ശ്രീഗണേശായ നമഃ
ശ്രീജാനകീവല്ലഭോ വിജയതേ
ശ്രീരാമചരിതമാനസ
ചതുര്ഥ സോപാന (കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡ)
കുന്ദേന്ദീവരസുന്ദരാവതിബലൌ വിജ്ഞാനധാമാവുഭൌ
ശോഭാഢ്യൌ വരധന്വിനൌ ശ്രുതിനുതൌ ഗോവിപ്രവൃന്ദപ്രിയൌ।
മായാമാനുഷരൂപിണൌ രഘുവരൌ സദ്ധര്മവര്മൌം ഹിതൌ
സീതാന്വേഷണതത്പരൌ പഥിഗതൌ ഭക്തിപ്രദൌ തൌ ഹി നഃ ॥ 1 ॥
ബ്രഹ്മാമ്ഭോധിസമുദ്ഭവം കലിമലപ്രധ്വംസനം ചാവ്യയം
ശ്രീമച്ഛമ്ഭുമുഖേന്ദുസുന്ദരവരേ സംശോഭിതം സര്വദാ।
സംസാരാമയഭേഷജം സുഖകരം ശ്രീജാനകീജീവനം
ധന്യാസ്തേ കൃതിനഃ പിബന്തി സതതം ശ്രീരാമനാമാമൃതമ് ॥ 2 ॥
സോ. മുക്തി ജന്മ മഹി ജാനി ഗ്യാന ഖാനി അഘ ഹാനി കര
ജഹഁ ബസ സമ്ഭു ഭവാനി സോ കാസീ സേഇഅ കസ ന ॥
ജരത സകല സുര ബൃന്ദ ബിഷമ ഗരല ജേഹിം പാന കിയ।
തേഹി ന ഭജസി മന മന്ദ കോ കൃപാല സങ്കര സരിസ ॥
ആഗേം ചലേ ബഹുരി രഘുരായാ। രിഷ്യമൂക പരവത നിഅരായാ ॥
തഹഁ രഹ സചിവ സഹിത സുഗ്രീവാ। ആവത ദേഖി അതുല ബല സീംവാ ॥
അതി സഭീത കഹ സുനു ഹനുമാനാ। പുരുഷ ജുഗല ബല രൂപ നിധാനാ ॥
ധരി ബടു രൂപ ദേഖു തൈം ജാഈ। കഹേസു ജാനി ജിയഁ സയന ബുഝാഈ ॥
പഠേ ബാലി ഹോഹിം മന മൈലാ। ഭാഗൌം തുരത തജൌം യഹ സൈലാ ॥
ബിപ്ര രൂപ ധരി കപി തഹഁ ഗയൂ। മാഥ നാഇ പൂഛത അസ ഭയൂ ॥
കോ തുമ്ഹ സ്യാമല ഗൌര സരീരാ। ഛത്രീ രൂപ ഫിരഹു ബന ബീരാ ॥
കഠിന ഭൂമി കോമല പദ ഗാമീ। കവന ഹേതു ബിചരഹു ബന സ്വാമീ ॥
മൃദുല മനോഹര സുന്ദര ഗാതാ। സഹത ദുസഹ ബന ആതപ ബാതാ ॥
കീ തുമ്ഹ തീനി ദേവ മഹഁ കോഊ। നര നാരായന കീ തുമ്ഹ ദോഊ ॥
ദോ. ജഗ കാരന താരന ഭവ ഭഞ്ജന ധരനീ ഭാര।
കീ തുമ്ഹ അകില ഭുവന പതി ലീന്ഹ മനുജ അവതാര ॥ 1 ॥
കോസലേസ ദസരഥ കേ ജാഏ । ഹമ പിതു ബചന മാനി ബന ആഏ ॥
നാമ രാമ ലഛിമന ദൂ ഭാഈ। സങ്ഗ നാരി സുകുമാരി സുഹാഈ ॥
ഇഹാഁ ഹരി നിസിചര ബൈദേഹീ। ബിപ്ര ഫിരഹിം ഹമ ഖോജത തേഹീ ॥
ആപന ചരിത കഹാ ഹമ ഗാഈ। കഹഹു ബിപ്ര നിജ കഥാ ബുഝാഈ ॥
പ്രഭു പഹിചാനി പരേഉ ഗഹി ചരനാ। സോ സുഖ ഉമാ നഹിം ബരനാ ॥
പുലകിത തന മുഖ ആവ ന ബചനാ। ദേഖത രുചിര ബേഷ കൈ രചനാ ॥
പുനി ധീരജു ധരി അസ്തുതി കീന്ഹീ। ഹരഷ ഹൃദയഁ നിജ നാഥഹി ചീന്ഹീ ॥
മോര ന്യാഉ മൈം പൂഛാ സാഈം। തുമ്ഹ പൂഛഹു കസ നര കീ നാഈമ് ॥
തവ മായാ ബസ ഫിരുഁ ഭുലാനാ। താ തേ മൈം നഹിം പ്രഭു പഹിചാനാ ॥
ദോ. ഏകു മൈം മന്ദ മോഹബസ കുടില ഹൃദയ അഗ്യാന।
പുനി പ്രഭു മോഹി ബിസാരേഉ ദീനബന്ധു ഭഗവാന ॥ 2 ॥
ജദപി നാഥ ബഹു അവഗുന മോരേം। സേവക പ്രഭുഹി പരൈ ജനി ഭോരേമ് ॥
നാഥ ജീവ തവ മായാഁ മോഹാ। സോ നിസ്തരി തുമ്ഹാരേഹിം ഛോഹാ ॥
താ പര മൈം രഘുബീര ദോഹാഈ। ജാനുഁ നഹിം കഛു ഭജന ഉപാഈ ॥
സേവക സുത പതി മാതു ഭരോസേം। രഹി അസോച ബനി പ്രഭു പോസേമ് ॥
അസ കഹി പരേഉ ചരന അകുലാഈ। നിജ തനു പ്രഗടി പ്രീതി ഉര ഛാഈ ॥
തബ രഘുപതി ഉഠാഇ ഉര ലാവാ। നിജ ലോചന ജല സീഞ്ചി ജുഡ़ആവാ ॥
സുനു കപി ജിയഁ മാനസി ജനി ഊനാ। തൈം മമ പ്രിയ ലഛിമന തേ ദൂനാ ॥
സമദരസീ മോഹി കഹ സബ കോഊ। സേവക പ്രിയ അനന്യഗതി സോഊ ॥
ദോ. സോ അനന്യ ജാകേം അസി മതി ന ടരി ഹനുമന്ത।
മൈം സേവക സചരാചര രൂപ സ്വാമി ഭഗവന്ത ॥ 3 ॥
ദേഖി പവന സുത പതി അനുകൂലാ। ഹൃദയഁ ഹരഷ ബീതീ സബ സൂലാ ॥
നാഥ സൈല പര കപിപതി രഹീ। സോ സുഗ്രീവ ദാസ തവ അഹീ ॥
തേഹി സന നാഥ മയത്രീ കീജേ। ദീന ജാനി തേഹി അഭയ കരീജേ ॥
സോ സീതാ കര ഖോജ കരാഇഹി। ജഹഁ തഹഁ മരകട കോടി പഠാഇഹി ॥
ഏഹി ബിധി സകല കഥാ സമുഝാഈ। ലിഏ ദുഔ ജന പീഠി ചഢ़ആഈ ॥
ജബ സുഗ്രീവഁ രാമ കഹുഁ ദേഖാ। അതിസയ ജന്മ ധന്യ കരി ലേഖാ ॥
സാദര മിലേഉ നാഇ പദ മാഥാ। ഭൈണ്ടേഉ അനുജ സഹിത രഘുനാഥാ ॥
കപി കര മന ബിചാര ഏഹി രീതീ। കരിഹഹിം ബിധി മോ സന ഏ പ്രീതീ ॥
ദോ. തബ ഹനുമന്ത ഉഭയ ദിസി കീ സബ കഥാ സുനാഇ ॥
പാവക സാഖീ ദേഇ കരി ജോരീ പ്രീതീ ദൃഢ़ആഇ ॥ 4 ॥
കീന്ഹീ പ്രീതി കഛു ബീച ന രാഖാ। ലഛമിന രാമ ചരിത സബ ഭാഷാ ॥
കഹ സുഗ്രീവ നയന ഭരി ബാരീ। മിലിഹി നാഥ മിഥിലേസകുമാരീ ॥
മന്ത്രിന്ഹ സഹിത ഇഹാഁ ഏക ബാരാ। ബൈഠ രഹേഉഁ മൈം കരത ബിചാരാ ॥
ഗഗന പന്ഥ ദേഖീ മൈം ജാതാ। പരബസ പരീ ബഹുത ബിലപാതാ ॥
രാമ രാമ ഹാ രാമ പുകാരീ। ഹമഹി ദേഖി ദീന്ഹേഉ പട ഡാരീ ॥
മാഗാ രാമ തുരത തേഹിം ദീന്ഹാ। പട ഉര ലാഇ സോച അതി കീന്ഹാ ॥
കഹ സുഗ്രീവ സുനഹു രഘുബീരാ। തജഹു സോച മന ആനഹു ധീരാ ॥
സബ പ്രകാര കരിഹുഁ സേവകാഈ। ജേഹി ബിധി മിലിഹി ജാനകീ ആഈ ॥
ദോ. സഖാ ബചന സുനി ഹരഷേ കൃപാസിധു ബലസീംവ।
കാരന കവന ബസഹു ബന മോഹി കഹഹു സുഗ്രീവ ॥ 5 ॥
നാത ബാലി അരു മൈം ദ്വൌ ഭാഈ। പ്രീതി രഹീ കഛു ബരനി ന ജാഈ ॥
മയ സുത മായാവീ തേഹി ന്AUഁ। ആവാ സോ പ്രഭു ഹമരേം ഗ്AUഁ ॥
അര്ധ രാതി പുര ദ്വാര പുകാരാ। ബാലീ രിപു ബല സഹൈ ന പാരാ ॥
ധാവാ ബാലി ദേഖി സോ ഭാഗാ। മൈം പുനി ഗയുഁ ബന്ധു സഁഗ ലാഗാ ॥
ഗിരിബര ഗുഹാഁ പൈഠ സോ ജാഈ। തബ ബാലീം മോഹി കഹാ ബുഝാഈ ॥
പരിഖേസു മോഹി ഏക പഖവാരാ। നഹിം ആവൌം തബ ജാനേസു മാരാ ॥
മാസ ദിവസ തഹഁ രഹേഉഁ ഖരാരീ। നിസരീ രുധിര ധാര തഹഁ ഭാരീ ॥
ബാലി ഹതേസി മോഹി മാരിഹി ആഈ। സിലാ ദേഇ തഹഁ ചലേഉഁ പരാഈ ॥
മന്ത്രിന്ഹ പുര ദേഖാ ബിനു സാഈം। ദീന്ഹേഉ മോഹി രാജ ബരിആഈ ॥
ബാലി താഹി മാരി ഗൃഹ ആവാ। ദേഖി മോഹി ജിയഁ ഭേദ ബഢ़ആവാ ॥
രിപു സമ മോഹി മാരേസി അതി ഭാരീ। ഹരി ലീന്ഹേസി സര്ബസു അരു നാരീ ॥
താകേം ഭയ രഘുബീര കൃപാലാ। സകല ഭുവന മൈം ഫിരേഉഁ ബിഹാലാ ॥
ഇഹാഁ സാപ ബസ ആവത നാഹീം। തദപി സഭീത രഹുഁ മന മാഹീഁ ॥
സുനി സേവക ദുഖ ദീനദയാലാ। ഫരകി ഉഠീം ദ്വൈ ഭുജാ ബിസാലാ ॥
ദോ. സുനു സുഗ്രീവ മാരിഹുഁ ബാലിഹി ഏകഹിം ബാന।
ബ്രഹ്മ രുദ്ര സരനാഗത ഗേഁ ന ഉബരിഹിം പ്രാന ॥ 6 ॥
ജേ ന മിത്ര ദുഖ ഹോഹിം ദുഖാരീ। തിന്ഹഹി ബിലോകത പാതക ഭാരീ ॥
നിജ ദുഖ ഗിരി സമ രജ കരി ജാനാ। മിത്രക ദുഖ രജ മേരു സമാനാ ॥
ജിന്ഹ കേം അസി മതി സഹജ ന ആഈ। തേ സഠ കത ഹഠി കരത മിതാഈ ॥
കുപഥ നിവാരി സുപന്ഥ ചലാവാ। ഗുന പ്രഗടേ അവഗുനന്ഹി ദുരാവാ ॥
ദേത ലേത മന സങ്ക ന ധരീ। ബല അനുമാന സദാ ഹിത കരീ ॥
ബിപതി കാല കര സതഗുന നേഹാ। ശ്രുതി കഹ സന്ത മിത്ര ഗുന ഏഹാ ॥
ആഗേം കഹ മൃദു ബചന ബനാഈ। പാഛേം അനഹിത മന കുടിലാഈ ॥
ജാ കര ചിത അഹി ഗതി സമ ഭാഈ। അസ കുമിത്ര പരിഹരേഹി ഭലാഈ ॥
സേവക സഠ നൃപ കൃപന കുനാരീ। കപടീ മിത്ര സൂല സമ ചാരീ ॥
സഖാ സോച ത്യാഗഹു ബല മോരേം। സബ ബിധി ഘടബ കാജ മൈം തോരേമ് ॥
കഹ സുഗ്രീവ സുനഹു രഘുബീരാ। ബാലി മഹാബല അതി രനധീരാ ॥
ദുന്ദുഭീ അസ്ഥി താല ദേഖരാഏ। ബിനു പ്രയാസ രഘുനാഥ ഢഹാഏ ॥
ദേഖി അമിത ബല ബാഢ़ഈ പ്രീതീ। ബാലി ബധബ ഇന്ഹ ഭി പരതീതീ ॥
ബാര ബാര നാവി പദ സീസാ। പ്രഭുഹി ജാനി മന ഹരഷ കപീസാ ॥
ഉപജാ ഗ്യാന ബചന തബ ബോലാ। നാഥ കൃപാഁ മന ഭയു അലോലാ ॥
സുഖ സമ്പതി പരിവാര ബഡ़ആഈ। സബ പരിഹരി കരിഹുഁ സേവകാഈ ॥
ഏ സബ രാമഭഗതി കേ ബാധക। കഹഹിം സന്ത തബ പദ അവരാധക ॥
സത്രു മിത്ര സുഖ ദുഖ ജഗ മാഹീം। മായാ കൃത പരമാരഥ നാഹീമ് ॥
ബാലി പരമ ഹിത ജാസു പ്രസാദാ। മിലേഹു രാമ തുമ്ഹ സമന ബിഷാദാ ॥
സപനേം ജേഹി സന ഹോഇ ലരാഈ। ജാഗേം സമുഝത മന സകുചാഈ ॥
അബ പ്രഭു കൃപാ കരഹു ഏഹി ഭാഁതീ। സബ തജി ഭജനു കരൌം ദിന രാതീ ॥
സുനി ബിരാഗ സഞ്ജുത കപി ബാനീ। ബോലേ ബിഹഁസി രാമു ധനുപാനീ ॥
ജോ കഛു കഹേഹു സത്യ സബ സോഈ। സഖാ ബചന മമ മൃഷാ ന ഹോഈ ॥
നട മരകട ഇവ സബഹി നചാവത। രാമു ഖഗേസ ബേദ അസ ഗാവത ॥
ലൈ സുഗ്രീവ സങ്ഗ രഘുനാഥാ। ചലേ ചാപ സായക ഗഹി ഹാഥാ ॥
തബ രഘുപതി സുഗ്രീവ പഠാവാ। ഗര്ജേസി ജാഇ നികട ബല പാവാ ॥
സുനത ബാലി ക്രോധാതുര ധാവാ। ഗഹി കര ചരന നാരി സമുഝാവാ ॥
സുനു പതി ജിന്ഹഹി മിലേഉ സുഗ്രീവാ। തേ ദ്വൌ ബന്ധു തേജ ബല സീംവാ ॥
കോസലേസ സുത ലഛിമന രാമാ। കാലഹു ജീതി സകഹിം സങ്ഗ്രാമാ ॥
ദോ. കഹ ബാലി സുനു ഭീരു പ്രിയ സമദരസീ രഘുനാഥ।
ജൌം കദാചി മോഹി മാരഹിം തൌ പുനി ഹൌഁ സനാഥ ॥ 7 ॥
അസ കഹി ചലാ മഹാ അഭിമാനീ। തൃന സമാന സുഗ്രീവഹി ജാനീ ॥
ഭിരേ ഉഭൌ ബാലീ അതി തര്ജാ । മുഠികാ മാരി മഹാധുനി ഗര്ജാ ॥
തബ സുഗ്രീവ ബികല ഹോഇ ഭാഗാ। മുഷ്ടി പ്രഹാര ബജ്ര സമ ലാഗാ ॥
മൈം ജോ കഹാ രഘുബീര കൃപാലാ। ബന്ധു ന ഹോഇ മോര യഹ കാലാ ॥
ഏകരൂപ തുമ്ഹ ഭ്രാതാ ദോഊ। തേഹി ഭ്രമ തേം നഹിം മാരേഉഁ സോഊ ॥
കര പരസാ സുഗ്രീവ സരീരാ। തനു ഭാ കുലിസ ഗീ സബ പീരാ ॥
മേലീ കണ്ഠ സുമന കൈ മാലാ। പഠവാ പുനി ബല ദേഇ ബിസാലാ ॥
പുനി നാനാ ബിധി ഭീ ലരാഈ। ബിടപ ഓട ദേഖഹിം രഘുരാഈ ॥
ദോ. ബഹു ഛല ബല സുഗ്രീവ കര ഹിയഁ ഹാരാ ഭയ മാനി।
മാരാ ബാലി രാമ തബ ഹൃദയ മാഝ സര താനി ॥ 8 ॥
പരാ ബികല മഹി സര കേ ലാഗേം। പുനി ഉഠി ബൈഠ ദേഖി പ്രഭു ആഗേമ് ॥
സ്യാമ ഗാത സിര ജടാ ബനാഏഁ। അരുന നയന സര ചാപ ചഢ़ആഏഁ ॥
പുനി പുനി ചിതി ചരന ചിത ദീന്ഹാ। സുഫല ജന്മ മാനാ പ്രഭു ചീന്ഹാ ॥
ഹൃദയഁ പ്രീതി മുഖ ബചന കഠോരാ। ബോലാ ചിതി രാമ കീ ഓരാ ॥
ധര്മ ഹേതു അവതരേഹു ഗോസാഈ। മാരേഹു മോഹി ബ്യാധ കീ നാഈ ॥
മൈം ബൈരീ സുഗ്രീവ പിആരാ। അവഗുന കബന നാഥ മോഹി മാരാ ॥
അനുജ ബധൂ ഭഗിനീ സുത നാരീ। സുനു സഠ കന്യാ സമ ഏ ചാരീ ॥
ഇന്ഹഹി കുദ്ദഷ്ടി ബിലോകി ജോഈ। താഹി ബധേം കഛു പാപ ന ഹോഈ ॥
മുഢ़ തോഹി അതിസയ അഭിമാനാ। നാരി സിഖാവന കരസി ന കാനാ ॥
മമ ഭുജ ബല ആശ്രിത തേഹി ജാനീ। മാരാ ചഹസി അധമ അഭിമാനീ ॥
ദോ. സുനഹു രാമ സ്വാമീ സന ചല ന ചാതുരീ മോരി।
പ്രഭു അജഹൂഁ മൈം പാപീ അന്തകാല ഗതി തോരി ॥ 9 ॥
സുനത രാമ അതി കോമല ബാനീ। ബാലി സീസ പരസേഉ നിജ പാനീ ॥
അചല കരൌം തനു രാഖഹു പ്രാനാ। ബാലി കഹാ സുനു കൃപാനിധാനാ ॥
ജന്മ ജന്മ മുനി ജതനു കരാഹീം। അന്ത രാമ കഹി ആവത നാഹീമ് ॥
ജാസു നാമ ബല സങ്കര കാസീ। ദേത സബഹി സമ ഗതി അവിനാസീ ॥
മമ ലോചന ഗോചര സോഇ ആവാ। ബഹുരി കി പ്രഭു അസ ബനിഹി ബനാവാ ॥
ഛം. സോ നയന ഗോചര ജാസു ഗുന നിത നേതി കഹി ശ്രുതി ഗാവഹീം।
ജിതി പവന മന ഗോ നിരസ കരി മുനി ധ്യാന കബഹുഁക പാവഹീമ് ॥
മോഹി ജാനി അതി അഭിമാന ബസ പ്രഭു കഹേഉ രാഖു സരീരഹീ।
അസ കവന സഠ ഹഠി കാടി സുരതരു ബാരി കരിഹി ബബൂരഹീ ॥ 1 ॥
അബ നാഥ കരി കരുനാ ബിലോകഹു ദേഹു ജോ ബര മാഗൂഁ।
ജേഹിം ജോനി ജന്മൌം കര്മ ബസ തഹഁ രാമ പദ അനുരാഗൂഁ ॥
യഹ തനയ മമ സമ ബിനയ ബല കല്യാനപ്രദ പ്രഭു ലീജിഐ।
ഗഹി ബാഹഁ സുര നര നാഹ ആപന ദാസ അങ്ഗദ കീജിഐ ॥ 2 ॥
ദോ. രാമ ചരന ദൃഢ़ പ്രീതി കരി ബാലി കീന്ഹ തനു ത്യാഗ।
സുമന മാല ജിമി കണ്ഠ തേ ഗിരത ന ജാനി നാഗ ॥ 10 ॥
രാമ ബാലി നിജ ധാമ പഠാവാ। നഗര ലോഗ സബ ബ്യാകുല ധാവാ ॥
നാനാ ബിധി ബിലാപ കര താരാ। ഛൂടേ കേസ ന ദേഹ സഁഭാരാ ॥
താരാ ബികല ദേഖി രഘുരായാ । ദീന്ഹ ഗ്യാന ഹരി ലീന്ഹീ മായാ ॥
ഛിതി ജല പാവക ഗഗന സമീരാ। പഞ്ച രചിത അതി അധമ സരീരാ ॥
പ്രഗട സോ തനു തവ ആഗേം സോവാ। ജീവ നിത്യ കേഹി ലഗി തുമ്ഹ രോവാ ॥
ഉപജാ ഗ്യാന ചരന തബ ലാഗീ। ലീന്ഹേസി പരമ ഭഗതി ബര മാഗീ ॥
ഉമാ ദാരു ജോഷിത കീ നാഈ। സബഹി നചാവത രാമു ഗോസാഈ ॥
തബ സുഗ്രീവഹി ആയസു ദീന്ഹാ। മൃതക കര്മ ബിധിബത സബ കീന്ഹാ ॥
രാമ കഹാ അനുജഹി സമുഝാഈ। രാജ ദേഹു സുഗ്രീവഹി ജാഈ ॥
രഘുപതി ചരന നാഇ കരി മാഥാ। ചലേ സകല പ്രേരിത രഘുനാഥാ ॥
ദോ. ലഛിമന തുരത ബോലാഏ പുരജന ബിപ്ര സമാജ।
രാജു ദീന്ഹ സുഗ്രീവ കഹഁ അങ്ഗദ കഹഁ ജുബരാജ ॥ 11 ॥
ഉമാ രാമ സമ ഹിത ജഗ മാഹീം। ഗുരു പിതു മാതു ബന്ധു പ്രഭു നാഹീമ് ॥
സുര നര മുനി സബ കൈ യഹ രീതീ। സ്വാരഥ ലാഗി കരഹിം സബ പ്രീതീ ॥
ബാലി ത്രാസ ബ്യാകുല ദിന രാതീ। തന ബഹു ബ്രന ചിന്താഁ ജര ഛാതീ ॥
സോഇ സുഗ്രീവ കീന്ഹ കപിര്AU। അതി കൃപാല രഘുബീര സുഭ്AU ॥
ജാനതഹുഁ അസ പ്രഭു പരിഹരഹീം। കാഹേ ന ബിപതി ജാല നര പരഹീമ് ॥
പുനി സുഗ്രീവഹി ലീന്ഹ ബോലാഈ। ബഹു പ്രകാര നൃപനീതി സിഖാഈ ॥
കഹ പ്രഭു സുനു സുഗ്രീവ ഹരീസാ। പുര ന ജാഉഁ ദസ ചാരി ബരീസാ ॥
ഗത ഗ്രീഷമ ബരഷാ രിതു ആഈ। രഹിഹുഁ നികട സൈല പര ഛാഈ ॥
അങ്ഗദ സഹിത കരഹു തുമ്ഹ രാജൂ। സന്തത ഹൃദയ ധരേഹു മമ കാജൂ ॥
ജബ സുഗ്രീവ ഭവന ഫിരി ആഏ। രാമു പ്രബരഷന ഗിരി പര ഛാഏ ॥
ദോ. പ്രഥമഹിം ദേവന്ഹ ഗിരി ഗുഹാ രാഖേഉ രുചിര ബനാഇ।
രാമ കൃപാനിധി കഛു ദിന ബാസ കരഹിങ്ഗേ ആഇ ॥ 12 ॥
സുന്ദര ബന കുസുമിത അതി സോഭാ। ഗുഞ്ജത മധുപ നികര മധു ലോഭാ ॥
കന്ദ മൂല ഫല പത്ര സുഹാഏ। ഭേ ബഹുത ജബ തേ പ്രഭു ആഏ ॥
ദേഖി മനോഹര സൈല അനൂപാ। രഹേ തഹഁ അനുജ സഹിത സുരഭൂപാ ॥
മധുകര ഖഗ മൃഗ തനു ധരി ദേവാ। കരഹിം സിദ്ധ മുനി പ്രഭു കൈ സേവാ ॥
മങ്ഗലരുപ ഭയു ബന തബ തേ । കീന്ഹ നിവാസ രമാപതി ജബ തേ ॥
ഫടിക സിലാ അതി സുഭ്ര സുഹാഈ। സുഖ ആസീന തഹാഁ ദ്വൌ ഭാഈ ॥
കഹത അനുജ സന കഥാ അനേകാ। ഭഗതി ബിരതി നൃപനീതി ബിബേകാ ॥
ബരഷാ കാല മേഘ നഭ ഛാഏ। ഗരജത ലാഗത പരമ സുഹാഏ ॥
ദോ. ലഛിമന ദേഖു മോര ഗന നാചത ബാരിദ പൈഖി।
ഗൃഹീ ബിരതി രത ഹരഷ ജസ ബിഷ്നു ഭഗത കഹുഁ ദേഖി ॥ 13 ॥
ഘന ഘമണ്ഡ നഭ ഗരജത ഘോരാ। പ്രിയാ ഹീന ഡരപത മന മോരാ ॥
ദാമിനി ദമക രഹ ന ഘന മാഹീം। ഖല കൈ പ്രീതി ജഥാ ഥിര നാഹീമ് ॥
ബരഷഹിം ജലദ ഭൂമി നിഅരാഏഁ। ജഥാ നവഹിം ബുധ ബിദ്യാ പാഏഁ ॥
ബൂഁദ അഘാത സഹഹിം ഗിരി കൈംസേമ് । ഖല കേ ബചന സന്ത സഹ ജൈസേമ് ॥
ഛുദ്ര നദീം ഭരി ചലീം തോരാഈ। ജസ ഥോരേഹുഁ ധന ഖല ഇതരാഈ ॥
ഭൂമി പരത ഭാ ഢാബര പാനീ। ജനു ജീവഹി മായാ ലപടാനീ ॥
സമിടി സമിടി ജല ഭരഹിം തലാവാ। ജിമി സദഗുന സജ്ജന പഹിം ആവാ ॥
സരിതാ ജല ജലനിധി മഹുഁ ജാഈ। ഹോഈ അചല ജിമി ജിവ ഹരി പാഈ ॥
ദോ. ഹരിത ഭൂമി തൃന സങ്കുല സമുഝി പരഹിം നഹിം പന്ഥ।
ജിമി പാഖണ്ഡ ബാദ തേം ഗുപ്ത ഹോഹിം സദഗ്രന്ഥ ॥ 14 ॥
ദാദുര ധുനി ചഹു ദിസാ സുഹാഈ। ബേദ പഢ़ഹിം ജനു ബടു സമുദാഈ ॥
നവ പല്ലവ ഭേ ബിടപ അനേകാ। സാധക മന ജസ മിലേം ബിബേകാ ॥
അര്ക ജബാസ പാത ബിനു ഭയൂ। ജസ സുരാജ ഖല ഉദ്യമ ഗയൂ ॥
ഖോജത കതഹുഁ മിലി നഹിം ധൂരീ। കരി ക്രോധ ജിമി ധരമഹി ദൂരീ ॥
സസി സമ്പന്ന സോഹ മഹി കൈസീ। ഉപകാരീ കൈ സമ്പതി ജൈസീ ॥
നിസി തമ ഘന ഖദ്യോത ബിരാജാ। ജനു ദമ്ഭിന്ഹ കര മിലാ സമാജാ ॥
മഹാബൃഷ്ടി ചലി ഫൂടി കിആരീമ് । ജിമി സുതന്ത്ര ഭേഁ ബിഗരഹിം നാരീമ് ॥
കൃഷീ നിരാവഹിം ചതുര കിസാനാ। ജിമി ബുധ തജഹിം മോഹ മദ മാനാ ॥
ദേഖിഅത ചക്രബാക ഖഗ നാഹീം। കലിഹി പാഇ ജിമി ധര്മ പരാഹീമ് ॥
ഊഷര ബരഷി തൃന നഹിം ജാമാ। ജിമി ഹരിജന ഹിയഁ ഉപജ ന കാമാ ॥
ബിബിധ ജന്തു സങ്കുല മഹി ഭ്രാജാ। പ്രജാ ബാഢ़ ജിമി പാഇ സുരാജാ ॥
ജഹഁ തഹഁ രഹേ പഥിക ഥകി നാനാ। ജിമി ഇന്ദ്രിയ ഗന ഉപജേം ഗ്യാനാ ॥
ദോ. കബഹുഁ പ്രബല ബഹ മാരുത ജഹഁ തഹഁ മേഘ ബിലാഹിം।
ജിമി കപൂത കേ ഉപജേം കുല സദ്ധര്മ നസാഹിമ് ॥ 15(ക) ॥
കബഹുഁ ദിവസ മഹഁ നിബിഡ़ തമ കബഹുഁക പ്രഗട പതങ്ഗ।
ബിനസി ഉപജി ഗ്യാന ജിമി പാഇ കുസങ്ഗ സുസങ്ഗ ॥ 15(ഖ) ॥
ബരഷാ ബിഗത സരദ രിതു ആഈ। ലഛിമന ദേഖഹു പരമ സുഹാഈ ॥
ഫൂലേം കാസ സകല മഹി ഛാഈ। ജനു ബരഷാഁ കൃത പ്രഗട ബുഢ़ആഈ ॥
ഉദിത അഗസ്തി പന്ഥ ജല സോഷാ। ജിമി ലോഭഹി സോഷി സന്തോഷാ ॥
സരിതാ സര നിര്മല ജല സോഹാ। സന്ത ഹൃദയ ജസ ഗത മദ മോഹാ ॥
രസ രസ സൂഖ സരിത സര പാനീ। മമതാ ത്യാഗ കരഹിം ജിമി ഗ്യാനീ ॥
ജാനി സരദ രിതു ഖഞ്ജന ആഏ। പാഇ സമയ ജിമി സുകൃത സുഹാഏ ॥
പങ്ക ന രേനു സോഹ അസി ധരനീ। നീതി നിപുന നൃപ കൈ ജസി കരനീ ॥
ജല സങ്കോച ബികല ഭിഁ മീനാ। അബുധ കുടുമ്ബീ ജിമി ധനഹീനാ ॥
ബിനു ധന നിര്മല സോഹ അകാസാ। ഹരിജന ഇവ പരിഹരി സബ ആസാ ॥
കഹുഁ കഹുഁ ബൃഷ്ടി സാരദീ ഥോരീ। കൌ ഏക പാവ ഭഗതി ജിമി മോരീ ॥
ദോ. ചലേ ഹരഷി തജി നഗര നൃപ താപസ ബനിക ഭിഖാരി।
ജിമി ഹരിഭഗത പാഇ ശ്രമ തജഹി ആശ്രമീ ചാരി ॥ 16 ॥
സുഖീ മീന ജേ നീര അഗാധാ। ജിമി ഹരി സരന ന ഏകു ബാധാ ॥
ഫൂലേം കമല സോഹ സര കൈസാ। നിര്ഗുന ബ്രഹ്മ സഗുന ഭേഁ ജൈസാ ॥
ഗുഞ്ജത മധുകര മുഖര അനൂപാ। സുന്ദര ഖഗ രവ നാനാ രൂപാ ॥
ചക്രബാക മന ദുഖ നിസി പൈഖീ। ജിമി ദുര്ജന പര സമ്പതി ദേഖീ ॥
ചാതക രടത തൃഷാ അതി ഓഹീ। ജിമി സുഖ ലഹി ന സങ്കരദ്രോഹീ ॥
സരദാതപ നിസി സസി അപഹരീ। സന്ത ദരസ ജിമി പാതക ടരീ ॥
ദേഖി ഇന്ദു ചകോര സമുദാഈ। ചിതവതഹിം ജിമി ഹരിജന ഹരി പാഈ ॥
മസക ദംസ ബീതേ ഹിമ ത്രാസാ। ജിമി ദ്വിജ ദ്രോഹ കിഏഁ കുല നാസാ ॥
ദോ. ഭൂമി ജീവ സങ്കുല രഹേ ഗേ സരദ രിതു പാഇ।
സദഗുര മിലേ ജാഹിം ജിമി സംസയ ഭ്രമ സമുദാഇ ॥ 17 ॥
ബരഷാ ഗത നിര്മല രിതു ആഈ। സുധി ന താത സീതാ കൈ പാഈ ॥
ഏക ബാര കൈസേഹുഁ സുധി ജാനൌം। കാലഹു ജീത നിമിഷ മഹുഁ ആനൌമ് ॥
കതഹുഁ രഹു ജൌം ജീവതി ഹോഈ। താത ജതന കരി ആനേഉഁ സോഈ ॥
സുഗ്രീവഹുഁ സുധി മോരി ബിസാരീ। പാവാ രാജ കോസ പുര നാരീ ॥
ജേഹിം സായക മാരാ മൈം ബാലീ। തേഹിം സര ഹതൌം മൂഢ़ കഹഁ കാലീ ॥
ജാസു കൃപാഁ ഛൂടഹീം മദ മോഹാ। താ കഹുഁ ഉമാ കി സപനേഹുഁ കോഹാ ॥
ജാനഹിം യഹ ചരിത്ര മുനി ഗ്യാനീ। ജിന്ഹ രഘുബീര ചരന രതി മാനീ ॥
ലഛിമന ക്രോധവന്ത പ്രഭു ജാനാ। ധനുഷ ചഢ़ആഇ ഗഹേ കര ബാനാ ॥
ദോ. തബ അനുജഹി സമുഝാവാ രഘുപതി കരുനാ സീംവ ॥
ഭയ ദേഖാഇ ലൈ ആവഹു താത സഖാ സുഗ്രീവ ॥ 18 ॥
ഇഹാഁ പവനസുത ഹൃദയഁ ബിചാരാ। രാമ കാജു സുഗ്രീവഁ ബിസാരാ ॥
നികട ജാഇ ചരനന്ഹി സിരു നാവാ। ചാരിഹു ബിധി തേഹി കഹി സമുഝാവാ ॥
സുനി സുഗ്രീവഁ പരമ ഭയ മാനാ। ബിഷയഁ മോര ഹരി ലീന്ഹേഉ ഗ്യാനാ ॥
അബ മാരുതസുത ദൂത സമൂഹാ। പഠവഹു ജഹഁ തഹഁ ബാനര ജൂഹാ ॥
കഹഹു പാഖ മഹുഁ ആവ ന ജോഈ। മോരേം കര താ കര ബധ ഹോഈ ॥
തബ ഹനുമന്ത ബോലാഏ ദൂതാ। സബ കര കരി സനമാന ബഹൂതാ ॥
ഭയ അരു പ്രീതി നീതി ദേഖാഈ। ചലേ സകല ചരനന്ഹി സിര നാഈ ॥
ഏഹി അവസര ലഛിമന പുര ആഏ। ക്രോധ ദേഖി ജഹഁ തഹഁ കപി ധാഏ ॥
ദോ. ധനുഷ ചഢ़ആഇ കഹാ തബ ജാരി കരുഁ പുര ഛാര।
ബ്യാകുല നഗര ദേഖി തബ ആയു ബാലികുമാര ॥ 19 ॥
ചരന നാഇ സിരു ബിനതീ കീന്ഹീ। ലഛിമന അഭയ ബാഁഹ തേഹി ദീന്ഹീ ॥
ക്രോധവന്ത ലഛിമന സുനി കാനാ। കഹ കപീസ അതി ഭയഁ അകുലാനാ ॥
സുനു ഹനുമന്ത സങ്ഗ ലൈ താരാ। കരി ബിനതീ സമുഝാഉ കുമാരാ ॥
താരാ സഹിത ജാഇ ഹനുമാനാ। ചരന ബന്ദി പ്രഭു സുജസ ബഖാനാ ॥
കരി ബിനതീ മന്ദിര ലൈ ആഏ। ചരന പഖാരി പലഁഗ ബൈഠാഏ ॥
തബ കപീസ ചരനന്ഹി സിരു നാവാ। ഗഹി ഭുജ ലഛിമന കണ്ഠ ലഗാവാ ॥
നാഥ ബിഷയ സമ മദ കഛു നാഹീം। മുനി മന മോഹ കരി ഛന മാഹീമ് ॥
സുനത ബിനീത ബചന സുഖ പാവാ। ലഛിമന തേഹി ബഹു ബിധി സമുഝാവാ ॥
പവന തനയ സബ കഥാ സുനാഈ। ജേഹി ബിധി ഗേ ദൂത സമുദാഈ ॥
ദോ. ഹരഷി ചലേ സുഗ്രീവ തബ അങ്ഗദാദി കപി സാഥ।
രാമാനുജ ആഗേം കരി ആഏ ജഹഁ രഘുനാഥ ॥ 20 ॥
നാഇ ചരന സിരു കഹ കര ജോരീ। നാഥ മോഹി കഛു നാഹിന ഖോരീ ॥
അതിസയ പ്രബല ദേവ തബ മായാ। ഛൂടി രാമ കരഹു ജൌം ദായാ ॥
ബിഷയ ബസ്യ സുര നര മുനി സ്വാമീ। മൈം പാവഁര പസു കപി അതി കാമീ ॥
നാരി നയന സര ജാഹി ന ലാഗാ। ഘോര ക്രോധ തമ നിസി ജോ ജാഗാ ॥
ലോഭ പാഁസ ജേഹിം ഗര ന ബഁധായാ। സോ നര തുമ്ഹ സമാന രഘുരായാ ॥
യഹ ഗുന സാധന തേം നഹിം ഹോഈ। തുമ്ഹരീ കൃപാഁ പാവ കോഇ കോഈ ॥
തബ രഘുപതി ബോലേ മുസകാഈ। തുമ്ഹ പ്രിയ മോഹി ഭരത ജിമി ഭാഈ ॥
അബ സോഇ ജതനു കരഹു മന ലാഈ। ജേഹി ബിധി സീതാ കൈ സുധി പാഈ ॥
ദോ. ഏഹി ബിധി ഹോത ബതകഹീ ആഏ ബാനര ജൂഥ।
നാനാ ബരന സകല ദിസി ദേഖിഅ കീസ ബരുഥ ॥ 21 ॥
ബാനര കടക ഉമാ മേം ദേഖാ। സോ മൂരുഖ ജോ കരന ചഹ ലേഖാ ॥
ആഇ രാമ പദ നാവഹിം മാഥാ। നിരഖി ബദനു സബ ഹോഹിം സനാഥാ ॥
അസ കപി ഏക ന സേനാ മാഹീം। രാമ കുസല ജേഹി പൂഛീ നാഹീമ് ॥
യഹ കഛു നഹിം പ്രഭു കി അധികാഈ। ബിസ്വരൂപ ബ്യാപക രഘുരാഈ ॥
ഠാഢ़ഏ ജഹഁ തഹഁ ആയസു പാഈ। കഹ സുഗ്രീവ സബഹി സമുഝാഈ ॥
രാമ കാജു അരു മോര നിഹോരാ। ബാനര ജൂഥ ജാഹു ചഹുഁ ഓരാ ॥
ജനകസുതാ കഹുഁ ഖോജഹു ജാഈ। മാസ ദിവസ മഹഁ ആഏഹു ഭാഈ ॥
അവധി മേടി ജോ ബിനു സുധി പാഏഁ। ആവി ബനിഹി സോ മോഹി മരാഏഁ ॥
ദോ. ബചന സുനത സബ ബാനര ജഹഁ തഹഁ ചലേ തുരന്ത ।
തബ സുഗ്രീവഁ ബോലാഏ അങ്ഗദ നല ഹനുമന്ത ॥ 22 ॥
സുനഹു നീല അങ്ഗദ ഹനുമാനാ। ജാമവന്ത മതിധീര സുജാനാ ॥
സകല സുഭട മിലി ദച്ഛിന ജാഹൂ। സീതാ സുധി പൂഁഛേഉ സബ കാഹൂ ॥
മന ക്രമ ബചന സോ ജതന ബിചാരേഹു। രാമചന്ദ്ര കര കാജു സഁവാരേഹു ॥
ഭാനു പീഠി സേഇഅ ഉര ആഗീ। സ്വാമിഹി സര്ബ ഭാവ ഛല ത്യാഗീ ॥
തജി മായാ സേഇഅ പരലോകാ। മിടഹിം സകല ഭവ സമ്ഭവ സോകാ ॥
ദേഹ ധരേ കര യഹ ഫലു ഭാഈ। ഭജിഅ രാമ സബ കാമ ബിഹാഈ ॥
സോഇ ഗുനഗ്യ സോഈ ബഡ़ഭാഗീ । ജോ രഘുബീര ചരന അനുരാഗീ ॥
ആയസു മാഗി ചരന സിരു നാഈ। ചലേ ഹരഷി സുമിരത രഘുരാഈ ॥
പാഛേം പവന തനയ സിരു നാവാ। ജാനി കാജ പ്രഭു നികട ബോലാവാ ॥
പരസാ സീസ സരോരുഹ പാനീ। കരമുദ്രികാ ദീന്ഹി ജന ജാനീ ॥
ബഹു പ്രകാര സീതഹി സമുഝാഏഹു। കഹി ബല ബിരഹ ബേഗി തുമ്ഹ ആഏഹു ॥
ഹനുമത ജന്മ സുഫല കരി മാനാ। ചലേഉ ഹൃദയഁ ധരി കൃപാനിധാനാ ॥
ജദ്യപി പ്രഭു ജാനത സബ ബാതാ। രാജനീതി രാഖത സുരത്രാതാ ॥
ദോ. ചലേ സകല ബന ഖോജത സരിതാ സര ഗിരി ഖോഹ।
രാമ കാജ ലയലീന മന ബിസരാ തന കര ഛോഹ ॥ 23 ॥
കതഹുഁ ഹോഇ നിസിചര സൈം ഭേടാ। പ്രാന ലേഹിം ഏക ഏക ചപേടാ ॥
ബഹു പ്രകാര ഗിരി കാനന ഹേരഹിം। കൌ മുനി മിലത താഹി സബ ഘേരഹിമ് ॥
ലാഗി തൃഷാ അതിസയ അകുലാനേ। മിലി ന ജല ഘന ഗഹന ഭുലാനേ ॥
മന ഹനുമാന കീന്ഹ അനുമാനാ। മരന ചഹത സബ ബിനു ജല പാനാ ॥
ചഢ़ഇ ഗിരി സിഖര ചഹൂഁ ദിസി ദേഖാ। ഭൂമി ബിബിര ഏക കൌതുക പേഖാ ॥
ചക്രബാക ബക ഹംസ ഉഡ़ആഹീം। ബഹുതക ഖഗ പ്രബിസഹിം തേഹി മാഹീമ് ॥
ഗിരി തേ ഉതരി പവനസുത ആവാ। സബ കഹുഁ ലൈ സോഇ ബിബര ദേഖാവാ ॥
ആഗേം കൈ ഹനുമന്തഹി ലീന്ഹാ। പൈഠേ ബിബര ബിലമ്ബു ന കീന്ഹാ ॥
ദോ. ദീഖ ജാഇ ഉപവന ബര സര ബിഗസിത ബഹു കഞ്ജ।
മന്ദിര ഏക രുചിര തഹഁ ബൈഠി നാരി തപ പുഞ്ജ ॥ 24 ॥
ദൂരി തേ താഹി സബന്ഹി സിര നാവാ। പൂഛേം നിജ ബൃത്താന്ത സുനാവാ ॥
തേഹിം തബ കഹാ കരഹു ജല പാനാ। ഖാഹു സുരസ സുന്ദര ഫല നാനാ ॥
മജ്ജനു കീന്ഹ മധുര ഫല ഖാഏ। താസു നികട പുനി സബ ചലി ആഏ ॥
തേഹിം സബ ആപനി കഥാ സുനാഈ। മൈം അബ ജാബ ജഹാഁ രഘുരാഈ ॥
മൂദഹു നയന ബിബര തജി ജാഹൂ। പൈഹഹു സീതഹി ജനി പഛിതാഹൂ ॥
നയന മൂദി പുനി ദേഖഹിം ബീരാ। ഠാഢ़ഏ സകല സിന്ധു കേം തീരാ ॥
സോ പുനി ഗീ ജഹാഁ രഘുനാഥാ। ജാഇ കമല പദ നാഏസി മാഥാ ॥
നാനാ ഭാഁതി ബിനയ തേഹിം കീന്ഹീ। അനപായനീ ഭഗതി പ്രഭു ദീന്ഹീ ॥
ദോ. ബദരീബന കഹുഁ സോ ഗീ പ്രഭു അഗ്യാ ധരി സീസ ।
ഉര ധരി രാമ ചരന ജുഗ ജേ ബന്ദത അജ ഈസ ॥ 25 ॥
ഇഹാഁ ബിചാരഹിം കപി മന മാഹീം। ബീതീ അവധി കാജ കഛു നാഹീമ് ॥
സബ മിലി കഹഹിം പരസ്പര ബാതാ। ബിനു സുധി ലേഁ കരബ കാ ഭ്രാതാ ॥
കഹ അങ്ഗദ ലോചന ഭരി ബാരീ। ദുഹുഁ പ്രകാര ഭി മൃത്യു ഹമാരീ ॥
ഇഹാഁ ന സുധി സീതാ കൈ പാഈ। ഉഹാഁ ഗേഁ മാരിഹി കപിരാഈ ॥
പിതാ ബധേ പര മാരത മോഹീ। രാഖാ രാമ നിഹോര ന ഓഹീ ॥
പുനി പുനി അങ്ഗദ കഹ സബ പാഹീം। മരന ഭയു കഛു സംസയ നാഹീമ് ॥
അങ്ഗദ ബചന സുനത കപി ബീരാ। ബോലി ന സകഹിം നയന ബഹ നീരാ ॥
ഛന ഏക സോച മഗന ഹോഇ രഹേ। പുനി അസ വചന കഹത സബ ഭേ ॥
ഹമ സീതാ കൈ സുധി ലിന്ഹേം ബിനാ। നഹിം ജൈംഹൈം ജുബരാജ പ്രബീനാ ॥
അസ കഹി ലവന സിന്ധു തട ജാഈ। ബൈഠേ കപി സബ ദര്ഭ ഡസാഈ ॥
ജാമവന്ത അങ്ഗദ ദുഖ ദേഖീ। കഹിം കഥാ ഉപദേസ ബിസേഷീ ॥
താത രാമ കഹുഁ നര ജനി മാനഹു। നിര്ഗുന ബ്രഹ്മ അജിത അജ ജാനഹു ॥
ദോ. നിജ ഇച്ഛാ പ്രഭു അവതരി സുര മഹി ഗോ ദ്വിജ ലാഗി।
സഗുന ഉപാസക സങ്ഗ തഹഁ രഹഹിം മോച്ഛ സബ ത്യാഗി ॥ 26 ॥
ഏഹി ബിധി കഥാ കഹഹി ബഹു ഭാഁതീ ഗിരി കന്ദരാഁ സുനീ സമ്പാതീ ॥
ബാഹേര ഹോഇ ദേഖി ബഹു കീസാ। മോഹി അഹാര ദീന്ഹ ജഗദീസാ ॥
ആജു സബഹി കഹഁ ഭച്ഛന കരൂഁ। ദിന ബഹു ചലേ അഹാര ബിനു മരൂഁ ॥
കബഹുഁ ന മില ഭരി ഉദര അഹാരാ। ആജു ദീന്ഹ ബിധി ഏകഹിം ബാരാ ॥
ഡരപേ ഗീധ ബചന സുനി കാനാ। അബ ഭാ മരന സത്യ ഹമ ജാനാ ॥
കപി സബ ഉഠേ ഗീധ കഹഁ ദേഖീ। ജാമവന്ത മന സോച ബിസേഷീ ॥
കഹ അങ്ഗദ ബിചാരി മന മാഹീം। ധന്യ ജടായൂ സമ കൌ നാഹീമ് ॥
രാമ കാജ കാരന തനു ത്യാഗീ । ഹരി പുര ഗയു പരമ ബഡ़ ഭാഗീ ॥
സുനി ഖഗ ഹരഷ സോക ജുത ബാനീ । ആവാ നികട കപിന്ഹ ഭയ മാനീ ॥
തിന്ഹഹി അഭയ കരി പൂഛേസി ജാഈ। കഥാ സകല തിന്ഹ താഹി സുനാഈ ॥
സുനി സമ്പാതി ബന്ധു കൈ കരനീ। രഘുപതി മഹിമാ ബധുബിധി ബരനീ ॥
ദോ. മോഹി ലൈ ജാഹു സിന്ധുതട ദേഉഁ തിലാഞ്ജലി താഹി ।
ബചന സഹാഇ കരവി മൈം പൈഹഹു ഖോജഹു ജാഹി ॥ 27 ॥
അനുജ ക്രിയാ കരി സാഗര തീരാ। കഹി നിജ കഥാ സുനഹു കപി ബീരാ ॥
ഹമ ദ്വൌ ബന്ധു പ്രഥമ തരുനാഈ । ഗഗന ഗേ രബി നികട ഉഡാഈ ॥
തേജ ന സഹി സക സോ ഫിരി ആവാ । മൈ അഭിമാനീ രബി നിഅരാവാ ॥
ജരേ പങ്ഖ അതി തേജ അപാരാ । പരേഉഁ ഭൂമി കരി ഘോര ചികാരാ ॥
മുനി ഏക നാമ ചന്ദ്രമാ ഓഹീ। ലാഗീ ദയാ ദേഖീ കരി മോഹീ ॥
ബഹു പ്രകാര തേംഹി ഗ്യാന സുനാവാ । ദേഹി ജനിത അഭിമാനീ ഛഡ़ആവാ ॥
ത്രേതാഁ ബ്രഹ്മ മനുജ തനു ധരിഹീ। താസു നാരി നിസിചര പതി ഹരിഹീ ॥
താസു ഖോജ പഠിഹി പ്രഭൂ ദൂതാ। തിന്ഹഹി മിലേം തൈം ഹോബ പുനീതാ ॥
ജമിഹഹിം പങ്ഖ കരസി ജനി ചിന്താ । തിന്ഹഹി ദേഖാഇ ദേഹേസു തൈം സീതാ ॥
മുനി കി ഗിരാ സത്യ ഭി ആജൂ । സുനി മമ ബചന കരഹു പ്രഭു കാജൂ ॥
ഗിരി ത്രികൂട ഊപര ബസ ലങ്കാ । തഹഁ രഹ രാവന സഹജ അസങ്കാ ॥
തഹഁ അസോക ഉപബന ജഹഁ രഹീ ॥ സീതാ ബൈഠി സോച രത അഹീ ॥
ദോ. മൈം ദേഖുഁ തുമ്ഹ നാഹി ഗീഘഹി ദഷ്ടി അപാര ॥
ബൂഢ ഭയുഁ ന ത കരതേഉഁ കഛുക സഹായ തുമ്ഹാര ॥ 28 ॥
ജോ നാഘി സത ജോജന സാഗര । കരി സോ രാമ കാജ മതി ആഗര ॥
മോഹി ബിലോകി ധരഹു മന ധീരാ । രാമ കൃപാഁ കസ ഭയു സരീരാ ॥
പാപിഉ ജാ കര നാമ സുമിരഹീം। അതി അപാര ഭവസാഗര തരഹീമ് ॥
താസു ദൂത തുമ്ഹ തജി കദരാഈ। രാമ ഹൃദയഁ ധരി കരഹു ഉപാഈ ॥
അസ കഹി ഗരുഡ़ ഗീധ ജബ ഗയൂ। തിന്ഹ കേം മന അതി ബിസമയ ഭയൂ ॥
നിജ നിജ ബല സബ കാഹൂഁ ഭാഷാ। പാര ജാഇ കര സംസയ രാഖാ ॥
ജരഠ ഭയുഁ അബ കഹി രിഛേസാ। നഹിം തന രഹാ പ്രഥമ ബല ലേസാ ॥
ജബഹിം ത്രിബിക്രമ ഭേ ഖരാരീ। തബ മൈം തരുന രഹേഉഁ ബല ഭാരീ ॥
ദോ. ബലി ബാഁധത പ്രഭു ബാഢേഉ സോ തനു ബരനി ന ജാഈ।
ഉഭയ ധരീ മഹഁ ദീന്ഹീ സാത പ്രദച്ഛിന ധാഇ ॥ 29 ॥
അങ്ഗദ കഹി ജാഉഁ മൈം പാരാ। ജിയഁ സംസയ കഛു ഫിരതീ ബാരാ ॥
ജാമവന്ത കഹ തുമ്ഹ സബ ലായക। പഠിഅ കിമി സബ ഹീ കര നായക ॥
കഹി രീഛപതി സുനു ഹനുമാനാ। കാ ചുപ സാധി രഹേഹു ബലവാനാ ॥
പവന തനയ ബല പവന സമാനാ। ബുധി ബിബേക ബിഗ്യാന നിധാനാ ॥
കവന സോ കാജ കഠിന ജഗ മാഹീം। ജോ നഹിം ഹോഇ താത തുമ്ഹ പാഹീമ് ॥
രാമ കാജ ലഗി തബ അവതാരാ। സുനതഹിം ഭയു പര്വതാകാരാ ॥
കനക ബരന തന തേജ ബിരാജാ। മാനഹു അപര ഗിരിന്ഹ കര രാജാ ॥
സിംഹനാദ കരി ബാരഹിം ബാരാ। ലീലഹീം നാഷുഁ ജലനിധി ഖാരാ ॥
സഹിത സഹായ രാവനഹി മാരീ। ആനുഁ ഇഹാഁ ത്രികൂട ഉപാരീ ॥
ജാമവന്ത മൈം പൂഁഛുഁ തോഹീ। ഉചിത സിഖാവനു ദീജഹു മോഹീ ॥
ഏതനാ കരഹു താത തുമ്ഹ ജാഈ। സീതഹി ദേഖി കഹഹു സുധി ആഈ ॥
തബ നിജ ഭുജ ബല രാജിവ നൈനാ। കൌതുക ലാഗി സങ്ഗ കപി സേനാ ॥
ഛം. -കപി സേന സങ്ഗ സഁഘാരി നിസിചര രാമു സീതഹി ആനിഹൈം।
ത്രൈലോക പാവന സുജസു സുര മുനി നാരദാദി ബഖാനിഹൈമ് ॥
ജോ സുനത ഗാവത കഹത സമുഝത പരമ പദ നര പാവീ।
രഘുബീര പദ പാഥോജ മധുകര ദാസ തുലസീ ഗാവീ ॥
ദോ. ഭവ ഭേഷജ രഘുനാഥ ജസു സുനഹി ജേ നര അരു നാരി।
തിന്ഹ കര സകല മനോരഥ സിദ്ധ കരിഹി ത്രിസിരാരി ॥ 30(ക) ॥
സോ. നീലോത്പല തന സ്യാമ കാമ കോടി സോഭാ അധിക।
സുനിഅ താസു ഗുന ഗ്രാമ ജാസു നാമ അഘ ഖഗ ബധിക ॥ 30(ഖ) ॥
മാസപാരായണ, തേഈസവാഁ വിശ്രാമ
ഇതി ശ്രീമദ്രാമചരിതമാനസേ സകലകലികലുഷവിധ്വംസനേ
ചതുര്ഥ സോപാനഃ സമാപ്തഃ।
(കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡ സമാപ്ത)
Roman (IAST) Transliteration
śrīgaṇeśāya namaḥ
śrījānakīvallabho vijayate
śrīrāmacaritamānasa
caturtha sopāna (kiṣkindhākāṇḍa)
kundendīvarasundarāvatibalau vijñānadhāmāvubhau
śobhāḍhyau varadhanvinau śrutinutau govipravṛndapriyau|
māyāmānuṣarūpiṇau raghuvarau saddharmavarmauṃ hitau
sītānveṣaṇatatparau pathigatau bhaktipradau tau hi naḥ || 1 ||
brahmāmbhodhisamudbhavaṃ kalimalapradhvaṃsanaṃ cāvyayaṃ
śrīmacchambhumukhendusundaravare saṃśobhitaṃ sarvadā|
saṃsārāmayabheṣajaṃ sukhakaraṃ śrījānakījīvanaṃ
dhanyāste kṛtinaḥ pibanti satataṃ śrīrāmanāmāmṛtam || 2 ||
so. mukti janma mahi jāni gyāna khāni agha hāni kara
jaha~ basa sambhu bhavāni so kāsī seia kasa na ||
jarata sakala sura bṛnda biṣama garala jehiṃ pāna kiya|
tehi na bhajasi mana manda ko kṛpāla saṅkara sarisa ||
āgeṃ cale bahuri raghurāyā| riṣyamūka paravata niarāyā ||
taha~ raha saciva sahita sugrīvā| āvata dekhi atula bala sīṃvā ||
ati sabhīta kaha sunu hanumānā| puruṣa jugala bala rūpa nidhānā ||
dhari baṭu rūpa dekhu taiṃ jāī| kahesu jāni jiya~ sayana bujhāī ||
paṭhe bāli hohiṃ mana mailā| bhāgauṃ turata tajauṃ yaha sailā ||
bipra rūpa dhari kapi taha~ gayū| mātha nāi pūchata asa bhayū ||
ko tumha syāmala gaura sarīrā| chatrī rūpa phirahu bana bīrā ||
kaṭhina bhūmi komala pada gāmī| kavana hetu bicarahu bana svāmī ||
mṛdula manohara sundara gātā| sahata dusaha bana ātapa bātā ||
kī tumha tīni deva maha~ koū| nara nārāyana kī tumha doū ||
do. jaga kārana tārana bhava bhañjana dharanī bhāra|
kī tumha akila bhuvana pati līnha manuja avatāra || 1 ||
kosalesa dasaratha ke jāe | hama pitu bacana māni bana āe ||
nāma rāma lachimana dū bhāī| saṅga nāri sukumāri suhāī ||
ihā~ hari nisicara baidehī| bipra phirahiṃ hama khojata tehī ||
āpana carita kahā hama gāī| kahahu bipra nija kathā bujhāī ||
prabhu pahicāni pareu gahi caranā| so sukha umā nahiṃ baranā ||
pulakita tana mukha āva na bacanā| dekhata rucira beṣa kai racanā ||
puni dhīraju dhari astuti kīnhī| haraṣa hṛdaya~ nija nāthahi cīnhī ||
mora nyāu maiṃ pūchā sāīṃ| tumha pūchahu kasa nara kī nāīm ||
tava māyā basa phiru~ bhulānā| tā te maiṃ nahiṃ prabhu pahicānā ||
do. eku maiṃ manda mohabasa kuṭila hṛdaya agyāna|
puni prabhu mohi bisāreu dīnabandhu bhagavāna || 2 ||
jadapi nātha bahu avaguna moreṃ| sevaka prabhuhi parai jani bhorem ||
nātha jīva tava māyā~ mohā| so nistari tumhārehiṃ chohā ||
tā para maiṃ raghubīra dohāī| jānu~ nahiṃ kachu bhajana upāī ||
sevaka suta pati mātu bharoseṃ| rahi asoca bani prabhu posem ||
asa kahi pareu carana akulāī| nija tanu pragaṭi prīti ura chāī ||
taba raghupati uṭhāi ura lāvā| nija locana jala sīñci juḍa़āvā ||
sunu kapi jiya~ mānasi jani ūnā| taiṃ mama priya lachimana te dūnā ||
samadarasī mohi kaha saba koū| sevaka priya ananyagati soū ||
do. so ananya jākeṃ asi mati na ṭari hanumanta|
maiṃ sevaka sacarācara rūpa svāmi bhagavanta || 3 ||
dekhi pavana suta pati anukūlā| hṛdaya~ haraṣa bītī saba sūlā ||
nātha saila para kapipati rahī| so sugrīva dāsa tava ahī ||
tehi sana nātha mayatrī kīje| dīna jāni tehi abhaya karīje ||
so sītā kara khoja karāihi| jaha~ taha~ marakaṭa koṭi paṭhāihi ||
ehi bidhi sakala kathā samujhāī| lie duau jana pīṭhi caḍha़āī ||
jaba sugrīva~ rāma kahu~ dekhā| atisaya janma dhanya kari lekhā ||
sādara mileu nāi pada māthā| bhaiṇṭeu anuja sahita raghunāthā ||
kapi kara mana bicāra ehi rītī| karihahiṃ bidhi mo sana e prītī ||
do. taba hanumanta ubhaya disi kī saba kathā sunāi ||
pāvaka sākhī dei kari jorī prītī dṛḍha़āi || 4 ||
kīnhī prīti kachu bīca na rākhā| lachamina rāma carita saba bhāṣā ||
kaha sugrīva nayana bhari bārī| milihi nātha mithilesakumārī ||
mantrinha sahita ihā~ eka bārā| baiṭha raheu~ maiṃ karata bicārā ||
gagana pantha dekhī maiṃ jātā| parabasa parī bahuta bilapātā ||
rāma rāma hā rāma pukārī| hamahi dekhi dīnheu paṭa ḍārī ||
māgā rāma turata tehiṃ dīnhā| paṭa ura lāi soca ati kīnhā ||
kaha sugrīva sunahu raghubīrā| tajahu soca mana ānahu dhīrā ||
saba prakāra karihu~ sevakāī| jehi bidhi milihi jānakī āī ||
do. sakhā bacana suni haraṣe kṛpāsidhu balasīṃva|
kārana kavana basahu bana mohi kahahu sugrīva || 5 ||
nāta bāli aru maiṃ dvau bhāī| prīti rahī kachu barani na jāī ||
maya suta māyāvī tehi nAU~| āvā so prabhu hamareṃ gAU~ ||
ardha rāti pura dvāra pukārā| bālī ripu bala sahai na pārā ||
dhāvā bāli dekhi so bhāgā| maiṃ puni gayu~ bandhu sa~ga lāgā ||
giribara guhā~ paiṭha so jāī| taba bālīṃ mohi kahā bujhāī ||
parikhesu mohi eka pakhavārā| nahiṃ āvauṃ taba jānesu mārā ||
māsa divasa taha~ raheu~ kharārī| nisarī rudhira dhāra taha~ bhārī ||
bāli hatesi mohi mārihi āī| silā dei taha~ caleu~ parāī ||
mantrinha pura dekhā binu sāīṃ| dīnheu mohi rāja bariāī ||
bāli tāhi māri gṛha āvā| dekhi mohi jiya~ bheda baḍha़āvā ||
ripu sama mohi māresi ati bhārī| hari līnhesi sarbasu aru nārī ||
tākeṃ bhaya raghubīra kṛpālā| sakala bhuvana maiṃ phireu~ bihālā ||
ihā~ sāpa basa āvata nāhīṃ| tadapi sabhīta rahu~ mana māhī~ ||
suni sevaka dukha dīnadayālā| pharaki uṭhīṃ dvai bhujā bisālā ||
do. sunu sugrīva mārihu~ bālihi ekahiṃ bāna|
brahma rudra saranāgata ge~ na ubarihiṃ prāna || 6 ||
je na mitra dukha hohiṃ dukhārī| tinhahi bilokata pātaka bhārī ||
nija dukha giri sama raja kari jānā| mitraka dukha raja meru samānā ||
jinha keṃ asi mati sahaja na āī| te saṭha kata haṭhi karata mitāī ||
kupatha nivāri supantha calāvā| guna pragaṭe avagunanhi durāvā ||
deta leta mana saṅka na dharī| bala anumāna sadā hita karī ||
bipati kāla kara sataguna nehā| śruti kaha santa mitra guna ehā ||
āgeṃ kaha mṛdu bacana banāī| pācheṃ anahita mana kuṭilāī ||
jā kara cita ahi gati sama bhāī| asa kumitra pariharehi bhalāī ||
sevaka saṭha nṛpa kṛpana kunārī| kapaṭī mitra sūla sama cārī ||
sakhā soca tyāgahu bala moreṃ| saba bidhi ghaṭaba kāja maiṃ torem ||
kaha sugrīva sunahu raghubīrā| bāli mahābala ati ranadhīrā ||
dundubhī asthi tāla dekharāe| binu prayāsa raghunātha ḍhahāe ||
dekhi amita bala bāḍha़ī prītī| bāli badhaba inha bhi paratītī ||
bāra bāra nāvi pada sīsā| prabhuhi jāni mana haraṣa kapīsā ||
upajā gyāna bacana taba bolā| nātha kṛpā~ mana bhayu alolā ||
sukha sampati parivāra baḍa़āī| saba parihari karihu~ sevakāī ||
e saba rāmabhagati ke bādhaka| kahahiṃ santa taba pada avarādhaka ||
satru mitra sukha dukha jaga māhīṃ| māyā kṛta paramāratha nāhīm ||
bāli parama hita jāsu prasādā| milehu rāma tumha samana biṣādā ||
sapaneṃ jehi sana hoi larāī| jāgeṃ samujhata mana sakucāī ||
aba prabhu kṛpā karahu ehi bhā~tī| saba taji bhajanu karauṃ dina rātī ||
suni birāga sañjuta kapi bānī| bole biha~si rāmu dhanupānī ||
jo kachu kahehu satya saba soī| sakhā bacana mama mṛṣā na hoī ||
naṭa marakaṭa iva sabahi nacāvata| rāmu khagesa beda asa gāvata ||
lai sugrīva saṅga raghunāthā| cale cāpa sāyaka gahi hāthā ||
taba raghupati sugrīva paṭhāvā| garjesi jāi nikaṭa bala pāvā ||
sunata bāli krodhātura dhāvā| gahi kara carana nāri samujhāvā ||
sunu pati jinhahi mileu sugrīvā| te dvau bandhu teja bala sīṃvā ||
kosalesa suta lachimana rāmā| kālahu jīti sakahiṃ saṅgrāmā ||
do. kaha bāli sunu bhīru priya samadarasī raghunātha|
jauṃ kadāci mohi mārahiṃ tau puni hau~ sanātha || 7 ||
asa kahi calā mahā abhimānī| tṛna samāna sugrīvahi jānī ||
bhire ubhau bālī ati tarjā | muṭhikā māri mahādhuni garjā ||
taba sugrīva bikala hoi bhāgā| muṣṭi prahāra bajra sama lāgā ||
maiṃ jo kahā raghubīra kṛpālā| bandhu na hoi mora yaha kālā ||
ekarūpa tumha bhrātā doū| tehi bhrama teṃ nahiṃ māreu~ soū ||
kara parasā sugrīva sarīrā| tanu bhā kulisa gī saba pīrā ||
melī kaṇṭha sumana kai mālā| paṭhavā puni bala dei bisālā ||
puni nānā bidhi bhī larāī| biṭapa oṭa dekhahiṃ raghurāī ||
do. bahu chala bala sugrīva kara hiya~ hārā bhaya māni|
mārā bāli rāma taba hṛdaya mājha sara tāni || 8 ||
parā bikala mahi sara ke lāgeṃ| puni uṭhi baiṭha dekhi prabhu āgem ||
syāma gāta sira jaṭā banāe~| aruna nayana sara cāpa caḍha़āe~ ||
puni puni citi carana cita dīnhā| suphala janma mānā prabhu cīnhā ||
hṛdaya~ prīti mukha bacana kaṭhorā| bolā citi rāma kī orā ||
dharma hetu avatarehu gosāī| mārehu mohi byādha kī nāī ||
maiṃ bairī sugrīva piārā| avaguna kabana nātha mohi mārā ||
anuja badhū bhaginī suta nārī| sunu saṭha kanyā sama e cārī ||
inhahi kuddaṣṭi biloki joī| tāhi badheṃ kachu pāpa na hoī ||
muḍha़ tohi atisaya abhimānā| nāri sikhāvana karasi na kānā ||
mama bhuja bala āśrita tehi jānī| mārā cahasi adhama abhimānī ||
do. sunahu rāma svāmī sana cala na cāturī mori|
prabhu ajahū~ maiṃ pāpī antakāla gati tori || 9 ||
sunata rāma ati komala bānī| bāli sīsa paraseu nija pānī ||
acala karauṃ tanu rākhahu prānā| bāli kahā sunu kṛpānidhānā ||
janma janma muni jatanu karāhīṃ| anta rāma kahi āvata nāhīm ||
jāsu nāma bala saṅkara kāsī| deta sabahi sama gati avināsī ||
mama locana gocara soi āvā| bahuri ki prabhu asa banihi banāvā ||
chaṃ. so nayana gocara jāsu guna nita neti kahi śruti gāvahīṃ|
jiti pavana mana go nirasa kari muni dhyāna kabahu~ka pāvahīm ||
mohi jāni ati abhimāna basa prabhu kaheu rākhu sarīrahī|
asa kavana saṭha haṭhi kāṭi surataru bāri karihi babūrahī || 1 ||
aba nātha kari karunā bilokahu dehu jo bara māgū~|
jehiṃ joni janmauṃ karma basa taha~ rāma pada anurāgū~ ||
yaha tanaya mama sama binaya bala kalyānaprada prabhu lījiai|
gahi bāha~ sura nara nāha āpana dāsa aṅgada kījiai || 2 ||
do. rāma carana dṛḍha़ prīti kari bāli kīnha tanu tyāga|
sumana māla jimi kaṇṭha te girata na jāni nāga || 10 ||
rāma bāli nija dhāma paṭhāvā| nagara loga saba byākula dhāvā ||
nānā bidhi bilāpa kara tārā| chūṭe kesa na deha sa~bhārā ||
tārā bikala dekhi raghurāyā | dīnha gyāna hari līnhī māyā ||
chiti jala pāvaka gagana samīrā| pañca racita ati adhama sarīrā ||
pragaṭa so tanu tava āgeṃ sovā| jīva nitya kehi lagi tumha rovā ||
upajā gyāna carana taba lāgī| līnhesi parama bhagati bara māgī ||
umā dāru joṣita kī nāī| sabahi nacāvata rāmu gosāī ||
taba sugrīvahi āyasu dīnhā| mṛtaka karma bidhibata saba kīnhā ||
rāma kahā anujahi samujhāī| rāja dehu sugrīvahi jāī ||
raghupati carana nāi kari māthā| cale sakala prerita raghunāthā ||
do. lachimana turata bolāe purajana bipra samāja|
rāju dīnha sugrīva kaha~ aṅgada kaha~ jubarāja || 11 ||
umā rāma sama hita jaga māhīṃ| guru pitu mātu bandhu prabhu nāhīm ||
sura nara muni saba kai yaha rītī| svāratha lāgi karahiṃ saba prītī ||
bāli trāsa byākula dina rātī| tana bahu brana cintā~ jara chātī ||
soi sugrīva kīnha kapirAU| ati kṛpāla raghubīra subhAU ||
jānatahu~ asa prabhu pariharahīṃ| kāhe na bipati jāla nara parahīm ||
puni sugrīvahi līnha bolāī| bahu prakāra nṛpanīti sikhāī ||
kaha prabhu sunu sugrīva harīsā| pura na jāu~ dasa cāri barīsā ||
gata grīṣama baraṣā ritu āī| rahihu~ nikaṭa saila para chāī ||
aṅgada sahita karahu tumha rājū| santata hṛdaya dharehu mama kājū ||
jaba sugrīva bhavana phiri āe| rāmu prabaraṣana giri para chāe ||
do. prathamahiṃ devanha giri guhā rākheu rucira banāi|
rāma kṛpānidhi kachu dina bāsa karahiṅge āi || 12 ||
sundara bana kusumita ati sobhā| guñjata madhupa nikara madhu lobhā ||
kanda mūla phala patra suhāe| bhe bahuta jaba te prabhu āe ||
dekhi manohara saila anūpā| rahe taha~ anuja sahita surabhūpā ||
madhukara khaga mṛga tanu dhari devā| karahiṃ siddha muni prabhu kai sevā ||
maṅgalarupa bhayu bana taba te | kīnha nivāsa ramāpati jaba te ||
phaṭika silā ati subhra suhāī| sukha āsīna tahā~ dvau bhāī ||
kahata anuja sana kathā anekā| bhagati birati nṛpanīti bibekā ||
baraṣā kāla megha nabha chāe| garajata lāgata parama suhāe ||
do. lachimana dekhu mora gana nācata bārida paikhi|
gṛhī birati rata haraṣa jasa biṣnu bhagata kahu~ dekhi || 13 ||
ghana ghamaṇḍa nabha garajata ghorā| priyā hīna ḍarapata mana morā ||
dāmini damaka raha na ghana māhīṃ| khala kai prīti jathā thira nāhīm ||
baraṣahiṃ jalada bhūmi niarāe~| jathā navahiṃ budha bidyā pāe~ ||
bū~da aghāta sahahiṃ giri kaiṃsem | khala ke bacana santa saha jaisem ||
chudra nadīṃ bhari calīṃ torāī| jasa thorehu~ dhana khala itarāī ||
bhūmi parata bhā ḍhābara pānī| janu jīvahi māyā lapaṭānī ||
samiṭi samiṭi jala bharahiṃ talāvā| jimi sadaguna sajjana pahiṃ āvā ||
saritā jala jalanidhi mahu~ jāī| hoī acala jimi jiva hari pāī ||
do. harita bhūmi tṛna saṅkula samujhi parahiṃ nahiṃ pantha|
jimi pākhaṇḍa bāda teṃ gupta hohiṃ sadagrantha || 14 ||
dādura dhuni cahu disā suhāī| beda paḍha़hiṃ janu baṭu samudāī ||
nava pallava bhe biṭapa anekā| sādhaka mana jasa mileṃ bibekā ||
arka jabāsa pāta binu bhayū| jasa surāja khala udyama gayū ||
khojata katahu~ mili nahiṃ dhūrī| kari krodha jimi dharamahi dūrī ||
sasi sampanna soha mahi kaisī| upakārī kai sampati jaisī ||
nisi tama ghana khadyota birājā| janu dambhinha kara milā samājā ||
mahābṛṣṭi cali phūṭi kiārīm | jimi sutantra bhe~ bigarahiṃ nārīm ||
kṛṣī nirāvahiṃ catura kisānā| jimi budha tajahiṃ moha mada mānā ||
dekhiata cakrabāka khaga nāhīṃ| kalihi pāi jimi dharma parāhīm ||
ūṣara baraṣi tṛna nahiṃ jāmā| jimi harijana hiya~ upaja na kāmā ||
bibidha jantu saṅkula mahi bhrājā| prajā bāḍha़ jimi pāi surājā ||
jaha~ taha~ rahe pathika thaki nānā| jimi indriya gana upajeṃ gyānā ||
do. kabahu~ prabala baha māruta jaha~ taha~ megha bilāhiṃ|
jimi kapūta ke upajeṃ kula saddharma nasāhim || 15(ka) ||
kabahu~ divasa maha~ nibiḍa़ tama kabahu~ka pragaṭa pataṅga|
binasi upaji gyāna jimi pāi kusaṅga susaṅga || 15(kha) ||
baraṣā bigata sarada ritu āī| lachimana dekhahu parama suhāī ||
phūleṃ kāsa sakala mahi chāī| janu baraṣā~ kṛta pragaṭa buḍha़āī ||
udita agasti pantha jala soṣā| jimi lobhahi soṣi santoṣā ||
saritā sara nirmala jala sohā| santa hṛdaya jasa gata mada mohā ||
rasa rasa sūkha sarita sara pānī| mamatā tyāga karahiṃ jimi gyānī ||
jāni sarada ritu khañjana āe| pāi samaya jimi sukṛta suhāe ||
paṅka na renu soha asi dharanī| nīti nipuna nṛpa kai jasi karanī ||
jala saṅkoca bikala bhi~ mīnā| abudha kuṭumbī jimi dhanahīnā ||
binu dhana nirmala soha akāsā| harijana iva parihari saba āsā ||
kahu~ kahu~ bṛṣṭi sāradī thorī| kau eka pāva bhagati jimi morī ||
do. cale haraṣi taji nagara nṛpa tāpasa banika bhikhāri|
jimi haribhagata pāi śrama tajahi āśramī cāri || 16 ||
sukhī mīna je nīra agādhā| jimi hari sarana na eku bādhā ||
phūleṃ kamala soha sara kaisā| nirguna brahma saguna bhe~ jaisā ||
guñjata madhukara mukhara anūpā| sundara khaga rava nānā rūpā ||
cakrabāka mana dukha nisi paikhī| jimi durjana para sampati dekhī ||
cātaka raṭata tṛṣā ati ohī| jimi sukha lahi na saṅkaradrohī ||
saradātapa nisi sasi apaharī| santa darasa jimi pātaka ṭarī ||
dekhi indu cakora samudāī| citavatahiṃ jimi harijana hari pāī ||
masaka daṃsa bīte hima trāsā| jimi dvija droha kie~ kula nāsā ||
do. bhūmi jīva saṅkula rahe ge sarada ritu pāi|
sadagura mile jāhiṃ jimi saṃsaya bhrama samudāi || 17 ||
baraṣā gata nirmala ritu āī| sudhi na tāta sītā kai pāī ||
eka bāra kaisehu~ sudhi jānauṃ| kālahu jīta nimiṣa mahu~ ānaum ||
katahu~ rahu jauṃ jīvati hoī| tāta jatana kari āneu~ soī ||
sugrīvahu~ sudhi mori bisārī| pāvā rāja kosa pura nārī ||
jehiṃ sāyaka mārā maiṃ bālī| tehiṃ sara hatauṃ mūḍha़ kaha~ kālī ||
jāsu kṛpā~ chūṭahīṃ mada mohā| tā kahu~ umā ki sapanehu~ kohā ||
jānahiṃ yaha caritra muni gyānī| jinha raghubīra carana rati mānī ||
lachimana krodhavanta prabhu jānā| dhanuṣa caḍha़āi gahe kara bānā ||
do. taba anujahi samujhāvā raghupati karunā sīṃva ||
bhaya dekhāi lai āvahu tāta sakhā sugrīva || 18 ||
ihā~ pavanasuta hṛdaya~ bicārā| rāma kāju sugrīva~ bisārā ||
nikaṭa jāi carananhi siru nāvā| cārihu bidhi tehi kahi samujhāvā ||
suni sugrīva~ parama bhaya mānā| biṣaya~ mora hari līnheu gyānā ||
aba mārutasuta dūta samūhā| paṭhavahu jaha~ taha~ bānara jūhā ||
kahahu pākha mahu~ āva na joī| moreṃ kara tā kara badha hoī ||
taba hanumanta bolāe dūtā| saba kara kari sanamāna bahūtā ||
bhaya aru prīti nīti dekhāī| cale sakala carananhi sira nāī ||
ehi avasara lachimana pura āe| krodha dekhi jaha~ taha~ kapi dhāe ||
do. dhanuṣa caḍha़āi kahā taba jāri karu~ pura chāra|
byākula nagara dekhi taba āyu bālikumāra || 19 ||
carana nāi siru binatī kīnhī| lachimana abhaya bā~ha tehi dīnhī ||
krodhavanta lachimana suni kānā| kaha kapīsa ati bhaya~ akulānā ||
sunu hanumanta saṅga lai tārā| kari binatī samujhāu kumārā ||
tārā sahita jāi hanumānā| carana bandi prabhu sujasa bakhānā ||
kari binatī mandira lai āe| carana pakhāri pala~ga baiṭhāe ||
taba kapīsa carananhi siru nāvā| gahi bhuja lachimana kaṇṭha lagāvā ||
nātha biṣaya sama mada kachu nāhīṃ| muni mana moha kari chana māhīm ||
sunata binīta bacana sukha pāvā| lachimana tehi bahu bidhi samujhāvā ||
pavana tanaya saba kathā sunāī| jehi bidhi ge dūta samudāī ||
do. haraṣi cale sugrīva taba aṅgadādi kapi sātha|
rāmānuja āgeṃ kari āe jaha~ raghunātha || 20 ||
nāi carana siru kaha kara jorī| nātha mohi kachu nāhina khorī ||
atisaya prabala deva taba māyā| chūṭi rāma karahu jauṃ dāyā ||
biṣaya basya sura nara muni svāmī| maiṃ pāva~ra pasu kapi ati kāmī ||
nāri nayana sara jāhi na lāgā| ghora krodha tama nisi jo jāgā ||
lobha pā~sa jehiṃ gara na ba~dhāyā| so nara tumha samāna raghurāyā ||
yaha guna sādhana teṃ nahiṃ hoī| tumharī kṛpā~ pāva koi koī ||
taba raghupati bole musakāī| tumha priya mohi bharata jimi bhāī ||
aba soi jatanu karahu mana lāī| jehi bidhi sītā kai sudhi pāī ||
do. ehi bidhi hota batakahī āe bānara jūtha|
nānā barana sakala disi dekhia kīsa barutha || 21 ||
bānara kaṭaka umā meṃ dekhā| so mūrukha jo karana caha lekhā ||
āi rāma pada nāvahiṃ māthā| nirakhi badanu saba hohiṃ sanāthā ||
asa kapi eka na senā māhīṃ| rāma kusala jehi pūchī nāhīm ||
yaha kachu nahiṃ prabhu ki adhikāī| bisvarūpa byāpaka raghurāī ||
ṭhāḍha़e jaha~ taha~ āyasu pāī| kaha sugrīva sabahi samujhāī ||
rāma kāju aru mora nihorā| bānara jūtha jāhu cahu~ orā ||
janakasutā kahu~ khojahu jāī| māsa divasa maha~ āehu bhāī ||
avadhi meṭi jo binu sudhi pāe~| āvi banihi so mohi marāe~ ||
do. bacana sunata saba bānara jaha~ taha~ cale turanta |
taba sugrīva~ bolāe aṅgada nala hanumanta || 22 ||
sunahu nīla aṅgada hanumānā| jāmavanta matidhīra sujānā ||
sakala subhaṭa mili dacchina jāhū| sītā sudhi pū~cheu saba kāhū ||
mana krama bacana so jatana bicārehu| rāmacandra kara kāju sa~vārehu ||
bhānu pīṭhi seia ura āgī| svāmihi sarba bhāva chala tyāgī ||
taji māyā seia paralokā| miṭahiṃ sakala bhava sambhava sokā ||
deha dhare kara yaha phalu bhāī| bhajia rāma saba kāma bihāī ||
soi gunagya soī baḍa़bhāgī | jo raghubīra carana anurāgī ||
āyasu māgi carana siru nāī| cale haraṣi sumirata raghurāī ||
pācheṃ pavana tanaya siru nāvā| jāni kāja prabhu nikaṭa bolāvā ||
parasā sīsa saroruha pānī| karamudrikā dīnhi jana jānī ||
bahu prakāra sītahi samujhāehu| kahi bala biraha begi tumha āehu ||
hanumata janma suphala kari mānā| caleu hṛdaya~ dhari kṛpānidhānā ||
jadyapi prabhu jānata saba bātā| rājanīti rākhata suratrātā ||
do. cale sakala bana khojata saritā sara giri khoha|
rāma kāja layalīna mana bisarā tana kara choha || 23 ||
katahu~ hoi nisicara saiṃ bheṭā| prāna lehiṃ eka eka capeṭā ||
bahu prakāra giri kānana herahiṃ| kau muni milata tāhi saba gherahim ||
lāgi tṛṣā atisaya akulāne| mili na jala ghana gahana bhulāne ||
mana hanumāna kīnha anumānā| marana cahata saba binu jala pānā ||
caḍha़i giri sikhara cahū~ disi dekhā| bhūmi bibira eka kautuka pekhā ||
cakrabāka baka haṃsa uḍa़āhīṃ| bahutaka khaga prabisahiṃ tehi māhīm ||
giri te utari pavanasuta āvā| saba kahu~ lai soi bibara dekhāvā ||
āgeṃ kai hanumantahi līnhā| paiṭhe bibara bilambu na kīnhā ||
do. dīkha jāi upavana bara sara bigasita bahu kañja|
mandira eka rucira taha~ baiṭhi nāri tapa puñja || 24 ||
dūri te tāhi sabanhi sira nāvā| pūcheṃ nija bṛttānta sunāvā ||
tehiṃ taba kahā karahu jala pānā| khāhu surasa sundara phala nānā ||
majjanu kīnha madhura phala khāe| tāsu nikaṭa puni saba cali āe ||
tehiṃ saba āpani kathā sunāī| maiṃ aba jāba jahā~ raghurāī ||
mūdahu nayana bibara taji jāhū| paihahu sītahi jani pachitāhū ||
nayana mūdi puni dekhahiṃ bīrā| ṭhāḍha़e sakala sindhu keṃ tīrā ||
so puni gī jahā~ raghunāthā| jāi kamala pada nāesi māthā ||
nānā bhā~ti binaya tehiṃ kīnhī| anapāyanī bhagati prabhu dīnhī ||
do. badarībana kahu~ so gī prabhu agyā dhari sīsa |
ura dhari rāma carana juga je bandata aja īsa || 25 ||
ihā~ bicārahiṃ kapi mana māhīṃ| bītī avadhi kāja kachu nāhīm ||
saba mili kahahiṃ paraspara bātā| binu sudhi le~ karaba kā bhrātā ||
kaha aṅgada locana bhari bārī| duhu~ prakāra bhi mṛtyu hamārī ||
ihā~ na sudhi sītā kai pāī| uhā~ ge~ mārihi kapirāī ||
pitā badhe para mārata mohī| rākhā rāma nihora na ohī ||
puni puni aṅgada kaha saba pāhīṃ| marana bhayu kachu saṃsaya nāhīm ||
aṅgada bacana sunata kapi bīrā| boli na sakahiṃ nayana baha nīrā ||
chana eka soca magana hoi rahe| puni asa vacana kahata saba bhe ||
hama sītā kai sudhi linheṃ binā| nahiṃ jaiṃhaiṃ jubarāja prabīnā ||
asa kahi lavana sindhu taṭa jāī| baiṭhe kapi saba darbha ḍasāī ||
jāmavanta aṅgada dukha dekhī| kahiṃ kathā upadesa biseṣī ||
tāta rāma kahu~ nara jani mānahu| nirguna brahma ajita aja jānahu ||
do. nija icchā prabhu avatari sura mahi go dvija lāgi|
saguna upāsaka saṅga taha~ rahahiṃ moccha saba tyāgi || 26 ||
ehi bidhi kathā kahahi bahu bhā~tī giri kandarā~ sunī sampātī ||
bāhera hoi dekhi bahu kīsā| mohi ahāra dīnha jagadīsā ||
āju sabahi kaha~ bhacchana karū~| dina bahu cale ahāra binu marū~ ||
kabahu~ na mila bhari udara ahārā| āju dīnha bidhi ekahiṃ bārā ||
ḍarape gīdha bacana suni kānā| aba bhā marana satya hama jānā ||
kapi saba uṭhe gīdha kaha~ dekhī| jāmavanta mana soca biseṣī ||
kaha aṅgada bicāri mana māhīṃ| dhanya jaṭāyū sama kau nāhīm ||
rāma kāja kārana tanu tyāgī | hari pura gayu parama baḍa़ bhāgī ||
suni khaga haraṣa soka juta bānī | āvā nikaṭa kapinha bhaya mānī ||
tinhahi abhaya kari pūchesi jāī| kathā sakala tinha tāhi sunāī ||
suni sampāti bandhu kai karanī| raghupati mahimā badhubidhi baranī ||
do. mohi lai jāhu sindhutaṭa deu~ tilāñjali tāhi |
bacana sahāi karavi maiṃ paihahu khojahu jāhi || 27 ||
anuja kriyā kari sāgara tīrā| kahi nija kathā sunahu kapi bīrā ||
hama dvau bandhu prathama tarunāī | gagana ge rabi nikaṭa uḍāī ||
teja na sahi saka so phiri āvā | mai abhimānī rabi niarāvā ||
jare paṅkha ati teja apārā | pareu~ bhūmi kari ghora cikārā ||
muni eka nāma candramā ohī| lāgī dayā dekhī kari mohī ||
bahu prakāra teṃhi gyāna sunāvā | dehi janita abhimānī chaḍa़āvā ||
tretā~ brahma manuja tanu dharihī| tāsu nāri nisicara pati harihī ||
tāsu khoja paṭhihi prabhū dūtā| tinhahi mileṃ taiṃ hoba punītā ||
jamihahiṃ paṅkha karasi jani cintā | tinhahi dekhāi dehesu taiṃ sītā ||
muni ki girā satya bhi ājū | suni mama bacana karahu prabhu kājū ||
giri trikūṭa ūpara basa laṅkā | taha~ raha rāvana sahaja asaṅkā ||
taha~ asoka upabana jaha~ rahī || sītā baiṭhi soca rata ahī ||
do. maiṃ dekhu~ tumha nāhi gīghahi daṣṭi apāra ||
būḍha bhayu~ na ta karateu~ kachuka sahāya tumhāra || 28 ||
jo nāghi sata jojana sāgara | kari so rāma kāja mati āgara ||
mohi biloki dharahu mana dhīrā | rāma kṛpā~ kasa bhayu sarīrā ||
pāpiu jā kara nāma sumirahīṃ| ati apāra bhavasāgara tarahīm ||
tāsu dūta tumha taji kadarāī| rāma hṛdaya~ dhari karahu upāī ||
asa kahi garuḍa़ gīdha jaba gayū| tinha keṃ mana ati bisamaya bhayū ||
nija nija bala saba kāhū~ bhāṣā| pāra jāi kara saṃsaya rākhā ||
jaraṭha bhayu~ aba kahi richesā| nahiṃ tana rahā prathama bala lesā ||
jabahiṃ tribikrama bhe kharārī| taba maiṃ taruna raheu~ bala bhārī ||
do. bali bā~dhata prabhu bāḍheu so tanu barani na jāī|
ubhaya dharī maha~ dīnhī sāta pradacchina dhāi || 29 ||
aṅgada kahi jāu~ maiṃ pārā| jiya~ saṃsaya kachu phiratī bārā ||
jāmavanta kaha tumha saba lāyaka| paṭhia kimi saba hī kara nāyaka ||
kahi rīchapati sunu hanumānā| kā cupa sādhi rahehu balavānā ||
pavana tanaya bala pavana samānā| budhi bibeka bigyāna nidhānā ||
kavana so kāja kaṭhina jaga māhīṃ| jo nahiṃ hoi tāta tumha pāhīm ||
rāma kāja lagi taba avatārā| sunatahiṃ bhayu parvatākārā ||
kanaka barana tana teja birājā| mānahu apara girinha kara rājā ||
siṃhanāda kari bārahiṃ bārā| līlahīṃ nāṣu~ jalanidhi khārā ||
sahita sahāya rāvanahi mārī| ānu~ ihā~ trikūṭa upārī ||
jāmavanta maiṃ pū~chu~ tohī| ucita sikhāvanu dījahu mohī ||
etanā karahu tāta tumha jāī| sītahi dekhi kahahu sudhi āī ||
taba nija bhuja bala rājiva nainā| kautuka lāgi saṅga kapi senā ||
chaṃ. -kapi sena saṅga sa~ghāri nisicara rāmu sītahi ānihaiṃ|
trailoka pāvana sujasu sura muni nāradādi bakhānihaim ||
jo sunata gāvata kahata samujhata parama pada nara pāvī|
raghubīra pada pāthoja madhukara dāsa tulasī gāvī ||
do. bhava bheṣaja raghunātha jasu sunahi je nara aru nāri|
tinha kara sakala manoratha siddha karihi trisirāri || 30(ka) ||
so. nīlotpala tana syāma kāma koṭi sobhā adhika|
sunia tāsu guna grāma jāsu nāma agha khaga badhika || 30(kha) ||
māsapārāyaṇa, teīsavā~ viśrāma
iti śrīmadrāmacaritamānase sakalakalikaluṣavidhvaṃsane
caturtha sopānaḥ samāptaḥ|
(kiṣkindhākāṇḍa samāpta)
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीगणेशाय नमः
श्रीजानकीवल्लभो विजयते
श्रीरामचरितमानस
चतुर्थ सोपान (किष्किन्धाकाण्ड)
कुन्देन्दीवरसुन्दरावतिबलौ विज्ञानधामावुभौ
शोभाढ्यौ वरधन्विनौ श्रुतिनुतौ गोविप्रवृन्दप्रियौ।
मायामानुषरूपिणौ रघुवरौ सद्धर्मवर्मौं हितौ
सीतान्वेषणतत्परौ पथिगतौ भक्तिप्रदौ तौ हि नः ॥ 1 ॥
ब्रह्माम्भोधिसमुद्भवं कलिमलप्रध्वंसनं चाव्ययं
श्रीमच्छम्भुमुखेन्दुसुन्दरवरे संशोभितं सर्वदा।
संसारामयभेषजं सुखकरं श्रीजानकीजीवनं
धन्यास्ते कृतिनः पिबन्ति सततं श्रीरामनामामृतम् ॥ 2 ॥
सो. मुक्ति जन्म महि जानि ग्यान खानि अघ हानि कर
जहँ बस सम्भु भवानि सो कासी सेइअ कस न ॥
जरत सकल सुर बृन्द बिषम गरल जेहिं पान किय।
तेहि न भजसि मन मन्द को कृपाल सङ्कर सरिस ॥
आगें चले बहुरि रघुराया। रिष्यमूक परवत निअराया ॥
तहँ रह सचिव सहित सुग्रीवा। आवत देखि अतुल बल सींवा ॥
अति सभीत कह सुनु हनुमाना। पुरुष जुगल बल रूप निधाना ॥
धरि बटु रूप देखु तैं जाई। कहेसु जानि जियँ सयन बुझाई ॥
पठे बालि होहिं मन मैला। भागौं तुरत तजौं यह सैला ॥
बिप्र रूप धरि कपि तहँ गयू। माथ नाइ पूछत अस भयू ॥
को तुम्ह स्यामल गौर सरीरा। छत्री रूप फिरहु बन बीरा ॥
कठिन भूमि कोमल पद गामी। कवन हेतु बिचरहु बन स्वामी ॥
मृदुल मनोहर सुन्दर गाता। सहत दुसह बन आतप बाता ॥
की तुम्ह तीनि देव महँ कोऊ। नर नारायन की तुम्ह दोऊ ॥
दो. जग कारन तारन भव भञ्जन धरनी भार।
की तुम्ह अकिल भुवन पति लीन्ह मनुज अवतार ॥ 1 ॥
कोसलेस दसरथ के जाए । हम पितु बचन मानि बन आए ॥
नाम राम लछिमन दू भाई। सङ्ग नारि सुकुमारि सुहाई ॥
इहाँ हरि निसिचर बैदेही। बिप्र फिरहिं हम खोजत तेही ॥
आपन चरित कहा हम गाई। कहहु बिप्र निज कथा बुझाई ॥
प्रभु पहिचानि परेउ गहि चरना। सो सुख उमा नहिं बरना ॥
पुलकित तन मुख आव न बचना। देखत रुचिर बेष कै रचना ॥
पुनि धीरजु धरि अस्तुति कीन्ही। हरष हृदयँ निज नाथहि चीन्ही ॥
मोर न्याउ मैं पूछा साईं। तुम्ह पूछहु कस नर की नाईम् ॥
तव माया बस फिरुँ भुलाना। ता ते मैं नहिं प्रभु पहिचाना ॥
दो. एकु मैं मन्द मोहबस कुटिल हृदय अग्यान।
पुनि प्रभु मोहि बिसारेउ दीनबन्धु भगवान ॥ 2 ॥
जदपि नाथ बहु अवगुन मोरें। सेवक प्रभुहि परै जनि भोरेम् ॥
नाथ जीव तव मायाँ मोहा। सो निस्तरि तुम्हारेहिं छोहा ॥
ता पर मैं रघुबीर दोहाई। जानुँ नहिं कछु भजन उपाई ॥
सेवक सुत पति मातु भरोसें। रहि असोच बनि प्रभु पोसेम् ॥
अस कहि परेउ चरन अकुलाई। निज तनु प्रगटि प्रीति उर छाई ॥
तब रघुपति उठाइ उर लावा। निज लोचन जल सीञ्चि जुड़आवा ॥
सुनु कपि जियँ मानसि जनि ऊना। तैं मम प्रिय लछिमन ते दूना ॥
समदरसी मोहि कह सब कोऊ। सेवक प्रिय अनन्यगति सोऊ ॥
दो. सो अनन्य जाकें असि मति न टरि हनुमन्त।
मैं सेवक सचराचर रूप स्वामि भगवन्त ॥ 3 ॥
देखि पवन सुत पति अनुकूला। हृदयँ हरष बीती सब सूला ॥
नाथ सैल पर कपिपति रही। सो सुग्रीव दास तव अही ॥
तेहि सन नाथ मयत्री कीजे। दीन जानि तेहि अभय करीजे ॥
सो सीता कर खोज कराइहि। जहँ तहँ मरकट कोटि पठाइहि ॥
एहि बिधि सकल कथा समुझाई। लिए दुऔ जन पीठि चढ़आई ॥
जब सुग्रीवँ राम कहुँ देखा। अतिसय जन्म धन्य करि लेखा ॥
सादर मिलेउ नाइ पद माथा। भैण्टेउ अनुज सहित रघुनाथा ॥
कपि कर मन बिचार एहि रीती। करिहहिं बिधि मो सन ए प्रीती ॥
दो. तब हनुमन्त उभय दिसि की सब कथा सुनाइ ॥
पावक साखी देइ करि जोरी प्रीती दृढ़आइ ॥ 4 ॥
कीन्ही प्रीति कछु बीच न राखा। लछमिन राम चरित सब भाषा ॥
कह सुग्रीव नयन भरि बारी। मिलिहि नाथ मिथिलेसकुमारी ॥
मन्त्रिन्ह सहित इहाँ एक बारा। बैठ रहेउँ मैं करत बिचारा ॥
गगन पन्थ देखी मैं जाता। परबस परी बहुत बिलपाता ॥
राम राम हा राम पुकारी। हमहि देखि दीन्हेउ पट डारी ॥
मागा राम तुरत तेहिं दीन्हा। पट उर लाइ सोच अति कीन्हा ॥
कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। तजहु सोच मन आनहु धीरा ॥
सब प्रकार करिहुँ सेवकाई। जेहि बिधि मिलिहि जानकी आई ॥
दो. सखा बचन सुनि हरषे कृपासिधु बलसींव।
कारन कवन बसहु बन मोहि कहहु सुग्रीव ॥ 5 ॥
नात बालि अरु मैं द्वौ भाई। प्रीति रही कछु बरनि न जाई ॥
मय सुत मायावी तेहि न्AUँ। आवा सो प्रभु हमरें ग्AUँ ॥
अर्ध राति पुर द्वार पुकारा। बाली रिपु बल सहै न पारा ॥
धावा बालि देखि सो भागा। मैं पुनि गयुँ बन्धु सँग लागा ॥
गिरिबर गुहाँ पैठ सो जाई। तब बालीं मोहि कहा बुझाई ॥
परिखेसु मोहि एक पखवारा। नहिं आवौं तब जानेसु मारा ॥
मास दिवस तहँ रहेउँ खरारी। निसरी रुधिर धार तहँ भारी ॥
बालि हतेसि मोहि मारिहि आई। सिला देइ तहँ चलेउँ पराई ॥
मन्त्रिन्ह पुर देखा बिनु साईं। दीन्हेउ मोहि राज बरिआई ॥
बालि ताहि मारि गृह आवा। देखि मोहि जियँ भेद बढ़आवा ॥
रिपु सम मोहि मारेसि अति भारी। हरि लीन्हेसि सर्बसु अरु नारी ॥
ताकें भय रघुबीर कृपाला। सकल भुवन मैं फिरेउँ बिहाला ॥
इहाँ साप बस आवत नाहीं। तदपि सभीत रहुँ मन माहीँ ॥
सुनि सेवक दुख दीनदयाला। फरकि उठीं द्वै भुजा बिसाला ॥
दो. सुनु सुग्रीव मारिहुँ बालिहि एकहिं बान।
ब्रह्म रुद्र सरनागत गेँ न उबरिहिं प्रान ॥ 6 ॥
जे न मित्र दुख होहिं दुखारी। तिन्हहि बिलोकत पातक भारी ॥
निज दुख गिरि सम रज करि जाना। मित्रक दुख रज मेरु समाना ॥
जिन्ह कें असि मति सहज न आई। ते सठ कत हठि करत मिताई ॥
कुपथ निवारि सुपन्थ चलावा। गुन प्रगटे अवगुनन्हि दुरावा ॥
देत लेत मन सङ्क न धरी। बल अनुमान सदा हित करी ॥
बिपति काल कर सतगुन नेहा। श्रुति कह सन्त मित्र गुन एहा ॥
आगें कह मृदु बचन बनाई। पाछें अनहित मन कुटिलाई ॥
जा कर चित अहि गति सम भाई। अस कुमित्र परिहरेहि भलाई ॥
सेवक सठ नृप कृपन कुनारी। कपटी मित्र सूल सम चारी ॥
सखा सोच त्यागहु बल मोरें। सब बिधि घटब काज मैं तोरेम् ॥
कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। बालि महाबल अति रनधीरा ॥
दुन्दुभी अस्थि ताल देखराए। बिनु प्रयास रघुनाथ ढहाए ॥
देखि अमित बल बाढ़ई प्रीती। बालि बधब इन्ह भि परतीती ॥
बार बार नावि पद सीसा। प्रभुहि जानि मन हरष कपीसा ॥
उपजा ग्यान बचन तब बोला। नाथ कृपाँ मन भयु अलोला ॥
सुख सम्पति परिवार बड़आई। सब परिहरि करिहुँ सेवकाई ॥
ए सब रामभगति के बाधक। कहहिं सन्त तब पद अवराधक ॥
सत्रु मित्र सुख दुख जग माहीं। माया कृत परमारथ नाहीम् ॥
बालि परम हित जासु प्रसादा। मिलेहु राम तुम्ह समन बिषादा ॥
सपनें जेहि सन होइ लराई। जागें समुझत मन सकुचाई ॥
अब प्रभु कृपा करहु एहि भाँती। सब तजि भजनु करौं दिन राती ॥
सुनि बिराग सञ्जुत कपि बानी। बोले बिहँसि रामु धनुपानी ॥
जो कछु कहेहु सत्य सब सोई। सखा बचन मम मृषा न होई ॥
नट मरकट इव सबहि नचावत। रामु खगेस बेद अस गावत ॥
लै सुग्रीव सङ्ग रघुनाथा। चले चाप सायक गहि हाथा ॥
तब रघुपति सुग्रीव पठावा। गर्जेसि जाइ निकट बल पावा ॥
सुनत बालि क्रोधातुर धावा। गहि कर चरन नारि समुझावा ॥
सुनु पति जिन्हहि मिलेउ सुग्रीवा। ते द्वौ बन्धु तेज बल सींवा ॥
कोसलेस सुत लछिमन रामा। कालहु जीति सकहिं सङ्ग्रामा ॥
दो. कह बालि सुनु भीरु प्रिय समदरसी रघुनाथ।
जौं कदाचि मोहि मारहिं तौ पुनि हौँ सनाथ ॥ 7 ॥
अस कहि चला महा अभिमानी। तृन समान सुग्रीवहि जानी ॥
भिरे उभौ बाली अति तर्जा । मुठिका मारि महाधुनि गर्जा ॥
तब सुग्रीव बिकल होइ भागा। मुष्टि प्रहार बज्र सम लागा ॥
मैं जो कहा रघुबीर कृपाला। बन्धु न होइ मोर यह काला ॥
एकरूप तुम्ह भ्राता दोऊ। तेहि भ्रम तें नहिं मारेउँ सोऊ ॥
कर परसा सुग्रीव सरीरा। तनु भा कुलिस गी सब पीरा ॥
मेली कण्ठ सुमन कै माला। पठवा पुनि बल देइ बिसाला ॥
पुनि नाना बिधि भी लराई। बिटप ओट देखहिं रघुराई ॥
दो. बहु छल बल सुग्रीव कर हियँ हारा भय मानि।
मारा बालि राम तब हृदय माझ सर तानि ॥ 8 ॥
परा बिकल महि सर के लागें। पुनि उठि बैठ देखि प्रभु आगेम् ॥
स्याम गात सिर जटा बनाएँ। अरुन नयन सर चाप चढ़आएँ ॥
पुनि पुनि चिति चरन चित दीन्हा। सुफल जन्म माना प्रभु चीन्हा ॥
हृदयँ प्रीति मुख बचन कठोरा। बोला चिति राम की ओरा ॥
धर्म हेतु अवतरेहु गोसाई। मारेहु मोहि ब्याध की नाई ॥
मैं बैरी सुग्रीव पिआरा। अवगुन कबन नाथ मोहि मारा ॥
अनुज बधू भगिनी सुत नारी। सुनु सठ कन्या सम ए चारी ॥
इन्हहि कुद्दष्टि बिलोकि जोई। ताहि बधें कछु पाप न होई ॥
मुढ़ तोहि अतिसय अभिमाना। नारि सिखावन करसि न काना ॥
मम भुज बल आश्रित तेहि जानी। मारा चहसि अधम अभिमानी ॥
दो. सुनहु राम स्वामी सन चल न चातुरी मोरि।
प्रभु अजहूँ मैं पापी अन्तकाल गति तोरि ॥ 9 ॥
सुनत राम अति कोमल बानी। बालि सीस परसेउ निज पानी ॥
अचल करौं तनु राखहु प्राना। बालि कहा सुनु कृपानिधाना ॥
जन्म जन्म मुनि जतनु कराहीं। अन्त राम कहि आवत नाहीम् ॥
जासु नाम बल सङ्कर कासी। देत सबहि सम गति अविनासी ॥
मम लोचन गोचर सोइ आवा। बहुरि कि प्रभु अस बनिहि बनावा ॥
छं. सो नयन गोचर जासु गुन नित नेति कहि श्रुति गावहीं।
जिति पवन मन गो निरस करि मुनि ध्यान कबहुँक पावहीम् ॥
मोहि जानि अति अभिमान बस प्रभु कहेउ राखु सरीरही।
अस कवन सठ हठि काटि सुरतरु बारि करिहि बबूरही ॥ 1 ॥
अब नाथ करि करुना बिलोकहु देहु जो बर मागूँ।
जेहिं जोनि जन्मौं कर्म बस तहँ राम पद अनुरागूँ ॥
यह तनय मम सम बिनय बल कल्यानप्रद प्रभु लीजिऐ।
गहि बाहँ सुर नर नाह आपन दास अङ्गद कीजिऐ ॥ 2 ॥
दो. राम चरन दृढ़ प्रीति करि बालि कीन्ह तनु त्याग।
सुमन माल जिमि कण्ठ ते गिरत न जानि नाग ॥ 10 ॥
राम बालि निज धाम पठावा। नगर लोग सब ब्याकुल धावा ॥
नाना बिधि बिलाप कर तारा। छूटे केस न देह सँभारा ॥
तारा बिकल देखि रघुराया । दीन्ह ग्यान हरि लीन्ही माया ॥
छिति जल पावक गगन समीरा। पञ्च रचित अति अधम सरीरा ॥
प्रगट सो तनु तव आगें सोवा। जीव नित्य केहि लगि तुम्ह रोवा ॥
उपजा ग्यान चरन तब लागी। लीन्हेसि परम भगति बर मागी ॥
उमा दारु जोषित की नाई। सबहि नचावत रामु गोसाई ॥
तब सुग्रीवहि आयसु दीन्हा। मृतक कर्म बिधिबत सब कीन्हा ॥
राम कहा अनुजहि समुझाई। राज देहु सुग्रीवहि जाई ॥
रघुपति चरन नाइ करि माथा। चले सकल प्रेरित रघुनाथा ॥
दो. लछिमन तुरत बोलाए पुरजन बिप्र समाज।
राजु दीन्ह सुग्रीव कहँ अङ्गद कहँ जुबराज ॥ 11 ॥
उमा राम सम हित जग माहीं। गुरु पितु मातु बन्धु प्रभु नाहीम् ॥
सुर नर मुनि सब कै यह रीती। स्वारथ लागि करहिं सब प्रीती ॥
बालि त्रास ब्याकुल दिन राती। तन बहु ब्रन चिन्ताँ जर छाती ॥
सोइ सुग्रीव कीन्ह कपिर्AU। अति कृपाल रघुबीर सुभ्AU ॥
जानतहुँ अस प्रभु परिहरहीं। काहे न बिपति जाल नर परहीम् ॥
पुनि सुग्रीवहि लीन्ह बोलाई। बहु प्रकार नृपनीति सिखाई ॥
कह प्रभु सुनु सुग्रीव हरीसा। पुर न जाउँ दस चारि बरीसा ॥
गत ग्रीषम बरषा रितु आई। रहिहुँ निकट सैल पर छाई ॥
अङ्गद सहित करहु तुम्ह राजू। सन्तत हृदय धरेहु मम काजू ॥
जब सुग्रीव भवन फिरि आए। रामु प्रबरषन गिरि पर छाए ॥
दो. प्रथमहिं देवन्ह गिरि गुहा राखेउ रुचिर बनाइ।
राम कृपानिधि कछु दिन बास करहिङ्गे आइ ॥ 12 ॥
सुन्दर बन कुसुमित अति सोभा। गुञ्जत मधुप निकर मधु लोभा ॥
कन्द मूल फल पत्र सुहाए। भे बहुत जब ते प्रभु आए ॥
देखि मनोहर सैल अनूपा। रहे तहँ अनुज सहित सुरभूपा ॥
मधुकर खग मृग तनु धरि देवा। करहिं सिद्ध मुनि प्रभु कै सेवा ॥
मङ्गलरुप भयु बन तब ते । कीन्ह निवास रमापति जब ते ॥
फटिक सिला अति सुभ्र सुहाई। सुख आसीन तहाँ द्वौ भाई ॥
कहत अनुज सन कथा अनेका। भगति बिरति नृपनीति बिबेका ॥
बरषा काल मेघ नभ छाए। गरजत लागत परम सुहाए ॥
दो. लछिमन देखु मोर गन नाचत बारिद पैखि।
गृही बिरति रत हरष जस बिष्नु भगत कहुँ देखि ॥ 13 ॥
घन घमण्ड नभ गरजत घोरा। प्रिया हीन डरपत मन मोरा ॥
दामिनि दमक रह न घन माहीं। खल कै प्रीति जथा थिर नाहीम् ॥
बरषहिं जलद भूमि निअराएँ। जथा नवहिं बुध बिद्या पाएँ ॥
बूँद अघात सहहिं गिरि कैंसेम् । खल के बचन सन्त सह जैसेम् ॥
छुद्र नदीं भरि चलीं तोराई। जस थोरेहुँ धन खल इतराई ॥
भूमि परत भा ढाबर पानी। जनु जीवहि माया लपटानी ॥
समिटि समिटि जल भरहिं तलावा। जिमि सदगुन सज्जन पहिं आवा ॥
सरिता जल जलनिधि महुँ जाई। होई अचल जिमि जिव हरि पाई ॥
दो. हरित भूमि तृन सङ्कुल समुझि परहिं नहिं पन्थ।
जिमि पाखण्ड बाद तें गुप्त होहिं सदग्रन्थ ॥ 14 ॥
दादुर धुनि चहु दिसा सुहाई। बेद पढ़हिं जनु बटु समुदाई ॥
नव पल्लव भे बिटप अनेका। साधक मन जस मिलें बिबेका ॥
अर्क जबास पात बिनु भयू। जस सुराज खल उद्यम गयू ॥
खोजत कतहुँ मिलि नहिं धूरी। करि क्रोध जिमि धरमहि दूरी ॥
ससि सम्पन्न सोह महि कैसी। उपकारी कै सम्पति जैसी ॥
निसि तम घन खद्योत बिराजा। जनु दम्भिन्ह कर मिला समाजा ॥
महाबृष्टि चलि फूटि किआरीम् । जिमि सुतन्त्र भेँ बिगरहिं नारीम् ॥
कृषी निरावहिं चतुर किसाना। जिमि बुध तजहिं मोह मद माना ॥
देखिअत चक्रबाक खग नाहीं। कलिहि पाइ जिमि धर्म पराहीम् ॥
ऊषर बरषि तृन नहिं जामा। जिमि हरिजन हियँ उपज न कामा ॥
बिबिध जन्तु सङ्कुल महि भ्राजा। प्रजा बाढ़ जिमि पाइ सुराजा ॥
जहँ तहँ रहे पथिक थकि नाना। जिमि इन्द्रिय गन उपजें ग्याना ॥
दो. कबहुँ प्रबल बह मारुत जहँ तहँ मेघ बिलाहिं।
जिमि कपूत के उपजें कुल सद्धर्म नसाहिम् ॥ 15(क) ॥
कबहुँ दिवस महँ निबिड़ तम कबहुँक प्रगट पतङ्ग।
बिनसि उपजि ग्यान जिमि पाइ कुसङ्ग सुसङ्ग ॥ 15(ख) ॥
बरषा बिगत सरद रितु आई। लछिमन देखहु परम सुहाई ॥
फूलें कास सकल महि छाई। जनु बरषाँ कृत प्रगट बुढ़आई ॥
उदित अगस्ति पन्थ जल सोषा। जिमि लोभहि सोषि सन्तोषा ॥
सरिता सर निर्मल जल सोहा। सन्त हृदय जस गत मद मोहा ॥
रस रस सूख सरित सर पानी। ममता त्याग करहिं जिमि ग्यानी ॥
जानि सरद रितु खञ्जन आए। पाइ समय जिमि सुकृत सुहाए ॥
पङ्क न रेनु सोह असि धरनी। नीति निपुन नृप कै जसि करनी ॥
जल सङ्कोच बिकल भिँ मीना। अबुध कुटुम्बी जिमि धनहीना ॥
बिनु धन निर्मल सोह अकासा। हरिजन इव परिहरि सब आसा ॥
कहुँ कहुँ बृष्टि सारदी थोरी। कौ एक पाव भगति जिमि मोरी ॥
दो. चले हरषि तजि नगर नृप तापस बनिक भिखारि।
जिमि हरिभगत पाइ श्रम तजहि आश्रमी चारि ॥ 16 ॥
सुखी मीन जे नीर अगाधा। जिमि हरि सरन न एकु बाधा ॥
फूलें कमल सोह सर कैसा। निर्गुन ब्रह्म सगुन भेँ जैसा ॥
गुञ्जत मधुकर मुखर अनूपा। सुन्दर खग रव नाना रूपा ॥
चक्रबाक मन दुख निसि पैखी। जिमि दुर्जन पर सम्पति देखी ॥
चातक रटत तृषा अति ओही। जिमि सुख लहि न सङ्करद्रोही ॥
सरदातप निसि ससि अपहरी। सन्त दरस जिमि पातक टरी ॥
देखि इन्दु चकोर समुदाई। चितवतहिं जिमि हरिजन हरि पाई ॥
मसक दंस बीते हिम त्रासा। जिमि द्विज द्रोह किएँ कुल नासा ॥
दो. भूमि जीव सङ्कुल रहे गे सरद रितु पाइ।
सदगुर मिले जाहिं जिमि संसय भ्रम समुदाइ ॥ 17 ॥
बरषा गत निर्मल रितु आई। सुधि न तात सीता कै पाई ॥
एक बार कैसेहुँ सुधि जानौं। कालहु जीत निमिष महुँ आनौम् ॥
कतहुँ रहु जौं जीवति होई। तात जतन करि आनेउँ सोई ॥
सुग्रीवहुँ सुधि मोरि बिसारी। पावा राज कोस पुर नारी ॥
जेहिं सायक मारा मैं बाली। तेहिं सर हतौं मूढ़ कहँ काली ॥
जासु कृपाँ छूटहीं मद मोहा। ता कहुँ उमा कि सपनेहुँ कोहा ॥
जानहिं यह चरित्र मुनि ग्यानी। जिन्ह रघुबीर चरन रति मानी ॥
लछिमन क्रोधवन्त प्रभु जाना। धनुष चढ़आइ गहे कर बाना ॥
दो. तब अनुजहि समुझावा रघुपति करुना सींव ॥
भय देखाइ लै आवहु तात सखा सुग्रीव ॥ 18 ॥
इहाँ पवनसुत हृदयँ बिचारा। राम काजु सुग्रीवँ बिसारा ॥
निकट जाइ चरनन्हि सिरु नावा। चारिहु बिधि तेहि कहि समुझावा ॥
सुनि सुग्रीवँ परम भय माना। बिषयँ मोर हरि लीन्हेउ ग्याना ॥
अब मारुतसुत दूत समूहा। पठवहु जहँ तहँ बानर जूहा ॥
कहहु पाख महुँ आव न जोई। मोरें कर ता कर बध होई ॥
तब हनुमन्त बोलाए दूता। सब कर करि सनमान बहूता ॥
भय अरु प्रीति नीति देखाई। चले सकल चरनन्हि सिर नाई ॥
एहि अवसर लछिमन पुर आए। क्रोध देखि जहँ तहँ कपि धाए ॥
दो. धनुष चढ़आइ कहा तब जारि करुँ पुर छार।
ब्याकुल नगर देखि तब आयु बालिकुमार ॥ 19 ॥
चरन नाइ सिरु बिनती कीन्ही। लछिमन अभय बाँह तेहि दीन्ही ॥
क्रोधवन्त लछिमन सुनि काना। कह कपीस अति भयँ अकुलाना ॥
सुनु हनुमन्त सङ्ग लै तारा। करि बिनती समुझाउ कुमारा ॥
तारा सहित जाइ हनुमाना। चरन बन्दि प्रभु सुजस बखाना ॥
करि बिनती मन्दिर लै आए। चरन पखारि पलँग बैठाए ॥
तब कपीस चरनन्हि सिरु नावा। गहि भुज लछिमन कण्ठ लगावा ॥
नाथ बिषय सम मद कछु नाहीं। मुनि मन मोह करि छन माहीम् ॥
सुनत बिनीत बचन सुख पावा। लछिमन तेहि बहु बिधि समुझावा ॥
पवन तनय सब कथा सुनाई। जेहि बिधि गे दूत समुदाई ॥
दो. हरषि चले सुग्रीव तब अङ्गदादि कपि साथ।
रामानुज आगें करि आए जहँ रघुनाथ ॥ 20 ॥
नाइ चरन सिरु कह कर जोरी। नाथ मोहि कछु नाहिन खोरी ॥
अतिसय प्रबल देव तब माया। छूटि राम करहु जौं दाया ॥
बिषय बस्य सुर नर मुनि स्वामी। मैं पावँर पसु कपि अति कामी ॥
नारि नयन सर जाहि न लागा। घोर क्रोध तम निसि जो जागा ॥
लोभ पाँस जेहिं गर न बँधाया। सो नर तुम्ह समान रघुराया ॥
यह गुन साधन तें नहिं होई। तुम्हरी कृपाँ पाव कोइ कोई ॥
तब रघुपति बोले मुसकाई। तुम्ह प्रिय मोहि भरत जिमि भाई ॥
अब सोइ जतनु करहु मन लाई। जेहि बिधि सीता कै सुधि पाई ॥
दो. एहि बिधि होत बतकही आए बानर जूथ।
नाना बरन सकल दिसि देखिअ कीस बरुथ ॥ 21 ॥
बानर कटक उमा में देखा। सो मूरुख जो करन चह लेखा ॥
आइ राम पद नावहिं माथा। निरखि बदनु सब होहिं सनाथा ॥
अस कपि एक न सेना माहीं। राम कुसल जेहि पूछी नाहीम् ॥
यह कछु नहिं प्रभु कि अधिकाई। बिस्वरूप ब्यापक रघुराई ॥
ठाढ़ए जहँ तहँ आयसु पाई। कह सुग्रीव सबहि समुझाई ॥
राम काजु अरु मोर निहोरा। बानर जूथ जाहु चहुँ ओरा ॥
जनकसुता कहुँ खोजहु जाई। मास दिवस महँ आएहु भाई ॥
अवधि मेटि जो बिनु सुधि पाएँ। आवि बनिहि सो मोहि मराएँ ॥
दो. बचन सुनत सब बानर जहँ तहँ चले तुरन्त ।
तब सुग्रीवँ बोलाए अङ्गद नल हनुमन्त ॥ 22 ॥
सुनहु नील अङ्गद हनुमाना। जामवन्त मतिधीर सुजाना ॥
सकल सुभट मिलि दच्छिन जाहू। सीता सुधि पूँछेउ सब काहू ॥
मन क्रम बचन सो जतन बिचारेहु। रामचन्द्र कर काजु सँवारेहु ॥
भानु पीठि सेइअ उर आगी। स्वामिहि सर्ब भाव छल त्यागी ॥
तजि माया सेइअ परलोका। मिटहिं सकल भव सम्भव सोका ॥
देह धरे कर यह फलु भाई। भजिअ राम सब काम बिहाई ॥
सोइ गुनग्य सोई बड़भागी । जो रघुबीर चरन अनुरागी ॥
आयसु मागि चरन सिरु नाई। चले हरषि सुमिरत रघुराई ॥
पाछें पवन तनय सिरु नावा। जानि काज प्रभु निकट बोलावा ॥
परसा सीस सरोरुह पानी। करमुद्रिका दीन्हि जन जानी ॥
बहु प्रकार सीतहि समुझाएहु। कहि बल बिरह बेगि तुम्ह आएहु ॥
हनुमत जन्म सुफल करि माना। चलेउ हृदयँ धरि कृपानिधाना ॥
जद्यपि प्रभु जानत सब बाता। राजनीति राखत सुरत्राता ॥
दो. चले सकल बन खोजत सरिता सर गिरि खोह।
राम काज लयलीन मन बिसरा तन कर छोह ॥ 23 ॥
कतहुँ होइ निसिचर सैं भेटा। प्रान लेहिं एक एक चपेटा ॥
बहु प्रकार गिरि कानन हेरहिं। कौ मुनि मिलत ताहि सब घेरहिम् ॥
लागि तृषा अतिसय अकुलाने। मिलि न जल घन गहन भुलाने ॥
मन हनुमान कीन्ह अनुमाना। मरन चहत सब बिनु जल पाना ॥
चढ़इ गिरि सिखर चहूँ दिसि देखा। भूमि बिबिर एक कौतुक पेखा ॥
चक्रबाक बक हंस उड़आहीं। बहुतक खग प्रबिसहिं तेहि माहीम् ॥
गिरि ते उतरि पवनसुत आवा। सब कहुँ लै सोइ बिबर देखावा ॥
आगें कै हनुमन्तहि लीन्हा। पैठे बिबर बिलम्बु न कीन्हा ॥
दो. दीख जाइ उपवन बर सर बिगसित बहु कञ्ज।
मन्दिर एक रुचिर तहँ बैठि नारि तप पुञ्ज ॥ 24 ॥
दूरि ते ताहि सबन्हि सिर नावा। पूछें निज बृत्तान्त सुनावा ॥
तेहिं तब कहा करहु जल पाना। खाहु सुरस सुन्दर फल नाना ॥
मज्जनु कीन्ह मधुर फल खाए। तासु निकट पुनि सब चलि आए ॥
तेहिं सब आपनि कथा सुनाई। मैं अब जाब जहाँ रघुराई ॥
मूदहु नयन बिबर तजि जाहू। पैहहु सीतहि जनि पछिताहू ॥
नयन मूदि पुनि देखहिं बीरा। ठाढ़ए सकल सिन्धु कें तीरा ॥
सो पुनि गी जहाँ रघुनाथा। जाइ कमल पद नाएसि माथा ॥
नाना भाँति बिनय तेहिं कीन्ही। अनपायनी भगति प्रभु दीन्ही ॥
दो. बदरीबन कहुँ सो गी प्रभु अग्या धरि सीस ।
उर धरि राम चरन जुग जे बन्दत अज ईस ॥ 25 ॥
इहाँ बिचारहिं कपि मन माहीं। बीती अवधि काज कछु नाहीम् ॥
सब मिलि कहहिं परस्पर बाता। बिनु सुधि लेँ करब का भ्राता ॥
कह अङ्गद लोचन भरि बारी। दुहुँ प्रकार भि मृत्यु हमारी ॥
इहाँ न सुधि सीता कै पाई। उहाँ गेँ मारिहि कपिराई ॥
पिता बधे पर मारत मोही। राखा राम निहोर न ओही ॥
पुनि पुनि अङ्गद कह सब पाहीं। मरन भयु कछु संसय नाहीम् ॥
अङ्गद बचन सुनत कपि बीरा। बोलि न सकहिं नयन बह नीरा ॥
छन एक सोच मगन होइ रहे। पुनि अस वचन कहत सब भे ॥
हम सीता कै सुधि लिन्हें बिना। नहिं जैंहैं जुबराज प्रबीना ॥
अस कहि लवन सिन्धु तट जाई। बैठे कपि सब दर्भ डसाई ॥
जामवन्त अङ्गद दुख देखी। कहिं कथा उपदेस बिसेषी ॥
तात राम कहुँ नर जनि मानहु। निर्गुन ब्रह्म अजित अज जानहु ॥
दो. निज इच्छा प्रभु अवतरि सुर महि गो द्विज लागि।
सगुन उपासक सङ्ग तहँ रहहिं मोच्छ सब त्यागि ॥ 26 ॥
एहि बिधि कथा कहहि बहु भाँती गिरि कन्दराँ सुनी सम्पाती ॥
बाहेर होइ देखि बहु कीसा। मोहि अहार दीन्ह जगदीसा ॥
आजु सबहि कहँ भच्छन करूँ। दिन बहु चले अहार बिनु मरूँ ॥
कबहुँ न मिल भरि उदर अहारा। आजु दीन्ह बिधि एकहिं बारा ॥
डरपे गीध बचन सुनि काना। अब भा मरन सत्य हम जाना ॥
कपि सब उठे गीध कहँ देखी। जामवन्त मन सोच बिसेषी ॥
कह अङ्गद बिचारि मन माहीं। धन्य जटायू सम कौ नाहीम् ॥
राम काज कारन तनु त्यागी । हरि पुर गयु परम बड़ भागी ॥
सुनि खग हरष सोक जुत बानी । आवा निकट कपिन्ह भय मानी ॥
तिन्हहि अभय करि पूछेसि जाई। कथा सकल तिन्ह ताहि सुनाई ॥
सुनि सम्पाति बन्धु कै करनी। रघुपति महिमा बधुबिधि बरनी ॥
दो. मोहि लै जाहु सिन्धुतट देउँ तिलाञ्जलि ताहि ।
बचन सहाइ करवि मैं पैहहु खोजहु जाहि ॥ 27 ॥
अनुज क्रिया करि सागर तीरा। कहि निज कथा सुनहु कपि बीरा ॥
हम द्वौ बन्धु प्रथम तरुनाई । गगन गे रबि निकट उडाई ॥
तेज न सहि सक सो फिरि आवा । मै अभिमानी रबि निअरावा ॥
जरे पङ्ख अति तेज अपारा । परेउँ भूमि करि घोर चिकारा ॥
मुनि एक नाम चन्द्रमा ओही। लागी दया देखी करि मोही ॥
बहु प्रकार तेंहि ग्यान सुनावा । देहि जनित अभिमानी छड़आवा ॥
त्रेताँ ब्रह्म मनुज तनु धरिही। तासु नारि निसिचर पति हरिही ॥
तासु खोज पठिहि प्रभू दूता। तिन्हहि मिलें तैं होब पुनीता ॥
जमिहहिं पङ्ख करसि जनि चिन्ता । तिन्हहि देखाइ देहेसु तैं सीता ॥
मुनि कि गिरा सत्य भि आजू । सुनि मम बचन करहु प्रभु काजू ॥
गिरि त्रिकूट ऊपर बस लङ्का । तहँ रह रावन सहज असङ्का ॥
तहँ असोक उपबन जहँ रही ॥ सीता बैठि सोच रत अही ॥
दो. मैं देखुँ तुम्ह नाहि गीघहि दष्टि अपार ॥
बूढ भयुँ न त करतेउँ कछुक सहाय तुम्हार ॥ 28 ॥
जो नाघि सत जोजन सागर । करि सो राम काज मति आगर ॥
मोहि बिलोकि धरहु मन धीरा । राम कृपाँ कस भयु सरीरा ॥
पापिउ जा कर नाम सुमिरहीं। अति अपार भवसागर तरहीम् ॥
तासु दूत तुम्ह तजि कदराई। राम हृदयँ धरि करहु उपाई ॥
अस कहि गरुड़ गीध जब गयू। तिन्ह कें मन अति बिसमय भयू ॥
निज निज बल सब काहूँ भाषा। पार जाइ कर संसय राखा ॥
जरठ भयुँ अब कहि रिछेसा। नहिं तन रहा प्रथम बल लेसा ॥
जबहिं त्रिबिक्रम भे खरारी। तब मैं तरुन रहेउँ बल भारी ॥
दो. बलि बाँधत प्रभु बाढेउ सो तनु बरनि न जाई।
उभय धरी महँ दीन्ही सात प्रदच्छिन धाइ ॥ 29 ॥
अङ्गद कहि जाउँ मैं पारा। जियँ संसय कछु फिरती बारा ॥
जामवन्त कह तुम्ह सब लायक। पठिअ किमि सब ही कर नायक ॥
कहि रीछपति सुनु हनुमाना। का चुप साधि रहेहु बलवाना ॥
पवन तनय बल पवन समाना। बुधि बिबेक बिग्यान निधाना ॥
कवन सो काज कठिन जग माहीं। जो नहिं होइ तात तुम्ह पाहीम् ॥
राम काज लगि तब अवतारा। सुनतहिं भयु पर्वताकारा ॥
कनक बरन तन तेज बिराजा। मानहु अपर गिरिन्ह कर राजा ॥
सिंहनाद करि बारहिं बारा। लीलहीं नाषुँ जलनिधि खारा ॥
सहित सहाय रावनहि मारी। आनुँ इहाँ त्रिकूट उपारी ॥
जामवन्त मैं पूँछुँ तोही। उचित सिखावनु दीजहु मोही ॥
एतना करहु तात तुम्ह जाई। सीतहि देखि कहहु सुधि आई ॥
तब निज भुज बल राजिव नैना। कौतुक लागि सङ्ग कपि सेना ॥
छं. -कपि सेन सङ्ग सँघारि निसिचर रामु सीतहि आनिहैं।
त्रैलोक पावन सुजसु सुर मुनि नारदादि बखानिहैम् ॥
जो सुनत गावत कहत समुझत परम पद नर पावी।
रघुबीर पद पाथोज मधुकर दास तुलसी गावी ॥
दो. भव भेषज रघुनाथ जसु सुनहि जे नर अरु नारि।
तिन्ह कर सकल मनोरथ सिद्ध करिहि त्रिसिरारि ॥ 30(क) ॥
सो. नीलोत्पल तन स्याम काम कोटि सोभा अधिक।
सुनिअ तासु गुन ग्राम जासु नाम अघ खग बधिक ॥ 30(ख) ॥
मासपारायण, तेईसवाँ विश्राम
इति श्रीमद्रामचरितमानसे सकलकलिकलुषविध्वंसने
चतुर्थ सोपानः समाप्तः।
(किष्किन्धाकाण्ड समाप्त)
śrīgaṇeśāya namaḥ
śrījānakīvallabho vijayate
śrīrāmacaritamānasa
caturtha sopāna (kiṣkindhākāṇḍa)
kundendīvarasundarāvatibalau vijñānadhāmāvubhau
śobhāḍhyau varadhanvinau śrutinutau govipravṛndapriyau|
māyāmānuṣarūpiṇau raghuvarau saddharmavarmauṃ hitau
sītānveṣaṇatatparau pathigatau bhaktipradau tau hi naḥ || 1 ||
brahmāmbhodhisamudbhavaṃ kalimalapradhvaṃsanaṃ cāvyayaṃ
śrīmacchambhumukhendusundaravare saṃśobhitaṃ sarvadā|
saṃsārāmayabheṣajaṃ sukhakaraṃ śrījānakījīvanaṃ
dhanyāste kṛtinaḥ pibanti satataṃ śrīrāmanāmāmṛtam || 2 ||
so. mukti janma mahi jāni gyāna khāni agha hāni kara
jaha~ basa sambhu bhavāni so kāsī seia kasa na ||
jarata sakala sura bṛnda biṣama garala jehiṃ pāna kiya|
tehi na bhajasi mana manda ko kṛpāla saṅkara sarisa ||
āgeṃ cale bahuri raghurāyā| riṣyamūka paravata niarāyā ||
taha~ raha saciva sahita sugrīvā| āvata dekhi atula bala sīṃvā ||
ati sabhīta kaha sunu hanumānā| puruṣa jugala bala rūpa nidhānā ||
dhari baṭu rūpa dekhu taiṃ jāī| kahesu jāni jiya~ sayana bujhāī ||
paṭhe bāli hohiṃ mana mailā| bhāgauṃ turata tajauṃ yaha sailā ||
bipra rūpa dhari kapi taha~ gayū| mātha nāi pūchata asa bhayū ||
ko tumha syāmala gaura sarīrā| chatrī rūpa phirahu bana bīrā ||
kaṭhina bhūmi komala pada gāmī| kavana hetu bicarahu bana svāmī ||
mṛdula manohara sundara gātā| sahata dusaha bana ātapa bātā ||
kī tumha tīni deva maha~ koū| nara nārāyana kī tumha doū ||
do. jaga kārana tārana bhava bhañjana dharanī bhāra|
kī tumha akila bhuvana pati līnha manuja avatāra || 1 ||
kosalesa dasaratha ke jāe | hama pitu bacana māni bana āe ||
nāma rāma lachimana dū bhāī| saṅga nāri sukumāri suhāī ||
ihā~ hari nisicara baidehī| bipra phirahiṃ hama khojata tehī ||
āpana carita kahā hama gāī| kahahu bipra nija kathā bujhāī ||
prabhu pahicāni pareu gahi caranā| so sukha umā nahiṃ baranā ||
pulakita tana mukha āva na bacanā| dekhata rucira beṣa kai racanā ||
puni dhīraju dhari astuti kīnhī| haraṣa hṛdaya~ nija nāthahi cīnhī ||
mora nyāu maiṃ pūchā sāīṃ| tumha pūchahu kasa nara kī nāīm ||
tava māyā basa phiru~ bhulānā| tā te maiṃ nahiṃ prabhu pahicānā ||
do. eku maiṃ manda mohabasa kuṭila hṛdaya agyāna|
puni prabhu mohi bisāreu dīnabandhu bhagavāna || 2 ||
jadapi nātha bahu avaguna moreṃ| sevaka prabhuhi parai jani bhorem ||
nātha jīva tava māyā~ mohā| so nistari tumhārehiṃ chohā ||
tā para maiṃ raghubīra dohāī| jānu~ nahiṃ kachu bhajana upāī ||
sevaka suta pati mātu bharoseṃ| rahi asoca bani prabhu posem ||
asa kahi pareu carana akulāī| nija tanu pragaṭi prīti ura chāī ||
taba raghupati uṭhāi ura lāvā| nija locana jala sīñci juḍa़āvā ||
sunu kapi jiya~ mānasi jani ūnā| taiṃ mama priya lachimana te dūnā ||
samadarasī mohi kaha saba koū| sevaka priya ananyagati soū ||
do. so ananya jākeṃ asi mati na ṭari hanumanta|
maiṃ sevaka sacarācara rūpa svāmi bhagavanta || 3 ||
dekhi pavana suta pati anukūlā| hṛdaya~ haraṣa bītī saba sūlā ||
nātha saila para kapipati rahī| so sugrīva dāsa tava ahī ||
tehi sana nātha mayatrī kīje| dīna jāni tehi abhaya karīje ||
so sītā kara khoja karāihi| jaha~ taha~ marakaṭa koṭi paṭhāihi ||
ehi bidhi sakala kathā samujhāī| lie duau jana pīṭhi caḍha़āī ||
jaba sugrīva~ rāma kahu~ dekhā| atisaya janma dhanya kari lekhā ||
sādara mileu nāi pada māthā| bhaiṇṭeu anuja sahita raghunāthā ||
kapi kara mana bicāra ehi rītī| karihahiṃ bidhi mo sana e prītī ||
do. taba hanumanta ubhaya disi kī saba kathā sunāi ||
pāvaka sākhī dei kari jorī prītī dṛḍha़āi || 4 ||
kīnhī prīti kachu bīca na rākhā| lachamina rāma carita saba bhāṣā ||
kaha sugrīva nayana bhari bārī| milihi nātha mithilesakumārī ||
mantrinha sahita ihā~ eka bārā| baiṭha raheu~ maiṃ karata bicārā ||
gagana pantha dekhī maiṃ jātā| parabasa parī bahuta bilapātā ||
rāma rāma hā rāma pukārī| hamahi dekhi dīnheu paṭa ḍārī ||
māgā rāma turata tehiṃ dīnhā| paṭa ura lāi soca ati kīnhā ||
kaha sugrīva sunahu raghubīrā| tajahu soca mana ānahu dhīrā ||
saba prakāra karihu~ sevakāī| jehi bidhi milihi jānakī āī ||
do. sakhā bacana suni haraṣe kṛpāsidhu balasīṃva|
kārana kavana basahu bana mohi kahahu sugrīva || 5 ||
nāta bāli aru maiṃ dvau bhāī| prīti rahī kachu barani na jāī ||
maya suta māyāvī tehi nAU~| āvā so prabhu hamareṃ gAU~ ||
ardha rāti pura dvāra pukārā| bālī ripu bala sahai na pārā ||
dhāvā bāli dekhi so bhāgā| maiṃ puni gayu~ bandhu sa~ga lāgā ||
giribara guhā~ paiṭha so jāī| taba bālīṃ mohi kahā bujhāī ||
parikhesu mohi eka pakhavārā| nahiṃ āvauṃ taba jānesu mārā ||
māsa divasa taha~ raheu~ kharārī| nisarī rudhira dhāra taha~ bhārī ||
bāli hatesi mohi mārihi āī| silā dei taha~ caleu~ parāī ||
mantrinha pura dekhā binu sāīṃ| dīnheu mohi rāja bariāī ||
bāli tāhi māri gṛha āvā| dekhi mohi jiya~ bheda baḍha़āvā ||
ripu sama mohi māresi ati bhārī| hari līnhesi sarbasu aru nārī ||
tākeṃ bhaya raghubīra kṛpālā| sakala bhuvana maiṃ phireu~ bihālā ||
ihā~ sāpa basa āvata nāhīṃ| tadapi sabhīta rahu~ mana māhī~ ||
suni sevaka dukha dīnadayālā| pharaki uṭhīṃ dvai bhujā bisālā ||
do. sunu sugrīva mārihu~ bālihi ekahiṃ bāna|
brahma rudra saranāgata ge~ na ubarihiṃ prāna || 6 ||
je na mitra dukha hohiṃ dukhārī| tinhahi bilokata pātaka bhārī ||
nija dukha giri sama raja kari jānā| mitraka dukha raja meru samānā ||
jinha keṃ asi mati sahaja na āī| te saṭha kata haṭhi karata mitāī ||
kupatha nivāri supantha calāvā| guna pragaṭe avagunanhi durāvā ||
deta leta mana saṅka na dharī| bala anumāna sadā hita karī ||
bipati kāla kara sataguna nehā| śruti kaha santa mitra guna ehā ||
āgeṃ kaha mṛdu bacana banāī| pācheṃ anahita mana kuṭilāī ||
jā kara cita ahi gati sama bhāī| asa kumitra pariharehi bhalāī ||
sevaka saṭha nṛpa kṛpana kunārī| kapaṭī mitra sūla sama cārī ||
sakhā soca tyāgahu bala moreṃ| saba bidhi ghaṭaba kāja maiṃ torem ||
kaha sugrīva sunahu raghubīrā| bāli mahābala ati ranadhīrā ||
dundubhī asthi tāla dekharāe| binu prayāsa raghunātha ḍhahāe ||
dekhi amita bala bāḍha़ī prītī| bāli badhaba inha bhi paratītī ||
bāra bāra nāvi pada sīsā| prabhuhi jāni mana haraṣa kapīsā ||
upajā gyāna bacana taba bolā| nātha kṛpā~ mana bhayu alolā ||
sukha sampati parivāra baḍa़āī| saba parihari karihu~ sevakāī ||
e saba rāmabhagati ke bādhaka| kahahiṃ santa taba pada avarādhaka ||
satru mitra sukha dukha jaga māhīṃ| māyā kṛta paramāratha nāhīm ||
bāli parama hita jāsu prasādā| milehu rāma tumha samana biṣādā ||
sapaneṃ jehi sana hoi larāī| jāgeṃ samujhata mana sakucāī ||
aba prabhu kṛpā karahu ehi bhā~tī| saba taji bhajanu karauṃ dina rātī ||
suni birāga sañjuta kapi bānī| bole biha~si rāmu dhanupānī ||
jo kachu kahehu satya saba soī| sakhā bacana mama mṛṣā na hoī ||
naṭa marakaṭa iva sabahi nacāvata| rāmu khagesa beda asa gāvata ||
lai sugrīva saṅga raghunāthā| cale cāpa sāyaka gahi hāthā ||
taba raghupati sugrīva paṭhāvā| garjesi jāi nikaṭa bala pāvā ||
sunata bāli krodhātura dhāvā| gahi kara carana nāri samujhāvā ||
sunu pati jinhahi mileu sugrīvā| te dvau bandhu teja bala sīṃvā ||
kosalesa suta lachimana rāmā| kālahu jīti sakahiṃ saṅgrāmā ||
do. kaha bāli sunu bhīru priya samadarasī raghunātha|
jauṃ kadāci mohi mārahiṃ tau puni hau~ sanātha || 7 ||
asa kahi calā mahā abhimānī| tṛna samāna sugrīvahi jānī ||
bhire ubhau bālī ati tarjā | muṭhikā māri mahādhuni garjā ||
taba sugrīva bikala hoi bhāgā| muṣṭi prahāra bajra sama lāgā ||
maiṃ jo kahā raghubīra kṛpālā| bandhu na hoi mora yaha kālā ||
ekarūpa tumha bhrātā doū| tehi bhrama teṃ nahiṃ māreu~ soū ||
kara parasā sugrīva sarīrā| tanu bhā kulisa gī saba pīrā ||
melī kaṇṭha sumana kai mālā| paṭhavā puni bala dei bisālā ||
puni nānā bidhi bhī larāī| biṭapa oṭa dekhahiṃ raghurāī ||
do. bahu chala bala sugrīva kara hiya~ hārā bhaya māni|
mārā bāli rāma taba hṛdaya mājha sara tāni || 8 ||
parā bikala mahi sara ke lāgeṃ| puni uṭhi baiṭha dekhi prabhu āgem ||
syāma gāta sira jaṭā banāe~| aruna nayana sara cāpa caḍha़āe~ ||
puni puni citi carana cita dīnhā| suphala janma mānā prabhu cīnhā ||
hṛdaya~ prīti mukha bacana kaṭhorā| bolā citi rāma kī orā ||
dharma hetu avatarehu gosāī| mārehu mohi byādha kī nāī ||
maiṃ bairī sugrīva piārā| avaguna kabana nātha mohi mārā ||
anuja badhū bhaginī suta nārī| sunu saṭha kanyā sama e cārī ||
inhahi kuddaṣṭi biloki joī| tāhi badheṃ kachu pāpa na hoī ||
muḍha़ tohi atisaya abhimānā| nāri sikhāvana karasi na kānā ||
mama bhuja bala āśrita tehi jānī| mārā cahasi adhama abhimānī ||
do. sunahu rāma svāmī sana cala na cāturī mori|
prabhu ajahū~ maiṃ pāpī antakāla gati tori || 9 ||
sunata rāma ati komala bānī| bāli sīsa paraseu nija pānī ||
acala karauṃ tanu rākhahu prānā| bāli kahā sunu kṛpānidhānā ||
janma janma muni jatanu karāhīṃ| anta rāma kahi āvata nāhīm ||
jāsu nāma bala saṅkara kāsī| deta sabahi sama gati avināsī ||
mama locana gocara soi āvā| bahuri ki prabhu asa banihi banāvā ||
chaṃ. so nayana gocara jāsu guna nita neti kahi śruti gāvahīṃ|
jiti pavana mana go nirasa kari muni dhyāna kabahu~ka pāvahīm ||
mohi jāni ati abhimāna basa prabhu kaheu rākhu sarīrahī|
asa kavana saṭha haṭhi kāṭi surataru bāri karihi babūrahī || 1 ||
aba nātha kari karunā bilokahu dehu jo bara māgū~|
jehiṃ joni janmauṃ karma basa taha~ rāma pada anurāgū~ ||
yaha tanaya mama sama binaya bala kalyānaprada prabhu lījiai|
gahi bāha~ sura nara nāha āpana dāsa aṅgada kījiai || 2 ||
do. rāma carana dṛḍha़ prīti kari bāli kīnha tanu tyāga|
sumana māla jimi kaṇṭha te girata na jāni nāga || 10 ||
rāma bāli nija dhāma paṭhāvā| nagara loga saba byākula dhāvā ||
nānā bidhi bilāpa kara tārā| chūṭe kesa na deha sa~bhārā ||
tārā bikala dekhi raghurāyā | dīnha gyāna hari līnhī māyā ||
chiti jala pāvaka gagana samīrā| pañca racita ati adhama sarīrā ||
pragaṭa so tanu tava āgeṃ sovā| jīva nitya kehi lagi tumha rovā ||
upajā gyāna carana taba lāgī| līnhesi parama bhagati bara māgī ||
umā dāru joṣita kī nāī| sabahi nacāvata rāmu gosāī ||
taba sugrīvahi āyasu dīnhā| mṛtaka karma bidhibata saba kīnhā ||
rāma kahā anujahi samujhāī| rāja dehu sugrīvahi jāī ||
raghupati carana nāi kari māthā| cale sakala prerita raghunāthā ||
do. lachimana turata bolāe purajana bipra samāja|
rāju dīnha sugrīva kaha~ aṅgada kaha~ jubarāja || 11 ||
umā rāma sama hita jaga māhīṃ| guru pitu mātu bandhu prabhu nāhīm ||
sura nara muni saba kai yaha rītī| svāratha lāgi karahiṃ saba prītī ||
bāli trāsa byākula dina rātī| tana bahu brana cintā~ jara chātī ||
soi sugrīva kīnha kapirAU| ati kṛpāla raghubīra subhAU ||
jānatahu~ asa prabhu pariharahīṃ| kāhe na bipati jāla nara parahīm ||
puni sugrīvahi līnha bolāī| bahu prakāra nṛpanīti sikhāī ||
kaha prabhu sunu sugrīva harīsā| pura na jāu~ dasa cāri barīsā ||
gata grīṣama baraṣā ritu āī| rahihu~ nikaṭa saila para chāī ||
aṅgada sahita karahu tumha rājū| santata hṛdaya dharehu mama kājū ||
jaba sugrīva bhavana phiri āe| rāmu prabaraṣana giri para chāe ||
do. prathamahiṃ devanha giri guhā rākheu rucira banāi|
rāma kṛpānidhi kachu dina bāsa karahiṅge āi || 12 ||
sundara bana kusumita ati sobhā| guñjata madhupa nikara madhu lobhā ||
kanda mūla phala patra suhāe| bhe bahuta jaba te prabhu āe ||
dekhi manohara saila anūpā| rahe taha~ anuja sahita surabhūpā ||
madhukara khaga mṛga tanu dhari devā| karahiṃ siddha muni prabhu kai sevā ||
maṅgalarupa bhayu bana taba te | kīnha nivāsa ramāpati jaba te ||
phaṭika silā ati subhra suhāī| sukha āsīna tahā~ dvau bhāī ||
kahata anuja sana kathā anekā| bhagati birati nṛpanīti bibekā ||
baraṣā kāla megha nabha chāe| garajata lāgata parama suhāe ||
do. lachimana dekhu mora gana nācata bārida paikhi|
gṛhī birati rata haraṣa jasa biṣnu bhagata kahu~ dekhi || 13 ||
ghana ghamaṇḍa nabha garajata ghorā| priyā hīna ḍarapata mana morā ||
dāmini damaka raha na ghana māhīṃ| khala kai prīti jathā thira nāhīm ||
baraṣahiṃ jalada bhūmi niarāe~| jathā navahiṃ budha bidyā pāe~ ||
bū~da aghāta sahahiṃ giri kaiṃsem | khala ke bacana santa saha jaisem ||
chudra nadīṃ bhari calīṃ torāī| jasa thorehu~ dhana khala itarāī ||
bhūmi parata bhā ḍhābara pānī| janu jīvahi māyā lapaṭānī ||
samiṭi samiṭi jala bharahiṃ talāvā| jimi sadaguna sajjana pahiṃ āvā ||
saritā jala jalanidhi mahu~ jāī| hoī acala jimi jiva hari pāī ||
do. harita bhūmi tṛna saṅkula samujhi parahiṃ nahiṃ pantha|
jimi pākhaṇḍa bāda teṃ gupta hohiṃ sadagrantha || 14 ||
dādura dhuni cahu disā suhāī| beda paḍha़hiṃ janu baṭu samudāī ||
nava pallava bhe biṭapa anekā| sādhaka mana jasa mileṃ bibekā ||
arka jabāsa pāta binu bhayū| jasa surāja khala udyama gayū ||
khojata katahu~ mili nahiṃ dhūrī| kari krodha jimi dharamahi dūrī ||
sasi sampanna soha mahi kaisī| upakārī kai sampati jaisī ||
nisi tama ghana khadyota birājā| janu dambhinha kara milā samājā ||
mahābṛṣṭi cali phūṭi kiārīm | jimi sutantra bhe~ bigarahiṃ nārīm ||
kṛṣī nirāvahiṃ catura kisānā| jimi budha tajahiṃ moha mada mānā ||
dekhiata cakrabāka khaga nāhīṃ| kalihi pāi jimi dharma parāhīm ||
ūṣara baraṣi tṛna nahiṃ jāmā| jimi harijana hiya~ upaja na kāmā ||
bibidha jantu saṅkula mahi bhrājā| prajā bāḍha़ jimi pāi surājā ||
jaha~ taha~ rahe pathika thaki nānā| jimi indriya gana upajeṃ gyānā ||
do. kabahu~ prabala baha māruta jaha~ taha~ megha bilāhiṃ|
jimi kapūta ke upajeṃ kula saddharma nasāhim || 15(ka) ||
kabahu~ divasa maha~ nibiḍa़ tama kabahu~ka pragaṭa pataṅga|
binasi upaji gyāna jimi pāi kusaṅga susaṅga || 15(kha) ||
baraṣā bigata sarada ritu āī| lachimana dekhahu parama suhāī ||
phūleṃ kāsa sakala mahi chāī| janu baraṣā~ kṛta pragaṭa buḍha़āī ||
udita agasti pantha jala soṣā| jimi lobhahi soṣi santoṣā ||
saritā sara nirmala jala sohā| santa hṛdaya jasa gata mada mohā ||
rasa rasa sūkha sarita sara pānī| mamatā tyāga karahiṃ jimi gyānī ||
jāni sarada ritu khañjana āe| pāi samaya jimi sukṛta suhāe ||
paṅka na renu soha asi dharanī| nīti nipuna nṛpa kai jasi karanī ||
jala saṅkoca bikala bhi~ mīnā| abudha kuṭumbī jimi dhanahīnā ||
binu dhana nirmala soha akāsā| harijana iva parihari saba āsā ||
kahu~ kahu~ bṛṣṭi sāradī thorī| kau eka pāva bhagati jimi morī ||
do. cale haraṣi taji nagara nṛpa tāpasa banika bhikhāri|
jimi haribhagata pāi śrama tajahi āśramī cāri || 16 ||
sukhī mīna je nīra agādhā| jimi hari sarana na eku bādhā ||
phūleṃ kamala soha sara kaisā| nirguna brahma saguna bhe~ jaisā ||
guñjata madhukara mukhara anūpā| sundara khaga rava nānā rūpā ||
cakrabāka mana dukha nisi paikhī| jimi durjana para sampati dekhī ||
cātaka raṭata tṛṣā ati ohī| jimi sukha lahi na saṅkaradrohī ||
saradātapa nisi sasi apaharī| santa darasa jimi pātaka ṭarī ||
dekhi indu cakora samudāī| citavatahiṃ jimi harijana hari pāī ||
masaka daṃsa bīte hima trāsā| jimi dvija droha kie~ kula nāsā ||
do. bhūmi jīva saṅkula rahe ge sarada ritu pāi|
sadagura mile jāhiṃ jimi saṃsaya bhrama samudāi || 17 ||
baraṣā gata nirmala ritu āī| sudhi na tāta sītā kai pāī ||
eka bāra kaisehu~ sudhi jānauṃ| kālahu jīta nimiṣa mahu~ ānaum ||
katahu~ rahu jauṃ jīvati hoī| tāta jatana kari āneu~ soī ||
sugrīvahu~ sudhi mori bisārī| pāvā rāja kosa pura nārī ||
jehiṃ sāyaka mārā maiṃ bālī| tehiṃ sara hatauṃ mūḍha़ kaha~ kālī ||
jāsu kṛpā~ chūṭahīṃ mada mohā| tā kahu~ umā ki sapanehu~ kohā ||
jānahiṃ yaha caritra muni gyānī| jinha raghubīra carana rati mānī ||
lachimana krodhavanta prabhu jānā| dhanuṣa caḍha़āi gahe kara bānā ||
do. taba anujahi samujhāvā raghupati karunā sīṃva ||
bhaya dekhāi lai āvahu tāta sakhā sugrīva || 18 ||
ihā~ pavanasuta hṛdaya~ bicārā| rāma kāju sugrīva~ bisārā ||
nikaṭa jāi carananhi siru nāvā| cārihu bidhi tehi kahi samujhāvā ||
suni sugrīva~ parama bhaya mānā| biṣaya~ mora hari līnheu gyānā ||
aba mārutasuta dūta samūhā| paṭhavahu jaha~ taha~ bānara jūhā ||
kahahu pākha mahu~ āva na joī| moreṃ kara tā kara badha hoī ||
taba hanumanta bolāe dūtā| saba kara kari sanamāna bahūtā ||
bhaya aru prīti nīti dekhāī| cale sakala carananhi sira nāī ||
ehi avasara lachimana pura āe| krodha dekhi jaha~ taha~ kapi dhāe ||
do. dhanuṣa caḍha़āi kahā taba jāri karu~ pura chāra|
byākula nagara dekhi taba āyu bālikumāra || 19 ||
carana nāi siru binatī kīnhī| lachimana abhaya bā~ha tehi dīnhī ||
krodhavanta lachimana suni kānā| kaha kapīsa ati bhaya~ akulānā ||
sunu hanumanta saṅga lai tārā| kari binatī samujhāu kumārā ||
tārā sahita jāi hanumānā| carana bandi prabhu sujasa bakhānā ||
kari binatī mandira lai āe| carana pakhāri pala~ga baiṭhāe ||
taba kapīsa carananhi siru nāvā| gahi bhuja lachimana kaṇṭha lagāvā ||
nātha biṣaya sama mada kachu nāhīṃ| muni mana moha kari chana māhīm ||
sunata binīta bacana sukha pāvā| lachimana tehi bahu bidhi samujhāvā ||
pavana tanaya saba kathā sunāī| jehi bidhi ge dūta samudāī ||
do. haraṣi cale sugrīva taba aṅgadādi kapi sātha|
rāmānuja āgeṃ kari āe jaha~ raghunātha || 20 ||
nāi carana siru kaha kara jorī| nātha mohi kachu nāhina khorī ||
atisaya prabala deva taba māyā| chūṭi rāma karahu jauṃ dāyā ||
biṣaya basya sura nara muni svāmī| maiṃ pāva~ra pasu kapi ati kāmī ||
nāri nayana sara jāhi na lāgā| ghora krodha tama nisi jo jāgā ||
lobha pā~sa jehiṃ gara na ba~dhāyā| so nara tumha samāna raghurāyā ||
yaha guna sādhana teṃ nahiṃ hoī| tumharī kṛpā~ pāva koi koī ||
taba raghupati bole musakāī| tumha priya mohi bharata jimi bhāī ||
aba soi jatanu karahu mana lāī| jehi bidhi sītā kai sudhi pāī ||
do. ehi bidhi hota batakahī āe bānara jūtha|
nānā barana sakala disi dekhia kīsa barutha || 21 ||
bānara kaṭaka umā meṃ dekhā| so mūrukha jo karana caha lekhā ||
āi rāma pada nāvahiṃ māthā| nirakhi badanu saba hohiṃ sanāthā ||
asa kapi eka na senā māhīṃ| rāma kusala jehi pūchī nāhīm ||
yaha kachu nahiṃ prabhu ki adhikāī| bisvarūpa byāpaka raghurāī ||
ṭhāḍha़e jaha~ taha~ āyasu pāī| kaha sugrīva sabahi samujhāī ||
rāma kāju aru mora nihorā| bānara jūtha jāhu cahu~ orā ||
janakasutā kahu~ khojahu jāī| māsa divasa maha~ āehu bhāī ||
avadhi meṭi jo binu sudhi pāe~| āvi banihi so mohi marāe~ ||
do. bacana sunata saba bānara jaha~ taha~ cale turanta |
taba sugrīva~ bolāe aṅgada nala hanumanta || 22 ||
sunahu nīla aṅgada hanumānā| jāmavanta matidhīra sujānā ||
sakala subhaṭa mili dacchina jāhū| sītā sudhi pū~cheu saba kāhū ||
mana krama bacana so jatana bicārehu| rāmacandra kara kāju sa~vārehu ||
bhānu pīṭhi seia ura āgī| svāmihi sarba bhāva chala tyāgī ||
taji māyā seia paralokā| miṭahiṃ sakala bhava sambhava sokā ||
deha dhare kara yaha phalu bhāī| bhajia rāma saba kāma bihāī ||
soi gunagya soī baḍa़bhāgī | jo raghubīra carana anurāgī ||
āyasu māgi carana siru nāī| cale haraṣi sumirata raghurāī ||
pācheṃ pavana tanaya siru nāvā| jāni kāja prabhu nikaṭa bolāvā ||
parasā sīsa saroruha pānī| karamudrikā dīnhi jana jānī ||
bahu prakāra sītahi samujhāehu| kahi bala biraha begi tumha āehu ||
hanumata janma suphala kari mānā| caleu hṛdaya~ dhari kṛpānidhānā ||
jadyapi prabhu jānata saba bātā| rājanīti rākhata suratrātā ||
do. cale sakala bana khojata saritā sara giri khoha|
rāma kāja layalīna mana bisarā tana kara choha || 23 ||
katahu~ hoi nisicara saiṃ bheṭā| prāna lehiṃ eka eka capeṭā ||
bahu prakāra giri kānana herahiṃ| kau muni milata tāhi saba gherahim ||
lāgi tṛṣā atisaya akulāne| mili na jala ghana gahana bhulāne ||
mana hanumāna kīnha anumānā| marana cahata saba binu jala pānā ||
caḍha़i giri sikhara cahū~ disi dekhā| bhūmi bibira eka kautuka pekhā ||
cakrabāka baka haṃsa uḍa़āhīṃ| bahutaka khaga prabisahiṃ tehi māhīm ||
giri te utari pavanasuta āvā| saba kahu~ lai soi bibara dekhāvā ||
āgeṃ kai hanumantahi līnhā| paiṭhe bibara bilambu na kīnhā ||
do. dīkha jāi upavana bara sara bigasita bahu kañja|
mandira eka rucira taha~ baiṭhi nāri tapa puñja || 24 ||
dūri te tāhi sabanhi sira nāvā| pūcheṃ nija bṛttānta sunāvā ||
tehiṃ taba kahā karahu jala pānā| khāhu surasa sundara phala nānā ||
majjanu kīnha madhura phala khāe| tāsu nikaṭa puni saba cali āe ||
tehiṃ saba āpani kathā sunāī| maiṃ aba jāba jahā~ raghurāī ||
mūdahu nayana bibara taji jāhū| paihahu sītahi jani pachitāhū ||
nayana mūdi puni dekhahiṃ bīrā| ṭhāḍha़e sakala sindhu keṃ tīrā ||
so puni gī jahā~ raghunāthā| jāi kamala pada nāesi māthā ||
nānā bhā~ti binaya tehiṃ kīnhī| anapāyanī bhagati prabhu dīnhī ||
do. badarībana kahu~ so gī prabhu agyā dhari sīsa |
ura dhari rāma carana juga je bandata aja īsa || 25 ||
ihā~ bicārahiṃ kapi mana māhīṃ| bītī avadhi kāja kachu nāhīm ||
saba mili kahahiṃ paraspara bātā| binu sudhi le~ karaba kā bhrātā ||
kaha aṅgada locana bhari bārī| duhu~ prakāra bhi mṛtyu hamārī ||
ihā~ na sudhi sītā kai pāī| uhā~ ge~ mārihi kapirāī ||
pitā badhe para mārata mohī| rākhā rāma nihora na ohī ||
puni puni aṅgada kaha saba pāhīṃ| marana bhayu kachu saṃsaya nāhīm ||
aṅgada bacana sunata kapi bīrā| boli na sakahiṃ nayana baha nīrā ||
chana eka soca magana hoi rahe| puni asa vacana kahata saba bhe ||
hama sītā kai sudhi linheṃ binā| nahiṃ jaiṃhaiṃ jubarāja prabīnā ||
asa kahi lavana sindhu taṭa jāī| baiṭhe kapi saba darbha ḍasāī ||
jāmavanta aṅgada dukha dekhī| kahiṃ kathā upadesa biseṣī ||
tāta rāma kahu~ nara jani mānahu| nirguna brahma ajita aja jānahu ||
do. nija icchā prabhu avatari sura mahi go dvija lāgi|
saguna upāsaka saṅga taha~ rahahiṃ moccha saba tyāgi || 26 ||
ehi bidhi kathā kahahi bahu bhā~tī giri kandarā~ sunī sampātī ||
bāhera hoi dekhi bahu kīsā| mohi ahāra dīnha jagadīsā ||
āju sabahi kaha~ bhacchana karū~| dina bahu cale ahāra binu marū~ ||
kabahu~ na mila bhari udara ahārā| āju dīnha bidhi ekahiṃ bārā ||
ḍarape gīdha bacana suni kānā| aba bhā marana satya hama jānā ||
kapi saba uṭhe gīdha kaha~ dekhī| jāmavanta mana soca biseṣī ||
kaha aṅgada bicāri mana māhīṃ| dhanya jaṭāyū sama kau nāhīm ||
rāma kāja kārana tanu tyāgī | hari pura gayu parama baḍa़ bhāgī ||
suni khaga haraṣa soka juta bānī | āvā nikaṭa kapinha bhaya mānī ||
tinhahi abhaya kari pūchesi jāī| kathā sakala tinha tāhi sunāī ||
suni sampāti bandhu kai karanī| raghupati mahimā badhubidhi baranī ||
do. mohi lai jāhu sindhutaṭa deu~ tilāñjali tāhi |
bacana sahāi karavi maiṃ paihahu khojahu jāhi || 27 ||
anuja kriyā kari sāgara tīrā| kahi nija kathā sunahu kapi bīrā ||
hama dvau bandhu prathama tarunāī | gagana ge rabi nikaṭa uḍāī ||
teja na sahi saka so phiri āvā | mai abhimānī rabi niarāvā ||
jare paṅkha ati teja apārā | pareu~ bhūmi kari ghora cikārā ||
muni eka nāma candramā ohī| lāgī dayā dekhī kari mohī ||
bahu prakāra teṃhi gyāna sunāvā | dehi janita abhimānī chaḍa़āvā ||
tretā~ brahma manuja tanu dharihī| tāsu nāri nisicara pati harihī ||
tāsu khoja paṭhihi prabhū dūtā| tinhahi mileṃ taiṃ hoba punītā ||
jamihahiṃ paṅkha karasi jani cintā | tinhahi dekhāi dehesu taiṃ sītā ||
muni ki girā satya bhi ājū | suni mama bacana karahu prabhu kājū ||
giri trikūṭa ūpara basa laṅkā | taha~ raha rāvana sahaja asaṅkā ||
taha~ asoka upabana jaha~ rahī || sītā baiṭhi soca rata ahī ||
do. maiṃ dekhu~ tumha nāhi gīghahi daṣṭi apāra ||
būḍha bhayu~ na ta karateu~ kachuka sahāya tumhāra || 28 ||
jo nāghi sata jojana sāgara | kari so rāma kāja mati āgara ||
mohi biloki dharahu mana dhīrā | rāma kṛpā~ kasa bhayu sarīrā ||
pāpiu jā kara nāma sumirahīṃ| ati apāra bhavasāgara tarahīm ||
tāsu dūta tumha taji kadarāī| rāma hṛdaya~ dhari karahu upāī ||
asa kahi garuḍa़ gīdha jaba gayū| tinha keṃ mana ati bisamaya bhayū ||
nija nija bala saba kāhū~ bhāṣā| pāra jāi kara saṃsaya rākhā ||
jaraṭha bhayu~ aba kahi richesā| nahiṃ tana rahā prathama bala lesā ||
jabahiṃ tribikrama bhe kharārī| taba maiṃ taruna raheu~ bala bhārī ||
do. bali bā~dhata prabhu bāḍheu so tanu barani na jāī|
ubhaya dharī maha~ dīnhī sāta pradacchina dhāi || 29 ||
aṅgada kahi jāu~ maiṃ pārā| jiya~ saṃsaya kachu phiratī bārā ||
jāmavanta kaha tumha saba lāyaka| paṭhia kimi saba hī kara nāyaka ||
kahi rīchapati sunu hanumānā| kā cupa sādhi rahehu balavānā ||
pavana tanaya bala pavana samānā| budhi bibeka bigyāna nidhānā ||
kavana so kāja kaṭhina jaga māhīṃ| jo nahiṃ hoi tāta tumha pāhīm ||
rāma kāja lagi taba avatārā| sunatahiṃ bhayu parvatākārā ||
kanaka barana tana teja birājā| mānahu apara girinha kara rājā ||
siṃhanāda kari bārahiṃ bārā| līlahīṃ nāṣu~ jalanidhi khārā ||
sahita sahāya rāvanahi mārī| ānu~ ihā~ trikūṭa upārī ||
jāmavanta maiṃ pū~chu~ tohī| ucita sikhāvanu dījahu mohī ||
etanā karahu tāta tumha jāī| sītahi dekhi kahahu sudhi āī ||
taba nija bhuja bala rājiva nainā| kautuka lāgi saṅga kapi senā ||
chaṃ. -kapi sena saṅga sa~ghāri nisicara rāmu sītahi ānihaiṃ|
trailoka pāvana sujasu sura muni nāradādi bakhānihaim ||
jo sunata gāvata kahata samujhata parama pada nara pāvī|
raghubīra pada pāthoja madhukara dāsa tulasī gāvī ||
do. bhava bheṣaja raghunātha jasu sunahi je nara aru nāri|
tinha kara sakala manoratha siddha karihi trisirāri || 30(ka) ||
so. nīlotpala tana syāma kāma koṭi sobhā adhika|
sunia tāsu guna grāma jāsu nāma agha khaga badhika || 30(kha) ||
māsapārāyaṇa, teīsavā~ viśrāma
iti śrīmadrāmacaritamānase sakalakalikaluṣavidhvaṃsane
caturtha sopānaḥ samāptaḥ|
(kiṣkindhākāṇḍa samāpta)
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.