥
अस कहि चला महा अभिमानी। तृन समान सुग्रीवहि जानी ॥
भिरे उभौ बाली अति तर्जा । मुठिका मारि महाधुनि गर्जा ॥
तब सुग्रीव बिकल होइ भागा। मुष्टि प्रहार बज्र सम लागा ॥
मैं जो कहा रघुबीर कृपाला। बन्धु न होइ मोर यह काला ॥
एकरूप तुम्ह भ्राता दोऊ। तेहि भ्रम तें नहिं मारेउँ सोऊ ॥
कर परसा सुग्रीव सरीरा। तनु भा कुलिस गी सब पीरा ॥
मेली कण्ठ सुमन कै माला। पठवा पुनि बल देइ बिसाला ॥
पुनि नाना बिधि भी लराई। बिटप ओट देखहिं रघुराई ॥
दो. बहु छल बल सुग्रीव कर हियँ हारा भय मानि।
मारा बालि राम तब हृदय माझ सर तानि ॥ 8 ॥
परा बिकल महि सर के लागें। पुनि उठि बैठ देखि प्रभु आगेम् ॥
स्याम गात सिर जटा बनाएँ। अरुन नयन सर चाप चढ़आएँ ॥
पुनि पुनि चिति चरन चित दीन्हा। सुफल जन्म माना प्रभु चीन्हा ॥
हृदयँ प्रीति मुख बचन कठोरा। बोला चिति राम की ओरा ॥
धर्म हेतु अवतरेहु गोसाई। मारेहु मोहि ब्याध की नाई ॥
मैं बैरी सुग्रीव पिआरा। अवगुन कबन नाथ मोहि मारा ॥
अनुज बधू भगिनी सुत नारी। सुनु सठ कन्या सम ए चारी ॥
इन्हहि कुद्दष्टि बिलोकि जोई। ताहि बधें कछु पाप न होई ॥
मुढ़ तोहि अतिसय अभिमाना। नारि सिखावन करसि न काना ॥
मम भुज बल आश्रित तेहि जानी। मारा चहसि अधम अभिमानी ॥
दो. सुनहु राम स्वामी सन चल न चातुरी मोरि।
प्रभु अजहूँ मैं पापी अन्तकाल गति तोरि ॥ 9 ॥
सुनत राम अति कोमल बानी। बालि सीस परसेउ निज पानी ॥
अचल करौं तनु राखहु प्राना। बालि कहा सुनु कृपानिधाना ॥
जन्म जन्म मुनि जतनु कराहीं। अन्त राम कहि आवत नाहीम् ॥
जासु नाम बल सङ्कर कासी। देत सबहि सम गति अविनासी ॥
मम लोचन गोचर सोइ आवा। बहुरि कि प्रभु अस बनिहि बनावा ॥
छं. सो नयन गोचर जासु गुन नित नेति कहि श्रुति गावहीं।
जिति पवन मन गो निरस करि मुनि ध्यान कबहुँक पावहीम् ॥
मोहि जानि अति अभिमान बस प्रभु कहेउ राखु सरीरही।
अस कवन सठ हठि काटि सुरतरु बारि करिहि बबूरही ॥ 1 ॥
अब नाथ करि करुना बिलोकहु देहु जो बर मागूँ।
जेहिं जोनि जन्मौं कर्म बस तहँ राम पद अनुरागूँ ॥
यह तनय मम सम बिनय बल कल्यानप्रद प्रभु लीजिऐ।
गहि बाहँ सुर नर नाह आपन दास अङ्गद कीजिऐ ॥ 2 ॥
दो. राम चरन दृढ़ प्रीति करि बालि कीन्ह तनु त्याग।
सुमन माल जिमि कण्ठ ते गिरत न जानि नाग ॥ 10 ॥
राम बालि निज धाम पठावा। नगर लोग सब ब्याकुल धावा ॥
नाना बिधि बिलाप कर तारा। छूटे केस न देह सँभारा ॥
तारा बिकल देखि रघुराया । दीन्ह ग्यान हरि लीन्ही माया ॥
छिति जल पावक गगन समीरा। पञ्च रचित अति अधम सरीरा ॥
प्रगट सो तनु तव आगें सोवा। जीव नित्य केहि लगि तुम्ह रोवा ॥
उपजा ग्यान चरन तब लागी। लीन्हेसि परम भगति बर मागी ॥
उमा दारु जोषित की नाई। सबहि नचावत रामु गोसाई ॥
तब सुग्रीवहि आयसु दीन्हा। मृतक कर्म बिधिबत सब कीन्हा ॥
राम कहा अनुजहि समुझाई। राज देहु सुग्रीवहि जाई ॥
रघुपति चरन नाइ करि माथा। चले सकल प्रेरित रघुनाथा ॥
दो. लछिमन तुरत बोलाए पुरजन बिप्र समाज।
राजु दीन्ह सुग्रीव कहँ अङ्गद कहँ जुबराज ॥ 11 ॥
उमा राम सम हित जग माहीं। गुरु पितु मातु बन्धु प्रभु नाहीम् ॥
सुर नर मुनि सब कै यह रीती। स्वारथ लागि करहिं सब प्रीती ॥
बालि त्रास ब्याकुल दिन राती। तन बहु ब्रन चिन्ताँ जर छाती ॥
सोइ सुग्रीव कीन्ह कपिर्AU। अति कृपाल रघुबीर सुभ्AU ॥
जानतहुँ अस प्रभु परिहरहीं। काहे न बिपति जाल नर परहीम् ॥
पुनि सुग्रीवहि लीन्ह बोलाई। बहु प्रकार नृपनीति सिखाई ॥
कह प्रभु सुनु सुग्रीव हरीसा। पुर न जाउँ दस चारि बरीसा ॥
गत ग्रीषम बरषा रितु आई। रहिहुँ निकट सैल पर छाई ॥
अङ्गद सहित करहु तुम्ह राजू। सन्तत हृदय धरेहु मम काजू ॥
जब सुग्रीव भवन फिरि आए। रामु प्रबरषन गिरि पर छाए ॥
दो. प्रथमहिं देवन्ह गिरि गुहा राखेउ रुचिर बनाइ।
राम कृपानिधि कछु दिन बास करहिङ्गे आइ ॥ 12 ॥
सुन्दर बन कुसुमित अति सोभा। गुञ्जत मधुप निकर मधु लोभा ॥
कन्द मूल फल पत्र सुहाए। भे बहुत जब ते प्रभु आए ॥
देखि मनोहर सैल अनूपा। रहे तहँ अनुज सहित सुरभूपा ॥
मधुकर खग मृग तनु धरि देवा। करहिं सिद्ध मुनि प्रभु कै सेवा ॥
मङ्गलरुप भयु बन तब ते । कीन्ह निवास रमापति जब ते ॥
फटिक सिला अति सुभ्र सुहाई। सुख आसीन तहाँ द्वौ भाई ॥
कहत अनुज सन कथा अनेका। भगति बिरति नृपनीति बिबेका ॥
बरषा काल मेघ नभ छाए। गरजत लागत परम सुहाए ॥
दो. लछिमन देखु मोर गन नाचत बारिद पैखि।
गृही बिरति रत हरष जस बिष्नु भगत कहुँ देखि ॥ 13 ॥
घन घमण्ड नभ गरजत घोरा। प्रिया हीन डरपत मन मोरा ॥
दामिनि दमक रह न घन माहीं। खल कै प्रीति जथा थिर नाहीम् ॥
बरषहिं जलद भूमि निअराएँ। जथा नवहिं बुध बिद्या पाएँ ॥
बूँद अघात सहहिं गिरि कैंसेम् । खल के बचन सन्त सह जैसेम् ॥
छुद्र नदीं भरि चलीं तोराई। जस थोरेहुँ धन खल इतराई ॥
भूमि परत भा ढाबर पानी। जनु जीवहि माया लपटानी ॥
समिटि समिटि जल भरहिं तलावा। जिमि सदगुन सज्जन पहिं आवा ॥
सरिता जल जलनिधि महुँ जाई। होई अचल जिमि जिव हरि पाई ॥
दो. हरित भूमि तृन सङ्कुल समुझि परहिं नहिं पन्थ।
जिमि पाखण्ड बाद तें गुप्त होहिं सदग्रन्थ ॥ 14 ॥
दादुर धुनि चहु दिसा सुहाई। बेद पढ़हिं जनु बटु समुदाई ॥
नव पल्लव भे बिटप अनेका। साधक मन जस मिलें बिबेका ॥
अर्क जबास पात बिनु भयू। जस सुराज खल उद्यम गयू ॥
खोजत कतहुँ मिलि नहिं धूरी। करि क्रोध जिमि धरमहि दूरी ॥
ससि सम्पन्न सोह महि कैसी। उपकारी कै सम्पति जैसी ॥
निसि तम घन खद्योत बिराजा। जनु दम्भिन्ह कर मिला समाजा ॥
महाबृष्टि चलि फूटि किआरीम् । जिमि सुतन्त्र भेँ बिगरहिं नारीम् ॥
कृषी निरावहिं चतुर किसाना। जिमि बुध तजहिं मोह मद माना ॥
देखिअत चक्रबाक खग नाहीं। कलिहि पाइ जिमि धर्म पराहीम् ॥
ऊषर बरषि तृन नहिं जामा। जिमि हरिजन हियँ उपज न कामा ॥
बिबिध जन्तु सङ्कुल महि भ्राजा। प्रजा बाढ़ जिमि पाइ सुराजा ॥
जहँ तहँ रहे पथिक थकि नाना। जिमि इन्द्रिय गन उपजें ग्याना ॥
दो. कबहुँ प्रबल बह मारुत जहँ तहँ मेघ बिलाहिं।
जिमि कपूत के उपजें कुल सद्धर्म नसाहिम् ॥ 15(क) ॥
कबहुँ दिवस महँ निबिड़ तम कबहुँक प्रगट पतङ्ग।
बिनसि उपजि ग्यान जिमि पाइ कुसङ्ग सुसङ्ग ॥ 15(ख) ॥
बरषा बिगत सरद रितु आई। लछिमन देखहु परम सुहाई ॥
फूलें कास सकल महि छाई। जनु बरषाँ कृत प्रगट बुढ़आई ॥
उदित अगस्ति पन्थ जल सोषा। जिमि लोभहि सोषि सन्तोषा ॥
सरिता सर निर्मल जल सोहा। सन्त हृदय जस गत मद मोहा ॥
रस रस सूख सरित सर पानी। ममता त्याग करहिं जिमि ग्यानी ॥
जानि सरद रितु खञ्जन आए। पाइ समय जिमि सुकृत सुहाए ॥
पङ्क न रेनु सोह असि धरनी। नीति निपुन नृप कै जसि करनी ॥
जल सङ्कोच बिकल भिँ मीना। अबुध कुटुम्बी जिमि धनहीना ॥
बिनु धन निर्मल सोह अकासा। हरिजन इव परिहरि सब आसा ॥
कहुँ कहुँ बृष्टि सारदी थोरी। कौ एक पाव भगति जिमि मोरी ॥
दो. चले हरषि तजि नगर नृप तापस बनिक भिखारि।
जिमि हरिभगत पाइ श्रम तजहि आश्रमी चारि ॥ 16 ॥
सुखी मीन जे नीर अगाधा। जिमि हरि सरन न एकु बाधा ॥
फूलें कमल सोह सर कैसा। निर्गुन ब्रह्म सगुन भेँ जैसा ॥
गुञ्जत मधुकर मुखर अनूपा। सुन्दर खग रव नाना रूपा ॥
चक्रबाक मन दुख निसि पैखी। जिमि दुर्जन पर सम्पति देखी ॥
चातक रटत तृषा अति ओही। जिमि सुख लहि न सङ्करद्रोही ॥
सरदातप निसि ससि अपहरी। सन्त दरस जिमि पातक टरी ॥
देखि इन्दु चकोर समुदाई। चितवतहिं जिमि हरिजन हरि पाई ॥
मसक दंस बीते हिम त्रासा। जिमि द्विज द्रोह किएँ कुल नासा ॥
दो. भूमि जीव सङ्कुल रहे गे सरद रितु पाइ।
सदगुर मिले जाहिं जिमि संसय भ्रम समुदाइ ॥ 17 ॥
बरषा गत निर्मल रितु आई। सुधि न तात सीता कै पाई ॥
एक बार कैसेहुँ सुधि जानौं। कालहु जीत निमिष महुँ आनौम् ॥
कतहुँ रहु जौं जीवति होई। तात जतन करि आनेउँ सोई ॥
सुग्रीवहुँ सुधि मोरि बिसारी। पावा राज कोस पुर नारी ॥
जेहिं सायक मारा मैं बाली। तेहिं सर हतौं मूढ़ कहँ काली ॥
जासु कृपाँ छूटहीं मद मोहा। ता कहुँ उमा कि सपनेहुँ कोहा ॥
जानहिं यह चरित्र मुनि ग्यानी। जिन्ह रघुबीर चरन रति मानी ॥
लछिमन क्रोधवन्त प्रभु जाना। धनुष चढ़आइ गहे कर बाना ॥
दो. तब अनुजहि समुझावा रघुपति करुना सींव ॥
भय देखाइ लै आवहु तात सखा सुग्रीव ॥ 18 ॥
इहाँ पवनसुत हृदयँ बिचारा। राम काजु सुग्रीवँ बिसारा ॥
निकट जाइ चरनन्हि सिरु नावा। चारिहु बिधि तेहि कहि समुझावा ॥
सुनि सुग्रीवँ परम भय माना। बिषयँ मोर हरि लीन्हेउ ग्याना ॥
अब मारुतसुत दूत समूहा। पठवहु जहँ तहँ बानर जूहा ॥
कहहु पाख महुँ आव न जोई। मोरें कर ता कर बध होई ॥
तब हनुमन्त बोलाए दूता। सब कर करि सनमान बहूता ॥
भय अरु प्रीति नीति देखाई। चले सकल चरनन्हि सिर नाई ॥
एहि अवसर लछिमन पुर आए। क्रोध देखि जहँ तहँ कपि धाए ॥
दो. धनुष चढ़आइ कहा तब जारि करुँ पुर छार।
ब्याकुल नगर देखि तब आयु बालिकुमार ॥ 19 ॥
चरन नाइ सिरु बिनती कीन्ही। लछिमन अभय बाँह तेहि दीन्ही ॥
क्रोधवन्त लछिमन सुनि काना। कह कपीस अति भयँ अकुलाना ॥
सुनु हनुमन्त सङ्ग लै तारा। करि बिनती समुझाउ कुमारा ॥
तारा सहित जाइ हनुमाना। चरन बन्दि प्रभु सुजस बखाना ॥
करि बिनती मन्दिर लै आए। चरन पखारि पलँग बैठाए ॥
तब कपीस चरनन्हि सिरु नावा। गहि भुज लछिमन कण्ठ लगावा ॥
नाथ बिषय सम मद कछु नाहीं। मुनि मन मोह करि छन माहीम् ॥
सुनत बिनीत बचन सुख पावा। लछिमन तेहि बहु बिधि समुझावा ॥
पवन तनय सब कथा सुनाई। जेहि बिधि गे दूत समुदाई ॥
दो. हरषि चले सुग्रीव तब अङ्गदादि कपि साथ।
रामानुज आगें करि आए जहँ रघुनाथ ॥ 20 ॥
नाइ चरन सिरु कह कर जोरी। नाथ मोहि कछु नाहिन खोरी ॥
अतिसय प्रबल देव तब माया। छूटि राम करहु जौं दाया ॥
बिषय बस्य सुर नर मुनि स्वामी। मैं पावँर पसु कपि अति कामी ॥
नारि नयन सर जाहि न लागा। घोर क्रोध तम निसि जो जागा ॥
लोभ पाँस जेहिं गर न बँधाया। सो नर तुम्ह समान रघुराया ॥
यह गुन साधन तें नहिं होई। तुम्हरी कृपाँ पाव कोइ कोई ॥
तब रघुपति बोले मुसकाई। तुम्ह प्रिय मोहि भरत जिमि भाई ॥
अब सोइ जतनु करहु मन लाई। जेहि बिधि सीता कै सुधि पाई ॥
दो. एहि बिधि होत बतकही आए बानर जूथ।
नाना बरन सकल दिसि देखिअ कीस बरुथ ॥ 21 ॥
बानर कटक उमा में देखा। सो मूरुख जो करन चह लेखा ॥
आइ राम पद नावहिं माथा। निरखि बदनु सब होहिं सनाथा ॥
अस कपि एक न सेना माहीं। राम कुसल जेहि पूछी नाहीम् ॥
यह कछु नहिं प्रभु कि अधिकाई। बिस्वरूप ब्यापक रघुराई ॥
ठाढ़ए जहँ तहँ आयसु पाई। कह सुग्रीव सबहि समुझाई ॥
राम काजु अरु मोर निहोरा। बानर जूथ जाहु चहुँ ओरा ॥
जनकसुता कहुँ खोजहु जाई। मास दिवस महँ आएहु भाई ॥
अवधि मेटि जो बिनु सुधि पाएँ। आवि बनिहि सो मोहि मराएँ ॥
दो. बचन सुनत सब बानर जहँ तहँ चले तुरन्त ।
तब सुग्रीवँ बोलाए अङ्गद नल हनुमन्त ॥ 22 ॥
सुनहु नील अङ्गद हनुमाना। जामवन्त मतिधीर सुजाना ॥
सकल सुभट मिलि दच्छिन जाहू। सीता सुधि पूँछेउ सब काहू ॥
मन क्रम बचन सो जतन बिचारेहु। रामचन्द्र कर काजु सँवारेहु ॥
भानु पीठि सेइअ उर आगी। स्वामिहि सर्ब भाव छल त्यागी ॥
तजि माया सेइअ परलोका। मिटहिं सकल भव सम्भव सोका ॥
देह धरे कर यह फलु भाई। भजिअ राम सब काम बिहाई ॥
सोइ गुनग्य सोई बड़भागी । जो रघुबीर चरन अनुरागी ॥
आयसु मागि चरन सिरु नाई। चले हरषि सुमिरत रघुराई ॥
पाछें पवन तनय सिरु नावा। जानि काज प्रभु निकट बोलावा ॥
परसा सीस सरोरुह पानी। करमुद्रिका दीन्हि जन जानी ॥
बहु प्रकार सीतहि समुझाएहु। कहि बल बिरह बेगि तुम्ह आएहु ॥
हनुमत जन्म सुफल करि माना। चलेउ हृदयँ धरि कृपानिधाना ॥
जद्यपि प्रभु जानत सब बाता। राजनीति राखत सुरत्राता ॥
दो. चले सकल बन खोजत सरिता सर गिरि खोह।
राम काज लयलीन मन बिसरा तन कर छोह ॥ 23 ॥
कतहुँ होइ निसिचर सैं भेटा। प्रान लेहिं एक एक चपेटा ॥
बहु प्रकार गिरि कानन हेरहिं। कौ मुनि मिलत ताहि सब घेरहिम् ॥
लागि तृषा अतिसय अकुलाने। मिलि न जल घन गहन भुलाने ॥
मन हनुमान कीन्ह अनुमाना। मरन चहत सब बिनु जल पाना ॥
चढ़इ गिरि सिखर चहूँ दिसि देखा। भूमि बिबिर एक कौतुक पेखा ॥
चक्रबाक बक हंस उड़आहीं। बहुतक खग प्रबिसहिं तेहि माहीम् ॥
गिरि ते उतरि पवनसुत आवा। सब कहुँ लै सोइ बिबर देखावा ॥
आगें कै हनुमन्तहि लीन्हा। पैठे बिबर बिलम्बु न कीन्हा ॥
दो. दीख जाइ उपवन बर सर बिगसित बहु कञ्ज।
मन्दिर एक रुचिर तहँ बैठि नारि तप पुञ्ज ॥ 24 ॥
दूरि ते ताहि सबन्हि सिर नावा। पूछें निज बृत्तान्त सुनावा ॥
तेहिं तब कहा करहु जल पाना। खाहु सुरस सुन्दर फल नाना ॥
मज्जनु कीन्ह मधुर फल खाए। तासु निकट पुनि सब चलि आए ॥
तेहिं सब आपनि कथा सुनाई। मैं अब जाब जहाँ रघुराई ॥
मूदहु नयन बिबर तजि जाहू। पैहहु सीतहि जनि पछिताहू ॥
नयन मूदि पुनि देखहिं बीरा। ठाढ़ए सकल सिन्धु कें तीरा ॥
सो पुनि गी जहाँ रघुनाथा। जाइ कमल पद नाएसि माथा ॥
नाना भाँति बिनय तेहिं कीन्ही। अनपायनी भगति प्रभु दीन्ही ॥
दो. बदरीबन कहुँ सो गी प्रभु अग्या धरि सीस ।
उर धरि राम चरन जुग जे बन्दत अज ईस ॥ 25 ॥
इहाँ बिचारहिं कपि मन माहीं। बीती अवधि काज कछु नाहीम् ॥
सब मिलि कहहिं परस्पर बाता। बिनु सुधि लेँ करब का भ्राता ॥
कह अङ्गद लोचन भरि बारी। दुहुँ प्रकार भि मृत्यु हमारी ॥
इहाँ न सुधि सीता कै पाई। उहाँ गेँ मारिहि कपिराई ॥
पिता बधे पर मारत मोही। राखा राम निहोर न ओही ॥
पुनि पुनि अङ्गद कह सब पाहीं। मरन भयु कछु संसय नाहीम् ॥
अङ्गद बचन सुनत कपि बीरा। बोलि न सकहिं नयन बह नीरा ॥
छन एक सोच मगन होइ रहे। पुनि अस वचन कहत सब भे ॥
हम सीता कै सुधि लिन्हें बिना। नहिं जैंहैं जुबराज प्रबीना ॥
अस कहि लवन सिन्धु तट जाई। बैठे कपि सब दर्भ डसाई ॥
जामवन्त अङ्गद दुख देखी। कहिं कथा उपदेस बिसेषी ॥
तात राम कहुँ नर जनि मानहु। निर्गुन ब्रह्म अजित अज जानहु ॥
दो. निज इच्छा प्रभु अवतरि सुर महि गो द्विज लागि।
सगुन उपासक सङ्ग तहँ रहहिं मोच्छ सब त्यागि ॥ 26 ॥
एहि बिधि कथा कहहि बहु भाँती गिरि कन्दराँ सुनी सम्पाती ॥
बाहेर होइ देखि बहु कीसा। मोहि अहार दीन्ह जगदीसा ॥
आजु सबहि कहँ भच्छन करूँ। दिन बहु चले अहार बिनु मरूँ ॥
कबहुँ न मिल भरि उदर अहारा। आजु दीन्ह बिधि एकहिं बारा ॥
डरपे गीध बचन सुनि काना। अब भा मरन सत्य हम जाना ॥
कपि सब उठे गीध कहँ देखी। जामवन्त मन सोच बिसेषी ॥
कह अङ्गद बिचारि मन माहीं। धन्य जटायू सम कौ नाहीम् ॥
राम काज कारन तनु त्यागी । हरि पुर गयु परम बड़ भागी ॥
सुनि खग हरष सोक जुत बानी । आवा निकट कपिन्ह भय मानी ॥
तिन्हहि अभय करि पूछेसि जाई। कथा सकल तिन्ह ताहि सुनाई ॥
सुनि सम्पाति बन्धु कै करनी। रघुपति महिमा बधुबिधि बरनी ॥
दो. मोहि लै जाहु सिन्धुतट देउँ तिलाञ्जलि ताहि ।
बचन सहाइ करवि मैं पैहहु खोजहु जाहि ॥ 27 ॥
अनुज क्रिया करि सागर तीरा। कहि निज कथा सुनहु कपि बीरा ॥
हम द्वौ बन्धु प्रथम तरुनाई । गगन गे रबि निकट उडाई ॥
तेज न सहि सक सो फिरि आवा । मै अभिमानी रबि निअरावा ॥
जरे पङ्ख अति तेज अपारा । परेउँ भूमि करि घोर चिकारा ॥
मुनि एक नाम चन्द्रमा ओही। लागी दया देखी करि मोही ॥
बहु प्रकार तेंहि ग्यान सुनावा । देहि जनित अभिमानी छड़आवा ॥
त्रेताँ ब्रह्म मनुज तनु धरिही। तासु नारि निसिचर पति हरिही ॥
तासु खोज पठिहि प्रभू दूता। तिन्हहि मिलें तैं होब पुनीता ॥
जमिहहिं पङ्ख करसि जनि चिन्ता । तिन्हहि देखाइ देहेसु तैं सीता ॥
मुनि कि गिरा सत्य भि आजू । सुनि मम बचन करहु प्रभु काजू ॥
गिरि त्रिकूट ऊपर बस लङ्का । तहँ रह रावन सहज असङ्का ॥
तहँ असोक उपबन जहँ रही ॥ सीता बैठि सोच रत अही ॥
दो. मैं देखुँ तुम्ह नाहि गीघहि दष्टि अपार ॥
बूढ भयुँ न त करतेउँ कछुक सहाय तुम्हार ॥ 28 ॥
जो नाघि सत जोजन सागर । करि सो राम काज मति आगर ॥
मोहि बिलोकि धरहु मन धीरा । राम कृपाँ कस भयु सरीरा ॥
पापिउ जा कर नाम सुमिरहीं। अति अपार भवसागर तरहीम् ॥
तासु दूत तुम्ह तजि कदराई। राम हृदयँ धरि करहु उपाई ॥
अस कहि गरुड़ गीध जब गयू। तिन्ह कें मन अति बिसमय भयू ॥
निज निज बल सब काहूँ भाषा। पार जाइ कर संसय राखा ॥
जरठ भयुँ अब कहि रिछेसा। नहिं तन रहा प्रथम बल लेसा ॥
जबहिं त्रिबिक्रम भे खरारी। तब मैं तरुन रहेउँ बल भारी ॥
दो. बलि बाँधत प्रभु बाढेउ सो तनु बरनि न जाई।
उभय धरी महँ दीन्ही सात प्रदच्छिन धाइ ॥ 29 ॥
अङ्गद कहि जाउँ मैं पारा। जियँ संसय कछु फिरती बारा ॥
जामवन्त कह तुम्ह सब लायक। पठिअ किमि सब ही कर नायक ॥
कहि रीछपति सुनु हनुमाना। का चुप साधि रहेहु बलवाना ॥
पवन तनय बल पवन समाना। बुधि बिबेक बिग्यान निधाना ॥
कवन सो काज कठिन जग माहीं। जो नहिं होइ तात तुम्ह पाहीम् ॥
राम काज लगि तब अवतारा। सुनतहिं भयु पर्वताकारा ॥
कनक बरन तन तेज बिराजा। मानहु अपर गिरिन्ह कर राजा ॥
सिंहनाद करि बारहिं बारा। लीलहीं नाषुँ जलनिधि खारा ॥
सहित सहाय रावनहि मारी। आनुँ इहाँ त्रिकूट उपारी ॥
जामवन्त मैं पूँछुँ तोही। उचित सिखावनु दीजहु मोही ॥
एतना करहु तात तुम्ह जाई। सीतहि देखि कहहु सुधि आई ॥
तब निज भुज बल राजिव नैना। कौतुक लागि सङ्ग कपि सेना ॥
छं. -कपि सेन सङ्ग सँघारि निसिचर रामु सीतहि आनिहैं।
त्रैलोक पावन सुजसु सुर मुनि नारदादि बखानिहैम् ॥
जो सुनत गावत कहत समुझत परम पद नर पावी।
रघुबीर पद पाथोज मधुकर दास तुलसी गावी ॥
दो. भव भेषज रघुनाथ जसु सुनहि जे नर अरु नारि।
तिन्ह कर सकल मनोरथ सिद्ध करिहि त्रिसिरारि ॥ 30(क) ॥
सो. नीलोत्पल तन स्याम काम कोटि सोभा अधिक।
सुनिअ तासु गुन ग्राम जासु नाम अघ खग बधिक ॥ 30(ख) ॥
मासपारायण, तेईसवाँ विश्राम
इति श्रीमद्रामचरितमानसे सकलकलिकलुषविध्वंसने
चतुर्थ सोपानः समाप्तः।
(किष्किन्धाकाण्ड समाप्त)
śrīgaṇeśāya namaḥ
śrījānakīvallabho vijayate
śrīrāmacaritamānasa
caturtha sopāna (kiṣkindhākāṇḍa)
kundendīvarasundarāvatibalau vijñānadhāmāvubhau
śobhāḍhyau varadhanvinau śrutinutau govipravṛndapriyau|
māyāmānuṣarūpiṇau raghuvarau saddharmavarmauṃ hitau
sītānveṣaṇatatparau pathigatau bhaktipradau tau hi naḥ || 1 ||
brahmāmbhodhisamudbhavaṃ kalimalapradhvaṃsanaṃ cāvyayaṃ
śrīmacchambhumukhendusundaravare saṃśobhitaṃ sarvadā|
saṃsārāmayabheṣajaṃ sukhakaraṃ śrījānakījīvanaṃ
dhanyāste kṛtinaḥ pibanti satataṃ śrīrāmanāmāmṛtam || 2 ||
so. mukti janma mahi jāni gyāna khāni agha hāni kara
jaha~ basa sambhu bhavāni so kāsī seia kasa na ||
jarata sakala sura bṛnda biṣama garala jehiṃ pāna kiya|
tehi na bhajasi mana manda ko kṛpāla saṅkara sarisa ||
āgeṃ cale bahuri raghurāyā| riṣyamūka paravata niarāyā ||
taha~ raha saciva sahita sugrīvā| āvata dekhi atula bala sīṃvā ||
ati sabhīta kaha sunu hanumānā| puruṣa jugala bala rūpa nidhānā ||
dhari baṭu rūpa dekhu taiṃ jāī| kahesu jāni jiya~ sayana bujhāī ||
paṭhe bāli hohiṃ mana mailā| bhāgauṃ turata tajauṃ yaha sailā ||
bipra rūpa dhari kapi taha~ gayū| mātha nāi pūchata asa bhayū ||
ko tumha syāmala gaura sarīrā| chatrī rūpa phirahu bana bīrā ||
kaṭhina bhūmi komala pada gāmī| kavana hetu bicarahu bana svāmī ||
mṛdula manohara sundara gātā| sahata dusaha bana ātapa bātā ||
kī tumha tīni deva maha~ koū| nara nārāyana kī tumha doū ||
do. jaga kārana tārana bhava bhañjana dharanī bhāra|
kī tumha akila bhuvana pati līnha manuja avatāra || 1 ||
kosalesa dasaratha ke jāe | hama pitu bacana māni bana āe ||
nāma rāma lachimana dū bhāī| saṅga nāri sukumāri suhāī ||
ihā~ hari nisicara baidehī| bipra phirahiṃ hama khojata tehī ||
āpana carita kahā hama gāī| kahahu bipra nija kathā bujhāī ||
prabhu pahicāni pareu gahi caranā| so sukha umā nahiṃ baranā ||
pulakita tana mukha āva na bacanā| dekhata rucira beṣa kai racanā ||
puni dhīraju dhari astuti kīnhī| haraṣa hṛdaya~ nija nāthahi cīnhī ||
mora nyāu maiṃ pūchā sāīṃ| tumha pūchahu kasa nara kī nāīm ||
tava māyā basa phiru~ bhulānā| tā te maiṃ nahiṃ prabhu pahicānā ||
do. eku maiṃ manda mohabasa kuṭila hṛdaya agyāna|
puni prabhu mohi bisāreu dīnabandhu bhagavāna || 2 ||
jadapi nātha bahu avaguna moreṃ| sevaka prabhuhi parai jani bhorem ||
nātha jīva tava māyā~ mohā| so nistari tumhārehiṃ chohā ||
tā para maiṃ raghubīra dohāī| jānu~ nahiṃ kachu bhajana upāī ||
sevaka suta pati mātu bharoseṃ| rahi asoca bani prabhu posem ||
asa kahi pareu carana akulāī| nija tanu pragaṭi prīti ura chāī ||
taba raghupati uṭhāi ura lāvā| nija locana jala sīñci juḍa़āvā ||
sunu kapi jiya~ mānasi jani ūnā| taiṃ mama priya lachimana te dūnā ||
samadarasī mohi kaha saba koū| sevaka priya ananyagati soū ||
do. so ananya jākeṃ asi mati na ṭari hanumanta|
maiṃ sevaka sacarācara rūpa svāmi bhagavanta || 3 ||
dekhi pavana suta pati anukūlā| hṛdaya~ haraṣa bītī saba sūlā ||
nātha saila para kapipati rahī| so sugrīva dāsa tava ahī ||
tehi sana nātha mayatrī kīje| dīna jāni tehi abhaya karīje ||
so sītā kara khoja karāihi| jaha~ taha~ marakaṭa koṭi paṭhāihi ||
ehi bidhi sakala kathā samujhāī| lie duau jana pīṭhi caḍha़āī ||
jaba sugrīva~ rāma kahu~ dekhā| atisaya janma dhanya kari lekhā ||
sādara mileu nāi pada māthā| bhaiṇṭeu anuja sahita raghunāthā ||
kapi kara mana bicāra ehi rītī| karihahiṃ bidhi mo sana e prītī ||
do. taba hanumanta ubhaya disi kī saba kathā sunāi ||
pāvaka sākhī dei kari jorī prītī dṛḍha़āi || 4 ||
kīnhī prīti kachu bīca na rākhā| lachamina rāma carita saba bhāṣā ||
kaha sugrīva nayana bhari bārī| milihi nātha mithilesakumārī ||
mantrinha sahita ihā~ eka bārā| baiṭha raheu~ maiṃ karata bicārā ||
gagana pantha dekhī maiṃ jātā| parabasa parī bahuta bilapātā ||
rāma rāma hā rāma pukārī| hamahi dekhi dīnheu paṭa ḍārī ||
māgā rāma turata tehiṃ dīnhā| paṭa ura lāi soca ati kīnhā ||
kaha sugrīva sunahu raghubīrā| tajahu soca mana ānahu dhīrā ||
saba prakāra karihu~ sevakāī| jehi bidhi milihi jānakī āī ||
do. sakhā bacana suni haraṣe kṛpāsidhu balasīṃva|
kārana kavana basahu bana mohi kahahu sugrīva || 5 ||
nāta bāli aru maiṃ dvau bhāī| prīti rahī kachu barani na jāī ||
maya suta māyāvī tehi nAU~| āvā so prabhu hamareṃ gAU~ ||
ardha rāti pura dvāra pukārā| bālī ripu bala sahai na pārā ||
dhāvā bāli dekhi so bhāgā| maiṃ puni gayu~ bandhu sa~ga lāgā ||
giribara guhā~ paiṭha so jāī| taba bālīṃ mohi kahā bujhāī ||
parikhesu mohi eka pakhavārā| nahiṃ āvauṃ taba jānesu mārā ||
māsa divasa taha~ raheu~ kharārī| nisarī rudhira dhāra taha~ bhārī ||
bāli hatesi mohi mārihi āī| silā dei taha~ caleu~ parāī ||
mantrinha pura dekhā binu sāīṃ| dīnheu mohi rāja bariāī ||
bāli tāhi māri gṛha āvā| dekhi mohi jiya~ bheda baḍha़āvā ||
ripu sama mohi māresi ati bhārī| hari līnhesi sarbasu aru nārī ||
tākeṃ bhaya raghubīra kṛpālā| sakala bhuvana maiṃ phireu~ bihālā ||
ihā~ sāpa basa āvata nāhīṃ| tadapi sabhīta rahu~ mana māhī~ ||
suni sevaka dukha dīnadayālā| pharaki uṭhīṃ dvai bhujā bisālā ||
do. sunu sugrīva mārihu~ bālihi ekahiṃ bāna|
brahma rudra saranāgata ge~ na ubarihiṃ prāna || 6 ||
je na mitra dukha hohiṃ dukhārī| tinhahi bilokata pātaka bhārī ||
nija dukha giri sama raja kari jānā| mitraka dukha raja meru samānā ||
jinha keṃ asi mati sahaja na āī| te saṭha kata haṭhi karata mitāī ||
kupatha nivāri supantha calāvā| guna pragaṭe avagunanhi durāvā ||
deta leta mana saṅka na dharī| bala anumāna sadā hita karī ||
bipati kāla kara sataguna nehā| śruti kaha santa mitra guna ehā ||
āgeṃ kaha mṛdu bacana banāī| pācheṃ anahita mana kuṭilāī ||
jā kara cita ahi gati sama bhāī| asa kumitra pariharehi bhalāī ||
sevaka saṭha nṛpa kṛpana kunārī| kapaṭī mitra sūla sama cārī ||
sakhā soca tyāgahu bala moreṃ| saba bidhi ghaṭaba kāja maiṃ torem ||
kaha sugrīva sunahu raghubīrā| bāli mahābala ati ranadhīrā ||
dundubhī asthi tāla dekharāe| binu prayāsa raghunātha ḍhahāe ||
dekhi amita bala bāḍha़ī prītī| bāli badhaba inha bhi paratītī ||
bāra bāra nāvi pada sīsā| prabhuhi jāni mana haraṣa kapīsā ||
upajā gyāna bacana taba bolā| nātha kṛpā~ mana bhayu alolā ||
sukha sampati parivāra baḍa़āī| saba parihari karihu~ sevakāī ||
e saba rāmabhagati ke bādhaka| kahahiṃ santa taba pada avarādhaka ||
satru mitra sukha dukha jaga māhīṃ| māyā kṛta paramāratha nāhīm ||
bāli parama hita jāsu prasādā| milehu rāma tumha samana biṣādā ||
sapaneṃ jehi sana hoi larāī| jāgeṃ samujhata mana sakucāī ||
aba prabhu kṛpā karahu ehi bhā~tī| saba taji bhajanu karauṃ dina rātī ||
suni birāga sañjuta kapi bānī| bole biha~si rāmu dhanupānī ||
jo kachu kahehu satya saba soī| sakhā bacana mama mṛṣā na hoī ||
naṭa marakaṭa iva sabahi nacāvata| rāmu khagesa beda asa gāvata ||
lai sugrīva saṅga raghunāthā| cale cāpa sāyaka gahi hāthā ||
taba raghupati sugrīva paṭhāvā| garjesi jāi nikaṭa bala pāvā ||
sunata bāli krodhātura dhāvā| gahi kara carana nāri samujhāvā ||
sunu pati jinhahi mileu sugrīvā| te dvau bandhu teja bala sīṃvā ||
kosalesa suta lachimana rāmā| kālahu jīti sakahiṃ saṅgrāmā ||
do. kaha bāli sunu bhīru priya samadarasī raghunātha|
jauṃ kadāci mohi mārahiṃ tau puni hau~ sanātha || 7 ||
asa kahi calā mahā abhimānī| tṛna samāna sugrīvahi jānī ||
bhire ubhau bālī ati tarjā | muṭhikā māri mahādhuni garjā ||
taba sugrīva bikala hoi bhāgā| muṣṭi prahāra bajra sama lāgā ||
maiṃ jo kahā raghubīra kṛpālā| bandhu na hoi mora yaha kālā ||
ekarūpa tumha bhrātā doū| tehi bhrama teṃ nahiṃ māreu~ soū ||
kara parasā sugrīva sarīrā| tanu bhā kulisa gī saba pīrā ||
melī kaṇṭha sumana kai mālā| paṭhavā puni bala dei bisālā ||
puni nānā bidhi bhī larāī| biṭapa oṭa dekhahiṃ raghurāī ||
do. bahu chala bala sugrīva kara hiya~ hārā bhaya māni|
mārā bāli rāma taba hṛdaya mājha sara tāni || 8 ||
parā bikala mahi sara ke lāgeṃ| puni uṭhi baiṭha dekhi prabhu āgem ||
syāma gāta sira jaṭā banāe~| aruna nayana sara cāpa caḍha़āe~ ||
puni puni citi carana cita dīnhā| suphala janma mānā prabhu cīnhā ||
hṛdaya~ prīti mukha bacana kaṭhorā| bolā citi rāma kī orā ||
dharma hetu avatarehu gosāī| mārehu mohi byādha kī nāī ||
maiṃ bairī sugrīva piārā| avaguna kabana nātha mohi mārā ||
anuja badhū bhaginī suta nārī| sunu saṭha kanyā sama e cārī ||
inhahi kuddaṣṭi biloki joī| tāhi badheṃ kachu pāpa na hoī ||
muḍha़ tohi atisaya abhimānā| nāri sikhāvana karasi na kānā ||
mama bhuja bala āśrita tehi jānī| mārā cahasi adhama abhimānī ||
do. sunahu rāma svāmī sana cala na cāturī mori|
prabhu ajahū~ maiṃ pāpī antakāla gati tori || 9 ||
sunata rāma ati komala bānī| bāli sīsa paraseu nija pānī ||
acala karauṃ tanu rākhahu prānā| bāli kahā sunu kṛpānidhānā ||
janma janma muni jatanu karāhīṃ| anta rāma kahi āvata nāhīm ||
jāsu nāma bala saṅkara kāsī| deta sabahi sama gati avināsī ||
mama locana gocara soi āvā| bahuri ki prabhu asa banihi banāvā ||
chaṃ. so nayana gocara jāsu guna nita neti kahi śruti gāvahīṃ|
jiti pavana mana go nirasa kari muni dhyāna kabahu~ka pāvahīm ||
mohi jāni ati abhimāna basa prabhu kaheu rākhu sarīrahī|
asa kavana saṭha haṭhi kāṭi surataru bāri karihi babūrahī || 1 ||
aba nātha kari karunā bilokahu dehu jo bara māgū~|
jehiṃ joni janmauṃ karma basa taha~ rāma pada anurāgū~ ||
yaha tanaya mama sama binaya bala kalyānaprada prabhu lījiai|
gahi bāha~ sura nara nāha āpana dāsa aṅgada kījiai || 2 ||
do. rāma carana dṛḍha़ prīti kari bāli kīnha tanu tyāga|
sumana māla jimi kaṇṭha te girata na jāni nāga || 10 ||
rāma bāli nija dhāma paṭhāvā| nagara loga saba byākula dhāvā ||
nānā bidhi bilāpa kara tārā| chūṭe kesa na deha sa~bhārā ||
tārā bikala dekhi raghurāyā | dīnha gyāna hari līnhī māyā ||
chiti jala pāvaka gagana samīrā| pañca racita ati adhama sarīrā ||
pragaṭa so tanu tava āgeṃ sovā| jīva nitya kehi lagi tumha rovā ||
upajā gyāna carana taba lāgī| līnhesi parama bhagati bara māgī ||
umā dāru joṣita kī nāī| sabahi nacāvata rāmu gosāī ||
taba sugrīvahi āyasu dīnhā| mṛtaka karma bidhibata saba kīnhā ||
rāma kahā anujahi samujhāī| rāja dehu sugrīvahi jāī ||
raghupati carana nāi kari māthā| cale sakala prerita raghunāthā ||
do. lachimana turata bolāe purajana bipra samāja|
rāju dīnha sugrīva kaha~ aṅgada kaha~ jubarāja || 11 ||
umā rāma sama hita jaga māhīṃ| guru pitu mātu bandhu prabhu nāhīm ||
sura nara muni saba kai yaha rītī| svāratha lāgi karahiṃ saba prītī ||
bāli trāsa byākula dina rātī| tana bahu brana cintā~ jara chātī ||
soi sugrīva kīnha kapirAU| ati kṛpāla raghubīra subhAU ||
jānatahu~ asa prabhu pariharahīṃ| kāhe na bipati jāla nara parahīm ||
puni sugrīvahi līnha bolāī| bahu prakāra nṛpanīti sikhāī ||
kaha prabhu sunu sugrīva harīsā| pura na jāu~ dasa cāri barīsā ||
gata grīṣama baraṣā ritu āī| rahihu~ nikaṭa saila para chāī ||
aṅgada sahita karahu tumha rājū| santata hṛdaya dharehu mama kājū ||
jaba sugrīva bhavana phiri āe| rāmu prabaraṣana giri para chāe ||
do. prathamahiṃ devanha giri guhā rākheu rucira banāi|
rāma kṛpānidhi kachu dina bāsa karahiṅge āi || 12 ||
sundara bana kusumita ati sobhā| guñjata madhupa nikara madhu lobhā ||
kanda mūla phala patra suhāe| bhe bahuta jaba te prabhu āe ||
dekhi manohara saila anūpā| rahe taha~ anuja sahita surabhūpā ||
madhukara khaga mṛga tanu dhari devā| karahiṃ siddha muni prabhu kai sevā ||
maṅgalarupa bhayu bana taba te | kīnha nivāsa ramāpati jaba te ||
phaṭika silā ati subhra suhāī| sukha āsīna tahā~ dvau bhāī ||
kahata anuja sana kathā anekā| bhagati birati nṛpanīti bibekā ||
baraṣā kāla megha nabha chāe| garajata lāgata parama suhāe ||
do. lachimana dekhu mora gana nācata bārida paikhi|
gṛhī birati rata haraṣa jasa biṣnu bhagata kahu~ dekhi || 13 ||
ghana ghamaṇḍa nabha garajata ghorā| priyā hīna ḍarapata mana morā ||
dāmini damaka raha na ghana māhīṃ| khala kai prīti jathā thira nāhīm ||
baraṣahiṃ jalada bhūmi niarāe~| jathā navahiṃ budha bidyā pāe~ ||
bū~da aghāta sahahiṃ giri kaiṃsem | khala ke bacana santa saha jaisem ||
chudra nadīṃ bhari calīṃ torāī| jasa thorehu~ dhana khala itarāī ||
bhūmi parata bhā ḍhābara pānī| janu jīvahi māyā lapaṭānī ||
samiṭi samiṭi jala bharahiṃ talāvā| jimi sadaguna sajjana pahiṃ āvā ||
saritā jala jalanidhi mahu~ jāī| hoī acala jimi jiva hari pāī ||
do. harita bhūmi tṛna saṅkula samujhi parahiṃ nahiṃ pantha|
jimi pākhaṇḍa bāda teṃ gupta hohiṃ sadagrantha || 14 ||
dādura dhuni cahu disā suhāī| beda paḍha़hiṃ janu baṭu samudāī ||
nava pallava bhe biṭapa anekā| sādhaka mana jasa mileṃ bibekā ||
arka jabāsa pāta binu bhayū| jasa surāja khala udyama gayū ||
khojata katahu~ mili nahiṃ dhūrī| kari krodha jimi dharamahi dūrī ||
sasi sampanna soha mahi kaisī| upakārī kai sampati jaisī ||
nisi tama ghana khadyota birājā| janu dambhinha kara milā samājā ||
mahābṛṣṭi cali phūṭi kiārīm | jimi sutantra bhe~ bigarahiṃ nārīm ||
kṛṣī nirāvahiṃ catura kisānā| jimi budha tajahiṃ moha mada mānā ||
dekhiata cakrabāka khaga nāhīṃ| kalihi pāi jimi dharma parāhīm ||
ūṣara baraṣi tṛna nahiṃ jāmā| jimi harijana hiya~ upaja na kāmā ||
bibidha jantu saṅkula mahi bhrājā| prajā bāḍha़ jimi pāi surājā ||
jaha~ taha~ rahe pathika thaki nānā| jimi indriya gana upajeṃ gyānā ||
do. kabahu~ prabala baha māruta jaha~ taha~ megha bilāhiṃ|
jimi kapūta ke upajeṃ kula saddharma nasāhim || 15(ka) ||
kabahu~ divasa maha~ nibiḍa़ tama kabahu~ka pragaṭa pataṅga|
binasi upaji gyāna jimi pāi kusaṅga susaṅga || 15(kha) ||
baraṣā bigata sarada ritu āī| lachimana dekhahu parama suhāī ||
phūleṃ kāsa sakala mahi chāī| janu baraṣā~ kṛta pragaṭa buḍha़āī ||
udita agasti pantha jala soṣā| jimi lobhahi soṣi santoṣā ||
saritā sara nirmala jala sohā| santa hṛdaya jasa gata mada mohā ||
rasa rasa sūkha sarita sara pānī| mamatā tyāga karahiṃ jimi gyānī ||
jāni sarada ritu khañjana āe| pāi samaya jimi sukṛta suhāe ||
paṅka na renu soha asi dharanī| nīti nipuna nṛpa kai jasi karanī ||
jala saṅkoca bikala bhi~ mīnā| abudha kuṭumbī jimi dhanahīnā ||
binu dhana nirmala soha akāsā| harijana iva parihari saba āsā ||
kahu~ kahu~ bṛṣṭi sāradī thorī| kau eka pāva bhagati jimi morī ||
do. cale haraṣi taji nagara nṛpa tāpasa banika bhikhāri|
jimi haribhagata pāi śrama tajahi āśramī cāri || 16 ||
sukhī mīna je nīra agādhā| jimi hari sarana na eku bādhā ||
phūleṃ kamala soha sara kaisā| nirguna brahma saguna bhe~ jaisā ||
guñjata madhukara mukhara anūpā| sundara khaga rava nānā rūpā ||
cakrabāka mana dukha nisi paikhī| jimi durjana para sampati dekhī ||
cātaka raṭata tṛṣā ati ohī| jimi sukha lahi na saṅkaradrohī ||
saradātapa nisi sasi apaharī| santa darasa jimi pātaka ṭarī ||
dekhi indu cakora samudāī| citavatahiṃ jimi harijana hari pāī ||
masaka daṃsa bīte hima trāsā| jimi dvija droha kie~ kula nāsā ||
do. bhūmi jīva saṅkula rahe ge sarada ritu pāi|
sadagura mile jāhiṃ jimi saṃsaya bhrama samudāi || 17 ||
baraṣā gata nirmala ritu āī| sudhi na tāta sītā kai pāī ||
eka bāra kaisehu~ sudhi jānauṃ| kālahu jīta nimiṣa mahu~ ānaum ||
katahu~ rahu jauṃ jīvati hoī| tāta jatana kari āneu~ soī ||
sugrīvahu~ sudhi mori bisārī| pāvā rāja kosa pura nārī ||
jehiṃ sāyaka mārā maiṃ bālī| tehiṃ sara hatauṃ mūḍha़ kaha~ kālī ||
jāsu kṛpā~ chūṭahīṃ mada mohā| tā kahu~ umā ki sapanehu~ kohā ||
jānahiṃ yaha caritra muni gyānī| jinha raghubīra carana rati mānī ||
lachimana krodhavanta prabhu jānā| dhanuṣa caḍha़āi gahe kara bānā ||
do. taba anujahi samujhāvā raghupati karunā sīṃva ||
bhaya dekhāi lai āvahu tāta sakhā sugrīva || 18 ||
ihā~ pavanasuta hṛdaya~ bicārā| rāma kāju sugrīva~ bisārā ||
nikaṭa jāi carananhi siru nāvā| cārihu bidhi tehi kahi samujhāvā ||
suni sugrīva~ parama bhaya mānā| biṣaya~ mora hari līnheu gyānā ||
aba mārutasuta dūta samūhā| paṭhavahu jaha~ taha~ bānara jūhā ||
kahahu pākha mahu~ āva na joī| moreṃ kara tā kara badha hoī ||
taba hanumanta bolāe dūtā| saba kara kari sanamāna bahūtā ||
bhaya aru prīti nīti dekhāī| cale sakala carananhi sira nāī ||
ehi avasara lachimana pura āe| krodha dekhi jaha~ taha~ kapi dhāe ||
do. dhanuṣa caḍha़āi kahā taba jāri karu~ pura chāra|
byākula nagara dekhi taba āyu bālikumāra || 19 ||
carana nāi siru binatī kīnhī| lachimana abhaya bā~ha tehi dīnhī ||
krodhavanta lachimana suni kānā| kaha kapīsa ati bhaya~ akulānā ||
sunu hanumanta saṅga lai tārā| kari binatī samujhāu kumārā ||
tārā sahita jāi hanumānā| carana bandi prabhu sujasa bakhānā ||
kari binatī mandira lai āe| carana pakhāri pala~ga baiṭhāe ||
taba kapīsa carananhi siru nāvā| gahi bhuja lachimana kaṇṭha lagāvā ||
nātha biṣaya sama mada kachu nāhīṃ| muni mana moha kari chana māhīm ||
sunata binīta bacana sukha pāvā| lachimana tehi bahu bidhi samujhāvā ||
pavana tanaya saba kathā sunāī| jehi bidhi ge dūta samudāī ||
do. haraṣi cale sugrīva taba aṅgadādi kapi sātha|
rāmānuja āgeṃ kari āe jaha~ raghunātha || 20 ||
nāi carana siru kaha kara jorī| nātha mohi kachu nāhina khorī ||
atisaya prabala deva taba māyā| chūṭi rāma karahu jauṃ dāyā ||
biṣaya basya sura nara muni svāmī| maiṃ pāva~ra pasu kapi ati kāmī ||
nāri nayana sara jāhi na lāgā| ghora krodha tama nisi jo jāgā ||
lobha pā~sa jehiṃ gara na ba~dhāyā| so nara tumha samāna raghurāyā ||
yaha guna sādhana teṃ nahiṃ hoī| tumharī kṛpā~ pāva koi koī ||
taba raghupati bole musakāī| tumha priya mohi bharata jimi bhāī ||
aba soi jatanu karahu mana lāī| jehi bidhi sītā kai sudhi pāī ||
do. ehi bidhi hota batakahī āe bānara jūtha|
nānā barana sakala disi dekhia kīsa barutha || 21 ||
bānara kaṭaka umā meṃ dekhā| so mūrukha jo karana caha lekhā ||
āi rāma pada nāvahiṃ māthā| nirakhi badanu saba hohiṃ sanāthā ||
asa kapi eka na senā māhīṃ| rāma kusala jehi pūchī nāhīm ||
yaha kachu nahiṃ prabhu ki adhikāī| bisvarūpa byāpaka raghurāī ||
ṭhāḍha़e jaha~ taha~ āyasu pāī| kaha sugrīva sabahi samujhāī ||
rāma kāju aru mora nihorā| bānara jūtha jāhu cahu~ orā ||
janakasutā kahu~ khojahu jāī| māsa divasa maha~ āehu bhāī ||
avadhi meṭi jo binu sudhi pāe~| āvi banihi so mohi marāe~ ||
do. bacana sunata saba bānara jaha~ taha~ cale turanta |
taba sugrīva~ bolāe aṅgada nala hanumanta || 22 ||
sunahu nīla aṅgada hanumānā| jāmavanta matidhīra sujānā ||
sakala subhaṭa mili dacchina jāhū| sītā sudhi pū~cheu saba kāhū ||
mana krama bacana so jatana bicārehu| rāmacandra kara kāju sa~vārehu ||
bhānu pīṭhi seia ura āgī| svāmihi sarba bhāva chala tyāgī ||
taji māyā seia paralokā| miṭahiṃ sakala bhava sambhava sokā ||
deha dhare kara yaha phalu bhāī| bhajia rāma saba kāma bihāī ||
soi gunagya soī baḍa़bhāgī | jo raghubīra carana anurāgī ||
āyasu māgi carana siru nāī| cale haraṣi sumirata raghurāī ||
pācheṃ pavana tanaya siru nāvā| jāni kāja prabhu nikaṭa bolāvā ||
parasā sīsa saroruha pānī| karamudrikā dīnhi jana jānī ||
bahu prakāra sītahi samujhāehu| kahi bala biraha begi tumha āehu ||
hanumata janma suphala kari mānā| caleu hṛdaya~ dhari kṛpānidhānā ||
jadyapi prabhu jānata saba bātā| rājanīti rākhata suratrātā ||
do. cale sakala bana khojata saritā sara giri khoha|
rāma kāja layalīna mana bisarā tana kara choha || 23 ||
katahu~ hoi nisicara saiṃ bheṭā| prāna lehiṃ eka eka capeṭā ||
bahu prakāra giri kānana herahiṃ| kau muni milata tāhi saba gherahim ||
lāgi tṛṣā atisaya akulāne| mili na jala ghana gahana bhulāne ||
mana hanumāna kīnha anumānā| marana cahata saba binu jala pānā ||
caḍha़i giri sikhara cahū~ disi dekhā| bhūmi bibira eka kautuka pekhā ||
cakrabāka baka haṃsa uḍa़āhīṃ| bahutaka khaga prabisahiṃ tehi māhīm ||
giri te utari pavanasuta āvā| saba kahu~ lai soi bibara dekhāvā ||
āgeṃ kai hanumantahi līnhā| paiṭhe bibara bilambu na kīnhā ||
do. dīkha jāi upavana bara sara bigasita bahu kañja|
mandira eka rucira taha~ baiṭhi nāri tapa puñja || 24 ||
dūri te tāhi sabanhi sira nāvā| pūcheṃ nija bṛttānta sunāvā ||
tehiṃ taba kahā karahu jala pānā| khāhu surasa sundara phala nānā ||
majjanu kīnha madhura phala khāe| tāsu nikaṭa puni saba cali āe ||
tehiṃ saba āpani kathā sunāī| maiṃ aba jāba jahā~ raghurāī ||
mūdahu nayana bibara taji jāhū| paihahu sītahi jani pachitāhū ||
nayana mūdi puni dekhahiṃ bīrā| ṭhāḍha़e sakala sindhu keṃ tīrā ||
so puni gī jahā~ raghunāthā| jāi kamala pada nāesi māthā ||
nānā bhā~ti binaya tehiṃ kīnhī| anapāyanī bhagati prabhu dīnhī ||
do. badarībana kahu~ so gī prabhu agyā dhari sīsa |
ura dhari rāma carana juga je bandata aja īsa || 25 ||
ihā~ bicārahiṃ kapi mana māhīṃ| bītī avadhi kāja kachu nāhīm ||
saba mili kahahiṃ paraspara bātā| binu sudhi le~ karaba kā bhrātā ||
kaha aṅgada locana bhari bārī| duhu~ prakāra bhi mṛtyu hamārī ||
ihā~ na sudhi sītā kai pāī| uhā~ ge~ mārihi kapirāī ||
pitā badhe para mārata mohī| rākhā rāma nihora na ohī ||
puni puni aṅgada kaha saba pāhīṃ| marana bhayu kachu saṃsaya nāhīm ||
aṅgada bacana sunata kapi bīrā| boli na sakahiṃ nayana baha nīrā ||
chana eka soca magana hoi rahe| puni asa vacana kahata saba bhe ||
hama sītā kai sudhi linheṃ binā| nahiṃ jaiṃhaiṃ jubarāja prabīnā ||
asa kahi lavana sindhu taṭa jāī| baiṭhe kapi saba darbha ḍasāī ||
jāmavanta aṅgada dukha dekhī| kahiṃ kathā upadesa biseṣī ||
tāta rāma kahu~ nara jani mānahu| nirguna brahma ajita aja jānahu ||
do. nija icchā prabhu avatari sura mahi go dvija lāgi|
saguna upāsaka saṅga taha~ rahahiṃ moccha saba tyāgi || 26 ||
ehi bidhi kathā kahahi bahu bhā~tī giri kandarā~ sunī sampātī ||
bāhera hoi dekhi bahu kīsā| mohi ahāra dīnha jagadīsā ||
āju sabahi kaha~ bhacchana karū~| dina bahu cale ahāra binu marū~ ||
kabahu~ na mila bhari udara ahārā| āju dīnha bidhi ekahiṃ bārā ||
ḍarape gīdha bacana suni kānā| aba bhā marana satya hama jānā ||
kapi saba uṭhe gīdha kaha~ dekhī| jāmavanta mana soca biseṣī ||
kaha aṅgada bicāri mana māhīṃ| dhanya jaṭāyū sama kau nāhīm ||
rāma kāja kārana tanu tyāgī | hari pura gayu parama baḍa़ bhāgī ||
suni khaga haraṣa soka juta bānī | āvā nikaṭa kapinha bhaya mānī ||
tinhahi abhaya kari pūchesi jāī| kathā sakala tinha tāhi sunāī ||
suni sampāti bandhu kai karanī| raghupati mahimā badhubidhi baranī ||
do. mohi lai jāhu sindhutaṭa deu~ tilāñjali tāhi |
bacana sahāi karavi maiṃ paihahu khojahu jāhi || 27 ||
anuja kriyā kari sāgara tīrā| kahi nija kathā sunahu kapi bīrā ||
hama dvau bandhu prathama tarunāī | gagana ge rabi nikaṭa uḍāī ||
teja na sahi saka so phiri āvā | mai abhimānī rabi niarāvā ||
jare paṅkha ati teja apārā | pareu~ bhūmi kari ghora cikārā ||
muni eka nāma candramā ohī| lāgī dayā dekhī kari mohī ||
bahu prakāra teṃhi gyāna sunāvā | dehi janita abhimānī chaḍa़āvā ||
tretā~ brahma manuja tanu dharihī| tāsu nāri nisicara pati harihī ||
tāsu khoja paṭhihi prabhū dūtā| tinhahi mileṃ taiṃ hoba punītā ||
jamihahiṃ paṅkha karasi jani cintā | tinhahi dekhāi dehesu taiṃ sītā ||
muni ki girā satya bhi ājū | suni mama bacana karahu prabhu kājū ||
giri trikūṭa ūpara basa laṅkā | taha~ raha rāvana sahaja asaṅkā ||
taha~ asoka upabana jaha~ rahī || sītā baiṭhi soca rata ahī ||
do. maiṃ dekhu~ tumha nāhi gīghahi daṣṭi apāra ||
būḍha bhayu~ na ta karateu~ kachuka sahāya tumhāra || 28 ||
jo nāghi sata jojana sāgara | kari so rāma kāja mati āgara ||
mohi biloki dharahu mana dhīrā | rāma kṛpā~ kasa bhayu sarīrā ||
pāpiu jā kara nāma sumirahīṃ| ati apāra bhavasāgara tarahīm ||
tāsu dūta tumha taji kadarāī| rāma hṛdaya~ dhari karahu upāī ||
asa kahi garuḍa़ gīdha jaba gayū| tinha keṃ mana ati bisamaya bhayū ||
nija nija bala saba kāhū~ bhāṣā| pāra jāi kara saṃsaya rākhā ||
jaraṭha bhayu~ aba kahi richesā| nahiṃ tana rahā prathama bala lesā ||
jabahiṃ tribikrama bhe kharārī| taba maiṃ taruna raheu~ bala bhārī ||
do. bali bā~dhata prabhu bāḍheu so tanu barani na jāī|
ubhaya dharī maha~ dīnhī sāta pradacchina dhāi || 29 ||
aṅgada kahi jāu~ maiṃ pārā| jiya~ saṃsaya kachu phiratī bārā ||
jāmavanta kaha tumha saba lāyaka| paṭhia kimi saba hī kara nāyaka ||
kahi rīchapati sunu hanumānā| kā cupa sādhi rahehu balavānā ||
pavana tanaya bala pavana samānā| budhi bibeka bigyāna nidhānā ||
kavana so kāja kaṭhina jaga māhīṃ| jo nahiṃ hoi tāta tumha pāhīm ||
rāma kāja lagi taba avatārā| sunatahiṃ bhayu parvatākārā ||
kanaka barana tana teja birājā| mānahu apara girinha kara rājā ||
siṃhanāda kari bārahiṃ bārā| līlahīṃ nāṣu~ jalanidhi khārā ||
sahita sahāya rāvanahi mārī| ānu~ ihā~ trikūṭa upārī ||
jāmavanta maiṃ pū~chu~ tohī| ucita sikhāvanu dījahu mohī ||
etanā karahu tāta tumha jāī| sītahi dekhi kahahu sudhi āī ||
taba nija bhuja bala rājiva nainā| kautuka lāgi saṅga kapi senā ||
chaṃ. -kapi sena saṅga sa~ghāri nisicara rāmu sītahi ānihaiṃ|
trailoka pāvana sujasu sura muni nāradādi bakhānihaim ||
jo sunata gāvata kahata samujhata parama pada nara pāvī|
raghubīra pada pāthoja madhukara dāsa tulasī gāvī ||
do. bhava bheṣaja raghunātha jasu sunahi je nara aru nāri|
tinha kara sakala manoratha siddha karihi trisirāri || 30(ka) ||
so. nīlotpala tana syāma kāma koṭi sobhā adhika|
sunia tāsu guna grāma jāsu nāma agha khaga badhika || 30(kha) ||
māsapārāyaṇa, teīsavā~ viśrāma
iti śrīmadrāmacaritamānase sakalakalikaluṣavidhvaṃsane
caturtha sopānaḥ samāptaḥ|
(kiṣkindhākāṇḍa samāpta)
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.