Shri Rama Charita Manasa - Kishkindhakanda — Oriya Script

ଶ୍ରୀଗଣେଶାଯ ନମଃ

ଶ୍ରୀଜାନକୀଵଲ୍ଲଭୋ ଵିଜଯତେ

ଶ୍ରୀରାମଚରିତମାନସ

ଚତୁର୍ଥ ସୋପାନ (କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡ)

କୁନ୍ଦେନ୍ଦୀଵରସୁନ୍ଦରାଵତିବଲୌ ଵିଜ୍ଞାନଧାମାଵୁଭୌ

ଶୋଭାଢ୍ଯୌ ଵରଧନ୍ଵିନୌ ଶ୍ରୁତିନୁତୌ ଗୋଵିପ୍ରଵୃନ୍ଦପ୍ରିଯୌ।

ମାଯାମାନୁଷରୂପିଣୌ ରଘୁଵରୌ ସଦ୍ଧର୍ମଵର୍ମୌଂ ହିତୌ

ସୀତାନ୍ଵେଷଣତତ୍ପରୌ ପଥିଗତୌ ଭକ୍ତିପ୍ରଦୌ ତୌ ହି ନଃ ॥ 1 ॥

ବ୍ରହ୍ମାମ୍ଭୋଧିସମୁଦ୍ଭଵଂ କଲିମଲପ୍ରଧ୍ଵଂସନଂ ଚାଵ୍ଯଯଂ

ଶ୍ରୀମଚ୍ଛମ୍ଭୁମୁଖେନ୍ଦୁସୁନ୍ଦରଵରେ ସଂଶୋଭିତଂ ସର୍ଵଦା।

ସଂସାରାମଯଭେଷଜଂ ସୁଖକରଂ ଶ୍ରୀଜାନକୀଜୀଵନଂ

ଧନ୍ଯାସ୍ତେ କୃତିନଃ ପିବନ୍ତି ସତତଂ ଶ୍ରୀରାମନାମାମୃତମ୍ ॥ 2 ॥

ସୋ. ମୁକ୍ତି ଜନ୍ମ ମହି ଜାନି ଗ୍ଯାନ ଖାନି ଅଘ ହାନି କର

ଜହଁ ବସ ସମ୍ଭୁ ଭଵାନି ସୋ କାସୀ ସେଇଅ କସ ନ ॥

ଜରତ ସକଲ ସୁର ବୃନ୍ଦ ବିଷମ ଗରଲ ଜେହିଂ ପାନ କିଯ।

ତେହି ନ ଭଜସି ମନ ମନ୍ଦ କୋ କୃପାଲ ସଙ୍କର ସରିସ ॥

ଆଗେଂ ଚଲେ ବହୁରି ରଘୁରାଯା। ରିଷ୍ଯମୂକ ପରଵତ ନିଅରାଯା ॥

ତହଁ ରହ ସଚିଵ ସହିତ ସୁଗ୍ରୀଵା। ଆଵତ ଦେଖି ଅତୁଲ ବଲ ସୀଂଵା ॥

ଅତି ସଭୀତ କହ ସୁନୁ ହନୁମାନା। ପୁରୁଷ ଜୁଗଲ ବଲ ରୂପ ନିଧାନା ॥

ଧରି ବଟୁ ରୂପ ଦେଖୁ ତୈଂ ଜାଈ। କହେସୁ ଜାନି ଜିଯଁ ସଯନ ବୁଝାଈ ॥

ପଠେ ବାଲି ହୋହିଂ ମନ ମୈଲା। ଭାଗୌଂ ତୁରତ ତଜୌଂ ଯହ ସୈଲା ॥

ବିପ୍ର ରୂପ ଧରି କପି ତହଁ ଗଯୂ। ମାଥ ନାଇ ପୂଛତ ଅସ ଭଯୂ ॥

କୋ ତୁମ୍ହ ସ୍ଯାମଲ ଗୌର ସରୀରା। ଛତ୍ରୀ ରୂପ ଫିରହୁ ବନ ବୀରା ॥

କଠିନ ଭୂମି କୋମଲ ପଦ ଗାମୀ। କଵନ ହେତୁ ବିଚରହୁ ବନ ସ୍ଵାମୀ ॥

ମୃଦୁଲ ମନୋହର ସୁନ୍ଦର ଗାତା। ସହତ ଦୁସହ ବନ ଆତପ ବାତା ॥

କୀ ତୁମ୍ହ ତୀନି ଦେଵ ମହଁ କୋଊ। ନର ନାରାଯନ କୀ ତୁମ୍ହ ଦୋଊ ॥

ଦୋ. ଜଗ କାରନ ତାରନ ଭଵ ଭଞ୍ଜନ ଧରନୀ ଭାର।

କୀ ତୁମ୍ହ ଅକିଲ ଭୁଵନ ପତି ଲୀନ୍ହ ମନୁଜ ଅଵତାର ॥ 1 ॥

କୋସଲେସ ଦସରଥ କେ ଜାଏ । ହମ ପିତୁ ବଚନ ମାନି ବନ ଆଏ ॥

ନାମ ରାମ ଲଛିମନ ଦୂ ଭାଈ। ସଙ୍ଗ ନାରି ସୁକୁମାରି ସୁହାଈ ॥

ଇହାଁ ହରି ନିସିଚର ବୈଦେହୀ। ବିପ୍ର ଫିରହିଂ ହମ ଖୋଜତ ତେହୀ ॥

ଆପନ ଚରିତ କହା ହମ ଗାଈ। କହହୁ ବିପ୍ର ନିଜ କଥା ବୁଝାଈ ॥

ପ୍ରଭୁ ପହିଚାନି ପରେଉ ଗହି ଚରନା। ସୋ ସୁଖ ଉମା ନହିଂ ବରନା ॥

ପୁଲକିତ ତନ ମୁଖ ଆଵ ନ ବଚନା। ଦେଖତ ରୁଚିର ବେଷ କୈ ରଚନା ॥

ପୁନି ଧୀରଜୁ ଧରି ଅସ୍ତୁତି କୀନ୍ହୀ। ହରଷ ହୃଦଯଁ ନିଜ ନାଥହି ଚୀନ୍ହୀ ॥

ମୋର ନ୍ଯାଉ ମୈଂ ପୂଛା ସାଈଂ। ତୁମ୍ହ ପୂଛହୁ କସ ନର କୀ ନାଈମ୍ ॥

ତଵ ମାଯା ବସ ଫିରୁଁ ଭୁଲାନା। ତା ତେ ମୈଂ ନହିଂ ପ୍ରଭୁ ପହିଚାନା ॥

ଦୋ. ଏକୁ ମୈଂ ମନ୍ଦ ମୋହବସ କୁଟିଲ ହୃଦଯ ଅଗ୍ଯାନ।

ପୁନି ପ୍ରଭୁ ମୋହି ବିସାରେଉ ଦୀନବନ୍ଧୁ ଭଗଵାନ ॥ 2 ॥

ଜଦପି ନାଥ ବହୁ ଅଵଗୁନ ମୋରେଂ। ସେଵକ ପ୍ରଭୁହି ପରୈ ଜନି ଭୋରେମ୍ ॥

ନାଥ ଜୀଵ ତଵ ମାଯାଁ ମୋହା। ସୋ ନିସ୍ତରି ତୁମ୍ହାରେହିଂ ଛୋହା ॥

ତା ପର ମୈଂ ରଘୁବୀର ଦୋହାଈ। ଜାନୁଁ ନହିଂ କଛୁ ଭଜନ ଉପାଈ ॥

ସେଵକ ସୁତ ପତି ମାତୁ ଭରୋସେଂ। ରହି ଅସୋଚ ବନି ପ୍ରଭୁ ପୋସେମ୍ ॥

ଅସ କହି ପରେଉ ଚରନ ଅକୁଲାଈ। ନିଜ ତନୁ ପ୍ରଗଟି ପ୍ରୀତି ଉର ଛାଈ ॥

ତବ ରଘୁପତି ଉଠାଇ ଉର ଲାଵା। ନିଜ ଲୋଚନ ଜଲ ସୀଞ୍ଚି ଜୁଡ़ଆଵା ॥

ସୁନୁ କପି ଜିଯଁ ମାନସି ଜନି ଊନା। ତୈଂ ମମ ପ୍ରିଯ ଲଛିମନ ତେ ଦୂନା ॥

ସମଦରସୀ ମୋହି କହ ସବ କୋଊ। ସେଵକ ପ୍ରିଯ ଅନନ୍ଯଗତି ସୋଊ ॥

ଦୋ. ସୋ ଅନନ୍ଯ ଜାକେଂ ଅସି ମତି ନ ଟରି ହନୁମନ୍ତ।

ମୈଂ ସେଵକ ସଚରାଚର ରୂପ ସ୍ଵାମି ଭଗଵନ୍ତ ॥ 3 ॥

ଦେଖି ପଵନ ସୁତ ପତି ଅନୁକୂଲା। ହୃଦଯଁ ହରଷ ବୀତୀ ସବ ସୂଲା ॥

ନାଥ ସୈଲ ପର କପିପତି ରହୀ। ସୋ ସୁଗ୍ରୀଵ ଦାସ ତଵ ଅହୀ ॥

ତେହି ସନ ନାଥ ମଯତ୍ରୀ କୀଜେ। ଦୀନ ଜାନି ତେହି ଅଭଯ କରୀଜେ ॥

ସୋ ସୀତା କର ଖୋଜ କରାଇହି। ଜହଁ ତହଁ ମରକଟ କୋଟି ପଠାଇହି ॥

ଏହି ବିଧି ସକଲ କଥା ସମୁଝାଈ। ଲିଏ ଦୁଔ ଜନ ପୀଠି ଚଢ़ଆଈ ॥

ଜବ ସୁଗ୍ରୀଵଁ ରାମ କହୁଁ ଦେଖା। ଅତିସଯ ଜନ୍ମ ଧନ୍ଯ କରି ଲେଖା ॥

ସାଦର ମିଲେଉ ନାଇ ପଦ ମାଥା। ଭୈଣ୍ଟେଉ ଅନୁଜ ସହିତ ରଘୁନାଥା ॥

କପି କର ମନ ବିଚାର ଏହି ରୀତୀ। କରିହହିଂ ବିଧି ମୋ ସନ ଏ ପ୍ରୀତୀ ॥

ଦୋ. ତବ ହନୁମନ୍ତ ଉଭଯ ଦିସି କୀ ସବ କଥା ସୁନାଇ ॥

ପାଵକ ସାଖୀ ଦେଇ କରି ଜୋରୀ ପ୍ରୀତୀ ଦୃଢ़ଆଇ ॥ 4 ॥

କୀନ୍ହୀ ପ୍ରୀତି କଛୁ ବୀଚ ନ ରାଖା। ଲଛମିନ ରାମ ଚରିତ ସବ ଭାଷା ॥

କହ ସୁଗ୍ରୀଵ ନଯନ ଭରି ବାରୀ। ମିଲିହି ନାଥ ମିଥିଲେସକୁମାରୀ ॥

ମନ୍ତ୍ରିନ୍ହ ସହିତ ଇହାଁ ଏକ ବାରା। ବୈଠ ରହେଉଁ ମୈଂ କରତ ବିଚାରା ॥

ଗଗନ ପନ୍ଥ ଦେଖୀ ମୈଂ ଜାତା। ପରବସ ପରୀ ବହୁତ ବିଲପାତା ॥

ରାମ ରାମ ହା ରାମ ପୁକାରୀ। ହମହି ଦେଖି ଦୀନ୍ହେଉ ପଟ ଡାରୀ ॥

ମାଗା ରାମ ତୁରତ ତେହିଂ ଦୀନ୍ହା। ପଟ ଉର ଲାଇ ସୋଚ ଅତି କୀନ୍ହା ॥

କହ ସୁଗ୍ରୀଵ ସୁନହୁ ରଘୁବୀରା। ତଜହୁ ସୋଚ ମନ ଆନହୁ ଧୀରା ॥

ସବ ପ୍ରକାର କରିହୁଁ ସେଵକାଈ। ଜେହି ବିଧି ମିଲିହି ଜାନକୀ ଆଈ ॥

ଦୋ. ସଖା ବଚନ ସୁନି ହରଷେ କୃପାସିଧୁ ବଲସୀଂଵ।

କାରନ କଵନ ବସହୁ ବନ ମୋହି କହହୁ ସୁଗ୍ରୀଵ ॥ 5 ॥

ନାତ ବାଲି ଅରୁ ମୈଂ ଦ୍ଵୌ ଭାଈ। ପ୍ରୀତି ରହୀ କଛୁ ବରନି ନ ଜାଈ ॥

ମଯ ସୁତ ମାଯାଵୀ ତେହି ନ୍AUଁ। ଆଵା ସୋ ପ୍ରଭୁ ହମରେଂ ଗ୍AUଁ ॥

ଅର୍ଧ ରାତି ପୁର ଦ୍ଵାର ପୁକାରା। ବାଲୀ ରିପୁ ବଲ ସହୈ ନ ପାରା ॥

ଧାଵା ବାଲି ଦେଖି ସୋ ଭାଗା। ମୈଂ ପୁନି ଗଯୁଁ ବନ୍ଧୁ ସଁଗ ଲାଗା ॥

ଗିରିବର ଗୁହାଁ ପୈଠ ସୋ ଜାଈ। ତବ ବାଲୀଂ ମୋହି କହା ବୁଝାଈ ॥

ପରିଖେସୁ ମୋହି ଏକ ପଖଵାରା। ନହିଂ ଆଵୌଂ ତବ ଜାନେସୁ ମାରା ॥

ମାସ ଦିଵସ ତହଁ ରହେଉଁ ଖରାରୀ। ନିସରୀ ରୁଧିର ଧାର ତହଁ ଭାରୀ ॥

ବାଲି ହତେସି ମୋହି ମାରିହି ଆଈ। ସିଲା ଦେଇ ତହଁ ଚଲେଉଁ ପରାଈ ॥

ମନ୍ତ୍ରିନ୍ହ ପୁର ଦେଖା ବିନୁ ସାଈଂ। ଦୀନ୍ହେଉ ମୋହି ରାଜ ବରିଆଈ ॥

ବାଲି ତାହି ମାରି ଗୃହ ଆଵା। ଦେଖି ମୋହି ଜିଯଁ ଭେଦ ବଢ़ଆଵା ॥

ରିପୁ ସମ ମୋହି ମାରେସି ଅତି ଭାରୀ। ହରି ଲୀନ୍ହେସି ସର୍ବସୁ ଅରୁ ନାରୀ ॥

ତାକେଂ ଭଯ ରଘୁବୀର କୃପାଲା। ସକଲ ଭୁଵନ ମୈଂ ଫିରେଉଁ ବିହାଲା ॥

ଇହାଁ ସାପ ବସ ଆଵତ ନାହୀଂ। ତଦପି ସଭୀତ ରହୁଁ ମନ ମାହୀଁ ॥

ସୁନି ସେଵକ ଦୁଖ ଦୀନଦଯାଲା। ଫରକି ଉଠୀଂ ଦ୍ଵୈ ଭୁଜା ବିସାଲା ॥

ଦୋ. ସୁନୁ ସୁଗ୍ରୀଵ ମାରିହୁଁ ବାଲିହି ଏକହିଂ ବାନ।

ବ୍ରହ୍ମ ରୁଦ୍ର ସରନାଗତ ଗେଁ ନ ଉବରିହିଂ ପ୍ରାନ ॥ 6 ॥

ଜେ ନ ମିତ୍ର ଦୁଖ ହୋହିଂ ଦୁଖାରୀ। ତିନ୍ହହି ବିଲୋକତ ପାତକ ଭାରୀ ॥

ନିଜ ଦୁଖ ଗିରି ସମ ରଜ କରି ଜାନା। ମିତ୍ରକ ଦୁଖ ରଜ ମେରୁ ସମାନା ॥

ଜିନ୍ହ କେଂ ଅସି ମତି ସହଜ ନ ଆଈ। ତେ ସଠ କତ ହଠି କରତ ମିତାଈ ॥

କୁପଥ ନିଵାରି ସୁପନ୍ଥ ଚଲାଵା। ଗୁନ ପ୍ରଗଟେ ଅଵଗୁନନ୍ହି ଦୁରାଵା ॥

ଦେତ ଲେତ ମନ ସଙ୍କ ନ ଧରୀ। ବଲ ଅନୁମାନ ସଦା ହିତ କରୀ ॥

ବିପତି କାଲ କର ସତଗୁନ ନେହା। ଶ୍ରୁତି କହ ସନ୍ତ ମିତ୍ର ଗୁନ ଏହା ॥

ଆଗେଂ କହ ମୃଦୁ ବଚନ ବନାଈ। ପାଛେଂ ଅନହିତ ମନ କୁଟିଲାଈ ॥

ଜା କର ଚିତ ଅହି ଗତି ସମ ଭାଈ। ଅସ କୁମିତ୍ର ପରିହରେହି ଭଲାଈ ॥

ସେଵକ ସଠ ନୃପ କୃପନ କୁନାରୀ। କପଟୀ ମିତ୍ର ସୂଲ ସମ ଚାରୀ ॥

ସଖା ସୋଚ ତ୍ଯାଗହୁ ବଲ ମୋରେଂ। ସବ ବିଧି ଘଟବ କାଜ ମୈଂ ତୋରେମ୍ ॥

କହ ସୁଗ୍ରୀଵ ସୁନହୁ ରଘୁବୀରା। ବାଲି ମହାବଲ ଅତି ରନଧୀରା ॥

ଦୁନ୍ଦୁଭୀ ଅସ୍ଥି ତାଲ ଦେଖରାଏ। ବିନୁ ପ୍ରଯାସ ରଘୁନାଥ ଢହାଏ ॥

ଦେଖି ଅମିତ ବଲ ବାଢ़ଈ ପ୍ରୀତୀ। ବାଲି ବଧବ ଇନ୍ହ ଭି ପରତୀତୀ ॥

ବାର ବାର ନାଵି ପଦ ସୀସା। ପ୍ରଭୁହି ଜାନି ମନ ହରଷ କପୀସା ॥

ଉପଜା ଗ୍ଯାନ ବଚନ ତବ ବୋଲା। ନାଥ କୃପାଁ ମନ ଭଯୁ ଅଲୋଲା ॥

ସୁଖ ସମ୍ପତି ପରିଵାର ବଡ़ଆଈ। ସବ ପରିହରି କରିହୁଁ ସେଵକାଈ ॥

ଏ ସବ ରାମଭଗତି କେ ବାଧକ। କହହିଂ ସନ୍ତ ତବ ପଦ ଅଵରାଧକ ॥

ସତ୍ରୁ ମିତ୍ର ସୁଖ ଦୁଖ ଜଗ ମାହୀଂ। ମାଯା କୃତ ପରମାରଥ ନାହୀମ୍ ॥

ବାଲି ପରମ ହିତ ଜାସୁ ପ୍ରସାଦା। ମିଲେହୁ ରାମ ତୁମ୍ହ ସମନ ବିଷାଦା ॥

ସପନେଂ ଜେହି ସନ ହୋଇ ଲରାଈ। ଜାଗେଂ ସମୁଝତ ମନ ସକୁଚାଈ ॥

ଅବ ପ୍ରଭୁ କୃପା କରହୁ ଏହି ଭାଁତୀ। ସବ ତଜି ଭଜନୁ କରୌଂ ଦିନ ରାତୀ ॥

ସୁନି ବିରାଗ ସଞ୍ଜୁତ କପି ବାନୀ। ବୋଲେ ବିହଁସି ରାମୁ ଧନୁପାନୀ ॥

ଜୋ କଛୁ କହେହୁ ସତ୍ଯ ସବ ସୋଈ। ସଖା ବଚନ ମମ ମୃଷା ନ ହୋଈ ॥

ନଟ ମରକଟ ଇଵ ସବହି ନଚାଵତ। ରାମୁ ଖଗେସ ବେଦ ଅସ ଗାଵତ ॥

ଲୈ ସୁଗ୍ରୀଵ ସଙ୍ଗ ରଘୁନାଥା। ଚଲେ ଚାପ ସାଯକ ଗହି ହାଥା ॥

ତବ ରଘୁପତି ସୁଗ୍ରୀଵ ପଠାଵା। ଗର୍ଜେସି ଜାଇ ନିକଟ ବଲ ପାଵା ॥

ସୁନତ ବାଲି କ୍ରୋଧାତୁର ଧାଵା। ଗହି କର ଚରନ ନାରି ସମୁଝାଵା ॥

ସୁନୁ ପତି ଜିନ୍ହହି ମିଲେଉ ସୁଗ୍ରୀଵା। ତେ ଦ୍ଵୌ ବନ୍ଧୁ ତେଜ ବଲ ସୀଂଵା ॥

କୋସଲେସ ସୁତ ଲଛିମନ ରାମା। କାଲହୁ ଜୀତି ସକହିଂ ସଙ୍ଗ୍ରାମା ॥

ଦୋ. କହ ବାଲି ସୁନୁ ଭୀରୁ ପ୍ରିଯ ସମଦରସୀ ରଘୁନାଥ।

ଜୌଂ କଦାଚି ମୋହି ମାରହିଂ ତୌ ପୁନି ହୌଁ ସନାଥ ॥ 7 ॥

ଅସ କହି ଚଲା ମହା ଅଭିମାନୀ। ତୃନ ସମାନ ସୁଗ୍ରୀଵହି ଜାନୀ ॥

ଭିରେ ଉଭୌ ବାଲୀ ଅତି ତର୍ଜା । ମୁଠିକା ମାରି ମହାଧୁନି ଗର୍ଜା ॥

ତବ ସୁଗ୍ରୀଵ ବିକଲ ହୋଇ ଭାଗା। ମୁଷ୍ଟି ପ୍ରହାର ବଜ୍ର ସମ ଲାଗା ॥

ମୈଂ ଜୋ କହା ରଘୁବୀର କୃପାଲା। ବନ୍ଧୁ ନ ହୋଇ ମୋର ଯହ କାଲା ॥

ଏକରୂପ ତୁମ୍ହ ଭ୍ରାତା ଦୋଊ। ତେହି ଭ୍ରମ ତେଂ ନହିଂ ମାରେଉଁ ସୋଊ ॥

କର ପରସା ସୁଗ୍ରୀଵ ସରୀରା। ତନୁ ଭା କୁଲିସ ଗୀ ସବ ପୀରା ॥

ମେଲୀ କଣ୍ଠ ସୁମନ କୈ ମାଲା। ପଠଵା ପୁନି ବଲ ଦେଇ ବିସାଲା ॥

ପୁନି ନାନା ବିଧି ଭୀ ଲରାଈ। ବିଟପ ଓଟ ଦେଖହିଂ ରଘୁରାଈ ॥

ଦୋ. ବହୁ ଛଲ ବଲ ସୁଗ୍ରୀଵ କର ହିଯଁ ହାରା ଭଯ ମାନି।

ମାରା ବାଲି ରାମ ତବ ହୃଦଯ ମାଝ ସର ତାନି ॥ 8 ॥

ପରା ବିକଲ ମହି ସର କେ ଲାଗେଂ। ପୁନି ଉଠି ବୈଠ ଦେଖି ପ୍ରଭୁ ଆଗେମ୍ ॥

ସ୍ଯାମ ଗାତ ସିର ଜଟା ବନାଏଁ। ଅରୁନ ନଯନ ସର ଚାପ ଚଢ़ଆଏଁ ॥

ପୁନି ପୁନି ଚିତି ଚରନ ଚିତ ଦୀନ୍ହା। ସୁଫଲ ଜନ୍ମ ମାନା ପ୍ରଭୁ ଚୀନ୍ହା ॥

ହୃଦଯଁ ପ୍ରୀତି ମୁଖ ବଚନ କଠୋରା। ବୋଲା ଚିତି ରାମ କୀ ଓରା ॥

ଧର୍ମ ହେତୁ ଅଵତରେହୁ ଗୋସାଈ। ମାରେହୁ ମୋହି ବ୍ଯାଧ କୀ ନାଈ ॥

ମୈଂ ବୈରୀ ସୁଗ୍ରୀଵ ପିଆରା। ଅଵଗୁନ କବନ ନାଥ ମୋହି ମାରା ॥

ଅନୁଜ ବଧୂ ଭଗିନୀ ସୁତ ନାରୀ। ସୁନୁ ସଠ କନ୍ଯା ସମ ଏ ଚାରୀ ॥

ଇନ୍ହହି କୁଦ୍ଦଷ୍ଟି ବିଲୋକି ଜୋଈ। ତାହି ବଧେଂ କଛୁ ପାପ ନ ହୋଈ ॥

ମୁଢ़ ତୋହି ଅତିସଯ ଅଭିମାନା। ନାରି ସିଖାଵନ କରସି ନ କାନା ॥

ମମ ଭୁଜ ବଲ ଆଶ୍ରିତ ତେହି ଜାନୀ। ମାରା ଚହସି ଅଧମ ଅଭିମାନୀ ॥

ଦୋ. ସୁନହୁ ରାମ ସ୍ଵାମୀ ସନ ଚଲ ନ ଚାତୁରୀ ମୋରି।

ପ୍ରଭୁ ଅଜହୂଁ ମୈଂ ପାପୀ ଅନ୍ତକାଲ ଗତି ତୋରି ॥ 9 ॥

ସୁନତ ରାମ ଅତି କୋମଲ ବାନୀ। ବାଲି ସୀସ ପରସେଉ ନିଜ ପାନୀ ॥

ଅଚଲ କରୌଂ ତନୁ ରାଖହୁ ପ୍ରାନା। ବାଲି କହା ସୁନୁ କୃପାନିଧାନା ॥

ଜନ୍ମ ଜନ୍ମ ମୁନି ଜତନୁ କରାହୀଂ। ଅନ୍ତ ରାମ କହି ଆଵତ ନାହୀମ୍ ॥

ଜାସୁ ନାମ ବଲ ସଙ୍କର କାସୀ। ଦେତ ସବହି ସମ ଗତି ଅଵିନାସୀ ॥

ମମ ଲୋଚନ ଗୋଚର ସୋଇ ଆଵା। ବହୁରି କି ପ୍ରଭୁ ଅସ ବନିହି ବନାଵା ॥

ଛଂ. ସୋ ନଯନ ଗୋଚର ଜାସୁ ଗୁନ ନିତ ନେତି କହି ଶ୍ରୁତି ଗାଵହୀଂ।

ଜିତି ପଵନ ମନ ଗୋ ନିରସ କରି ମୁନି ଧ୍ଯାନ କବହୁଁକ ପାଵହୀମ୍ ॥

ମୋହି ଜାନି ଅତି ଅଭିମାନ ବସ ପ୍ରଭୁ କହେଉ ରାଖୁ ସରୀରହୀ।

ଅସ କଵନ ସଠ ହଠି କାଟି ସୁରତରୁ ବାରି କରିହି ବବୂରହୀ ॥ 1 ॥

ଅବ ନାଥ କରି କରୁନା ବିଲୋକହୁ ଦେହୁ ଜୋ ବର ମାଗୂଁ।

ଜେହିଂ ଜୋନି ଜନ୍ମୌଂ କର୍ମ ବସ ତହଁ ରାମ ପଦ ଅନୁରାଗୂଁ ॥

ଯହ ତନଯ ମମ ସମ ବିନଯ ବଲ କଲ୍ଯାନପ୍ରଦ ପ୍ରଭୁ ଲୀଜିଐ।

ଗହି ବାହଁ ସୁର ନର ନାହ ଆପନ ଦାସ ଅଙ୍ଗଦ କୀଜିଐ ॥ 2 ॥

ଦୋ. ରାମ ଚରନ ଦୃଢ़ ପ୍ରୀତି କରି ବାଲି କୀନ୍ହ ତନୁ ତ୍ଯାଗ।

ସୁମନ ମାଲ ଜିମି କଣ୍ଠ ତେ ଗିରତ ନ ଜାନି ନାଗ ॥ 10 ॥

ରାମ ବାଲି ନିଜ ଧାମ ପଠାଵା। ନଗର ଲୋଗ ସବ ବ୍ଯାକୁଲ ଧାଵା ॥

ନାନା ବିଧି ବିଲାପ କର ତାରା। ଛୂଟେ କେସ ନ ଦେହ ସଁଭାରା ॥

ତାରା ବିକଲ ଦେଖି ରଘୁରାଯା । ଦୀନ୍ହ ଗ୍ଯାନ ହରି ଲୀନ୍ହୀ ମାଯା ॥

ଛିତି ଜଲ ପାଵକ ଗଗନ ସମୀରା। ପଞ୍ଚ ରଚିତ ଅତି ଅଧମ ସରୀରା ॥

ପ୍ରଗଟ ସୋ ତନୁ ତଵ ଆଗେଂ ସୋଵା। ଜୀଵ ନିତ୍ଯ କେହି ଲଗି ତୁମ୍ହ ରୋଵା ॥

ଉପଜା ଗ୍ଯାନ ଚରନ ତବ ଲାଗୀ। ଲୀନ୍ହେସି ପରମ ଭଗତି ବର ମାଗୀ ॥

ଉମା ଦାରୁ ଜୋଷିତ କୀ ନାଈ। ସବହି ନଚାଵତ ରାମୁ ଗୋସାଈ ॥

ତବ ସୁଗ୍ରୀଵହି ଆଯସୁ ଦୀନ୍ହା। ମୃତକ କର୍ମ ବିଧିବତ ସବ କୀନ୍ହା ॥

ରାମ କହା ଅନୁଜହି ସମୁଝାଈ। ରାଜ ଦେହୁ ସୁଗ୍ରୀଵହି ଜାଈ ॥

ରଘୁପତି ଚରନ ନାଇ କରି ମାଥା। ଚଲେ ସକଲ ପ୍ରେରିତ ରଘୁନାଥା ॥

ଦୋ. ଲଛିମନ ତୁରତ ବୋଲାଏ ପୁରଜନ ବିପ୍ର ସମାଜ।

ରାଜୁ ଦୀନ୍ହ ସୁଗ୍ରୀଵ କହଁ ଅଙ୍ଗଦ କହଁ ଜୁବରାଜ ॥ 11 ॥

ଉମା ରାମ ସମ ହିତ ଜଗ ମାହୀଂ। ଗୁରୁ ପିତୁ ମାତୁ ବନ୍ଧୁ ପ୍ରଭୁ ନାହୀମ୍ ॥

ସୁର ନର ମୁନି ସବ କୈ ଯହ ରୀତୀ। ସ୍ଵାରଥ ଲାଗି କରହିଂ ସବ ପ୍ରୀତୀ ॥

ବାଲି ତ୍ରାସ ବ୍ଯାକୁଲ ଦିନ ରାତୀ। ତନ ବହୁ ବ୍ରନ ଚିନ୍ତାଁ ଜର ଛାତୀ ॥

ସୋଇ ସୁଗ୍ରୀଵ କୀନ୍ହ କପିର୍AU। ଅତି କୃପାଲ ରଘୁବୀର ସୁଭ୍AU ॥

ଜାନତହୁଁ ଅସ ପ୍ରଭୁ ପରିହରହୀଂ। କାହେ ନ ବିପତି ଜାଲ ନର ପରହୀମ୍ ॥

ପୁନି ସୁଗ୍ରୀଵହି ଲୀନ୍ହ ବୋଲାଈ। ବହୁ ପ୍ରକାର ନୃପନୀତି ସିଖାଈ ॥

କହ ପ୍ରଭୁ ସୁନୁ ସୁଗ୍ରୀଵ ହରୀସା। ପୁର ନ ଜାଉଁ ଦସ ଚାରି ବରୀସା ॥

ଗତ ଗ୍ରୀଷମ ବରଷା ରିତୁ ଆଈ। ରହିହୁଁ ନିକଟ ସୈଲ ପର ଛାଈ ॥

ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ କରହୁ ତୁମ୍ହ ରାଜୂ। ସନ୍ତତ ହୃଦଯ ଧରେହୁ ମମ କାଜୂ ॥

ଜବ ସୁଗ୍ରୀଵ ଭଵନ ଫିରି ଆଏ। ରାମୁ ପ୍ରବରଷନ ଗିରି ପର ଛାଏ ॥

ଦୋ. ପ୍ରଥମହିଂ ଦେଵନ୍ହ ଗିରି ଗୁହା ରାଖେଉ ରୁଚିର ବନାଇ।

ରାମ କୃପାନିଧି କଛୁ ଦିନ ବାସ କରହିଙ୍ଗେ ଆଇ ॥ 12 ॥

ସୁନ୍ଦର ବନ କୁସୁମିତ ଅତି ସୋଭା। ଗୁଞ୍ଜତ ମଧୁପ ନିକର ମଧୁ ଲୋଭା ॥

କନ୍ଦ ମୂଲ ଫଲ ପତ୍ର ସୁହାଏ। ଭେ ବହୁତ ଜବ ତେ ପ୍ରଭୁ ଆଏ ॥

ଦେଖି ମନୋହର ସୈଲ ଅନୂପା। ରହେ ତହଁ ଅନୁଜ ସହିତ ସୁରଭୂପା ॥

ମଧୁକର ଖଗ ମୃଗ ତନୁ ଧରି ଦେଵା। କରହିଂ ସିଦ୍ଧ ମୁନି ପ୍ରଭୁ କୈ ସେଵା ॥

ମଙ୍ଗଲରୁପ ଭଯୁ ବନ ତବ ତେ । କୀନ୍ହ ନିଵାସ ରମାପତି ଜବ ତେ ॥

ଫଟିକ ସିଲା ଅତି ସୁଭ୍ର ସୁହାଈ। ସୁଖ ଆସୀନ ତହାଁ ଦ୍ଵୌ ଭାଈ ॥

କହତ ଅନୁଜ ସନ କଥା ଅନେକା। ଭଗତି ବିରତି ନୃପନୀତି ବିବେକା ॥

ବରଷା କାଲ ମେଘ ନଭ ଛାଏ। ଗରଜତ ଲାଗତ ପରମ ସୁହାଏ ॥

ଦୋ. ଲଛିମନ ଦେଖୁ ମୋର ଗନ ନାଚତ ବାରିଦ ପୈଖି।

ଗୃହୀ ବିରତି ରତ ହରଷ ଜସ ବିଷ୍ନୁ ଭଗତ କହୁଁ ଦେଖି ॥ 13 ॥

ଘନ ଘମଣ୍ଡ ନଭ ଗରଜତ ଘୋରା। ପ୍ରିଯା ହୀନ ଡରପତ ମନ ମୋରା ॥

ଦାମିନି ଦମକ ରହ ନ ଘନ ମାହୀଂ। ଖଲ କୈ ପ୍ରୀତି ଜଥା ଥିର ନାହୀମ୍ ॥

ବରଷହିଂ ଜଲଦ ଭୂମି ନିଅରାଏଁ। ଜଥା ନଵହିଂ ବୁଧ ବିଦ୍ଯା ପାଏଁ ॥

ବୂଁଦ ଅଘାତ ସହହିଂ ଗିରି କୈଂସେମ୍ । ଖଲ କେ ବଚନ ସନ୍ତ ସହ ଜୈସେମ୍ ॥

ଛୁଦ୍ର ନଦୀଂ ଭରି ଚଲୀଂ ତୋରାଈ। ଜସ ଥୋରେହୁଁ ଧନ ଖଲ ଇତରାଈ ॥

ଭୂମି ପରତ ଭା ଢାବର ପାନୀ। ଜନୁ ଜୀଵହି ମାଯା ଲପଟାନୀ ॥

ସମିଟି ସମିଟି ଜଲ ଭରହିଂ ତଲାଵା। ଜିମି ସଦଗୁନ ସଜ୍ଜନ ପହିଂ ଆଵା ॥

ସରିତା ଜଲ ଜଲନିଧି ମହୁଁ ଜାଈ। ହୋଈ ଅଚଲ ଜିମି ଜିଵ ହରି ପାଈ ॥

ଦୋ. ହରିତ ଭୂମି ତୃନ ସଙ୍କୁଲ ସମୁଝି ପରହିଂ ନହିଂ ପନ୍ଥ।

ଜିମି ପାଖଣ୍ଡ ବାଦ ତେଂ ଗୁପ୍ତ ହୋହିଂ ସଦଗ୍ରନ୍ଥ ॥ 14 ॥

ଦାଦୁର ଧୁନି ଚହୁ ଦିସା ସୁହାଈ। ବେଦ ପଢ़ହିଂ ଜନୁ ବଟୁ ସମୁଦାଈ ॥

ନଵ ପଲ୍ଲଵ ଭେ ବିଟପ ଅନେକା। ସାଧକ ମନ ଜସ ମିଲେଂ ବିବେକା ॥

ଅର୍କ ଜବାସ ପାତ ବିନୁ ଭଯୂ। ଜସ ସୁରାଜ ଖଲ ଉଦ୍ଯମ ଗଯୂ ॥

ଖୋଜତ କତହୁଁ ମିଲି ନହିଂ ଧୂରୀ। କରି କ୍ରୋଧ ଜିମି ଧରମହି ଦୂରୀ ॥

ସସି ସମ୍ପନ୍ନ ସୋହ ମହି କୈସୀ। ଉପକାରୀ କୈ ସମ୍ପତି ଜୈସୀ ॥

ନିସି ତମ ଘନ ଖଦ୍ଯୋତ ବିରାଜା। ଜନୁ ଦମ୍ଭିନ୍ହ କର ମିଲା ସମାଜା ॥

ମହାବୃଷ୍ଟି ଚଲି ଫୂଟି କିଆରୀମ୍ । ଜିମି ସୁତନ୍ତ୍ର ଭେଁ ବିଗରହିଂ ନାରୀମ୍ ॥

କୃଷୀ ନିରାଵହିଂ ଚତୁର କିସାନା। ଜିମି ବୁଧ ତଜହିଂ ମୋହ ମଦ ମାନା ॥

ଦେଖିଅତ ଚକ୍ରବାକ ଖଗ ନାହୀଂ। କଲିହି ପାଇ ଜିମି ଧର୍ମ ପରାହୀମ୍ ॥

ଊଷର ବରଷି ତୃନ ନହିଂ ଜାମା। ଜିମି ହରିଜନ ହିଯଁ ଉପଜ ନ କାମା ॥

ବିବିଧ ଜନ୍ତୁ ସଙ୍କୁଲ ମହି ଭ୍ରାଜା। ପ୍ରଜା ବାଢ़ ଜିମି ପାଇ ସୁରାଜା ॥

ଜହଁ ତହଁ ରହେ ପଥିକ ଥକି ନାନା। ଜିମି ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଗନ ଉପଜେଂ ଗ୍ଯାନା ॥

ଦୋ. କବହୁଁ ପ୍ରବଲ ବହ ମାରୁତ ଜହଁ ତହଁ ମେଘ ବିଲାହିଂ।

ଜିମି କପୂତ କେ ଉପଜେଂ କୁଲ ସଦ୍ଧର୍ମ ନସାହିମ୍ ॥ 15(କ) ॥

କବହୁଁ ଦିଵସ ମହଁ ନିବିଡ़ ତମ କବହୁଁକ ପ୍ରଗଟ ପତଙ୍ଗ।

ବିନସି ଉପଜି ଗ୍ଯାନ ଜିମି ପାଇ କୁସଙ୍ଗ ସୁସଙ୍ଗ ॥ 15(ଖ) ॥

ବରଷା ବିଗତ ସରଦ ରିତୁ ଆଈ। ଲଛିମନ ଦେଖହୁ ପରମ ସୁହାଈ ॥

ଫୂଲେଂ କାସ ସକଲ ମହି ଛାଈ। ଜନୁ ବରଷାଁ କୃତ ପ୍ରଗଟ ବୁଢ़ଆଈ ॥

ଉଦିତ ଅଗସ୍ତି ପନ୍ଥ ଜଲ ସୋଷା। ଜିମି ଲୋଭହି ସୋଷି ସନ୍ତୋଷା ॥

ସରିତା ସର ନିର୍ମଲ ଜଲ ସୋହା। ସନ୍ତ ହୃଦଯ ଜସ ଗତ ମଦ ମୋହା ॥

ରସ ରସ ସୂଖ ସରିତ ସର ପାନୀ। ମମତା ତ୍ଯାଗ କରହିଂ ଜିମି ଗ୍ଯାନୀ ॥

ଜାନି ସରଦ ରିତୁ ଖଞ୍ଜନ ଆଏ। ପାଇ ସମଯ ଜିମି ସୁକୃତ ସୁହାଏ ॥

ପଙ୍କ ନ ରେନୁ ସୋହ ଅସି ଧରନୀ। ନୀତି ନିପୁନ ନୃପ କୈ ଜସି କରନୀ ॥

ଜଲ ସଙ୍କୋଚ ବିକଲ ଭିଁ ମୀନା। ଅବୁଧ କୁଟୁମ୍ବୀ ଜିମି ଧନହୀନା ॥

ବିନୁ ଧନ ନିର୍ମଲ ସୋହ ଅକାସା। ହରିଜନ ଇଵ ପରିହରି ସବ ଆସା ॥

କହୁଁ କହୁଁ ବୃଷ୍ଟି ସାରଦୀ ଥୋରୀ। କୌ ଏକ ପାଵ ଭଗତି ଜିମି ମୋରୀ ॥

ଦୋ. ଚଲେ ହରଷି ତଜି ନଗର ନୃପ ତାପସ ବନିକ ଭିଖାରି।

ଜିମି ହରିଭଗତ ପାଇ ଶ୍ରମ ତଜହି ଆଶ୍ରମୀ ଚାରି ॥ 16 ॥

ସୁଖୀ ମୀନ ଜେ ନୀର ଅଗାଧା। ଜିମି ହରି ସରନ ନ ଏକୁ ବାଧା ॥

ଫୂଲେଂ କମଲ ସୋହ ସର କୈସା। ନିର୍ଗୁନ ବ୍ରହ୍ମ ସଗୁନ ଭେଁ ଜୈସା ॥

ଗୁଞ୍ଜତ ମଧୁକର ମୁଖର ଅନୂପା। ସୁନ୍ଦର ଖଗ ରଵ ନାନା ରୂପା ॥

ଚକ୍ରବାକ ମନ ଦୁଖ ନିସି ପୈଖୀ। ଜିମି ଦୁର୍ଜନ ପର ସମ୍ପତି ଦେଖୀ ॥

ଚାତକ ରଟତ ତୃଷା ଅତି ଓହୀ। ଜିମି ସୁଖ ଲହି ନ ସଙ୍କରଦ୍ରୋହୀ ॥

ସରଦାତପ ନିସି ସସି ଅପହରୀ। ସନ୍ତ ଦରସ ଜିମି ପାତକ ଟରୀ ॥

ଦେଖି ଇନ୍ଦୁ ଚକୋର ସମୁଦାଈ। ଚିତଵତହିଂ ଜିମି ହରିଜନ ହରି ପାଈ ॥

ମସକ ଦଂସ ବୀତେ ହିମ ତ୍ରାସା। ଜିମି ଦ୍ଵିଜ ଦ୍ରୋହ କିଏଁ କୁଲ ନାସା ॥

ଦୋ. ଭୂମି ଜୀଵ ସଙ୍କୁଲ ରହେ ଗେ ସରଦ ରିତୁ ପାଇ।

ସଦଗୁର ମିଲେ ଜାହିଂ ଜିମି ସଂସଯ ଭ୍ରମ ସମୁଦାଇ ॥ 17 ॥

ବରଷା ଗତ ନିର୍ମଲ ରିତୁ ଆଈ। ସୁଧି ନ ତାତ ସୀତା କୈ ପାଈ ॥

ଏକ ବାର କୈସେହୁଁ ସୁଧି ଜାନୌଂ। କାଲହୁ ଜୀତ ନିମିଷ ମହୁଁ ଆନୌମ୍ ॥

କତହୁଁ ରହୁ ଜୌଂ ଜୀଵତି ହୋଈ। ତାତ ଜତନ କରି ଆନେଉଁ ସୋଈ ॥

ସୁଗ୍ରୀଵହୁଁ ସୁଧି ମୋରି ବିସାରୀ। ପାଵା ରାଜ କୋସ ପୁର ନାରୀ ॥

ଜେହିଂ ସାଯକ ମାରା ମୈଂ ବାଲୀ। ତେହିଂ ସର ହତୌଂ ମୂଢ़ କହଁ କାଲୀ ॥

ଜାସୁ କୃପାଁ ଛୂଟହୀଂ ମଦ ମୋହା। ତା କହୁଁ ଉମା କି ସପନେହୁଁ କୋହା ॥

ଜାନହିଂ ଯହ ଚରିତ୍ର ମୁନି ଗ୍ଯାନୀ। ଜିନ୍ହ ରଘୁବୀର ଚରନ ରତି ମାନୀ ॥

ଲଛିମନ କ୍ରୋଧଵନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଜାନା। ଧନୁଷ ଚଢ़ଆଇ ଗହେ କର ବାନା ॥

ଦୋ. ତବ ଅନୁଜହି ସମୁଝାଵା ରଘୁପତି କରୁନା ସୀଂଵ ॥

ଭଯ ଦେଖାଇ ଲୈ ଆଵହୁ ତାତ ସଖା ସୁଗ୍ରୀଵ ॥ 18 ॥

ଇହାଁ ପଵନସୁତ ହୃଦଯଁ ବିଚାରା। ରାମ କାଜୁ ସୁଗ୍ରୀଵଁ ବିସାରା ॥

ନିକଟ ଜାଇ ଚରନନ୍ହି ସିରୁ ନାଵା। ଚାରିହୁ ବିଧି ତେହି କହି ସମୁଝାଵା ॥

ସୁନି ସୁଗ୍ରୀଵଁ ପରମ ଭଯ ମାନା। ବିଷଯଁ ମୋର ହରି ଲୀନ୍ହେଉ ଗ୍ଯାନା ॥

ଅବ ମାରୁତସୁତ ଦୂତ ସମୂହା। ପଠଵହୁ ଜହଁ ତହଁ ବାନର ଜୂହା ॥

କହହୁ ପାଖ ମହୁଁ ଆଵ ନ ଜୋଈ। ମୋରେଂ କର ତା କର ବଧ ହୋଈ ॥

ତବ ହନୁମନ୍ତ ବୋଲାଏ ଦୂତା। ସବ କର କରି ସନମାନ ବହୂତା ॥

ଭଯ ଅରୁ ପ୍ରୀତି ନୀତି ଦେଖାଈ। ଚଲେ ସକଲ ଚରନନ୍ହି ସିର ନାଈ ॥

ଏହି ଅଵସର ଲଛିମନ ପୁର ଆଏ। କ୍ରୋଧ ଦେଖି ଜହଁ ତହଁ କପି ଧାଏ ॥

ଦୋ. ଧନୁଷ ଚଢ़ଆଇ କହା ତବ ଜାରି କରୁଁ ପୁର ଛାର।

ବ୍ଯାକୁଲ ନଗର ଦେଖି ତବ ଆଯୁ ବାଲିକୁମାର ॥ 19 ॥

ଚରନ ନାଇ ସିରୁ ବିନତୀ କୀନ୍ହୀ। ଲଛିମନ ଅଭଯ ବାଁହ ତେହି ଦୀନ୍ହୀ ॥

କ୍ରୋଧଵନ୍ତ ଲଛିମନ ସୁନି କାନା। କହ କପୀସ ଅତି ଭଯଁ ଅକୁଲାନା ॥

ସୁନୁ ହନୁମନ୍ତ ସଙ୍ଗ ଲୈ ତାରା। କରି ବିନତୀ ସମୁଝାଉ କୁମାରା ॥

ତାରା ସହିତ ଜାଇ ହନୁମାନା। ଚରନ ବନ୍ଦି ପ୍ରଭୁ ସୁଜସ ବଖାନା ॥

କରି ବିନତୀ ମନ୍ଦିର ଲୈ ଆଏ। ଚରନ ପଖାରି ପଲଁଗ ବୈଠାଏ ॥

ତବ କପୀସ ଚରନନ୍ହି ସିରୁ ନାଵା। ଗହି ଭୁଜ ଲଛିମନ କଣ୍ଠ ଲଗାଵା ॥

ନାଥ ବିଷଯ ସମ ମଦ କଛୁ ନାହୀଂ। ମୁନି ମନ ମୋହ କରି ଛନ ମାହୀମ୍ ॥

ସୁନତ ବିନୀତ ବଚନ ସୁଖ ପାଵା। ଲଛିମନ ତେହି ବହୁ ବିଧି ସମୁଝାଵା ॥

ପଵନ ତନଯ ସବ କଥା ସୁନାଈ। ଜେହି ବିଧି ଗେ ଦୂତ ସମୁଦାଈ ॥

ଦୋ. ହରଷି ଚଲେ ସୁଗ୍ରୀଵ ତବ ଅଙ୍ଗଦାଦି କପି ସାଥ।

ରାମାନୁଜ ଆଗେଂ କରି ଆଏ ଜହଁ ରଘୁନାଥ ॥ 20 ॥

ନାଇ ଚରନ ସିରୁ କହ କର ଜୋରୀ। ନାଥ ମୋହି କଛୁ ନାହିନ ଖୋରୀ ॥

ଅତିସଯ ପ୍ରବଲ ଦେଵ ତବ ମାଯା। ଛୂଟି ରାମ କରହୁ ଜୌଂ ଦାଯା ॥

ବିଷଯ ବସ୍ଯ ସୁର ନର ମୁନି ସ୍ଵାମୀ। ମୈଂ ପାଵଁର ପସୁ କପି ଅତି କାମୀ ॥

ନାରି ନଯନ ସର ଜାହି ନ ଲାଗା। ଘୋର କ୍ରୋଧ ତମ ନିସି ଜୋ ଜାଗା ॥

ଲୋଭ ପାଁସ ଜେହିଂ ଗର ନ ବଁଧାଯା। ସୋ ନର ତୁମ୍ହ ସମାନ ରଘୁରାଯା ॥

ଯହ ଗୁନ ସାଧନ ତେଂ ନହିଂ ହୋଈ। ତୁମ୍ହରୀ କୃପାଁ ପାଵ କୋଇ କୋଈ ॥

ତବ ରଘୁପତି ବୋଲେ ମୁସକାଈ। ତୁମ୍ହ ପ୍ରିଯ ମୋହି ଭରତ ଜିମି ଭାଈ ॥

ଅବ ସୋଇ ଜତନୁ କରହୁ ମନ ଲାଈ। ଜେହି ବିଧି ସୀତା କୈ ସୁଧି ପାଈ ॥

ଦୋ. ଏହି ବିଧି ହୋତ ବତକହୀ ଆଏ ବାନର ଜୂଥ।

ନାନା ବରନ ସକଲ ଦିସି ଦେଖିଅ କୀସ ବରୁଥ ॥ 21 ॥

ବାନର କଟକ ଉମା ମେଂ ଦେଖା। ସୋ ମୂରୁଖ ଜୋ କରନ ଚହ ଲେଖା ॥

ଆଇ ରାମ ପଦ ନାଵହିଂ ମାଥା। ନିରଖି ବଦନୁ ସବ ହୋହିଂ ସନାଥା ॥

ଅସ କପି ଏକ ନ ସେନା ମାହୀଂ। ରାମ କୁସଲ ଜେହି ପୂଛୀ ନାହୀମ୍ ॥

ଯହ କଛୁ ନହିଂ ପ୍ରଭୁ କି ଅଧିକାଈ। ବିସ୍ଵରୂପ ବ୍ଯାପକ ରଘୁରାଈ ॥

ଠାଢ़ଏ ଜହଁ ତହଁ ଆଯସୁ ପାଈ। କହ ସୁଗ୍ରୀଵ ସବହି ସମୁଝାଈ ॥

ରାମ କାଜୁ ଅରୁ ମୋର ନିହୋରା। ବାନର ଜୂଥ ଜାହୁ ଚହୁଁ ଓରା ॥

ଜନକସୁତା କହୁଁ ଖୋଜହୁ ଜାଈ। ମାସ ଦିଵସ ମହଁ ଆଏହୁ ଭାଈ ॥

ଅଵଧି ମେଟି ଜୋ ବିନୁ ସୁଧି ପାଏଁ। ଆଵି ବନିହି ସୋ ମୋହି ମରାଏଁ ॥

ଦୋ. ବଚନ ସୁନତ ସବ ବାନର ଜହଁ ତହଁ ଚଲେ ତୁରନ୍ତ ।

ତବ ସୁଗ୍ରୀଵଁ ବୋଲାଏ ଅଙ୍ଗଦ ନଲ ହନୁମନ୍ତ ॥ 22 ॥

ସୁନହୁ ନୀଲ ଅଙ୍ଗଦ ହନୁମାନା। ଜାମଵନ୍ତ ମତିଧୀର ସୁଜାନା ॥

ସକଲ ସୁଭଟ ମିଲି ଦଚ୍ଛିନ ଜାହୂ। ସୀତା ସୁଧି ପୂଁଛେଉ ସବ କାହୂ ॥

ମନ କ୍ରମ ବଚନ ସୋ ଜତନ ବିଚାରେହୁ। ରାମଚନ୍ଦ୍ର କର କାଜୁ ସଁଵାରେହୁ ॥

ଭାନୁ ପୀଠି ସେଇଅ ଉର ଆଗୀ। ସ୍ଵାମିହି ସର୍ବ ଭାଵ ଛଲ ତ୍ଯାଗୀ ॥

ତଜି ମାଯା ସେଇଅ ପରଲୋକା। ମିଟହିଂ ସକଲ ଭଵ ସମ୍ଭଵ ସୋକା ॥

ଦେହ ଧରେ କର ଯହ ଫଲୁ ଭାଈ। ଭଜିଅ ରାମ ସବ କାମ ବିହାଈ ॥

ସୋଇ ଗୁନଗ୍ଯ ସୋଈ ବଡ़ଭାଗୀ । ଜୋ ରଘୁବୀର ଚରନ ଅନୁରାଗୀ ॥

ଆଯସୁ ମାଗି ଚରନ ସିରୁ ନାଈ। ଚଲେ ହରଷି ସୁମିରତ ରଘୁରାଈ ॥

ପାଛେଂ ପଵନ ତନଯ ସିରୁ ନାଵା। ଜାନି କାଜ ପ୍ରଭୁ ନିକଟ ବୋଲାଵା ॥

ପରସା ସୀସ ସରୋରୁହ ପାନୀ। କରମୁଦ୍ରିକା ଦୀନ୍ହି ଜନ ଜାନୀ ॥

ବହୁ ପ୍ରକାର ସୀତହି ସମୁଝାଏହୁ। କହି ବଲ ବିରହ ବେଗି ତୁମ୍ହ ଆଏହୁ ॥

ହନୁମତ ଜନ୍ମ ସୁଫଲ କରି ମାନା। ଚଲେଉ ହୃଦଯଁ ଧରି କୃପାନିଧାନା ॥

ଜଦ୍ଯପି ପ୍ରଭୁ ଜାନତ ସବ ବାତା। ରାଜନୀତି ରାଖତ ସୁରତ୍ରାତା ॥

ଦୋ. ଚଲେ ସକଲ ବନ ଖୋଜତ ସରିତା ସର ଗିରି ଖୋହ।

ରାମ କାଜ ଲଯଲୀନ ମନ ବିସରା ତନ କର ଛୋହ ॥ 23 ॥

କତହୁଁ ହୋଇ ନିସିଚର ସୈଂ ଭେଟା। ପ୍ରାନ ଲେହିଂ ଏକ ଏକ ଚପେଟା ॥

ବହୁ ପ୍ରକାର ଗିରି କାନନ ହେରହିଂ। କୌ ମୁନି ମିଲତ ତାହି ସବ ଘେରହିମ୍ ॥

ଲାଗି ତୃଷା ଅତିସଯ ଅକୁଲାନେ। ମିଲି ନ ଜଲ ଘନ ଗହନ ଭୁଲାନେ ॥

ମନ ହନୁମାନ କୀନ୍ହ ଅନୁମାନା। ମରନ ଚହତ ସବ ବିନୁ ଜଲ ପାନା ॥

ଚଢ़ଇ ଗିରି ସିଖର ଚହୂଁ ଦିସି ଦେଖା। ଭୂମି ବିବିର ଏକ କୌତୁକ ପେଖା ॥

ଚକ୍ରବାକ ବକ ହଂସ ଉଡ़ଆହୀଂ। ବହୁତକ ଖଗ ପ୍ରବିସହିଂ ତେହି ମାହୀମ୍ ॥

ଗିରି ତେ ଉତରି ପଵନସୁତ ଆଵା। ସବ କହୁଁ ଲୈ ସୋଇ ବିବର ଦେଖାଵା ॥

ଆଗେଂ କୈ ହନୁମନ୍ତହି ଲୀନ୍ହା। ପୈଠେ ବିବର ବିଲମ୍ବୁ ନ କୀନ୍ହା ॥

ଦୋ. ଦୀଖ ଜାଇ ଉପଵନ ବର ସର ବିଗସିତ ବହୁ କଞ୍ଜ।

ମନ୍ଦିର ଏକ ରୁଚିର ତହଁ ବୈଠି ନାରି ତପ ପୁଞ୍ଜ ॥ 24 ॥

ଦୂରି ତେ ତାହି ସବନ୍ହି ସିର ନାଵା। ପୂଛେଂ ନିଜ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସୁନାଵା ॥

ତେହିଂ ତବ କହା କରହୁ ଜଲ ପାନା। ଖାହୁ ସୁରସ ସୁନ୍ଦର ଫଲ ନାନା ॥

ମଜ୍ଜନୁ କୀନ୍ହ ମଧୁର ଫଲ ଖାଏ। ତାସୁ ନିକଟ ପୁନି ସବ ଚଲି ଆଏ ॥

ତେହିଂ ସବ ଆପନି କଥା ସୁନାଈ। ମୈଂ ଅବ ଜାବ ଜହାଁ ରଘୁରାଈ ॥

ମୂଦହୁ ନଯନ ବିବର ତଜି ଜାହୂ। ପୈହହୁ ସୀତହି ଜନି ପଛିତାହୂ ॥

ନଯନ ମୂଦି ପୁନି ଦେଖହିଂ ବୀରା। ଠାଢ़ଏ ସକଲ ସିନ୍ଧୁ କେଂ ତୀରା ॥

ସୋ ପୁନି ଗୀ ଜହାଁ ରଘୁନାଥା। ଜାଇ କମଲ ପଦ ନାଏସି ମାଥା ॥

ନାନା ଭାଁତି ବିନଯ ତେହିଂ କୀନ୍ହୀ। ଅନପାଯନୀ ଭଗତି ପ୍ରଭୁ ଦୀନ୍ହୀ ॥

ଦୋ. ବଦରୀବନ କହୁଁ ସୋ ଗୀ ପ୍ରଭୁ ଅଗ୍ଯା ଧରି ସୀସ ।

ଉର ଧରି ରାମ ଚରନ ଜୁଗ ଜେ ବନ୍ଦତ ଅଜ ଈସ ॥ 25 ॥

ଇହାଁ ବିଚାରହିଂ କପି ମନ ମାହୀଂ। ବୀତୀ ଅଵଧି କାଜ କଛୁ ନାହୀମ୍ ॥

ସବ ମିଲି କହହିଂ ପରସ୍ପର ବାତା। ବିନୁ ସୁଧି ଲେଁ କରବ କା ଭ୍ରାତା ॥

କହ ଅଙ୍ଗଦ ଲୋଚନ ଭରି ବାରୀ। ଦୁହୁଁ ପ୍ରକାର ଭି ମୃତ୍ଯୁ ହମାରୀ ॥

ଇହାଁ ନ ସୁଧି ସୀତା କୈ ପାଈ। ଉହାଁ ଗେଁ ମାରିହି କପିରାଈ ॥

ପିତା ବଧେ ପର ମାରତ ମୋହୀ। ରାଖା ରାମ ନିହୋର ନ ଓହୀ ॥

ପୁନି ପୁନି ଅଙ୍ଗଦ କହ ସବ ପାହୀଂ। ମରନ ଭଯୁ କଛୁ ସଂସଯ ନାହୀମ୍ ॥

ଅଙ୍ଗଦ ବଚନ ସୁନତ କପି ବୀରା। ବୋଲି ନ ସକହିଂ ନଯନ ବହ ନୀରା ॥

ଛନ ଏକ ସୋଚ ମଗନ ହୋଇ ରହେ। ପୁନି ଅସ ଵଚନ କହତ ସବ ଭେ ॥

ହମ ସୀତା କୈ ସୁଧି ଲିନ୍ହେଂ ବିନା। ନହିଂ ଜୈଂହୈଂ ଜୁବରାଜ ପ୍ରବୀନା ॥

ଅସ କହି ଲଵନ ସିନ୍ଧୁ ତଟ ଜାଈ। ବୈଠେ କପି ସବ ଦର୍ଭ ଡସାଈ ॥

ଜାମଵନ୍ତ ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଖ ଦେଖୀ। କହିଂ କଥା ଉପଦେସ ବିସେଷୀ ॥

ତାତ ରାମ କହୁଁ ନର ଜନି ମାନହୁ। ନିର୍ଗୁନ ବ୍ରହ୍ମ ଅଜିତ ଅଜ ଜାନହୁ ॥

ଦୋ. ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରଭୁ ଅଵତରି ସୁର ମହି ଗୋ ଦ୍ଵିଜ ଲାଗି।

ସଗୁନ ଉପାସକ ସଙ୍ଗ ତହଁ ରହହିଂ ମୋଚ୍ଛ ସବ ତ୍ଯାଗି ॥ 26 ॥

ଏହି ବିଧି କଥା କହହି ବହୁ ଭାଁତୀ ଗିରି କନ୍ଦରାଁ ସୁନୀ ସମ୍ପାତୀ ॥

ବାହେର ହୋଇ ଦେଖି ବହୁ କୀସା। ମୋହି ଅହାର ଦୀନ୍ହ ଜଗଦୀସା ॥

ଆଜୁ ସବହି କହଁ ଭଚ୍ଛନ କରୂଁ। ଦିନ ବହୁ ଚଲେ ଅହାର ବିନୁ ମରୂଁ ॥

କବହୁଁ ନ ମିଲ ଭରି ଉଦର ଅହାରା। ଆଜୁ ଦୀନ୍ହ ବିଧି ଏକହିଂ ବାରା ॥

ଡରପେ ଗୀଧ ବଚନ ସୁନି କାନା। ଅବ ଭା ମରନ ସତ୍ଯ ହମ ଜାନା ॥

କପି ସବ ଉଠେ ଗୀଧ କହଁ ଦେଖୀ। ଜାମଵନ୍ତ ମନ ସୋଚ ବିସେଷୀ ॥

କହ ଅଙ୍ଗଦ ବିଚାରି ମନ ମାହୀଂ। ଧନ୍ଯ ଜଟାଯୂ ସମ କୌ ନାହୀମ୍ ॥

ରାମ କାଜ କାରନ ତନୁ ତ୍ଯାଗୀ । ହରି ପୁର ଗଯୁ ପରମ ବଡ़ ଭାଗୀ ॥

ସୁନି ଖଗ ହରଷ ସୋକ ଜୁତ ବାନୀ । ଆଵା ନିକଟ କପିନ୍ହ ଭଯ ମାନୀ ॥

ତିନ୍ହହି ଅଭଯ କରି ପୂଛେସି ଜାଈ। କଥା ସକଲ ତିନ୍ହ ତାହି ସୁନାଈ ॥

ସୁନି ସମ୍ପାତି ବନ୍ଧୁ କୈ କରନୀ। ରଘୁପତି ମହିମା ବଧୁବିଧି ବରନୀ ॥

ଦୋ. ମୋହି ଲୈ ଜାହୁ ସିନ୍ଧୁତଟ ଦେଉଁ ତିଲାଞ୍ଜଲି ତାହି ।

ବଚନ ସହାଇ କରଵି ମୈଂ ପୈହହୁ ଖୋଜହୁ ଜାହି ॥ 27 ॥

ଅନୁଜ କ୍ରିଯା କରି ସାଗର ତୀରା। କହି ନିଜ କଥା ସୁନହୁ କପି ବୀରା ॥

ହମ ଦ୍ଵୌ ବନ୍ଧୁ ପ୍ରଥମ ତରୁନାଈ । ଗଗନ ଗେ ରବି ନିକଟ ଉଡାଈ ॥

ତେଜ ନ ସହି ସକ ସୋ ଫିରି ଆଵା । ମୈ ଅଭିମାନୀ ରବି ନିଅରାଵା ॥

ଜରେ ପଙ୍ଖ ଅତି ତେଜ ଅପାରା । ପରେଉଁ ଭୂମି କରି ଘୋର ଚିକାରା ॥

ମୁନି ଏକ ନାମ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓହୀ। ଲାଗୀ ଦଯା ଦେଖୀ କରି ମୋହୀ ॥

ବହୁ ପ୍ରକାର ତେଂହି ଗ୍ଯାନ ସୁନାଵା । ଦେହି ଜନିତ ଅଭିମାନୀ ଛଡ़ଆଵା ॥

ତ୍ରେତାଁ ବ୍ରହ୍ମ ମନୁଜ ତନୁ ଧରିହୀ। ତାସୁ ନାରି ନିସିଚର ପତି ହରିହୀ ॥

ତାସୁ ଖୋଜ ପଠିହି ପ୍ରଭୂ ଦୂତା। ତିନ୍ହହି ମିଲେଂ ତୈଂ ହୋବ ପୁନୀତା ॥

ଜମିହହିଂ ପଙ୍ଖ କରସି ଜନି ଚିନ୍ତା । ତିନ୍ହହି ଦେଖାଇ ଦେହେସୁ ତୈଂ ସୀତା ॥

ମୁନି କି ଗିରା ସତ୍ଯ ଭି ଆଜୂ । ସୁନି ମମ ବଚନ କରହୁ ପ୍ରଭୁ କାଜୂ ॥

ଗିରି ତ୍ରିକୂଟ ଊପର ବସ ଲଙ୍କା । ତହଁ ରହ ରାଵନ ସହଜ ଅସଙ୍କା ॥

ତହଁ ଅସୋକ ଉପବନ ଜହଁ ରହୀ ॥ ସୀତା ବୈଠି ସୋଚ ରତ ଅହୀ ॥

ଦୋ. ମୈଂ ଦେଖୁଁ ତୁମ୍ହ ନାହି ଗୀଘହି ଦଷ୍ଟି ଅପାର ॥

ବୂଢ ଭଯୁଁ ନ ତ କରତେଉଁ କଛୁକ ସହାଯ ତୁମ୍ହାର ॥ 28 ॥

ଜୋ ନାଘି ସତ ଜୋଜନ ସାଗର । କରି ସୋ ରାମ କାଜ ମତି ଆଗର ॥

ମୋହି ବିଲୋକି ଧରହୁ ମନ ଧୀରା । ରାମ କୃପାଁ କସ ଭଯୁ ସରୀରା ॥

ପାପିଉ ଜା କର ନାମ ସୁମିରହୀଂ। ଅତି ଅପାର ଭଵସାଗର ତରହୀମ୍ ॥

ତାସୁ ଦୂତ ତୁମ୍ହ ତଜି କଦରାଈ। ରାମ ହୃଦଯଁ ଧରି କରହୁ ଉପାଈ ॥

ଅସ କହି ଗରୁଡ़ ଗୀଧ ଜବ ଗଯୂ। ତିନ୍ହ କେଂ ମନ ଅତି ବିସମଯ ଭଯୂ ॥

ନିଜ ନିଜ ବଲ ସବ କାହୂଁ ଭାଷା। ପାର ଜାଇ କର ସଂସଯ ରାଖା ॥

ଜରଠ ଭଯୁଁ ଅବ କହି ରିଛେସା। ନହିଂ ତନ ରହା ପ୍ରଥମ ବଲ ଲେସା ॥

ଜବହିଂ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଭେ ଖରାରୀ। ତବ ମୈଂ ତରୁନ ରହେଉଁ ବଲ ଭାରୀ ॥

ଦୋ. ବଲି ବାଁଧତ ପ୍ରଭୁ ବାଢେଉ ସୋ ତନୁ ବରନି ନ ଜାଈ।

ଉଭଯ ଧରୀ ମହଁ ଦୀନ୍ହୀ ସାତ ପ୍ରଦଚ୍ଛିନ ଧାଇ ॥ 29 ॥

ଅଙ୍ଗଦ କହି ଜାଉଁ ମୈଂ ପାରା। ଜିଯଁ ସଂସଯ କଛୁ ଫିରତୀ ବାରା ॥

ଜାମଵନ୍ତ କହ ତୁମ୍ହ ସବ ଲାଯକ। ପଠିଅ କିମି ସବ ହୀ କର ନାଯକ ॥

କହି ରୀଛପତି ସୁନୁ ହନୁମାନା। କା ଚୁପ ସାଧି ରହେହୁ ବଲଵାନା ॥

ପଵନ ତନଯ ବଲ ପଵନ ସମାନା। ବୁଧି ବିବେକ ବିଗ୍ଯାନ ନିଧାନା ॥

କଵନ ସୋ କାଜ କଠିନ ଜଗ ମାହୀଂ। ଜୋ ନହିଂ ହୋଇ ତାତ ତୁମ୍ହ ପାହୀମ୍ ॥

ରାମ କାଜ ଲଗି ତବ ଅଵତାରା। ସୁନତହିଂ ଭଯୁ ପର୍ଵତାକାରା ॥

କନକ ବରନ ତନ ତେଜ ବିରାଜା। ମାନହୁ ଅପର ଗିରିନ୍ହ କର ରାଜା ॥

ସିଂହନାଦ କରି ବାରହିଂ ବାରା। ଲୀଲହୀଂ ନାଷୁଁ ଜଲନିଧି ଖାରା ॥

ସହିତ ସହାଯ ରାଵନହି ମାରୀ। ଆନୁଁ ଇହାଁ ତ୍ରିକୂଟ ଉପାରୀ ॥

ଜାମଵନ୍ତ ମୈଂ ପୂଁଛୁଁ ତୋହୀ। ଉଚିତ ସିଖାଵନୁ ଦୀଜହୁ ମୋହୀ ॥

ଏତନା କରହୁ ତାତ ତୁମ୍ହ ଜାଈ। ସୀତହି ଦେଖି କହହୁ ସୁଧି ଆଈ ॥

ତବ ନିଜ ଭୁଜ ବଲ ରାଜିଵ ନୈନା। କୌତୁକ ଲାଗି ସଙ୍ଗ କପି ସେନା ॥

ଛଂ. -କପି ସେନ ସଙ୍ଗ ସଁଘାରି ନିସିଚର ରାମୁ ସୀତହି ଆନିହୈଂ।

ତ୍ରୈଲୋକ ପାଵନ ସୁଜସୁ ସୁର ମୁନି ନାରଦାଦି ବଖାନିହୈମ୍ ॥

ଜୋ ସୁନତ ଗାଵତ କହତ ସମୁଝତ ପରମ ପଦ ନର ପାଵୀ।

ରଘୁବୀର ପଦ ପାଥୋଜ ମଧୁକର ଦାସ ତୁଲସୀ ଗାଵୀ ॥

ଦୋ. ଭଵ ଭେଷଜ ରଘୁନାଥ ଜସୁ ସୁନହି ଜେ ନର ଅରୁ ନାରି।

ତିନ୍ହ କର ସକଲ ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ କରିହି ତ୍ରିସିରାରି ॥ 30(କ) ॥

ସୋ. ନୀଲୋତ୍ପଲ ତନ ସ୍ଯାମ କାମ କୋଟି ସୋଭା ଅଧିକ।

ସୁନିଅ ତାସୁ ଗୁନ ଗ୍ରାମ ଜାସୁ ନାମ ଅଘ ଖଗ ବଧିକ ॥ 30(ଖ) ॥

ମାସପାରାଯଣ, ତେଈସଵାଁ ଵିଶ୍ରାମ

ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମଚରିତମାନସେ ସକଲକଲିକଲୁଷଵିଧ୍ଵଂସନେ

ଚତୁର୍ଥ ସୋପାନଃ ସମାପ୍ତଃ।

(କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡ ସମାପ୍ତ)

Roman (IAST) Transliteration

śrīgaṇeśāya namaḥ

śrījānakīvallabho vijayate

śrīrāmacaritamānasa

caturtha sopāna (kiṣkindhākāṇḍa)

kundendīvarasundarāvatibalau vijñānadhāmāvubhau

śobhāḍhyau varadhanvinau śrutinutau govipravṛndapriyau|

māyāmānuṣarūpiṇau raghuvarau saddharmavarmauṃ hitau

sītānveṣaṇatatparau pathigatau bhaktipradau tau hi naḥ || 1 ||

brahmāmbhodhisamudbhavaṃ kalimalapradhvaṃsanaṃ cāvyayaṃ

śrīmacchambhumukhendusundaravare saṃśobhitaṃ sarvadā|

saṃsārāmayabheṣajaṃ sukhakaraṃ śrījānakījīvanaṃ

dhanyāste kṛtinaḥ pibanti satataṃ śrīrāmanāmāmṛtam || 2 ||

so. mukti janma mahi jāni gyāna khāni agha hāni kara

jaha~ basa sambhu bhavāni so kāsī seia kasa na ||

jarata sakala sura bṛnda biṣama garala jehiṃ pāna kiya|

tehi na bhajasi mana manda ko kṛpāla saṅkara sarisa ||

āgeṃ cale bahuri raghurāyā| riṣyamūka paravata niarāyā ||

taha~ raha saciva sahita sugrīvā| āvata dekhi atula bala sīṃvā ||

ati sabhīta kaha sunu hanumānā| puruṣa jugala bala rūpa nidhānā ||

dhari baṭu rūpa dekhu taiṃ jāī| kahesu jāni jiya~ sayana bujhāī ||

paṭhe bāli hohiṃ mana mailā| bhāgauṃ turata tajauṃ yaha sailā ||

bipra rūpa dhari kapi taha~ gayū| mātha nāi pūchata asa bhayū ||

ko tumha syāmala gaura sarīrā| chatrī rūpa phirahu bana bīrā ||

kaṭhina bhūmi komala pada gāmī| kavana hetu bicarahu bana svāmī ||

mṛdula manohara sundara gātā| sahata dusaha bana ātapa bātā ||

kī tumha tīni deva maha~ koū| nara nārāyana kī tumha doū ||

do. jaga kārana tārana bhava bhañjana dharanī bhāra|

kī tumha akila bhuvana pati līnha manuja avatāra || 1 ||

kosalesa dasaratha ke jāe | hama pitu bacana māni bana āe ||

nāma rāma lachimana dū bhāī| saṅga nāri sukumāri suhāī ||

ihā~ hari nisicara baidehī| bipra phirahiṃ hama khojata tehī ||

āpana carita kahā hama gāī| kahahu bipra nija kathā bujhāī ||

prabhu pahicāni pareu gahi caranā| so sukha umā nahiṃ baranā ||

pulakita tana mukha āva na bacanā| dekhata rucira beṣa kai racanā ||

puni dhīraju dhari astuti kīnhī| haraṣa hṛdaya~ nija nāthahi cīnhī ||

mora nyāu maiṃ pūchā sāīṃ| tumha pūchahu kasa nara kī nāīm ||

tava māyā basa phiru~ bhulānā| tā te maiṃ nahiṃ prabhu pahicānā ||

do. eku maiṃ manda mohabasa kuṭila hṛdaya agyāna|

puni prabhu mohi bisāreu dīnabandhu bhagavāna || 2 ||

jadapi nātha bahu avaguna moreṃ| sevaka prabhuhi parai jani bhorem ||

nātha jīva tava māyā~ mohā| so nistari tumhārehiṃ chohā ||

tā para maiṃ raghubīra dohāī| jānu~ nahiṃ kachu bhajana upāī ||

sevaka suta pati mātu bharoseṃ| rahi asoca bani prabhu posem ||

asa kahi pareu carana akulāī| nija tanu pragaṭi prīti ura chāī ||

taba raghupati uṭhāi ura lāvā| nija locana jala sīñci juḍa़āvā ||

sunu kapi jiya~ mānasi jani ūnā| taiṃ mama priya lachimana te dūnā ||

samadarasī mohi kaha saba koū| sevaka priya ananyagati soū ||

do. so ananya jākeṃ asi mati na ṭari hanumanta|

maiṃ sevaka sacarācara rūpa svāmi bhagavanta || 3 ||

dekhi pavana suta pati anukūlā| hṛdaya~ haraṣa bītī saba sūlā ||

nātha saila para kapipati rahī| so sugrīva dāsa tava ahī ||

tehi sana nātha mayatrī kīje| dīna jāni tehi abhaya karīje ||

so sītā kara khoja karāihi| jaha~ taha~ marakaṭa koṭi paṭhāihi ||

ehi bidhi sakala kathā samujhāī| lie duau jana pīṭhi caḍha़āī ||

jaba sugrīva~ rāma kahu~ dekhā| atisaya janma dhanya kari lekhā ||

sādara mileu nāi pada māthā| bhaiṇṭeu anuja sahita raghunāthā ||

kapi kara mana bicāra ehi rītī| karihahiṃ bidhi mo sana e prītī ||

do. taba hanumanta ubhaya disi kī saba kathā sunāi ||

pāvaka sākhī dei kari jorī prītī dṛḍha़āi || 4 ||

kīnhī prīti kachu bīca na rākhā| lachamina rāma carita saba bhāṣā ||

kaha sugrīva nayana bhari bārī| milihi nātha mithilesakumārī ||

mantrinha sahita ihā~ eka bārā| baiṭha raheu~ maiṃ karata bicārā ||

gagana pantha dekhī maiṃ jātā| parabasa parī bahuta bilapātā ||

rāma rāma hā rāma pukārī| hamahi dekhi dīnheu paṭa ḍārī ||

māgā rāma turata tehiṃ dīnhā| paṭa ura lāi soca ati kīnhā ||

kaha sugrīva sunahu raghubīrā| tajahu soca mana ānahu dhīrā ||

saba prakāra karihu~ sevakāī| jehi bidhi milihi jānakī āī ||

do. sakhā bacana suni haraṣe kṛpāsidhu balasīṃva|

kārana kavana basahu bana mohi kahahu sugrīva || 5 ||

nāta bāli aru maiṃ dvau bhāī| prīti rahī kachu barani na jāī ||

maya suta māyāvī tehi nAU~| āvā so prabhu hamareṃ gAU~ ||

ardha rāti pura dvāra pukārā| bālī ripu bala sahai na pārā ||

dhāvā bāli dekhi so bhāgā| maiṃ puni gayu~ bandhu sa~ga lāgā ||

giribara guhā~ paiṭha so jāī| taba bālīṃ mohi kahā bujhāī ||

parikhesu mohi eka pakhavārā| nahiṃ āvauṃ taba jānesu mārā ||

māsa divasa taha~ raheu~ kharārī| nisarī rudhira dhāra taha~ bhārī ||

bāli hatesi mohi mārihi āī| silā dei taha~ caleu~ parāī ||

mantrinha pura dekhā binu sāīṃ| dīnheu mohi rāja bariāī ||

bāli tāhi māri gṛha āvā| dekhi mohi jiya~ bheda baḍha़āvā ||

ripu sama mohi māresi ati bhārī| hari līnhesi sarbasu aru nārī ||

tākeṃ bhaya raghubīra kṛpālā| sakala bhuvana maiṃ phireu~ bihālā ||

ihā~ sāpa basa āvata nāhīṃ| tadapi sabhīta rahu~ mana māhī~ ||

suni sevaka dukha dīnadayālā| pharaki uṭhīṃ dvai bhujā bisālā ||

do. sunu sugrīva mārihu~ bālihi ekahiṃ bāna|

brahma rudra saranāgata ge~ na ubarihiṃ prāna || 6 ||

je na mitra dukha hohiṃ dukhārī| tinhahi bilokata pātaka bhārī ||

nija dukha giri sama raja kari jānā| mitraka dukha raja meru samānā ||

jinha keṃ asi mati sahaja na āī| te saṭha kata haṭhi karata mitāī ||

kupatha nivāri supantha calāvā| guna pragaṭe avagunanhi durāvā ||

deta leta mana saṅka na dharī| bala anumāna sadā hita karī ||

bipati kāla kara sataguna nehā| śruti kaha santa mitra guna ehā ||

āgeṃ kaha mṛdu bacana banāī| pācheṃ anahita mana kuṭilāī ||

jā kara cita ahi gati sama bhāī| asa kumitra pariharehi bhalāī ||

sevaka saṭha nṛpa kṛpana kunārī| kapaṭī mitra sūla sama cārī ||

sakhā soca tyāgahu bala moreṃ| saba bidhi ghaṭaba kāja maiṃ torem ||

kaha sugrīva sunahu raghubīrā| bāli mahābala ati ranadhīrā ||

dundubhī asthi tāla dekharāe| binu prayāsa raghunātha ḍhahāe ||

dekhi amita bala bāḍha़ī prītī| bāli badhaba inha bhi paratītī ||

bāra bāra nāvi pada sīsā| prabhuhi jāni mana haraṣa kapīsā ||

upajā gyāna bacana taba bolā| nātha kṛpā~ mana bhayu alolā ||

sukha sampati parivāra baḍa़āī| saba parihari karihu~ sevakāī ||

e saba rāmabhagati ke bādhaka| kahahiṃ santa taba pada avarādhaka ||

satru mitra sukha dukha jaga māhīṃ| māyā kṛta paramāratha nāhīm ||

bāli parama hita jāsu prasādā| milehu rāma tumha samana biṣādā ||

sapaneṃ jehi sana hoi larāī| jāgeṃ samujhata mana sakucāī ||

aba prabhu kṛpā karahu ehi bhā~tī| saba taji bhajanu karauṃ dina rātī ||

suni birāga sañjuta kapi bānī| bole biha~si rāmu dhanupānī ||

jo kachu kahehu satya saba soī| sakhā bacana mama mṛṣā na hoī ||

naṭa marakaṭa iva sabahi nacāvata| rāmu khagesa beda asa gāvata ||

lai sugrīva saṅga raghunāthā| cale cāpa sāyaka gahi hāthā ||

taba raghupati sugrīva paṭhāvā| garjesi jāi nikaṭa bala pāvā ||

sunata bāli krodhātura dhāvā| gahi kara carana nāri samujhāvā ||

sunu pati jinhahi mileu sugrīvā| te dvau bandhu teja bala sīṃvā ||

kosalesa suta lachimana rāmā| kālahu jīti sakahiṃ saṅgrāmā ||

do. kaha bāli sunu bhīru priya samadarasī raghunātha|

jauṃ kadāci mohi mārahiṃ tau puni hau~ sanātha || 7 ||

asa kahi calā mahā abhimānī| tṛna samāna sugrīvahi jānī ||

bhire ubhau bālī ati tarjā | muṭhikā māri mahādhuni garjā ||

taba sugrīva bikala hoi bhāgā| muṣṭi prahāra bajra sama lāgā ||

maiṃ jo kahā raghubīra kṛpālā| bandhu na hoi mora yaha kālā ||

ekarūpa tumha bhrātā doū| tehi bhrama teṃ nahiṃ māreu~ soū ||

kara parasā sugrīva sarīrā| tanu bhā kulisa gī saba pīrā ||

melī kaṇṭha sumana kai mālā| paṭhavā puni bala dei bisālā ||

puni nānā bidhi bhī larāī| biṭapa oṭa dekhahiṃ raghurāī ||

do. bahu chala bala sugrīva kara hiya~ hārā bhaya māni|

mārā bāli rāma taba hṛdaya mājha sara tāni || 8 ||

parā bikala mahi sara ke lāgeṃ| puni uṭhi baiṭha dekhi prabhu āgem ||

syāma gāta sira jaṭā banāe~| aruna nayana sara cāpa caḍha़āe~ ||

puni puni citi carana cita dīnhā| suphala janma mānā prabhu cīnhā ||

hṛdaya~ prīti mukha bacana kaṭhorā| bolā citi rāma kī orā ||

dharma hetu avatarehu gosāī| mārehu mohi byādha kī nāī ||

maiṃ bairī sugrīva piārā| avaguna kabana nātha mohi mārā ||

anuja badhū bhaginī suta nārī| sunu saṭha kanyā sama e cārī ||

inhahi kuddaṣṭi biloki joī| tāhi badheṃ kachu pāpa na hoī ||

muḍha़ tohi atisaya abhimānā| nāri sikhāvana karasi na kānā ||

mama bhuja bala āśrita tehi jānī| mārā cahasi adhama abhimānī ||

do. sunahu rāma svāmī sana cala na cāturī mori|

prabhu ajahū~ maiṃ pāpī antakāla gati tori || 9 ||

sunata rāma ati komala bānī| bāli sīsa paraseu nija pānī ||

acala karauṃ tanu rākhahu prānā| bāli kahā sunu kṛpānidhānā ||

janma janma muni jatanu karāhīṃ| anta rāma kahi āvata nāhīm ||

jāsu nāma bala saṅkara kāsī| deta sabahi sama gati avināsī ||

mama locana gocara soi āvā| bahuri ki prabhu asa banihi banāvā ||

chaṃ. so nayana gocara jāsu guna nita neti kahi śruti gāvahīṃ|

jiti pavana mana go nirasa kari muni dhyāna kabahu~ka pāvahīm ||

mohi jāni ati abhimāna basa prabhu kaheu rākhu sarīrahī|

asa kavana saṭha haṭhi kāṭi surataru bāri karihi babūrahī || 1 ||

aba nātha kari karunā bilokahu dehu jo bara māgū~|

jehiṃ joni janmauṃ karma basa taha~ rāma pada anurāgū~ ||

yaha tanaya mama sama binaya bala kalyānaprada prabhu lījiai|

gahi bāha~ sura nara nāha āpana dāsa aṅgada kījiai || 2 ||

do. rāma carana dṛḍha़ prīti kari bāli kīnha tanu tyāga|

sumana māla jimi kaṇṭha te girata na jāni nāga || 10 ||

rāma bāli nija dhāma paṭhāvā| nagara loga saba byākula dhāvā ||

nānā bidhi bilāpa kara tārā| chūṭe kesa na deha sa~bhārā ||

tārā bikala dekhi raghurāyā | dīnha gyāna hari līnhī māyā ||

chiti jala pāvaka gagana samīrā| pañca racita ati adhama sarīrā ||

pragaṭa so tanu tava āgeṃ sovā| jīva nitya kehi lagi tumha rovā ||

upajā gyāna carana taba lāgī| līnhesi parama bhagati bara māgī ||

umā dāru joṣita kī nāī| sabahi nacāvata rāmu gosāī ||

taba sugrīvahi āyasu dīnhā| mṛtaka karma bidhibata saba kīnhā ||

rāma kahā anujahi samujhāī| rāja dehu sugrīvahi jāī ||

raghupati carana nāi kari māthā| cale sakala prerita raghunāthā ||

do. lachimana turata bolāe purajana bipra samāja|

rāju dīnha sugrīva kaha~ aṅgada kaha~ jubarāja || 11 ||

umā rāma sama hita jaga māhīṃ| guru pitu mātu bandhu prabhu nāhīm ||

sura nara muni saba kai yaha rītī| svāratha lāgi karahiṃ saba prītī ||

bāli trāsa byākula dina rātī| tana bahu brana cintā~ jara chātī ||

soi sugrīva kīnha kapirAU| ati kṛpāla raghubīra subhAU ||

jānatahu~ asa prabhu pariharahīṃ| kāhe na bipati jāla nara parahīm ||

puni sugrīvahi līnha bolāī| bahu prakāra nṛpanīti sikhāī ||

kaha prabhu sunu sugrīva harīsā| pura na jāu~ dasa cāri barīsā ||

gata grīṣama baraṣā ritu āī| rahihu~ nikaṭa saila para chāī ||

aṅgada sahita karahu tumha rājū| santata hṛdaya dharehu mama kājū ||

jaba sugrīva bhavana phiri āe| rāmu prabaraṣana giri para chāe ||

do. prathamahiṃ devanha giri guhā rākheu rucira banāi|

rāma kṛpānidhi kachu dina bāsa karahiṅge āi || 12 ||

sundara bana kusumita ati sobhā| guñjata madhupa nikara madhu lobhā ||

kanda mūla phala patra suhāe| bhe bahuta jaba te prabhu āe ||

dekhi manohara saila anūpā| rahe taha~ anuja sahita surabhūpā ||

madhukara khaga mṛga tanu dhari devā| karahiṃ siddha muni prabhu kai sevā ||

maṅgalarupa bhayu bana taba te | kīnha nivāsa ramāpati jaba te ||

phaṭika silā ati subhra suhāī| sukha āsīna tahā~ dvau bhāī ||

kahata anuja sana kathā anekā| bhagati birati nṛpanīti bibekā ||

baraṣā kāla megha nabha chāe| garajata lāgata parama suhāe ||

do. lachimana dekhu mora gana nācata bārida paikhi|

gṛhī birati rata haraṣa jasa biṣnu bhagata kahu~ dekhi || 13 ||

ghana ghamaṇḍa nabha garajata ghorā| priyā hīna ḍarapata mana morā ||

dāmini damaka raha na ghana māhīṃ| khala kai prīti jathā thira nāhīm ||

baraṣahiṃ jalada bhūmi niarāe~| jathā navahiṃ budha bidyā pāe~ ||

bū~da aghāta sahahiṃ giri kaiṃsem | khala ke bacana santa saha jaisem ||

chudra nadīṃ bhari calīṃ torāī| jasa thorehu~ dhana khala itarāī ||

bhūmi parata bhā ḍhābara pānī| janu jīvahi māyā lapaṭānī ||

samiṭi samiṭi jala bharahiṃ talāvā| jimi sadaguna sajjana pahiṃ āvā ||

saritā jala jalanidhi mahu~ jāī| hoī acala jimi jiva hari pāī ||

do. harita bhūmi tṛna saṅkula samujhi parahiṃ nahiṃ pantha|

jimi pākhaṇḍa bāda teṃ gupta hohiṃ sadagrantha || 14 ||

dādura dhuni cahu disā suhāī| beda paḍha़hiṃ janu baṭu samudāī ||

nava pallava bhe biṭapa anekā| sādhaka mana jasa mileṃ bibekā ||

arka jabāsa pāta binu bhayū| jasa surāja khala udyama gayū ||

khojata katahu~ mili nahiṃ dhūrī| kari krodha jimi dharamahi dūrī ||

sasi sampanna soha mahi kaisī| upakārī kai sampati jaisī ||

nisi tama ghana khadyota birājā| janu dambhinha kara milā samājā ||

mahābṛṣṭi cali phūṭi kiārīm | jimi sutantra bhe~ bigarahiṃ nārīm ||

kṛṣī nirāvahiṃ catura kisānā| jimi budha tajahiṃ moha mada mānā ||

dekhiata cakrabāka khaga nāhīṃ| kalihi pāi jimi dharma parāhīm ||

ūṣara baraṣi tṛna nahiṃ jāmā| jimi harijana hiya~ upaja na kāmā ||

bibidha jantu saṅkula mahi bhrājā| prajā bāḍha़ jimi pāi surājā ||

jaha~ taha~ rahe pathika thaki nānā| jimi indriya gana upajeṃ gyānā ||

do. kabahu~ prabala baha māruta jaha~ taha~ megha bilāhiṃ|

jimi kapūta ke upajeṃ kula saddharma nasāhim || 15(ka) ||

kabahu~ divasa maha~ nibiḍa़ tama kabahu~ka pragaṭa pataṅga|

binasi upaji gyāna jimi pāi kusaṅga susaṅga || 15(kha) ||

baraṣā bigata sarada ritu āī| lachimana dekhahu parama suhāī ||

phūleṃ kāsa sakala mahi chāī| janu baraṣā~ kṛta pragaṭa buḍha़āī ||

udita agasti pantha jala soṣā| jimi lobhahi soṣi santoṣā ||

saritā sara nirmala jala sohā| santa hṛdaya jasa gata mada mohā ||

rasa rasa sūkha sarita sara pānī| mamatā tyāga karahiṃ jimi gyānī ||

jāni sarada ritu khañjana āe| pāi samaya jimi sukṛta suhāe ||

paṅka na renu soha asi dharanī| nīti nipuna nṛpa kai jasi karanī ||

jala saṅkoca bikala bhi~ mīnā| abudha kuṭumbī jimi dhanahīnā ||

binu dhana nirmala soha akāsā| harijana iva parihari saba āsā ||

kahu~ kahu~ bṛṣṭi sāradī thorī| kau eka pāva bhagati jimi morī ||

do. cale haraṣi taji nagara nṛpa tāpasa banika bhikhāri|

jimi haribhagata pāi śrama tajahi āśramī cāri || 16 ||

sukhī mīna je nīra agādhā| jimi hari sarana na eku bādhā ||

phūleṃ kamala soha sara kaisā| nirguna brahma saguna bhe~ jaisā ||

guñjata madhukara mukhara anūpā| sundara khaga rava nānā rūpā ||

cakrabāka mana dukha nisi paikhī| jimi durjana para sampati dekhī ||

cātaka raṭata tṛṣā ati ohī| jimi sukha lahi na saṅkaradrohī ||

saradātapa nisi sasi apaharī| santa darasa jimi pātaka ṭarī ||

dekhi indu cakora samudāī| citavatahiṃ jimi harijana hari pāī ||

masaka daṃsa bīte hima trāsā| jimi dvija droha kie~ kula nāsā ||

do. bhūmi jīva saṅkula rahe ge sarada ritu pāi|

sadagura mile jāhiṃ jimi saṃsaya bhrama samudāi || 17 ||

baraṣā gata nirmala ritu āī| sudhi na tāta sītā kai pāī ||

eka bāra kaisehu~ sudhi jānauṃ| kālahu jīta nimiṣa mahu~ ānaum ||

katahu~ rahu jauṃ jīvati hoī| tāta jatana kari āneu~ soī ||

sugrīvahu~ sudhi mori bisārī| pāvā rāja kosa pura nārī ||

jehiṃ sāyaka mārā maiṃ bālī| tehiṃ sara hatauṃ mūḍha़ kaha~ kālī ||

jāsu kṛpā~ chūṭahīṃ mada mohā| tā kahu~ umā ki sapanehu~ kohā ||

jānahiṃ yaha caritra muni gyānī| jinha raghubīra carana rati mānī ||

lachimana krodhavanta prabhu jānā| dhanuṣa caḍha़āi gahe kara bānā ||

do. taba anujahi samujhāvā raghupati karunā sīṃva ||

bhaya dekhāi lai āvahu tāta sakhā sugrīva || 18 ||

ihā~ pavanasuta hṛdaya~ bicārā| rāma kāju sugrīva~ bisārā ||

nikaṭa jāi carananhi siru nāvā| cārihu bidhi tehi kahi samujhāvā ||

suni sugrīva~ parama bhaya mānā| biṣaya~ mora hari līnheu gyānā ||

aba mārutasuta dūta samūhā| paṭhavahu jaha~ taha~ bānara jūhā ||

kahahu pākha mahu~ āva na joī| moreṃ kara tā kara badha hoī ||

taba hanumanta bolāe dūtā| saba kara kari sanamāna bahūtā ||

bhaya aru prīti nīti dekhāī| cale sakala carananhi sira nāī ||

ehi avasara lachimana pura āe| krodha dekhi jaha~ taha~ kapi dhāe ||

do. dhanuṣa caḍha़āi kahā taba jāri karu~ pura chāra|

byākula nagara dekhi taba āyu bālikumāra || 19 ||

carana nāi siru binatī kīnhī| lachimana abhaya bā~ha tehi dīnhī ||

krodhavanta lachimana suni kānā| kaha kapīsa ati bhaya~ akulānā ||

sunu hanumanta saṅga lai tārā| kari binatī samujhāu kumārā ||

tārā sahita jāi hanumānā| carana bandi prabhu sujasa bakhānā ||

kari binatī mandira lai āe| carana pakhāri pala~ga baiṭhāe ||

taba kapīsa carananhi siru nāvā| gahi bhuja lachimana kaṇṭha lagāvā ||

nātha biṣaya sama mada kachu nāhīṃ| muni mana moha kari chana māhīm ||

sunata binīta bacana sukha pāvā| lachimana tehi bahu bidhi samujhāvā ||

pavana tanaya saba kathā sunāī| jehi bidhi ge dūta samudāī ||

do. haraṣi cale sugrīva taba aṅgadādi kapi sātha|

rāmānuja āgeṃ kari āe jaha~ raghunātha || 20 ||

nāi carana siru kaha kara jorī| nātha mohi kachu nāhina khorī ||

atisaya prabala deva taba māyā| chūṭi rāma karahu jauṃ dāyā ||

biṣaya basya sura nara muni svāmī| maiṃ pāva~ra pasu kapi ati kāmī ||

nāri nayana sara jāhi na lāgā| ghora krodha tama nisi jo jāgā ||

lobha pā~sa jehiṃ gara na ba~dhāyā| so nara tumha samāna raghurāyā ||

yaha guna sādhana teṃ nahiṃ hoī| tumharī kṛpā~ pāva koi koī ||

taba raghupati bole musakāī| tumha priya mohi bharata jimi bhāī ||

aba soi jatanu karahu mana lāī| jehi bidhi sītā kai sudhi pāī ||

do. ehi bidhi hota batakahī āe bānara jūtha|

nānā barana sakala disi dekhia kīsa barutha || 21 ||

bānara kaṭaka umā meṃ dekhā| so mūrukha jo karana caha lekhā ||

āi rāma pada nāvahiṃ māthā| nirakhi badanu saba hohiṃ sanāthā ||

asa kapi eka na senā māhīṃ| rāma kusala jehi pūchī nāhīm ||

yaha kachu nahiṃ prabhu ki adhikāī| bisvarūpa byāpaka raghurāī ||

ṭhāḍha़e jaha~ taha~ āyasu pāī| kaha sugrīva sabahi samujhāī ||

rāma kāju aru mora nihorā| bānara jūtha jāhu cahu~ orā ||

janakasutā kahu~ khojahu jāī| māsa divasa maha~ āehu bhāī ||

avadhi meṭi jo binu sudhi pāe~| āvi banihi so mohi marāe~ ||

do. bacana sunata saba bānara jaha~ taha~ cale turanta |

taba sugrīva~ bolāe aṅgada nala hanumanta || 22 ||

sunahu nīla aṅgada hanumānā| jāmavanta matidhīra sujānā ||

sakala subhaṭa mili dacchina jāhū| sītā sudhi pū~cheu saba kāhū ||

mana krama bacana so jatana bicārehu| rāmacandra kara kāju sa~vārehu ||

bhānu pīṭhi seia ura āgī| svāmihi sarba bhāva chala tyāgī ||

taji māyā seia paralokā| miṭahiṃ sakala bhava sambhava sokā ||

deha dhare kara yaha phalu bhāī| bhajia rāma saba kāma bihāī ||

soi gunagya soī baḍa़bhāgī | jo raghubīra carana anurāgī ||

āyasu māgi carana siru nāī| cale haraṣi sumirata raghurāī ||

pācheṃ pavana tanaya siru nāvā| jāni kāja prabhu nikaṭa bolāvā ||

parasā sīsa saroruha pānī| karamudrikā dīnhi jana jānī ||

bahu prakāra sītahi samujhāehu| kahi bala biraha begi tumha āehu ||

hanumata janma suphala kari mānā| caleu hṛdaya~ dhari kṛpānidhānā ||

jadyapi prabhu jānata saba bātā| rājanīti rākhata suratrātā ||

do. cale sakala bana khojata saritā sara giri khoha|

rāma kāja layalīna mana bisarā tana kara choha || 23 ||

katahu~ hoi nisicara saiṃ bheṭā| prāna lehiṃ eka eka capeṭā ||

bahu prakāra giri kānana herahiṃ| kau muni milata tāhi saba gherahim ||

lāgi tṛṣā atisaya akulāne| mili na jala ghana gahana bhulāne ||

mana hanumāna kīnha anumānā| marana cahata saba binu jala pānā ||

caḍha़i giri sikhara cahū~ disi dekhā| bhūmi bibira eka kautuka pekhā ||

cakrabāka baka haṃsa uḍa़āhīṃ| bahutaka khaga prabisahiṃ tehi māhīm ||

giri te utari pavanasuta āvā| saba kahu~ lai soi bibara dekhāvā ||

āgeṃ kai hanumantahi līnhā| paiṭhe bibara bilambu na kīnhā ||

do. dīkha jāi upavana bara sara bigasita bahu kañja|

mandira eka rucira taha~ baiṭhi nāri tapa puñja || 24 ||

dūri te tāhi sabanhi sira nāvā| pūcheṃ nija bṛttānta sunāvā ||

tehiṃ taba kahā karahu jala pānā| khāhu surasa sundara phala nānā ||

majjanu kīnha madhura phala khāe| tāsu nikaṭa puni saba cali āe ||

tehiṃ saba āpani kathā sunāī| maiṃ aba jāba jahā~ raghurāī ||

mūdahu nayana bibara taji jāhū| paihahu sītahi jani pachitāhū ||

nayana mūdi puni dekhahiṃ bīrā| ṭhāḍha़e sakala sindhu keṃ tīrā ||

so puni gī jahā~ raghunāthā| jāi kamala pada nāesi māthā ||

nānā bhā~ti binaya tehiṃ kīnhī| anapāyanī bhagati prabhu dīnhī ||

do. badarībana kahu~ so gī prabhu agyā dhari sīsa |

ura dhari rāma carana juga je bandata aja īsa || 25 ||

ihā~ bicārahiṃ kapi mana māhīṃ| bītī avadhi kāja kachu nāhīm ||

saba mili kahahiṃ paraspara bātā| binu sudhi le~ karaba kā bhrātā ||

kaha aṅgada locana bhari bārī| duhu~ prakāra bhi mṛtyu hamārī ||

ihā~ na sudhi sītā kai pāī| uhā~ ge~ mārihi kapirāī ||

pitā badhe para mārata mohī| rākhā rāma nihora na ohī ||

puni puni aṅgada kaha saba pāhīṃ| marana bhayu kachu saṃsaya nāhīm ||

aṅgada bacana sunata kapi bīrā| boli na sakahiṃ nayana baha nīrā ||

chana eka soca magana hoi rahe| puni asa vacana kahata saba bhe ||

hama sītā kai sudhi linheṃ binā| nahiṃ jaiṃhaiṃ jubarāja prabīnā ||

asa kahi lavana sindhu taṭa jāī| baiṭhe kapi saba darbha ḍasāī ||

jāmavanta aṅgada dukha dekhī| kahiṃ kathā upadesa biseṣī ||

tāta rāma kahu~ nara jani mānahu| nirguna brahma ajita aja jānahu ||

do. nija icchā prabhu avatari sura mahi go dvija lāgi|

saguna upāsaka saṅga taha~ rahahiṃ moccha saba tyāgi || 26 ||

ehi bidhi kathā kahahi bahu bhā~tī giri kandarā~ sunī sampātī ||

bāhera hoi dekhi bahu kīsā| mohi ahāra dīnha jagadīsā ||

āju sabahi kaha~ bhacchana karū~| dina bahu cale ahāra binu marū~ ||

kabahu~ na mila bhari udara ahārā| āju dīnha bidhi ekahiṃ bārā ||

ḍarape gīdha bacana suni kānā| aba bhā marana satya hama jānā ||

kapi saba uṭhe gīdha kaha~ dekhī| jāmavanta mana soca biseṣī ||

kaha aṅgada bicāri mana māhīṃ| dhanya jaṭāyū sama kau nāhīm ||

rāma kāja kārana tanu tyāgī | hari pura gayu parama baḍa़ bhāgī ||

suni khaga haraṣa soka juta bānī | āvā nikaṭa kapinha bhaya mānī ||

tinhahi abhaya kari pūchesi jāī| kathā sakala tinha tāhi sunāī ||

suni sampāti bandhu kai karanī| raghupati mahimā badhubidhi baranī ||

do. mohi lai jāhu sindhutaṭa deu~ tilāñjali tāhi |

bacana sahāi karavi maiṃ paihahu khojahu jāhi || 27 ||

anuja kriyā kari sāgara tīrā| kahi nija kathā sunahu kapi bīrā ||

hama dvau bandhu prathama tarunāī | gagana ge rabi nikaṭa uḍāī ||

teja na sahi saka so phiri āvā | mai abhimānī rabi niarāvā ||

jare paṅkha ati teja apārā | pareu~ bhūmi kari ghora cikārā ||

muni eka nāma candramā ohī| lāgī dayā dekhī kari mohī ||

bahu prakāra teṃhi gyāna sunāvā | dehi janita abhimānī chaḍa़āvā ||

tretā~ brahma manuja tanu dharihī| tāsu nāri nisicara pati harihī ||

tāsu khoja paṭhihi prabhū dūtā| tinhahi mileṃ taiṃ hoba punītā ||

jamihahiṃ paṅkha karasi jani cintā | tinhahi dekhāi dehesu taiṃ sītā ||

muni ki girā satya bhi ājū | suni mama bacana karahu prabhu kājū ||

giri trikūṭa ūpara basa laṅkā | taha~ raha rāvana sahaja asaṅkā ||

taha~ asoka upabana jaha~ rahī || sītā baiṭhi soca rata ahī ||

do. maiṃ dekhu~ tumha nāhi gīghahi daṣṭi apāra ||

būḍha bhayu~ na ta karateu~ kachuka sahāya tumhāra || 28 ||

jo nāghi sata jojana sāgara | kari so rāma kāja mati āgara ||

mohi biloki dharahu mana dhīrā | rāma kṛpā~ kasa bhayu sarīrā ||

pāpiu jā kara nāma sumirahīṃ| ati apāra bhavasāgara tarahīm ||

tāsu dūta tumha taji kadarāī| rāma hṛdaya~ dhari karahu upāī ||

asa kahi garuḍa़ gīdha jaba gayū| tinha keṃ mana ati bisamaya bhayū ||

nija nija bala saba kāhū~ bhāṣā| pāra jāi kara saṃsaya rākhā ||

jaraṭha bhayu~ aba kahi richesā| nahiṃ tana rahā prathama bala lesā ||

jabahiṃ tribikrama bhe kharārī| taba maiṃ taruna raheu~ bala bhārī ||

do. bali bā~dhata prabhu bāḍheu so tanu barani na jāī|

ubhaya dharī maha~ dīnhī sāta pradacchina dhāi || 29 ||

aṅgada kahi jāu~ maiṃ pārā| jiya~ saṃsaya kachu phiratī bārā ||

jāmavanta kaha tumha saba lāyaka| paṭhia kimi saba hī kara nāyaka ||

kahi rīchapati sunu hanumānā| kā cupa sādhi rahehu balavānā ||

pavana tanaya bala pavana samānā| budhi bibeka bigyāna nidhānā ||

kavana so kāja kaṭhina jaga māhīṃ| jo nahiṃ hoi tāta tumha pāhīm ||

rāma kāja lagi taba avatārā| sunatahiṃ bhayu parvatākārā ||

kanaka barana tana teja birājā| mānahu apara girinha kara rājā ||

siṃhanāda kari bārahiṃ bārā| līlahīṃ nāṣu~ jalanidhi khārā ||

sahita sahāya rāvanahi mārī| ānu~ ihā~ trikūṭa upārī ||

jāmavanta maiṃ pū~chu~ tohī| ucita sikhāvanu dījahu mohī ||

etanā karahu tāta tumha jāī| sītahi dekhi kahahu sudhi āī ||

taba nija bhuja bala rājiva nainā| kautuka lāgi saṅga kapi senā ||

chaṃ. -kapi sena saṅga sa~ghāri nisicara rāmu sītahi ānihaiṃ|

trailoka pāvana sujasu sura muni nāradādi bakhānihaim ||

jo sunata gāvata kahata samujhata parama pada nara pāvī|

raghubīra pada pāthoja madhukara dāsa tulasī gāvī ||

do. bhava bheṣaja raghunātha jasu sunahi je nara aru nāri|

tinha kara sakala manoratha siddha karihi trisirāri || 30(ka) ||

so. nīlotpala tana syāma kāma koṭi sobhā adhika|

sunia tāsu guna grāma jāsu nāma agha khaga badhika || 30(kha) ||

māsapārāyaṇa, teīsavā~ viśrāma

iti śrīmadrāmacaritamānase sakalakalikaluṣavidhvaṃsane

caturtha sopānaḥ samāptaḥ|

(kiṣkindhākāṇḍa samāpta)

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीगणेशाय नमः

श्रीजानकीवल्लभो विजयते

श्रीरामचरितमानस

चतुर्थ सोपान (किष्किन्धाकाण्ड)

कुन्देन्दीवरसुन्दरावतिबलौ विज्ञानधामावुभौ

शोभाढ्यौ वरधन्विनौ श्रुतिनुतौ गोविप्रवृन्दप्रियौ।

मायामानुषरूपिणौ रघुवरौ सद्धर्मवर्मौं हितौ

सीतान्वेषणतत्परौ पथिगतौ भक्तिप्रदौ तौ हि नः ॥ 1 ॥

ब्रह्माम्भोधिसमुद्भवं कलिमलप्रध्वंसनं चाव्ययं

श्रीमच्छम्भुमुखेन्दुसुन्दरवरे संशोभितं सर्वदा।

संसारामयभेषजं सुखकरं श्रीजानकीजीवनं

धन्यास्ते कृतिनः पिबन्ति सततं श्रीरामनामामृतम् ॥ 2 ॥

सो. मुक्ति जन्म महि जानि ग्यान खानि अघ हानि कर

जहँ बस सम्भु भवानि सो कासी सेइअ कस न ॥

जरत सकल सुर बृन्द बिषम गरल जेहिं पान किय।

तेहि न भजसि मन मन्द को कृपाल सङ्कर सरिस ॥

आगें चले बहुरि रघुराया। रिष्यमूक परवत निअराया ॥

तहँ रह सचिव सहित सुग्रीवा। आवत देखि अतुल बल सींवा ॥

अति सभीत कह सुनु हनुमाना। पुरुष जुगल बल रूप निधाना ॥

धरि बटु रूप देखु तैं जाई। कहेसु जानि जियँ सयन बुझाई ॥

पठे बालि होहिं मन मैला। भागौं तुरत तजौं यह सैला ॥

बिप्र रूप धरि कपि तहँ गयू। माथ नाइ पूछत अस भयू ॥

को तुम्ह स्यामल गौर सरीरा। छत्री रूप फिरहु बन बीरा ॥

कठिन भूमि कोमल पद गामी। कवन हेतु बिचरहु बन स्वामी ॥

मृदुल मनोहर सुन्दर गाता। सहत दुसह बन आतप बाता ॥

की तुम्ह तीनि देव महँ कोऊ। नर नारायन की तुम्ह दोऊ ॥

दो. जग कारन तारन भव भञ्जन धरनी भार।

की तुम्ह अकिल भुवन पति लीन्ह मनुज अवतार ॥ 1 ॥

कोसलेस दसरथ के जाए । हम पितु बचन मानि बन आए ॥

नाम राम लछिमन दू भाई। सङ्ग नारि सुकुमारि सुहाई ॥

इहाँ हरि निसिचर बैदेही। बिप्र फिरहिं हम खोजत तेही ॥

आपन चरित कहा हम गाई। कहहु बिप्र निज कथा बुझाई ॥

प्रभु पहिचानि परेउ गहि चरना। सो सुख उमा नहिं बरना ॥

पुलकित तन मुख आव न बचना। देखत रुचिर बेष कै रचना ॥

पुनि धीरजु धरि अस्तुति कीन्ही। हरष हृदयँ निज नाथहि चीन्ही ॥

मोर न्याउ मैं पूछा साईं। तुम्ह पूछहु कस नर की नाईम् ॥

तव माया बस फिरुँ भुलाना। ता ते मैं नहिं प्रभु पहिचाना ॥

दो. एकु मैं मन्द मोहबस कुटिल हृदय अग्यान।

पुनि प्रभु मोहि बिसारेउ दीनबन्धु भगवान ॥ 2 ॥

जदपि नाथ बहु अवगुन मोरें। सेवक प्रभुहि परै जनि भोरेम् ॥

नाथ जीव तव मायाँ मोहा। सो निस्तरि तुम्हारेहिं छोहा ॥

ता पर मैं रघुबीर दोहाई। जानुँ नहिं कछु भजन उपाई ॥

सेवक सुत पति मातु भरोसें। रहि असोच बनि प्रभु पोसेम् ॥

अस कहि परेउ चरन अकुलाई। निज तनु प्रगटि प्रीति उर छाई ॥

तब रघुपति उठाइ उर लावा। निज लोचन जल सीञ्चि जुड़आवा ॥

सुनु कपि जियँ मानसि जनि ऊना। तैं मम प्रिय लछिमन ते दूना ॥

समदरसी मोहि कह सब कोऊ। सेवक प्रिय अनन्यगति सोऊ ॥

दो. सो अनन्य जाकें असि मति न टरि हनुमन्त।

मैं सेवक सचराचर रूप स्वामि भगवन्त ॥ 3 ॥

देखि पवन सुत पति अनुकूला। हृदयँ हरष बीती सब सूला ॥

नाथ सैल पर कपिपति रही। सो सुग्रीव दास तव अही ॥

तेहि सन नाथ मयत्री कीजे। दीन जानि तेहि अभय करीजे ॥

सो सीता कर खोज कराइहि। जहँ तहँ मरकट कोटि पठाइहि ॥

एहि बिधि सकल कथा समुझाई। लिए दुऔ जन पीठि चढ़आई ॥

जब सुग्रीवँ राम कहुँ देखा। अतिसय जन्म धन्य करि लेखा ॥

सादर मिलेउ नाइ पद माथा। भैण्टेउ अनुज सहित रघुनाथा ॥

कपि कर मन बिचार एहि रीती। करिहहिं बिधि मो सन ए प्रीती ॥

दो. तब हनुमन्त उभय दिसि की सब कथा सुनाइ ॥

पावक साखी देइ करि जोरी प्रीती दृढ़आइ ॥ 4 ॥

कीन्ही प्रीति कछु बीच न राखा। लछमिन राम चरित सब भाषा ॥

कह सुग्रीव नयन भरि बारी। मिलिहि नाथ मिथिलेसकुमारी ॥

मन्त्रिन्ह सहित इहाँ एक बारा। बैठ रहेउँ मैं करत बिचारा ॥

गगन पन्थ देखी मैं जाता। परबस परी बहुत बिलपाता ॥

राम राम हा राम पुकारी। हमहि देखि दीन्हेउ पट डारी ॥

मागा राम तुरत तेहिं दीन्हा। पट उर लाइ सोच अति कीन्हा ॥

कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। तजहु सोच मन आनहु धीरा ॥

सब प्रकार करिहुँ सेवकाई। जेहि बिधि मिलिहि जानकी आई ॥

दो. सखा बचन सुनि हरषे कृपासिधु बलसींव।

कारन कवन बसहु बन मोहि कहहु सुग्रीव ॥ 5 ॥

नात बालि अरु मैं द्वौ भाई। प्रीति रही कछु बरनि न जाई ॥

मय सुत मायावी तेहि न्AUँ। आवा सो प्रभु हमरें ग्AUँ ॥

अर्ध राति पुर द्वार पुकारा। बाली रिपु बल सहै न पारा ॥

धावा बालि देखि सो भागा। मैं पुनि गयुँ बन्धु सँग लागा ॥

गिरिबर गुहाँ पैठ सो जाई। तब बालीं मोहि कहा बुझाई ॥

परिखेसु मोहि एक पखवारा। नहिं आवौं तब जानेसु मारा ॥

मास दिवस तहँ रहेउँ खरारी। निसरी रुधिर धार तहँ भारी ॥

बालि हतेसि मोहि मारिहि आई। सिला देइ तहँ चलेउँ पराई ॥

मन्त्रिन्ह पुर देखा बिनु साईं। दीन्हेउ मोहि राज बरिआई ॥

बालि ताहि मारि गृह आवा। देखि मोहि जियँ भेद बढ़आवा ॥

रिपु सम मोहि मारेसि अति भारी। हरि लीन्हेसि सर्बसु अरु नारी ॥

ताकें भय रघुबीर कृपाला। सकल भुवन मैं फिरेउँ बिहाला ॥

इहाँ साप बस आवत नाहीं। तदपि सभीत रहुँ मन माहीँ ॥

सुनि सेवक दुख दीनदयाला। फरकि उठीं द्वै भुजा बिसाला ॥

दो. सुनु सुग्रीव मारिहुँ बालिहि एकहिं बान।

ब्रह्म रुद्र सरनागत गेँ न उबरिहिं प्रान ॥ 6 ॥

जे न मित्र दुख होहिं दुखारी। तिन्हहि बिलोकत पातक भारी ॥

निज दुख गिरि सम रज करि जाना। मित्रक दुख रज मेरु समाना ॥

जिन्ह कें असि मति सहज न आई। ते सठ कत हठि करत मिताई ॥

कुपथ निवारि सुपन्थ चलावा। गुन प्रगटे अवगुनन्हि दुरावा ॥

देत लेत मन सङ्क न धरी। बल अनुमान सदा हित करी ॥

बिपति काल कर सतगुन नेहा। श्रुति कह सन्त मित्र गुन एहा ॥

आगें कह मृदु बचन बनाई। पाछें अनहित मन कुटिलाई ॥

जा कर चित अहि गति सम भाई। अस कुमित्र परिहरेहि भलाई ॥

सेवक सठ नृप कृपन कुनारी। कपटी मित्र सूल सम चारी ॥

सखा सोच त्यागहु बल मोरें। सब बिधि घटब काज मैं तोरेम् ॥

कह सुग्रीव सुनहु रघुबीरा। बालि महाबल अति रनधीरा ॥

दुन्दुभी अस्थि ताल देखराए। बिनु प्रयास रघुनाथ ढहाए ॥

देखि अमित बल बाढ़ई प्रीती। बालि बधब इन्ह भि परतीती ॥

बार बार नावि पद सीसा। प्रभुहि जानि मन हरष कपीसा ॥

उपजा ग्यान बचन तब बोला। नाथ कृपाँ मन भयु अलोला ॥

सुख सम्पति परिवार बड़आई। सब परिहरि करिहुँ सेवकाई ॥

ए सब रामभगति के बाधक। कहहिं सन्त तब पद अवराधक ॥

सत्रु मित्र सुख दुख जग माहीं। माया कृत परमारथ नाहीम् ॥

बालि परम हित जासु प्रसादा। मिलेहु राम तुम्ह समन बिषादा ॥

सपनें जेहि सन होइ लराई। जागें समुझत मन सकुचाई ॥

अब प्रभु कृपा करहु एहि भाँती। सब तजि भजनु करौं दिन राती ॥

सुनि बिराग सञ्जुत कपि बानी। बोले बिहँसि रामु धनुपानी ॥

जो कछु कहेहु सत्य सब सोई। सखा बचन मम मृषा न होई ॥

नट मरकट इव सबहि नचावत। रामु खगेस बेद अस गावत ॥

लै सुग्रीव सङ्ग रघुनाथा। चले चाप सायक गहि हाथा ॥

तब रघुपति सुग्रीव पठावा। गर्जेसि जाइ निकट बल पावा ॥

सुनत बालि क्रोधातुर धावा। गहि कर चरन नारि समुझावा ॥

सुनु पति जिन्हहि मिलेउ सुग्रीवा। ते द्वौ बन्धु तेज बल सींवा ॥

कोसलेस सुत लछिमन रामा। कालहु जीति सकहिं सङ्ग्रामा ॥

दो. कह बालि सुनु भीरु प्रिय समदरसी रघुनाथ।

जौं कदाचि मोहि मारहिं तौ पुनि हौँ सनाथ ॥ 7 ॥

अस कहि चला महा अभिमानी। तृन समान सुग्रीवहि जानी ॥

भिरे उभौ बाली अति तर्जा । मुठिका मारि महाधुनि गर्जा ॥

तब सुग्रीव बिकल होइ भागा। मुष्टि प्रहार बज्र सम लागा ॥

मैं जो कहा रघुबीर कृपाला। बन्धु न होइ मोर यह काला ॥

एकरूप तुम्ह भ्राता दोऊ। तेहि भ्रम तें नहिं मारेउँ सोऊ ॥

कर परसा सुग्रीव सरीरा। तनु भा कुलिस गी सब पीरा ॥

मेली कण्ठ सुमन कै माला। पठवा पुनि बल देइ बिसाला ॥

पुनि नाना बिधि भी लराई। बिटप ओट देखहिं रघुराई ॥

दो. बहु छल बल सुग्रीव कर हियँ हारा भय मानि।

मारा बालि राम तब हृदय माझ सर तानि ॥ 8 ॥

परा बिकल महि सर के लागें। पुनि उठि बैठ देखि प्रभु आगेम् ॥

स्याम गात सिर जटा बनाएँ। अरुन नयन सर चाप चढ़आएँ ॥

पुनि पुनि चिति चरन चित दीन्हा। सुफल जन्म माना प्रभु चीन्हा ॥

हृदयँ प्रीति मुख बचन कठोरा। बोला चिति राम की ओरा ॥

धर्म हेतु अवतरेहु गोसाई। मारेहु मोहि ब्याध की नाई ॥

मैं बैरी सुग्रीव पिआरा। अवगुन कबन नाथ मोहि मारा ॥

अनुज बधू भगिनी सुत नारी। सुनु सठ कन्या सम ए चारी ॥

इन्हहि कुद्दष्टि बिलोकि जोई। ताहि बधें कछु पाप न होई ॥

मुढ़ तोहि अतिसय अभिमाना। नारि सिखावन करसि न काना ॥

मम भुज बल आश्रित तेहि जानी। मारा चहसि अधम अभिमानी ॥

दो. सुनहु राम स्वामी सन चल न चातुरी मोरि।

प्रभु अजहूँ मैं पापी अन्तकाल गति तोरि ॥ 9 ॥

सुनत राम अति कोमल बानी। बालि सीस परसेउ निज पानी ॥

अचल करौं तनु राखहु प्राना। बालि कहा सुनु कृपानिधाना ॥

जन्म जन्म मुनि जतनु कराहीं। अन्त राम कहि आवत नाहीम् ॥

जासु नाम बल सङ्कर कासी। देत सबहि सम गति अविनासी ॥

मम लोचन गोचर सोइ आवा। बहुरि कि प्रभु अस बनिहि बनावा ॥

छं. सो नयन गोचर जासु गुन नित नेति कहि श्रुति गावहीं।

जिति पवन मन गो निरस करि मुनि ध्यान कबहुँक पावहीम् ॥

मोहि जानि अति अभिमान बस प्रभु कहेउ राखु सरीरही।

अस कवन सठ हठि काटि सुरतरु बारि करिहि बबूरही ॥ 1 ॥

अब नाथ करि करुना बिलोकहु देहु जो बर मागूँ।

जेहिं जोनि जन्मौं कर्म बस तहँ राम पद अनुरागूँ ॥

यह तनय मम सम बिनय बल कल्यानप्रद प्रभु लीजिऐ।

गहि बाहँ सुर नर नाह आपन दास अङ्गद कीजिऐ ॥ 2 ॥

दो. राम चरन दृढ़ प्रीति करि बालि कीन्ह तनु त्याग।

सुमन माल जिमि कण्ठ ते गिरत न जानि नाग ॥ 10 ॥

राम बालि निज धाम पठावा। नगर लोग सब ब्याकुल धावा ॥

नाना बिधि बिलाप कर तारा। छूटे केस न देह सँभारा ॥

तारा बिकल देखि रघुराया । दीन्ह ग्यान हरि लीन्ही माया ॥

छिति जल पावक गगन समीरा। पञ्च रचित अति अधम सरीरा ॥

प्रगट सो तनु तव आगें सोवा। जीव नित्य केहि लगि तुम्ह रोवा ॥

उपजा ग्यान चरन तब लागी। लीन्हेसि परम भगति बर मागी ॥

उमा दारु जोषित की नाई। सबहि नचावत रामु गोसाई ॥

तब सुग्रीवहि आयसु दीन्हा। मृतक कर्म बिधिबत सब कीन्हा ॥

राम कहा अनुजहि समुझाई। राज देहु सुग्रीवहि जाई ॥

रघुपति चरन नाइ करि माथा। चले सकल प्रेरित रघुनाथा ॥

दो. लछिमन तुरत बोलाए पुरजन बिप्र समाज।

राजु दीन्ह सुग्रीव कहँ अङ्गद कहँ जुबराज ॥ 11 ॥

उमा राम सम हित जग माहीं। गुरु पितु मातु बन्धु प्रभु नाहीम् ॥

सुर नर मुनि सब कै यह रीती। स्वारथ लागि करहिं सब प्रीती ॥

बालि त्रास ब्याकुल दिन राती। तन बहु ब्रन चिन्ताँ जर छाती ॥

सोइ सुग्रीव कीन्ह कपिर्AU। अति कृपाल रघुबीर सुभ्AU ॥

जानतहुँ अस प्रभु परिहरहीं। काहे न बिपति जाल नर परहीम् ॥

पुनि सुग्रीवहि लीन्ह बोलाई। बहु प्रकार नृपनीति सिखाई ॥

कह प्रभु सुनु सुग्रीव हरीसा। पुर न जाउँ दस चारि बरीसा ॥

गत ग्रीषम बरषा रितु आई। रहिहुँ निकट सैल पर छाई ॥

अङ्गद सहित करहु तुम्ह राजू। सन्तत हृदय धरेहु मम काजू ॥

जब सुग्रीव भवन फिरि आए। रामु प्रबरषन गिरि पर छाए ॥

दो. प्रथमहिं देवन्ह गिरि गुहा राखेउ रुचिर बनाइ।

राम कृपानिधि कछु दिन बास करहिङ्गे आइ ॥ 12 ॥

सुन्दर बन कुसुमित अति सोभा। गुञ्जत मधुप निकर मधु लोभा ॥

कन्द मूल फल पत्र सुहाए। भे बहुत जब ते प्रभु आए ॥

देखि मनोहर सैल अनूपा। रहे तहँ अनुज सहित सुरभूपा ॥

मधुकर खग मृग तनु धरि देवा। करहिं सिद्ध मुनि प्रभु कै सेवा ॥

मङ्गलरुप भयु बन तब ते । कीन्ह निवास रमापति जब ते ॥

फटिक सिला अति सुभ्र सुहाई। सुख आसीन तहाँ द्वौ भाई ॥

कहत अनुज सन कथा अनेका। भगति बिरति नृपनीति बिबेका ॥

बरषा काल मेघ नभ छाए। गरजत लागत परम सुहाए ॥

दो. लछिमन देखु मोर गन नाचत बारिद पैखि।

गृही बिरति रत हरष जस बिष्नु भगत कहुँ देखि ॥ 13 ॥

घन घमण्ड नभ गरजत घोरा। प्रिया हीन डरपत मन मोरा ॥

दामिनि दमक रह न घन माहीं। खल कै प्रीति जथा थिर नाहीम् ॥

बरषहिं जलद भूमि निअराएँ। जथा नवहिं बुध बिद्या पाएँ ॥

बूँद अघात सहहिं गिरि कैंसेम् । खल के बचन सन्त सह जैसेम् ॥

छुद्र नदीं भरि चलीं तोराई। जस थोरेहुँ धन खल इतराई ॥

भूमि परत भा ढाबर पानी। जनु जीवहि माया लपटानी ॥

समिटि समिटि जल भरहिं तलावा। जिमि सदगुन सज्जन पहिं आवा ॥

सरिता जल जलनिधि महुँ जाई। होई अचल जिमि जिव हरि पाई ॥

दो. हरित भूमि तृन सङ्कुल समुझि परहिं नहिं पन्थ।

जिमि पाखण्ड बाद तें गुप्त होहिं सदग्रन्थ ॥ 14 ॥

दादुर धुनि चहु दिसा सुहाई। बेद पढ़हिं जनु बटु समुदाई ॥

नव पल्लव भे बिटप अनेका। साधक मन जस मिलें बिबेका ॥

अर्क जबास पात बिनु भयू। जस सुराज खल उद्यम गयू ॥

खोजत कतहुँ मिलि नहिं धूरी। करि क्रोध जिमि धरमहि दूरी ॥

ससि सम्पन्न सोह महि कैसी। उपकारी कै सम्पति जैसी ॥

निसि तम घन खद्योत बिराजा। जनु दम्भिन्ह कर मिला समाजा ॥

महाबृष्टि चलि फूटि किआरीम् । जिमि सुतन्त्र भेँ बिगरहिं नारीम् ॥

कृषी निरावहिं चतुर किसाना। जिमि बुध तजहिं मोह मद माना ॥

देखिअत चक्रबाक खग नाहीं। कलिहि पाइ जिमि धर्म पराहीम् ॥

ऊषर बरषि तृन नहिं जामा। जिमि हरिजन हियँ उपज न कामा ॥

बिबिध जन्तु सङ्कुल महि भ्राजा। प्रजा बाढ़ जिमि पाइ सुराजा ॥

जहँ तहँ रहे पथिक थकि नाना। जिमि इन्द्रिय गन उपजें ग्याना ॥

दो. कबहुँ प्रबल बह मारुत जहँ तहँ मेघ बिलाहिं।

जिमि कपूत के उपजें कुल सद्धर्म नसाहिम् ॥ 15(क) ॥

कबहुँ दिवस महँ निबिड़ तम कबहुँक प्रगट पतङ्ग।

बिनसि उपजि ग्यान जिमि पाइ कुसङ्ग सुसङ्ग ॥ 15(ख) ॥

बरषा बिगत सरद रितु आई। लछिमन देखहु परम सुहाई ॥

फूलें कास सकल महि छाई। जनु बरषाँ कृत प्रगट बुढ़आई ॥

उदित अगस्ति पन्थ जल सोषा। जिमि लोभहि सोषि सन्तोषा ॥

सरिता सर निर्मल जल सोहा। सन्त हृदय जस गत मद मोहा ॥

रस रस सूख सरित सर पानी। ममता त्याग करहिं जिमि ग्यानी ॥

जानि सरद रितु खञ्जन आए। पाइ समय जिमि सुकृत सुहाए ॥

पङ्क न रेनु सोह असि धरनी। नीति निपुन नृप कै जसि करनी ॥

जल सङ्कोच बिकल भिँ मीना। अबुध कुटुम्बी जिमि धनहीना ॥

बिनु धन निर्मल सोह अकासा। हरिजन इव परिहरि सब आसा ॥

कहुँ कहुँ बृष्टि सारदी थोरी। कौ एक पाव भगति जिमि मोरी ॥

दो. चले हरषि तजि नगर नृप तापस बनिक भिखारि।

जिमि हरिभगत पाइ श्रम तजहि आश्रमी चारि ॥ 16 ॥

सुखी मीन जे नीर अगाधा। जिमि हरि सरन न एकु बाधा ॥

फूलें कमल सोह सर कैसा। निर्गुन ब्रह्म सगुन भेँ जैसा ॥

गुञ्जत मधुकर मुखर अनूपा। सुन्दर खग रव नाना रूपा ॥

चक्रबाक मन दुख निसि पैखी। जिमि दुर्जन पर सम्पति देखी ॥

चातक रटत तृषा अति ओही। जिमि सुख लहि न सङ्करद्रोही ॥

सरदातप निसि ससि अपहरी। सन्त दरस जिमि पातक टरी ॥

देखि इन्दु चकोर समुदाई। चितवतहिं जिमि हरिजन हरि पाई ॥

मसक दंस बीते हिम त्रासा। जिमि द्विज द्रोह किएँ कुल नासा ॥

दो. भूमि जीव सङ्कुल रहे गे सरद रितु पाइ।

सदगुर मिले जाहिं जिमि संसय भ्रम समुदाइ ॥ 17 ॥

बरषा गत निर्मल रितु आई। सुधि न तात सीता कै पाई ॥

एक बार कैसेहुँ सुधि जानौं। कालहु जीत निमिष महुँ आनौम् ॥

कतहुँ रहु जौं जीवति होई। तात जतन करि आनेउँ सोई ॥

सुग्रीवहुँ सुधि मोरि बिसारी। पावा राज कोस पुर नारी ॥

जेहिं सायक मारा मैं बाली। तेहिं सर हतौं मूढ़ कहँ काली ॥

जासु कृपाँ छूटहीं मद मोहा। ता कहुँ उमा कि सपनेहुँ कोहा ॥

जानहिं यह चरित्र मुनि ग्यानी। जिन्ह रघुबीर चरन रति मानी ॥

लछिमन क्रोधवन्त प्रभु जाना। धनुष चढ़आइ गहे कर बाना ॥

दो. तब अनुजहि समुझावा रघुपति करुना सींव ॥

भय देखाइ लै आवहु तात सखा सुग्रीव ॥ 18 ॥

इहाँ पवनसुत हृदयँ बिचारा। राम काजु सुग्रीवँ बिसारा ॥

निकट जाइ चरनन्हि सिरु नावा। चारिहु बिधि तेहि कहि समुझावा ॥

सुनि सुग्रीवँ परम भय माना। बिषयँ मोर हरि लीन्हेउ ग्याना ॥

अब मारुतसुत दूत समूहा। पठवहु जहँ तहँ बानर जूहा ॥

कहहु पाख महुँ आव न जोई। मोरें कर ता कर बध होई ॥

तब हनुमन्त बोलाए दूता। सब कर करि सनमान बहूता ॥

भय अरु प्रीति नीति देखाई। चले सकल चरनन्हि सिर नाई ॥

एहि अवसर लछिमन पुर आए। क्रोध देखि जहँ तहँ कपि धाए ॥

दो. धनुष चढ़आइ कहा तब जारि करुँ पुर छार।

ब्याकुल नगर देखि तब आयु बालिकुमार ॥ 19 ॥

चरन नाइ सिरु बिनती कीन्ही। लछिमन अभय बाँह तेहि दीन्ही ॥

क्रोधवन्त लछिमन सुनि काना। कह कपीस अति भयँ अकुलाना ॥

सुनु हनुमन्त सङ्ग लै तारा। करि बिनती समुझाउ कुमारा ॥

तारा सहित जाइ हनुमाना। चरन बन्दि प्रभु सुजस बखाना ॥

करि बिनती मन्दिर लै आए। चरन पखारि पलँग बैठाए ॥

तब कपीस चरनन्हि सिरु नावा। गहि भुज लछिमन कण्ठ लगावा ॥

नाथ बिषय सम मद कछु नाहीं। मुनि मन मोह करि छन माहीम् ॥

सुनत बिनीत बचन सुख पावा। लछिमन तेहि बहु बिधि समुझावा ॥

पवन तनय सब कथा सुनाई। जेहि बिधि गे दूत समुदाई ॥

दो. हरषि चले सुग्रीव तब अङ्गदादि कपि साथ।

रामानुज आगें करि आए जहँ रघुनाथ ॥ 20 ॥

नाइ चरन सिरु कह कर जोरी। नाथ मोहि कछु नाहिन खोरी ॥

अतिसय प्रबल देव तब माया। छूटि राम करहु जौं दाया ॥

बिषय बस्य सुर नर मुनि स्वामी। मैं पावँर पसु कपि अति कामी ॥

नारि नयन सर जाहि न लागा। घोर क्रोध तम निसि जो जागा ॥

लोभ पाँस जेहिं गर न बँधाया। सो नर तुम्ह समान रघुराया ॥

यह गुन साधन तें नहिं होई। तुम्हरी कृपाँ पाव कोइ कोई ॥

तब रघुपति बोले मुसकाई। तुम्ह प्रिय मोहि भरत जिमि भाई ॥

अब सोइ जतनु करहु मन लाई। जेहि बिधि सीता कै सुधि पाई ॥

दो. एहि बिधि होत बतकही आए बानर जूथ।

नाना बरन सकल दिसि देखिअ कीस बरुथ ॥ 21 ॥

बानर कटक उमा में देखा। सो मूरुख जो करन चह लेखा ॥

आइ राम पद नावहिं माथा। निरखि बदनु सब होहिं सनाथा ॥

अस कपि एक न सेना माहीं। राम कुसल जेहि पूछी नाहीम् ॥

यह कछु नहिं प्रभु कि अधिकाई। बिस्वरूप ब्यापक रघुराई ॥

ठाढ़ए जहँ तहँ आयसु पाई। कह सुग्रीव सबहि समुझाई ॥

राम काजु अरु मोर निहोरा। बानर जूथ जाहु चहुँ ओरा ॥

जनकसुता कहुँ खोजहु जाई। मास दिवस महँ आएहु भाई ॥

अवधि मेटि जो बिनु सुधि पाएँ। आवि बनिहि सो मोहि मराएँ ॥

दो. बचन सुनत सब बानर जहँ तहँ चले तुरन्त ।

तब सुग्रीवँ बोलाए अङ्गद नल हनुमन्त ॥ 22 ॥

सुनहु नील अङ्गद हनुमाना। जामवन्त मतिधीर सुजाना ॥

सकल सुभट मिलि दच्छिन जाहू। सीता सुधि पूँछेउ सब काहू ॥

मन क्रम बचन सो जतन बिचारेहु। रामचन्द्र कर काजु सँवारेहु ॥

भानु पीठि सेइअ उर आगी। स्वामिहि सर्ब भाव छल त्यागी ॥

तजि माया सेइअ परलोका। मिटहिं सकल भव सम्भव सोका ॥

देह धरे कर यह फलु भाई। भजिअ राम सब काम बिहाई ॥

सोइ गुनग्य सोई बड़भागी । जो रघुबीर चरन अनुरागी ॥

आयसु मागि चरन सिरु नाई। चले हरषि सुमिरत रघुराई ॥

पाछें पवन तनय सिरु नावा। जानि काज प्रभु निकट बोलावा ॥

परसा सीस सरोरुह पानी। करमुद्रिका दीन्हि जन जानी ॥

बहु प्रकार सीतहि समुझाएहु। कहि बल बिरह बेगि तुम्ह आएहु ॥

हनुमत जन्म सुफल करि माना। चलेउ हृदयँ धरि कृपानिधाना ॥

जद्यपि प्रभु जानत सब बाता। राजनीति राखत सुरत्राता ॥

दो. चले सकल बन खोजत सरिता सर गिरि खोह।

राम काज लयलीन मन बिसरा तन कर छोह ॥ 23 ॥

कतहुँ होइ निसिचर सैं भेटा। प्रान लेहिं एक एक चपेटा ॥

बहु प्रकार गिरि कानन हेरहिं। कौ मुनि मिलत ताहि सब घेरहिम् ॥

लागि तृषा अतिसय अकुलाने। मिलि न जल घन गहन भुलाने ॥

मन हनुमान कीन्ह अनुमाना। मरन चहत सब बिनु जल पाना ॥

चढ़इ गिरि सिखर चहूँ दिसि देखा। भूमि बिबिर एक कौतुक पेखा ॥

चक्रबाक बक हंस उड़आहीं। बहुतक खग प्रबिसहिं तेहि माहीम् ॥

गिरि ते उतरि पवनसुत आवा। सब कहुँ लै सोइ बिबर देखावा ॥

आगें कै हनुमन्तहि लीन्हा। पैठे बिबर बिलम्बु न कीन्हा ॥

दो. दीख जाइ उपवन बर सर बिगसित बहु कञ्ज।

मन्दिर एक रुचिर तहँ बैठि नारि तप पुञ्ज ॥ 24 ॥

दूरि ते ताहि सबन्हि सिर नावा। पूछें निज बृत्तान्त सुनावा ॥

तेहिं तब कहा करहु जल पाना। खाहु सुरस सुन्दर फल नाना ॥

मज्जनु कीन्ह मधुर फल खाए। तासु निकट पुनि सब चलि आए ॥

तेहिं सब आपनि कथा सुनाई। मैं अब जाब जहाँ रघुराई ॥

मूदहु नयन बिबर तजि जाहू। पैहहु सीतहि जनि पछिताहू ॥

नयन मूदि पुनि देखहिं बीरा। ठाढ़ए सकल सिन्धु कें तीरा ॥

सो पुनि गी जहाँ रघुनाथा। जाइ कमल पद नाएसि माथा ॥

नाना भाँति बिनय तेहिं कीन्ही। अनपायनी भगति प्रभु दीन्ही ॥

दो. बदरीबन कहुँ सो गी प्रभु अग्या धरि सीस ।

उर धरि राम चरन जुग जे बन्दत अज ईस ॥ 25 ॥

इहाँ बिचारहिं कपि मन माहीं। बीती अवधि काज कछु नाहीम् ॥

सब मिलि कहहिं परस्पर बाता। बिनु सुधि लेँ करब का भ्राता ॥

कह अङ्गद लोचन भरि बारी। दुहुँ प्रकार भि मृत्यु हमारी ॥

इहाँ न सुधि सीता कै पाई। उहाँ गेँ मारिहि कपिराई ॥

पिता बधे पर मारत मोही। राखा राम निहोर न ओही ॥

पुनि पुनि अङ्गद कह सब पाहीं। मरन भयु कछु संसय नाहीम् ॥

अङ्गद बचन सुनत कपि बीरा। बोलि न सकहिं नयन बह नीरा ॥

छन एक सोच मगन होइ रहे। पुनि अस वचन कहत सब भे ॥

हम सीता कै सुधि लिन्हें बिना। नहिं जैंहैं जुबराज प्रबीना ॥

अस कहि लवन सिन्धु तट जाई। बैठे कपि सब दर्भ डसाई ॥

जामवन्त अङ्गद दुख देखी। कहिं कथा उपदेस बिसेषी ॥

तात राम कहुँ नर जनि मानहु। निर्गुन ब्रह्म अजित अज जानहु ॥

दो. निज इच्छा प्रभु अवतरि सुर महि गो द्विज लागि।

सगुन उपासक सङ्ग तहँ रहहिं मोच्छ सब त्यागि ॥ 26 ॥

एहि बिधि कथा कहहि बहु भाँती गिरि कन्दराँ सुनी सम्पाती ॥

बाहेर होइ देखि बहु कीसा। मोहि अहार दीन्ह जगदीसा ॥

आजु सबहि कहँ भच्छन करूँ। दिन बहु चले अहार बिनु मरूँ ॥

कबहुँ न मिल भरि उदर अहारा। आजु दीन्ह बिधि एकहिं बारा ॥

डरपे गीध बचन सुनि काना। अब भा मरन सत्य हम जाना ॥

कपि सब उठे गीध कहँ देखी। जामवन्त मन सोच बिसेषी ॥

कह अङ्गद बिचारि मन माहीं। धन्य जटायू सम कौ नाहीम् ॥

राम काज कारन तनु त्यागी । हरि पुर गयु परम बड़ भागी ॥

सुनि खग हरष सोक जुत बानी । आवा निकट कपिन्ह भय मानी ॥

तिन्हहि अभय करि पूछेसि जाई। कथा सकल तिन्ह ताहि सुनाई ॥

सुनि सम्पाति बन्धु कै करनी। रघुपति महिमा बधुबिधि बरनी ॥

दो. मोहि लै जाहु सिन्धुतट देउँ तिलाञ्जलि ताहि ।

बचन सहाइ करवि मैं पैहहु खोजहु जाहि ॥ 27 ॥

अनुज क्रिया करि सागर तीरा। कहि निज कथा सुनहु कपि बीरा ॥

हम द्वौ बन्धु प्रथम तरुनाई । गगन गे रबि निकट उडाई ॥

तेज न सहि सक सो फिरि आवा । मै अभिमानी रबि निअरावा ॥

जरे पङ्ख अति तेज अपारा । परेउँ भूमि करि घोर चिकारा ॥

मुनि एक नाम चन्द्रमा ओही। लागी दया देखी करि मोही ॥

बहु प्रकार तेंहि ग्यान सुनावा । देहि जनित अभिमानी छड़आवा ॥

त्रेताँ ब्रह्म मनुज तनु धरिही। तासु नारि निसिचर पति हरिही ॥

तासु खोज पठिहि प्रभू दूता। तिन्हहि मिलें तैं होब पुनीता ॥

जमिहहिं पङ्ख करसि जनि चिन्ता । तिन्हहि देखाइ देहेसु तैं सीता ॥

मुनि कि गिरा सत्य भि आजू । सुनि मम बचन करहु प्रभु काजू ॥

गिरि त्रिकूट ऊपर बस लङ्का । तहँ रह रावन सहज असङ्का ॥

तहँ असोक उपबन जहँ रही ॥ सीता बैठि सोच रत अही ॥

दो. मैं देखुँ तुम्ह नाहि गीघहि दष्टि अपार ॥

बूढ भयुँ न त करतेउँ कछुक सहाय तुम्हार ॥ 28 ॥

जो नाघि सत जोजन सागर । करि सो राम काज मति आगर ॥

मोहि बिलोकि धरहु मन धीरा । राम कृपाँ कस भयु सरीरा ॥

पापिउ जा कर नाम सुमिरहीं। अति अपार भवसागर तरहीम् ॥

तासु दूत तुम्ह तजि कदराई। राम हृदयँ धरि करहु उपाई ॥

अस कहि गरुड़ गीध जब गयू। तिन्ह कें मन अति बिसमय भयू ॥

निज निज बल सब काहूँ भाषा। पार जाइ कर संसय राखा ॥

जरठ भयुँ अब कहि रिछेसा। नहिं तन रहा प्रथम बल लेसा ॥

जबहिं त्रिबिक्रम भे खरारी। तब मैं तरुन रहेउँ बल भारी ॥

दो. बलि बाँधत प्रभु बाढेउ सो तनु बरनि न जाई।

उभय धरी महँ दीन्ही सात प्रदच्छिन धाइ ॥ 29 ॥

अङ्गद कहि जाउँ मैं पारा। जियँ संसय कछु फिरती बारा ॥

जामवन्त कह तुम्ह सब लायक। पठिअ किमि सब ही कर नायक ॥

कहि रीछपति सुनु हनुमाना। का चुप साधि रहेहु बलवाना ॥

पवन तनय बल पवन समाना। बुधि बिबेक बिग्यान निधाना ॥

कवन सो काज कठिन जग माहीं। जो नहिं होइ तात तुम्ह पाहीम् ॥

राम काज लगि तब अवतारा। सुनतहिं भयु पर्वताकारा ॥

कनक बरन तन तेज बिराजा। मानहु अपर गिरिन्ह कर राजा ॥

सिंहनाद करि बारहिं बारा। लीलहीं नाषुँ जलनिधि खारा ॥

सहित सहाय रावनहि मारी। आनुँ इहाँ त्रिकूट उपारी ॥

जामवन्त मैं पूँछुँ तोही। उचित सिखावनु दीजहु मोही ॥

एतना करहु तात तुम्ह जाई। सीतहि देखि कहहु सुधि आई ॥

तब निज भुज बल राजिव नैना। कौतुक लागि सङ्ग कपि सेना ॥

छं. -कपि सेन सङ्ग सँघारि निसिचर रामु सीतहि आनिहैं।

त्रैलोक पावन सुजसु सुर मुनि नारदादि बखानिहैम् ॥

जो सुनत गावत कहत समुझत परम पद नर पावी।

रघुबीर पद पाथोज मधुकर दास तुलसी गावी ॥

दो. भव भेषज रघुनाथ जसु सुनहि जे नर अरु नारि।

तिन्ह कर सकल मनोरथ सिद्ध करिहि त्रिसिरारि ॥ 30(क) ॥

सो. नीलोत्पल तन स्याम काम कोटि सोभा अधिक।

सुनिअ तासु गुन ग्राम जासु नाम अघ खग बधिक ॥ 30(ख) ॥

मासपारायण, तेईसवाँ विश्राम

इति श्रीमद्रामचरितमानसे सकलकलिकलुषविध्वंसने

चतुर्थ सोपानः समाप्तः।

(किष्किन्धाकाण्ड समाप्त)