6.130 யுத்தகாண்ட - த்ரிம்ஶததிகஶததம ஸர்கஃ

6.130 Yuddhakanda - Trimshadadhikashatatama Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே யுத்தகாண்டம் ।
அத த்ரிம்ஶததிகஶததமஸ்ஸர்கஃ ।
ஶ்ருத்வாதுபரமாநந்தம்பரதஸ்ஸத்யவிக்ரமஃ ।
ஹ்ரு'ஷ்டமாஜ்ஞாபயாமாஸஶத்ருக்நம்பரவீரஹா ॥ 1 ॥
தைவதாநி ச ஸர்வாணிசைத்யாநிநகரஸ்ய ச ।
ஸுகந்தமால்யைர்யாதித்ரைரர்சந்து ஶுசயோ நராஃ ॥ 2 ॥
ஸூதாஸ்ஸ்துதிபுராணஜ்ஞாஸ்ஸர்வேவைதாலிகாஸ்ததா ।
ஸர்வேவாதித்ரகுஶலாகணிகாஶ்சைவஸங்கஶஃ ॥ 3 ॥
ராஜதாராஸ்ததாமாத்யாஸ்ஸைந்யாஸ்ஸேநாங்கநாகணாஃ ।
ப்ராஹ்மணாஶ்சஸராஜந்யாஶ்ரேணிமுக்யாஸ்ததாகணாஃ ॥ 4 ॥
அபிநிர்யாந்துராமஸ்யத்ரஷ்டும்ஶஶிநிபம்முகம் ।
பரதஸ்யவச்ஶ்ருத்வாஶத்ருக்நஃபரவீரஹா ॥ 5 ॥
விஷ்டீரநேகஸாஹஸ்ரீஶ்சோதயாமாநபாகஶஃ ।
ஸமீகுருதநிம்நாநிவிஷமாநிஸமாநி ச ॥ 6 ॥
ஸ்தாநாநிதுநிரஸ்யந்தாந்நந்திக்ராமாதிதஃபரம் ।
ஸிஞ்சஸ்துப்ரு'திவீங்க்ரு'த்ஸ்நாம்ஹிவஶீதேவவாரிணா ॥ 7 ॥
ததோऽப்யவகிரந்த்வந்யேலாஜைஃபுஷ்பைஶ்சஸர்வதஃ ।
ஸுமுச்ச்ரிதபதாகாஸ்துரத்யாஃபுரவரோத்தமேஃ ॥ 8 ॥
ஶோபயந்து ச வேஶ்மாநிஸூர்யஸ்யோதயநம்ப்ரதி ।
ஸ்ரக்தாமமுக்தபுஷ்பைஶ்சஸுகந்தைஃ பஞ்சவர்ணகைஃ ॥ 9 ॥
ராஜமார்கமஸம்பாதங்கிரந்துஶதஶோநராஃ ।
தஸ்தச்சாஸநம்ஶ்ருத்வாஶத்ருக்நஸ்யமுதாந்விதாஃ ॥ 10 ॥
த்ரு'ஷ்டிர்ஜயந்தோவிஜயஸ்ஸித்தார்தஶ்சார்தஸாதகஃ ।
அஶோகோமந்த்ரபாலஶ்சஸுமந்த்ரஶ்சாபிநிர்யயுஃ ॥ 11 ॥
மத்தைர்நாகஸஹஸ்ரைஶ்சஸத்வஜைஸ்ஸுவிபூஷிதைஃ ।
அபரேஹேமகக்ஷாபிஸ்ஸகஜாபிஃகரேணுபிஃ ॥ 12 ॥
நிர்யயுஸ்துரரதைஶ்சஸுமஹாரதாஃ ।
ஶக்த்ய்ரு'ஷ்டிபாஶஹஸ்தாநாம்ஸத்வஜாநாம்பதாகிநாம் ॥ 13 ॥
துரகாணாம்ஸஹஸ்ரைஶ்சமுக்யைர்முக்யதராந்விதைஃ ।
பதாதீநாம்ஸஹஸ்ரைஶ்சவீராஃபரிவ்ரு'தாயயுஃ ॥ 14 ॥
ததோயாநாந்யுபாரூடாஸ்ஸர்வாதஶரதஸ்த்ரியஃ ।
கௌஸல்யாம்ப்ரமுகேக்ரு'த்வாஸுமித்ராஞ்சாபிநிர்யயுஃ ॥ 15 ॥
கைகேய்யாஸஹிதாஃஸர்வாநந்திக்ராமமுபாகமந் ।
த்விஜாதிமுக்யைர்தர்மாத்மாஶ்ரேணீமுக்யைஸ்ஸநைகமைஃ ॥ 16 ॥
மால்யமோதகஹஸ்தைஶ்சமந்த்ரிபிர்பரதோவ்ரு'தஃ ।
ஶங்கபேரீநிநாதைஶ்சவந்திபிஶ்சாபிவநந்திதஃ ॥ 17 ॥
ஆர்யபாதௌக்ரு'ஹீத்வாதௌஶிரஸாதர்மகோவிதஃ ।
பாண்டுரஞ்சத்ரமாதாயஶுக்லமால்யோபஶோபிதம் ॥ 18 ॥
ஶுக்லே ச வாலவ்யஜநேராஜார்ஹேஹேமபூஷிதே ।
உபவாஸக்ரு'ஶோதீநஶ்சீரக்ரு'ஷ்ணாஜிநாம்பரஃ ॥ 19 ॥
ப்ராதுராகமநம்ஶ்ருத்வாதத்பூர்வம்ஹர்ஷமாகதஃ ।
ப்ரத்யுத்யயௌததாராமம்மஹாத்மாஸசிவைஸ்ஸஹ ॥ 20 ॥
அஶ்வாநாங்குரஶப்தைஶ்சரதநேமிஸ்வநேந ச ।
ஶங்கதுந்துபிநாதேநஸஞ்சசாலேவமேதிநீ ॥ 21 ॥
க்ரு'த்ஸ்நந்துநகரந்தத்துநந்திக்ராமமுபாகமத் ।
ஸமீக்ஷ்யபரதோவாக்யமுவாசபவநாத்மஜம் ॥ 22 ॥
கச்சிந்நகலுகாபேயீஸேவ்யதேசகசித்ததா ।
ந ஹிபஶ்யாமிகாகுத்ஸ்தம்ராமமார்யம்பரந்தபம் ॥ 23 ॥
அதைவமுக்தேவசநேஹநூமாநிதமப்ரவீத் ।
அர்த்யம்விஜ்ஞாபயந்நேவபரதம்ஸத்யவிக்ரமம் ॥ 24 ॥
ஸதாபலாந்குஸுமிதாந்வ்ரு'க்ஷாந் ப்ராப்யமதுஸ்ரவாந் ।
பரத்வாஜப்ரஸாதேநமத்தப்ரமரநாதிதாந் ॥ 25 ॥
தஸ்யசைஷவரோதத்தோவாஸவேநபரந்தப ।
ஸஸைந்யஸ்யதவாதித்யங்க்ரு'தம்ஸர்வகுணாந்விதம் ॥ 26 ॥
நிஸ்ஸ்வந்ஶ்ரூயதேபீமஃப்ரஹ்ரு'ஷ்டாநாம்வநௌகஸாம் ।
மந்யேவாநரஸேநாஸாநதீந்தரதிகோமதீம் ॥ 27 ॥
ரஜோவர்ஷம்ஸமுத்பூதம்பஶ்யஸாலவநம்ப்ரதி ।
மந்யேஸாலவநம்ரம்யம்லோபயந்திப்லவங்கமாஃ ॥ 28 ॥
ததேதத்த்ரு'ஶ்யதேதூராத்விமாநஞ்சந்த்ரஸந்நிபம் ।
விமாநம்புஷ்பகந்திவ்யம்மநஸாப்ரஹ்மநிர்மிதம் ॥ 29 ॥
ராவணம்பாந்தவைஃஸார்தம்ஹத்வாலப்தம்மஹாத்மநா ।
தருணாதித்யஸங்காஶம்விமாநம்ராமவாஹநம் ॥ 30 ॥
தநதஸ்யப்ரஸாதேநதிவ்யமேதந்மநோஜவம் ।
ஏதஸ்மிந் ப்ராதரௌவீரௌவைதேஹ்யாஸஹராகவௌ ॥ 31 ॥
ஸுக்ரீவஶ்சமஹாதேஜாராக்ஷஸஶ்சவிபீஷணஃ ।
ஏதோஹர்ஷஸமுத்பூதோநிஃஸ்வநோதிவமஸ்ப்ரு'ஶத் ॥ 32 ॥
ஸ்த்ரீபாலயுவவ்ரு'த்தாநாம்ராமோऽயமிதிகீர்திதே ।
ரதகுஞ்ஜரவாஜிப்யஸ்தேऽவதீர்யமஹீங்கதாஃ ॥ 33 ॥
தத்ரு'ஶுஸ்தம்விமாநஸ்தந்நராஸ்ஸோமமிவாம்பரே ।
ப்ராஜ்ஞலிர்பரதோபூத்வாப்ரஸ்ரு'ஷ்டோராகவோந்முகஃ ॥ 34 ॥
ஸ்வாகதேநயதார்ஹேணததோராமமபூஜயத் ।
மநஸாப்ரஹ்மணாஸ்ரு'ஷ்டேவிமாநேபரதாக்ரஜஃ ॥ 35 ॥
ரராஜப்ரு'துதீர்காக்ஷோவஜ்ரபாணிரிவாபரஃ ।
ததோவிமாநாக்ரகதம்பரதோப்ராதரந்ததா ॥ 36 ॥
வவந்தேப்ரணதோராமம்மேருஸ்தமிவபாஸ்கரம் ।
ததோராமாப்யநுஜ்ஞாதந்தத்விமாநமநுத்தமம் ॥ 37 ॥
ஹம்ஸயுக்தம்மஹாவேகந்நிபபாதமஹீதலே ।
ஆபிதோவிமாநந்தத்பரதஸ்ஸத்யவிக்ரமஃ ॥ 38 ॥
ராமமாஸாத்யமுதிதஃபுநரேவாப்யவாதயத் ।
தம்ஸமுத்தாப்யகாகுத்ஸ்தஶ்சிரஸ்யாக்ஷிரதங்கதம் ॥ 39 ॥
அங்கேபரதமாரோப்யமுதிதஃபரிஷஸ்வஜே ।
ததோலக்ஷ்மணமாஸாத்யவைதேஹீம் ச பரந்தபஃ ॥ 40 ॥
அதாப்யவாதயப்ரதீதோபரதோநாமசாப்ரவீத் ।
ஸுக்ரீவங்கேகயீபுத்ரோஜாம்பவந்தமதாங்கதம் ॥ 41 ॥
மைந்தம் ச த்விவிதந்நீலம்ரு'ஷபம்பரிஷஸ்வஜே ।
ஸுஷேணம் ச நலஞ்சைவகவாக்ஷங்கந்தமாதநம் ॥ 42 ॥
ஶரபம்பநஸஞ்சைவபரிதஃபரிஷஸ்வஜே ।
தேக்ரு'த்வாமாநுஷம்ரூபம்வாநராஃகாமரூபிணஃ ॥ 43 ॥
குஶலம்பர்யப்ரு'ச்சம்ஸ்தேப்ரஹ்ரு'ஷ்டாபரதந்ததா ।
அதாப்ரவீத்ராஜபுத்ரஸ்ஸுக்ரீவம்வாநரர்ஷபம் ॥ 44 ॥
பரிஷ்வஜ்யமஹாதேஜாபரதோதர்மிணாம்வரஃ ।
த்வம்ஸ்மாகஞ்சதுர்ணாம்வைப்ராதாஸுக்ரீவபஞ்சமஃ ॥ 45 ॥
ஸௌஹார்தாஜ்ஜாயதேமித்ரமபகாரோऽரிலக்ஷணம் ।
விபீஷணம் ச பரதஃஸாந்த்வவாக்யமதாப்ரவீத் ॥ 46 ॥
திஷ்ட்யாத்வயாஸஹாயேநக்ரு'தங்கர்மஸுதுஷ்கரம் ।
ஶத்ருக்நஶ்சததாராமமபிவாத்யஸலக்ஷ்மணம் ॥ 47 ॥
ஸீதாயாஶ்சரணௌவீரோவிநயாதப்யவாதயத் ।
ராமோமாதரமாஸாத்யவிவர்ணாம்ஶோககர்ஶிதாம் ॥ 48 ॥
ஜக்ராஹப்ரணதஃபாதௌமநோமாதுஃப்ரஹர்ஷயந் ।
அபிவாத்யஸுமித்ராம் ச கைகேயீம் ச யஶஸ்விநீம் ॥ 49 ॥
ஸ மாத்ரூஶ்சததஸ்ஸர்வாபுரோஹிதமுபாகமத் ।
ஸ்வாகதந்தேமஹாபாஹோகௌஸல்யாநந்தவர்தநா ॥ 50 ॥
இதிப்ராஞ்ஜலயஃஸர்வேநாகராராமமப்ருவந் ।
தாந்யஞ்ஜலிஸஹஸ்ராணிப்ரக்ரு'ஹீதாநிநாகரைஃ ॥ 51 ॥
வ்யாகோசாநீவபத்மாநிததர்ஶபரதாக்ரஜஃ ।
பாதுகேதேதுராமஸ்யக்ரு'ஹீத்வாபரதஸ்ஸ்வயம் ॥ 52 ॥
சரணாப்யாந்நரேந்த்ரஸ்யயோஜயாமாஸதர்மவித் ।
அப்ரவீச்சததாராமம்பரதஃ ஸ க்ரு'தாஞ்ஜலிஃ ॥ 53 ॥
ஏதத்தேஸகலம்ராஜ்யந்ந்யாஸந்நிர்யாதிதம்மயா ।
அத்யஜந்மக்ரு'தார்தம்மேஸம்வ்ரு'த்தஶ்சமநோரதஃ ॥ 54 ॥
யத்த்வாம்பஶ்யாமிராஜாநமயோத்யாம்புநராகதம் ।
அவேக்ஷதாம்பவாந்ஶோகங்கோஷ்டாகாரங்க்ரு'ஹம்பலம் ॥ 55 ॥
பவதஸ்தேஜஸாஸர்வங்க்ரு'தந்தஶகுணம்மயா ।
ததாப்ருவாணம்பரதந்த்ரு'ஷ்டவாதம்ப்ராத்ரு'வத்ஸலம் ॥ 56 ॥
முமுசுர்வாநராபாஷ்பம்ராக்ஷஸஶ்சவிபீஷணஃ ।
ததஃப்ரஹர்ஷாத்பரதமங்கமாரோப்யராகவஃ ॥ 57 ॥
யயௌதேநவிமாநேநஸஸைந்யோபரதாஶ்ரமம் ।
பரதாஶ்ரமமாஸாத்யஸஸைந்யோராகவஸ்ததா ॥ 58 ॥
அவதீர்யவிமாநாக்ராதவதஸ்தேமஹீதலே ।
அப்ரவீத்துததாராமஸ்தத்விமாநமநுத்தமம் ॥ 59 ॥
வஹவைஶ்ரவணந்தேவமநுஜாநாமிகம்யதாம் ।
ததோராமாப்யநுஜ்ஞாதந்தத்விமாநமநுத்தமம் ॥ 60 ॥
உத்தராந்திஶமுத்திஶ்யஜகாமதநதாலயம் ।
விமாநம்புஷ்பகந்திவ்யம்ஸம்க்ரு'ஹீதந்துரக்ஷஸா ॥ 61 ॥
அகமத்தநதம்வேகாத்ராமவாக்யப்ரசோதிதம் ।
புரோஹிதஸ்யாத்மஸமஸ்யராகவோப்ரு'ஹஸ்பதேஶ்ஶக்ரைவாமராதிபஃ ।
நிபீட்யபாதௌப்ரு'தகாநநேஶுபேஸஹைவதேநோபவிவேஶவீர்யவாந் ॥ 62 ॥
இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே யுத்தகாண்டே த்ரிம்ஶததிகஶததமஸ்ஸர்கஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śrutvātuparamānandambharatassatyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsaśatrughnamparavīrahā || 1 ||
daivatāni ca sarvāṇicaityāninagarasya ca |
sugandhamālyairyāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||
sūtāsstutipurāṇajñāssarvevaitālikāstathā |
sarvevāditrakuśalāgaṇikāścaivasaṅghaśaḥ || 3 ||
rājadārāstathāmātyāssainyāssenāṅganāgaṇāḥ |
brāhmaṇāścasarājanyāśreṇimukhyāstathāgaṇāḥ || 4 ||
abhiniryānturāmasyadraṣṭuṃśaśinibhammukham |
bharatasyavacśrutvāśatrughnaḥparavīrahā || 5 ||
viṣṭīranekasāhasrīścodayāmānabhāgaśaḥ |
samīkurutanimnāniviṣamānisamāni ca || 6 ||
sthānānitunirasyantānnandigrāmāditaḥparam |
siñcastupṛthivīṅkṛtsnāṃhivaśītevavāriṇā || 7 ||
tato'bhyavakirantvanyelājaiḥpuṣpaiścasarvataḥ |
sumucchritapatākāsturathyāḥpuravarottameḥ || 8 ||
śobhayantu ca veśmānisūryasyodayanamprati |
sragdāmamuktapuṣpaiścasugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ || 9 ||
rājamārgamasambādhaṅkirantuśataśonarāḥ |
tastacchāsanaṃśrutvāśatrughnasyamudānvitāḥ || 10 ||
dhṛṣṭirjayantovijayassiddhārthaścārthasādhakaḥ |
aśokomantrapālaścasumantraścāpiniryayuḥ || 11 ||
mattairnāgasahasraiścasadhvajaissuvibhūṣitaiḥ |
aparehemakakṣābhissagajābhiḥkareṇubhiḥ || 12 ||
niryayusturarathaiścasumahārathāḥ |
śaktyṛṣṭipāśahastānāṃsadhvajānāmpatākinām || 13 ||
turagāṇāṃsahasraiścamukhyairmukhyatarānvitaiḥ |
padātīnāṃsahasraiścavīrāḥparivṛtāyayuḥ || 14 ||
tatoyānānyupārūḍhāssarvādaśarathastriyaḥ |
kausalyāmpramukhekṛtvāsumitrāñcāpiniryayuḥ || 15 ||
kaikeyyāsahitāḥsarvānandigrāmamupāgaman |
dvijātimukhyairdharmātmāśreṇīmukhyaissanaigamaiḥ || 16 ||
mālyamodakahastaiścamantribhirbharatovṛtaḥ |
śaṅkhabherīninādaiścavandibhiścābhivananditaḥ || 17 ||
āryapādaugṛhītvātauśirasādharmakovidaḥ |
pāṇḍurañchatramādāyaśuklamālyopaśobhitam || 18 ||
śukle ca vālavyajanerājārhehemabhūṣite |
upavāsakṛśodīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 19 ||
bhrāturāgamanaṃśrutvātatpūrvaṃharṣamāgataḥ |
pratyudyayautadārāmammahātmāsacivaissaha || 20 ||
aśvānāṅkhuraśabdaiścarathanemisvanena ca |
śaṅkhadundubhinādenasañcacālevamedinī || 21 ||
kṛtsnantunagarantattunandigrāmamupāgamat |
samīkṣyabharatovākyamuvācapavanātmajam || 22 ||
kaccinnakhalukāpeyīsevyatecakacittatā |
na hipaśyāmikākutsthaṃrāmamāryamparantapam || 23 ||
athaivamuktevacanehanūmānidamabravīt |
arthyaṃvijñāpayannevabharataṃsatyavikramam || 24 ||
sadāphalānkusumitānvṛkṣān prāpyamadhusravān |
bharadvājaprasādenamattabhramaranāditān || 25 ||
tasyacaiṣavarodattovāsavenaparantapa |
sasainyasyatavātithyaṅkṛtaṃsarvaguṇānvitam || 26 ||
nissvanśrūyatebhīmaḥprahṛṣṭānāṃvanaukasām |
manyevānarasenāsānadīntaratigomatīm || 27 ||
rajovarṣaṃsamudbhūtampaśyasālavanamprati |
manyesālavanaṃramyaṃlopayantiplavaṅgamāḥ || 28 ||
tadetaddṛśyatedūrādvimānañcandrasannibham |
vimānampuṣpakandivyammanasābrahmanirmitam || 29 ||
rāvaṇambāndhavaiḥsārthaṃhatvālabdhammahātmanā |
taruṇādityasaṅkāśaṃvimānaṃrāmavāhanam || 30 ||
dhanadasyaprasādenadivyametanmanojavam |
etasmin bhrātarauvīrauvaidehyāsaharāghavau || 31 ||
sugrīvaścamahātejārākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
etoharṣasamudbhūtoniḥsvanodivamaspṛśat || 32 ||
strībālayuvavṛddhānāṃrāmo'yamitikīrtite |
rathakuñjaravājibhyaste'vatīryamahīṅgatāḥ || 33 ||
dadṛśustaṃvimānasthannarāssomamivāmbare |
prājñalirbharatobhūtvāprasṛṣṭorāghavonmukhaḥ || 34 ||
svāgatenayathārheṇatatorāmamapūjayat |
manasābrahmaṇāsṛṣṭevimānebharatāgrajaḥ || 35 ||
rarājapṛthudīrghākṣovajrapāṇirivāparaḥ |
tatovimānāgragatambharatobhrātarantadā || 36 ||
vavandepraṇatorāmammerusthamivabhāskaram |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 37 ||
haṃsayuktammahāvegannipapātamahītale |
āpitovimānantadbharatassatyavikramaḥ || 38 ||
rāmamāsādyamuditaḥpunarevābhyavādayat |
taṃsamutthāpyakākutsthaścirasyākṣirathaṅgatam || 39 ||
aṅkebharatamāropyamuditaḥpariṣasvaje |
tatolakṣmaṇamāsādyavaidehīṃ ca parantapaḥ || 40 ||
athābhyavādayapratītobharatonāmacābravīt |
sugrīvaṅkekayīputrojāmbavantamathāṅgadam || 41 ||
maindaṃ ca dvividannīlamṛṣabhampariṣasvaje |
suṣeṇaṃ ca nalañcaivagavākṣaṅgandhamādanam || 42 ||
śarabhampanasañcaivaparitaḥpariṣasvaje |
tekṛtvāmānuṣaṃrūpaṃvānarāḥkāmarūpiṇaḥ || 43 ||
kuśalamparyapṛcchaṃsteprahṛṣṭābharatantadā |
athābravīdrājaputrassugrīvaṃvānararṣabham || 44 ||
pariṣvajyamahātejābharatodharmiṇāṃvaraḥ |
tvamsmākañcaturṇāṃvaibhrātāsugrīvapañcamaḥ || 45 ||
sauhārdājjāyatemitramapakāro'rilakṣaṇam |
vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥsāntvavākyamathābravīt || 46 ||
diṣṭyātvayāsahāyenakṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śatrughnaścatadārāmamabhivādyasalakṣmaṇam || 47 ||
sītāyāścaraṇauvīrovinayādabhyavādayat |
rāmomātaramāsādyavivarṇāṃśokakarśitām || 48 ||
jagrāhapraṇataḥpādaumanomātuḥpraharṣayan |
abhivādyasumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm || 49 ||
sa mātrūścatatassarvāpurohitamupāgamat |
svāgatantemahābāhokausalyānandavardhanā || 50 ||
itiprāñjalayaḥsarvenāgarārāmamabruvan |
tānyañjalisahasrāṇipragṛhītānināgaraiḥ || 51 ||
vyākocānīvapadmānidadarśabharatāgrajaḥ |
pāduketeturāmasyagṛhītvābharatassvayam || 52 ||
caraṇābhyānnarendrasyayojayāmāsadharmavit |
abravīccatadārāmambharataḥ sa kṛtāñjaliḥ || 53 ||
etattesakalaṃrājyannyāsanniryātitammayā |
adyajanmakṛtārthammesamvṛttaścamanorathaḥ || 54 ||
yattvāmpaśyāmirājānamayodhyāmpunarāgatam |
avekṣatāmbhavānśokaṅkoṣṭhāgāraṅgṛhambalam || 55 ||
bhavatastejasāsarvaṅkṛtandaśaguṇammayā |
tathābruvāṇambharatandṛṣṭavātambhrātṛvatsalam || 56 ||
mumucurvānarābāṣpaṃrākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
tataḥpraharṣādbharatamaṅgamāropyarāghavaḥ || 57 ||
yayautenavimānenasasainyobharatāśramam |
bharatāśramamāsādyasasainyorāghavastadā || 58 ||
avatīryavimānāgrādavatasthemahītale |
abravīttutadārāmastadvimānamanuttamam || 59 ||
vahavaiśravaṇandevamanujānāmigamyatām |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 60 ||
uttarāndiśamuddiśyajagāmadhanadālayam |
vimānampuṣpakandivyaṃsamgṛhītanturakṣasā || 61 ||
agamaddhanadaṃvegādrāmavākyapracoditam |
purohitasyātmasamasyarāghavobṛhaspateśśakraivāmarādhipaḥ |
nipīḍyapādaupṛthagānaneśubhesahaivatenopaviveśavīryavān || 62 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ।
श्रुत्वातुपरमानन्दम्भरतस्सत्यविक्रमः ।
हृष्टमाज्ञापयामासशत्रुघ्नम्परवीरहा ॥ 1 ॥
दैवतानि च सर्वाणिचैत्यानिनगरस्य च ।
सुगन्धमाल्यैर्यादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः ॥ 2 ॥
सूतास्स्तुतिपुराणज्ञास्सर्वेवैतालिकास्तथा ।
सर्वेवादित्रकुशलागणिकाश्चैवसङ्घशः ॥ 3 ॥
राजदारास्तथामात्यास्सैन्यास्सेनाङ्गनागणाः ।
ब्राह्मणाश्चसराजन्याश्रेणिमुख्यास्तथागणाः ॥ 4 ॥
अभिनिर्यान्तुरामस्यद्रष्टुंशशिनिभम्मुखम् ।
भरतस्यवच्श्रुत्वाशत्रुघ्नःपरवीरहा ॥ 5 ॥
विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामानभागशः ।
समीकुरुतनिम्नानिविषमानिसमानि च ॥ 6 ॥
स्थानानितुनिरस्यन्तान्नन्दिग्रामादितःपरम् ।
सिञ्चस्तुपृथिवीङ्कृत्स्नांहिवशीतेववारिणा ॥ 7 ॥
ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्येलाजैःपुष्पैश्चसर्वतः ।
सुमुच्छ्रितपताकास्तुरथ्याःपुरवरोत्तमेः ॥ 8 ॥
शोभयन्तु च वेश्मानिसूर्यस्योदयनम्प्रति ।
स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्चसुगन्धैः पञ्चवर्णकैः ॥ 9 ॥
राजमार्गमसम्बाधङ्किरन्तुशतशोनराः ।
तस्तच्छासनंश्रुत्वाशत्रुघ्नस्यमुदान्विताः ॥ 10 ॥
धृष्टिर्जयन्तोविजयस्सिद्धार्थश्चार्थसाधकः ।
अशोकोमन्त्रपालश्चसुमन्त्रश्चापिनिर्ययुः ॥ 11 ॥
मत्तैर्नागसहस्रैश्चसध्वजैस्सुविभूषितैः ।
अपरेहेमकक्षाभिस्सगजाभिःकरेणुभिः ॥ 12 ॥
निर्ययुस्तुररथैश्चसुमहारथाः ।
शक्त्यृष्टिपाशहस्तानांसध्वजानाम्पताकिनाम् ॥ 13 ॥
तुरगाणांसहस्रैश्चमुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः ।
पदातीनांसहस्रैश्चवीराःपरिवृताययुः ॥ 14 ॥
ततोयानान्युपारूढास्सर्वादशरथस्त्रियः ।
कौसल्याम्प्रमुखेकृत्वासुमित्राञ्चापिनिर्ययुः ॥ 15 ॥
कैकेय्यासहिताःसर्वानन्दिग्राममुपागमन् ।
द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्माश्रेणीमुख्यैस्सनैगमैः ॥ 16 ॥
माल्यमोदकहस्तैश्चमन्त्रिभिर्भरतोवृतः ।
शङ्खभेरीनिनादैश्चवन्दिभिश्चाभिवनन्दितः ॥ 17 ॥
आर्यपादौगृहीत्वातौशिरसाधर्मकोविदः ।
पाण्डुरञ्छत्रमादायशुक्लमाल्योपशोभितम् ॥ 18 ॥
शुक्ले च वालव्यजनेराजार्हेहेमभूषिते ।
उपवासकृशोदीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ॥ 19 ॥
भ्रातुरागमनंश्रुत्वातत्पूर्वंहर्षमागतः ।
प्रत्युद्ययौतदारामम्महात्मासचिवैस्सह ॥ 20 ॥
अश्वानाङ्खुरशब्दैश्चरथनेमिस्वनेन च ।
शङ्खदुन्दुभिनादेनसञ्चचालेवमेदिनी ॥ 21 ॥
कृत्स्नन्तुनगरन्तत्तुनन्दिग्राममुपागमत् ।
समीक्ष्यभरतोवाक्यमुवाचपवनात्मजम् ॥ 22 ॥
कच्चिन्नखलुकापेयीसेव्यतेचकचित्तता ।
न हिपश्यामिकाकुत्स्थंराममार्यम्परन्तपम् ॥ 23 ॥
अथैवमुक्तेवचनेहनूमानिदमब्रवीत् ।
अर्थ्यंविज्ञापयन्नेवभरतंसत्यविक्रमम् ॥ 24 ॥
सदाफलान्कुसुमितान्वृक्षान् प्राप्यमधुस्रवान् ।
भरद्वाजप्रसादेनमत्तभ्रमरनादितान् ॥ 25 ॥
तस्यचैषवरोदत्तोवासवेनपरन्तप ।
ससैन्यस्यतवातिथ्यङ्कृतंसर्वगुणान्वितम् ॥ 26 ॥
निस्स्वन्श्रूयतेभीमःप्रहृष्टानांवनौकसाम् ।
मन्येवानरसेनासानदीन्तरतिगोमतीम् ॥ 27 ॥
रजोवर्षंसमुद्भूतम्पश्यसालवनम्प्रति ।
मन्येसालवनंरम्यंलोपयन्तिप्लवङ्गमाः ॥ 28 ॥
तदेतद्दृश्यतेदूराद्विमानञ्चन्द्रसन्निभम् ।
विमानम्पुष्पकन्दिव्यम्मनसाब्रह्मनिर्मितम् ॥ 29 ॥
रावणम्बान्धवैःसार्थंहत्वालब्धम्महात्मना ।
तरुणादित्यसङ्काशंविमानंरामवाहनम् ॥ 30 ॥
धनदस्यप्रसादेनदिव्यमेतन्मनोजवम् ।
एतस्मिन् भ्रातरौवीरौवैदेह्यासहराघवौ ॥ 31 ॥
सुग्रीवश्चमहातेजाराक्षसश्चविभीषणः ।
एतोहर्षसमुद्भूतोनिःस्वनोदिवमस्पृशत् ॥ 32 ॥
स्त्रीबालयुववृद्धानांरामोऽयमितिकीर्तिते ।
रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्यमहीङ्गताः ॥ 33 ॥
ददृशुस्तंविमानस्थन्नरास्सोममिवाम्बरे ।
प्राज्ञलिर्भरतोभूत्वाप्रसृष्टोराघवोन्मुखः ॥ 34 ॥
स्वागतेनयथार्हेणततोराममपूजयत् ।
मनसाब्रह्मणासृष्टेविमानेभरताग्रजः ॥ 35 ॥
रराजपृथुदीर्घाक्षोवज्रपाणिरिवापरः ।
ततोविमानाग्रगतम्भरतोभ्रातरन्तदा ॥ 36 ॥
ववन्देप्रणतोरामम्मेरुस्थमिवभास्करम् ।
ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 37 ॥
हंसयुक्तम्महावेगन्निपपातमहीतले ।
आपितोविमानन्तद्भरतस्सत्यविक्रमः ॥ 38 ॥
राममासाद्यमुदितःपुनरेवाभ्यवादयत् ।
तंसमुत्थाप्यकाकुत्स्थश्चिरस्याक्षिरथङ्गतम् ॥ 39 ॥
अङ्केभरतमारोप्यमुदितःपरिषस्वजे ।
ततोलक्ष्मणमासाद्यवैदेहीं च परन्तपः ॥ 40 ॥
अथाभ्यवादयप्रतीतोभरतोनामचाब्रवीत् ।
सुग्रीवङ्केकयीपुत्रोजाम्बवन्तमथाङ्गदम् ॥ 41 ॥
मैन्दं च द्विविदन्नीलमृषभम्परिषस्वजे ।
सुषेणं च नलञ्चैवगवाक्षङ्गन्धमादनम् ॥ 42 ॥
शरभम्पनसञ्चैवपरितःपरिषस्वजे ।
तेकृत्वामानुषंरूपंवानराःकामरूपिणः ॥ 43 ॥
कुशलम्पर्यपृच्छंस्तेप्रहृष्टाभरतन्तदा ।
अथाब्रवीद्राजपुत्रस्सुग्रीवंवानरर्षभम् ॥ 44 ॥
परिष्वज्यमहातेजाभरतोधर्मिणांवरः ।
त्वम्स्माकञ्चतुर्णांवैभ्रातासुग्रीवपञ्चमः ॥ 45 ॥
सौहार्दाज्जायतेमित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।
विभीषणं च भरतःसान्त्ववाक्यमथाब्रवीत् ॥ 46 ॥
दिष्ट्यात्वयासहायेनकृतङ्कर्मसुदुष्करम् ।
शत्रुघ्नश्चतदाराममभिवाद्यसलक्ष्मणम् ॥ 47 ॥
सीतायाश्चरणौवीरोविनयादभ्यवादयत् ।
रामोमातरमासाद्यविवर्णांशोककर्शिताम् ॥ 48 ॥
जग्राहप्रणतःपादौमनोमातुःप्रहर्षयन् ।
अभिवाद्यसुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ॥ 49 ॥
स मात्रूश्चततस्सर्वापुरोहितमुपागमत् ।
स्वागतन्तेमहाबाहोकौसल्यानन्दवर्धना ॥ 50 ॥
इतिप्राञ्जलयःसर्वेनागराराममब्रुवन् ।
तान्यञ्जलिसहस्राणिप्रगृहीतानिनागरैः ॥ 51 ॥
व्याकोचानीवपद्मानिददर्शभरताग्रजः ।
पादुकेतेतुरामस्यगृहीत्वाभरतस्स्वयम् ॥ 52 ॥
चरणाभ्यान्नरेन्द्रस्ययोजयामासधर्मवित् ।
अब्रवीच्चतदारामम्भरतः स कृताञ्जलिः ॥ 53 ॥
एतत्तेसकलंराज्यन्न्यासन्निर्यातितम्मया ।
अद्यजन्मकृतार्थम्मेसम्वृत्तश्चमनोरथः ॥ 54 ॥
यत्त्वाम्पश्यामिराजानमयोध्याम्पुनरागतम् ।
अवेक्षताम्भवान्शोकङ्कोष्ठागारङ्गृहम्बलम् ॥ 55 ॥
भवतस्तेजसासर्वङ्कृतन्दशगुणम्मया ।
तथाब्रुवाणम्भरतन्दृष्टवातम्भ्रातृवत्सलम् ॥ 56 ॥
मुमुचुर्वानराबाष्पंराक्षसश्चविभीषणः ।
ततःप्रहर्षाद्भरतमङ्गमारोप्यराघवः ॥ 57 ॥
ययौतेनविमानेनससैन्योभरताश्रमम् ।
भरताश्रममासाद्यससैन्योराघवस्तदा ॥ 58 ॥
अवतीर्यविमानाग्रादवतस्थेमहीतले ।
अब्रवीत्तुतदारामस्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 59 ॥
वहवैश्रवणन्देवमनुजानामिगम्यताम् ।
ततोरामाभ्यनुज्ञातन्तद्विमानमनुत्तमम् ॥ 60 ॥
उत्तरान्दिशमुद्दिश्यजगामधनदालयम् ।
विमानम्पुष्पकन्दिव्यंसम्गृहीतन्तुरक्षसा ॥ 61 ॥
अगमद्धनदंवेगाद्रामवाक्यप्रचोदितम् ।
पुरोहितस्यात्मसमस्यराघवोबृहस्पतेश्शक्रैवामराधिपः ।
निपीड्यपादौपृथगाननेशुभेसहैवतेनोपविवेशवीर्यवान् ॥ 62 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशदधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha triṃśadadhikaśatatamassargaḥ |
śrutvātuparamānandambharatassatyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsaśatrughnamparavīrahā || 1 ||
daivatāni ca sarvāṇicaityāninagarasya ca |
sugandhamālyairyāditrairarcantu śucayo narāḥ || 2 ||
sūtāsstutipurāṇajñāssarvevaitālikāstathā |
sarvevāditrakuśalāgaṇikāścaivasaṅghaśaḥ || 3 ||
rājadārāstathāmātyāssainyāssenāṅganāgaṇāḥ |
brāhmaṇāścasarājanyāśreṇimukhyāstathāgaṇāḥ || 4 ||
abhiniryānturāmasyadraṣṭuṃśaśinibhammukham |
bharatasyavacśrutvāśatrughnaḥparavīrahā || 5 ||
viṣṭīranekasāhasrīścodayāmānabhāgaśaḥ |
samīkurutanimnāniviṣamānisamāni ca || 6 ||
sthānānitunirasyantānnandigrāmāditaḥparam |
siñcastupṛthivīṅkṛtsnāṃhivaśītevavāriṇā || 7 ||
tato'bhyavakirantvanyelājaiḥpuṣpaiścasarvataḥ |
sumucchritapatākāsturathyāḥpuravarottameḥ || 8 ||
śobhayantu ca veśmānisūryasyodayanamprati |
sragdāmamuktapuṣpaiścasugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ || 9 ||
rājamārgamasambādhaṅkirantuśataśonarāḥ |
tastacchāsanaṃśrutvāśatrughnasyamudānvitāḥ || 10 ||
dhṛṣṭirjayantovijayassiddhārthaścārthasādhakaḥ |
aśokomantrapālaścasumantraścāpiniryayuḥ || 11 ||
mattairnāgasahasraiścasadhvajaissuvibhūṣitaiḥ |
aparehemakakṣābhissagajābhiḥkareṇubhiḥ || 12 ||
niryayusturarathaiścasumahārathāḥ |
śaktyṛṣṭipāśahastānāṃsadhvajānāmpatākinām || 13 ||
turagāṇāṃsahasraiścamukhyairmukhyatarānvitaiḥ |
padātīnāṃsahasraiścavīrāḥparivṛtāyayuḥ || 14 ||
tatoyānānyupārūḍhāssarvādaśarathastriyaḥ |
kausalyāmpramukhekṛtvāsumitrāñcāpiniryayuḥ || 15 ||
kaikeyyāsahitāḥsarvānandigrāmamupāgaman |
dvijātimukhyairdharmātmāśreṇīmukhyaissanaigamaiḥ || 16 ||
mālyamodakahastaiścamantribhirbharatovṛtaḥ |
śaṅkhabherīninādaiścavandibhiścābhivananditaḥ || 17 ||
āryapādaugṛhītvātauśirasādharmakovidaḥ |
pāṇḍurañchatramādāyaśuklamālyopaśobhitam || 18 ||
śukle ca vālavyajanerājārhehemabhūṣite |
upavāsakṛśodīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ || 19 ||
bhrāturāgamanaṃśrutvātatpūrvaṃharṣamāgataḥ |
pratyudyayautadārāmammahātmāsacivaissaha || 20 ||
aśvānāṅkhuraśabdaiścarathanemisvanena ca |
śaṅkhadundubhinādenasañcacālevamedinī || 21 ||
kṛtsnantunagarantattunandigrāmamupāgamat |
samīkṣyabharatovākyamuvācapavanātmajam || 22 ||
kaccinnakhalukāpeyīsevyatecakacittatā |
na hipaśyāmikākutsthaṃrāmamāryamparantapam || 23 ||
athaivamuktevacanehanūmānidamabravīt |
arthyaṃvijñāpayannevabharataṃsatyavikramam || 24 ||
sadāphalānkusumitānvṛkṣān prāpyamadhusravān |
bharadvājaprasādenamattabhramaranāditān || 25 ||
tasyacaiṣavarodattovāsavenaparantapa |
sasainyasyatavātithyaṅkṛtaṃsarvaguṇānvitam || 26 ||
nissvanśrūyatebhīmaḥprahṛṣṭānāṃvanaukasām |
manyevānarasenāsānadīntaratigomatīm || 27 ||
rajovarṣaṃsamudbhūtampaśyasālavanamprati |
manyesālavanaṃramyaṃlopayantiplavaṅgamāḥ || 28 ||
tadetaddṛśyatedūrādvimānañcandrasannibham |
vimānampuṣpakandivyammanasābrahmanirmitam || 29 ||
rāvaṇambāndhavaiḥsārthaṃhatvālabdhammahātmanā |
taruṇādityasaṅkāśaṃvimānaṃrāmavāhanam || 30 ||
dhanadasyaprasādenadivyametanmanojavam |
etasmin bhrātarauvīrauvaidehyāsaharāghavau || 31 ||
sugrīvaścamahātejārākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
etoharṣasamudbhūtoniḥsvanodivamaspṛśat || 32 ||
strībālayuvavṛddhānāṃrāmo'yamitikīrtite |
rathakuñjaravājibhyaste'vatīryamahīṅgatāḥ || 33 ||
dadṛśustaṃvimānasthannarāssomamivāmbare |
prājñalirbharatobhūtvāprasṛṣṭorāghavonmukhaḥ || 34 ||
svāgatenayathārheṇatatorāmamapūjayat |
manasābrahmaṇāsṛṣṭevimānebharatāgrajaḥ || 35 ||
rarājapṛthudīrghākṣovajrapāṇirivāparaḥ |
tatovimānāgragatambharatobhrātarantadā || 36 ||
vavandepraṇatorāmammerusthamivabhāskaram |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 37 ||
haṃsayuktammahāvegannipapātamahītale |
āpitovimānantadbharatassatyavikramaḥ || 38 ||
rāmamāsādyamuditaḥpunarevābhyavādayat |
taṃsamutthāpyakākutsthaścirasyākṣirathaṅgatam || 39 ||
aṅkebharatamāropyamuditaḥpariṣasvaje |
tatolakṣmaṇamāsādyavaidehīṃ ca parantapaḥ || 40 ||
athābhyavādayapratītobharatonāmacābravīt |
sugrīvaṅkekayīputrojāmbavantamathāṅgadam || 41 ||
maindaṃ ca dvividannīlamṛṣabhampariṣasvaje |
suṣeṇaṃ ca nalañcaivagavākṣaṅgandhamādanam || 42 ||
śarabhampanasañcaivaparitaḥpariṣasvaje |
tekṛtvāmānuṣaṃrūpaṃvānarāḥkāmarūpiṇaḥ || 43 ||
kuśalamparyapṛcchaṃsteprahṛṣṭābharatantadā |
athābravīdrājaputrassugrīvaṃvānararṣabham || 44 ||
pariṣvajyamahātejābharatodharmiṇāṃvaraḥ |
tvamsmākañcaturṇāṃvaibhrātāsugrīvapañcamaḥ || 45 ||
sauhārdājjāyatemitramapakāro'rilakṣaṇam |
vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥsāntvavākyamathābravīt || 46 ||
diṣṭyātvayāsahāyenakṛtaṅkarmasuduṣkaram |
śatrughnaścatadārāmamabhivādyasalakṣmaṇam || 47 ||
sītāyāścaraṇauvīrovinayādabhyavādayat |
rāmomātaramāsādyavivarṇāṃśokakarśitām || 48 ||
jagrāhapraṇataḥpādaumanomātuḥpraharṣayan |
abhivādyasumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm || 49 ||
sa mātrūścatatassarvāpurohitamupāgamat |
svāgatantemahābāhokausalyānandavardhanā || 50 ||
itiprāñjalayaḥsarvenāgarārāmamabruvan |
tānyañjalisahasrāṇipragṛhītānināgaraiḥ || 51 ||
vyākocānīvapadmānidadarśabharatāgrajaḥ |
pāduketeturāmasyagṛhītvābharatassvayam || 52 ||
caraṇābhyānnarendrasyayojayāmāsadharmavit |
abravīccatadārāmambharataḥ sa kṛtāñjaliḥ || 53 ||
etattesakalaṃrājyannyāsanniryātitammayā |
adyajanmakṛtārthammesamvṛttaścamanorathaḥ || 54 ||
yattvāmpaśyāmirājānamayodhyāmpunarāgatam |
avekṣatāmbhavānśokaṅkoṣṭhāgāraṅgṛhambalam || 55 ||
bhavatastejasāsarvaṅkṛtandaśaguṇammayā |
tathābruvāṇambharatandṛṣṭavātambhrātṛvatsalam || 56 ||
mumucurvānarābāṣpaṃrākṣasaścavibhīṣaṇaḥ |
tataḥpraharṣādbharatamaṅgamāropyarāghavaḥ || 57 ||
yayautenavimānenasasainyobharatāśramam |
bharatāśramamāsādyasasainyorāghavastadā || 58 ||
avatīryavimānāgrādavatasthemahītale |
abravīttutadārāmastadvimānamanuttamam || 59 ||
vahavaiśravaṇandevamanujānāmigamyatām |
tatorāmābhyanujñātantadvimānamanuttamam || 60 ||
uttarāndiśamuddiśyajagāmadhanadālayam |
vimānampuṣpakandivyaṃsamgṛhītanturakṣasā || 61 ||
agamaddhanadaṃvegādrāmavākyapracoditam |
purohitasyātmasamasyarāghavobṛhaspateśśakraivāmarādhipaḥ |
nipīḍyapādaupṛthagānaneśubhesahaivatenopaviveśavīryavān || 62 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṃśadadhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in