ਅਧ੍ਯਾਯ 1
ਵਲ੍ਲੀ 1
ੴ ਉਸ਼ਨ੍ ਹ ਵੈ ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਸ-ਸ੍ਸਰ੍ਵਵੇਦਸ-ਨ੍ਦਦੌ।
ਤਸ੍ਯ ਹ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨਾਮ ਪੁਤ੍ਰ ਆਸ ॥1॥
ਤਂ ਹ ਕੁਮਾਰਂ ਸਨ੍ਤ-ਨ੍ਦਕ੍षਿਣਾਸੁ ਨੀਯਮਾਨਾਸੁ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ-ऽऽਵਿਵੇਸ਼। ਸੋ-ऽਮਨ੍ਯਤ ॥2॥
ਪੀਤੋਦਕਾ ਜਗ੍ਧਤृਣਾ ਦੁਗ੍ਧਦੋਹਾ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ।
ਅਨਨ੍ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਲੋਕਾਸ੍ਤਾਨ੍ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਾ ਦਦਤ੍ ॥3॥
ਸ ਹੋਵਾਚ ਪਿਤਰ-ਨ੍ਤਤ ਕਸ੍ਮੈ ਮਾ-ਨ੍ਦਾਸ੍ਯਸੀਤਿ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯ-ਨ੍ਤृਤੀਯ-ਨ੍ਤਂ ਹੋਵਾਚ ਮृਤ੍ਯਵੇ ਤ੍ਵਾ ਦਦਾਮੀਤਿ ॥4॥
ਬਹੂਨਾਮੇਮਿ ਪ੍ਰਥਮੋ ਬਹੂਨਾਮੇਮਿ ਮਧ੍ਯਮਃ।
ਕਿਂ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਮਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ-ਯਁਨ੍ਮਯਾਦ੍ਯ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥5॥
ਅਨੁਪਸ਼੍ਯ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿਪਸ਼੍ਯ ਤਥਾ-ऽਪਰੇ।
ਸਸ੍ਯਮਿਵ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸਸ੍ਯਮਿਵਾਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ ॥6॥
ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਤਿਥਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਗृਹਾਨ੍।
ਤਸ੍ਯੈਤਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿ-ਙ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਹਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤੋਦਕਮ੍ ॥7॥
ਆਸ਼ਾਪ੍ਰਤੀਕ੍षੇ ਸਙ੍ਗਤਂ ਸੂਨृਤਾ-ਞ੍ਚੇष੍ਟਾਪੂਰ੍ਵੇ ਪੁਤ੍ਰਪਸ਼ੂਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨ੍।
ਏਤਦ੍ ਵृਙ੍ਕ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਲ੍ਪਮੇਧਸੋ ਯਸ੍ਯਾਨਸ਼੍ਨਨ੍ਵਸਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਗृਹੇ ॥8॥
ਤਿਸ੍ਰੋ ਰਾਤ੍ਰੀਰ੍ਯਦਵਾਤ੍ਸੀਰ੍ਗृਹੇ ਮੇ-ऽਨਸ਼੍ਨਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਨਤਿਥਿਰ੍ਨਮਸ੍ਯਃ।
ਨਮਸ੍ਤੇ-ऽਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਮੇ-ऽਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿ ਤ੍ਰੀਨ੍ਵਰਾਨ੍ਵृਣੀष੍ਵ ॥9॥
ਸ਼ਾਨ੍ਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪ-ਸ੍ਸੁਮਨਾ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੀਤਮਨ੍ਯੁਰ੍ਗੌਤਮੋ ਮਾਭਿ ਮृਤ੍ਯੋ।
ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਸृष੍ਟ-ਮ੍ਮਾਭਿਵਦੇਤ੍ਪ੍ਰਤੀਤ ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾ-ਮ੍ਪ੍ਰਥਮਂ-ਵਁਰਂ-ਵृਁਣੇ ॥10॥
ਯਥਾ ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ ਭਵਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਔਦ੍ਦਾਲਕਿਰਾਰੁਣਿਰ੍ਮਤ੍ਪ੍ਰਸृष੍ਟਃ।
ਸੁਖਂ ਰਾਤ੍ਰੀ-ਸ਼੍ਸ਼ਯਿਤਾ ਵੀਤਮਨ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਵਾ-ਨ੍ਦਦृਸ਼ਿਵਾਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਮੁਖਾਤ੍ਪ੍ਰਮੁਕ੍ਤਮ੍ ॥11॥
ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਲੋਕੇ ਨ ਭਯ-ਙ੍ਕਿਞ੍ਚਨਾਸ੍ਤਿ ਨ ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਵ-ਨ੍ਨ ਜਰਯਾ ਬਿਭੇਤਿ।
ਉਭੇ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ-ऽਸ਼ਨਾਯਾਪਿਪਾਸੇ ਸ਼ੋਕਾਤਿਗੋ ਮੋਦਤੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕੇ ॥12॥
ਸ ਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਮਧ੍ਯੇषਿ ਮृਤ੍ਯੋ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾਯ ਮਹ੍ਯਮ੍।
ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਾ ਅਮृਤਤ੍ਵ-ਮ੍ਭਜਨ੍ਤ ਏਤਦ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ ਵृਣੇ ਵਰੇਣ ॥13॥
ਪ੍ਰ ਤੇ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤਦੁ ਮੇ ਨਿਬੋਧ ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯਮਗ੍ਨਿ-ਨ੍ਨਚਿਕੇਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਨ੍।
ਅਨਨ੍ਤਲੋਕਾਪ੍ਤਿਮਥੋ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ-ਵਿਁਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਮੇਤ-ਨ੍ਨਿਹਿਤ-ਙ੍ਗੁਹਾਯਾਮ੍ ॥14॥
ਲੋਕਾਦਿਮਗ੍ਨਿ-ਨ੍ਤਮੁਵਾਚ ਤਸ੍ਮੈ ਯਾ ਇष੍ਟਕਾ ਯਾਵਤੀਰ੍ਵਾ ਯਥਾ ਵਾ।
ਸ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਦਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਮਥਾਸ੍ਯ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਪੁਨਰੇਵਾਹ ਤੁष੍ਟਃ ॥15॥
ਤਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪ੍ਰੀਯਮਾਣੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਵਰ-ਨ੍ਤਵੇਹਾਦ੍ਯ ਦਦਾਮਿ ਭੂਯਃ।
ਤਵੈਵ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਵਿਤਾ-ऽਯਮਗ੍ਨਿ-ਸ੍ਸृਙ੍ਕਾ-ਞ੍ਚੇਮਾਮਨੇਕਰੂਪਾ-ਙ੍ਗृਹਾਣ ॥16॥
ਤ੍ਰਿਣਾਚਿਕੇਤਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਤ੍ਯ ਸਨ੍ਧਿ-ਨ੍ਤ੍ਰਿਕਰ੍ਮਕृਤ੍ਤਰਤਿ ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਜ੍ਞ-ਨ੍ਦੇਵਮੀਡ੍ਯਂ-ਵਿਁਦਿਤ੍ਵਾ ਨਿਚਾਯ੍ਯੇਮਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਤ੍ਯਨ੍ਤਮੇਤਿ ॥17॥
ਤ੍ਰਿਣਾਚਿਕੇਤਸ੍ਤ੍ਰਯਮੇਤਦ੍ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਯ ਏਵਂ-ਵਿਁਦ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚਿਨੁਤੇ ਨਾਚਿਕੇਤਮ੍।
ਸ ਮृਤ੍ਯੁਪਾਸ਼ਾਨ੍ਪੁਰਤਃ ਪ੍ਰਣੋਦ੍ਯ ਸ਼ੋਕਾਤਿਗੋ ਮੋਦਤੇ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕੇ ॥18॥
ਏष ਤੇ-ऽਗ੍ਨਿਰ੍ਨਚਿਕੇਤ-ਸ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗ੍ਯੋ ਯਮਵृਣੀਥਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ ਵਰੇਣ।
ਏਤਮਗ੍ਨਿ-ਨ੍ਤਵੈਵ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਨਾਸਸ੍ਤृਤੀਯਂ-ਵਁਰ-ਨ੍ਨਚਿਕੇਤੋ ਵृਣੀष੍ਵ ॥19॥
ਯੇਯ-ਮ੍ਪ੍ਰੇਤੇ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਮਨੁष੍ਯੇ-ऽਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਕੇ ਨਾਯਮਸ੍ਤੀਤਿ ਚੈਕੇ।
ਏਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਮਨੁਸ਼ਿष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਯਾ-ऽਹਂ-ਵਁਰਾਣਾਮੇष ਵਰਸ੍ਤृਤੀਯਃ ॥20॥
ਦੇਵੈਰਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤ-ਮ੍ਪੁਰਾ ਨ ਹਿ ਸੁਵਿਜ੍ਞੇਯਮਣੁਰੇष ਧਰ੍ਮਃ।
ਅਨ੍ਯਂ-ਵਁਰ-ਨ੍ਨਚਿਕੇਤੋ ਵृਣੀष੍ਵ ਮਾ ਮੋਪਰੋਤ੍ਸੀਰਤਿ ਮਾ ਸृਜੈਨਮ੍ ॥21॥
ਦੇਵੈਰਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤ-ਙ੍ਕਿਲ ਤ੍ਵ-ਞ੍ਚ ਮृਤ੍ਯੋ ਯਨ੍ਨ ਸੁਜ੍ਞੇਯਮਾਤ੍ਥ।
ਵਕ੍ਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਤ੍ਵਾਦृਗਨ੍ਯੋ ਨ ਲਭ੍ਯੋ ਨਾਨ੍ਯੋ ਵਰਸ੍ਤੁਲ੍ਯ ਏਤਸ੍ਯ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ॥22॥
ਸ਼ਤਾਯੁषਃ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਾਨ੍ਵृਣੀष੍ਵ ਬਹੂਨ੍ਪਸ਼ੂਨ੍ਹਸ੍ਤਿਹਿਰਣ੍ਯਮਸ਼੍ਵਾਨ੍।
ਭੂਮੇਰ੍ਮਹਦਾਯਤਨਂ-ਵृਁਣੀष੍ਵ ਸ੍ਵਯ-ਞ੍ਚ ਜੀਵ ਸ਼ਰਦੋ ਯਾਵਦਿਚ੍ਛਸਿ ॥23॥
ਏਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਂ-ਯਁਦਿ ਮਨ੍ਯਸੇ ਵਰਂ-ਵृਁਣੀष੍ਵ ਵਿਤ੍ਤ-ਞ੍ਚਿਰਜੀਵਿਕਾ-ਞ੍ਚ।
ਮਹਾਭੂਮੌ ਨਚਿਕੇਤਸ੍ਤ੍ਵਮੇਧਿ ਕਾਮਾਨਾ-ਨ੍ਤ੍ਵਾ-ਙ੍ਕਾਮਭਾਜ-ਙ੍ਕਰੋਮਿ ॥24॥
ਯੇ ਯੇ ਕਾਮਾ ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਕਾਮਾਂਸ਼੍ਛਨ੍ਦਤਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਸ੍ਵ।
ਇਮਾ ਰਾਮਾ-ਸ੍ਸਰਥਾ-ਸ੍ਸਤੂਰ੍ਯਾ ਨ ਹੀਦृਸ਼ਾ ਲਮ੍ਭਨੀਯਾ ਮਨੁष੍ਯੈਃ।
ਆਭਿਰ੍ਮਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਤਾਭਿਃ ਪਰਿਚਾਰਯਸ੍ਵ ਨਚਿਕੇਤੋ ਮਰਣ-ਮ੍ਮਾ-ऽਨੁਪ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਃ ॥25॥
ਸ਼੍ਵੋਭਾਵਾ ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਯਦਨ੍ਤਕੈਤਤ੍ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾ-ਞ੍ਜਰਯਨ੍ਤਿ ਤੇਜਃ।
ਅਪਿ ਸਰ੍ਵ-ਞ੍ਜੀਵਿਤਮਲ੍ਪਮੇਵ ਤਵੈਵ ਵਾਹਾਸ੍ਤਵ ਨृਤ੍ਯਗੀਤੇ ॥26॥
ਨ ਵਿਤ੍ਤੇਨ ਤਰ੍ਪਣੀਯੋ ਮਨੁष੍ਯੋ ਲਪ੍ਸ੍ਯਾਮਹੇ ਵਿਤ੍ਤਮਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼੍ਮ ਚੇਤ੍ਤ੍ਵਾ।
ਜੀਵਿष੍ਯਾਮੋ ਯਾਵਦੀਸ਼ਿष੍ਯਸਿ ਤ੍ਵਂ-ਵਁਰਸ੍ਤੁ ਮੇ ਵਰਣੀਯ-ਸ੍ਸ ਏਵ ॥27॥
ਅਜੀਰ੍ਯਤਾਮਮृਤਾਨਾਮੁਪੇਤ੍ਯ ਜੀਰ੍ਯਨ੍ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਕ੍ਵਧਸ੍ਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਜਾਨਨ੍।
ਅਭਿਧ੍ਯਾਯਨ੍ਵਰ੍ਣਰਤਿਪ੍ਰਮੋਦਾਨਤਿਦੀਰ੍ਘੇ ਜੀਵਿਤੇ ਕੋ ਰਮੇਤ ॥28॥
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਦਂ-ਵਿਁਚਿਕਿਤ੍ਸਨ੍ਤਿ ਮृਤ੍ਯੋ ਯਤ੍ਸਾਮ੍ਪਰਾਯੇ ਮਹਤਿ ਬ੍ਰੂਹਿ ਨਸ੍ਤਤ੍।
ਯੋ-ऽਯਂ-ਵਁਰੋ ਗੂਢਮਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਨਾਨ੍ਯ-ਨ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਚਿਕੇਤਾ ਵृਣੀਤੇ ॥29॥
Roman (IAST) Transliteration
adhyāya 1
vallī 1
oṃ uśan ha vai vājaśravasa-ssarvavedasa-ndadau|
tasya ha naciketā nāma putra āsa ||1||
taṃ ha kumāraṃ santa-ndakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhā-''viveśa| so-'manyata ||2||
pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ|
anandā nāma te lokāstānsa gacchati tā dadat ||3||
sa hovāca pitara-ntata kasmai mā-ndāsyasīti|
dvitīya-ntṛtīya-ntaṃ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti ||4||
bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ|
kiṃ svidyamasya kartavyaṃ-ya~nmayādya kariṣyati ||5||
anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā-'pare|
sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ ||6||
vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān|
tasyaitāṃ śānti-ṅkurvanti hara vaivasvatodakam ||7||
āśāpratīkṣe saṅgataṃ sūnṛtā-ñceṣṭāpūrve putrapaśūṃśca sarvān|
etad vṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnanvasati brāhmaṇo gṛhe ||8||
tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me-'naśnanbrahmannatithirnamasyaḥ|
namaste-'stu brahmansvasti me-'stu tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva ||9||
śāntasaṅkalpa-ssumanā yathā syādvītamanyurgautamo mābhi mṛtyo|
tvatprasṛṣṭa-mmābhivadetpratīta etattrayāṇā-mprathamaṃ-va~raṃ-vṛ~ṇe ||10||
yathā purastād bhavitā pratīta auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ|
sukhaṃ rātrī-śśayitā vītamanyustvā-ndadṛśivānmṛtyumukhātpramuktam ||11||
svarge loke na bhaya-ṅkiñcanāsti na tatra tva-nna jarayā bibheti|
ubhe tīrtvā-'śanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke ||12||
sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi tvaṃ śraddadhānāya mahyam|
svargalokā amṛtatva-mbhajanta etad dvitīyena vṛṇe vareṇa ||13||
pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagni-nnaciketaḥ prajānan|
anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ-vi~ddhi tvameta-nnihita-ṅguhāyām ||14||
lokādimagni-ntamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā|
sa cāpi tatpratyavadadyathoktamathāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ ||15||
tamabravītprīyamāṇo mahātmā vara-ntavehādya dadāmi bhūyaḥ|
tavaiva nāmnā bhavitā-'yamagni-ssṛṅkā-ñcemāmanekarūpā-ṅgṛhāṇa ||16||
triṇāciketastribhiretya sandhi-ntrikarmakṛttarati janmamṛtyū|
brahmajajña-ndevamīḍyaṃ-vi~ditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti ||17||
triṇāciketastrayametadviditvā ya evaṃ-vi~dvāṃścinute nāciketam|
sa mṛtyupāśānpurataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke ||18||
eṣa te-'gnirnaciketa-ssvargyo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa|
etamagni-ntavaiva pravakśyanti janāsastṛtīyaṃ-va~ra-nnaciketo vṛṇīṣva ||19||
yeya-mprete vicikitsā manuṣye-'stītyeke nāyamastīti caike|
etadvidyāmanuśiṣṭastvayā-'haṃ-va~rāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ ||20||
devairatrāpi vicikitsita-mpurā na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ|
anyaṃ-va~ra-nnaciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam ||21||
devairatrāpi vicikitsita-ṅkila tva-ñca mṛtyo yanna sujñeyamāttha|
vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo nānyo varastulya etasya kaścit ||22||
śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣva bahūnpaśūnhastihiraṇyamaśvān|
bhūmermahadāyatanaṃ-vṛ~ṇīṣva svaya-ñca jīva śarado yāvadicchasi ||23||
etattulyaṃ-ya~di manyase varaṃ-vṛ~ṇīṣva vitta-ñcirajīvikā-ñca|
mahābhūmau naciketastvamedhi kāmānā-ntvā-ṅkāmabhāja-ṅkaromi ||24||
ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvānkāmāṃśchandataḥ prārthayasva|
imā rāmā-ssarathā-ssatūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ|
ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇa-mmā-'nuprākśīḥ ||25||
śvobhāvā martyasya yadantakaitatsarvendriyāṇā-ñjarayanti tejaḥ|
api sarva-ñjīvitamalpameva tavaiva vāhāstava nṛtyagīte ||26||
na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittamadrākśma cettvā|
jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ-va~rastu me varaṇīya-ssa eva ||27||
ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryanmartyaḥ kvadhassthaḥ prajānan|
abhidhyāyanvarṇaratipramodānatidīrghe jīvite ko rameta ||28||
yasminnidaṃ-vi~cikitsanti mṛtyo yatsāmparāye mahati brūhi nastat|
yo-'yaṃ-va~ro gūḍhamanupraviṣṭo nānya-ntasmānnaciketā vṛṇīte ||29||
Sanskrit — Devanagari (original)
अध्याय 1
वल्ली 1
ॐ उशन् ह वै वाजश्रवस-स्सर्ववेदस-न्ददौ।
तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥1॥
तं ह कुमारं सन्त-न्दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा-ऽऽविवेश। सो-ऽमन्यत ॥2॥
पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः।
अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत् ॥3॥
स होवाच पितर-न्तत कस्मै मा-न्दास्यसीति।
द्वितीय-न्तृतीय-न्तं होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ॥4॥
बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः।
किं स्विद्यमस्य कर्तव्यं-यँन्मयाद्य करिष्यति ॥5॥
अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथा-ऽपरे।
सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः ॥6॥
वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान्।
तस्यैतां शान्ति-ङ्कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ॥7॥
आशाप्रतीक्षे सङ्गतं सूनृता-ञ्चेष्टापूर्वे पुत्रपशूंश्च सर्वान्।
एतद् वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे ॥8॥
तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे-ऽनश्नन्ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः।
नमस्ते-ऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मे-ऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥9॥
शान्तसङ्कल्प-स्सुमना यथा स्याद्वीतमन्युर्गौतमो माभि मृत्यो।
त्वत्प्रसृष्ट-म्माभिवदेत्प्रतीत एतत्त्रयाणा-म्प्रथमं-वँरं-वृँणे ॥10॥
यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः।
सुखं रात्री-श्शयिता वीतमन्युस्त्वा-न्ददृशिवान्मृत्युमुखात्प्रमुक्तम् ॥11॥
स्वर्गे लोके न भय-ङ्किञ्चनास्ति न तत्र त्व-न्न जरया बिभेति।
उभे तीर्त्वा-ऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥12॥
स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वं श्रद्दधानाय मह्यम्।
स्वर्गलोका अमृतत्व-म्भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥13॥
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्नि-न्नचिकेतः प्रजानन्।
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां-विँद्धि त्वमेत-न्निहित-ङ्गुहायाम् ॥14॥
लोकादिमग्नि-न्तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा।
स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥15॥
तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा वर-न्तवेहाद्य ददामि भूयः।
तवैव नाम्ना भविता-ऽयमग्नि-स्सृङ्का-ञ्चेमामनेकरूपा-ङ्गृहाण ॥16॥
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धि-न्त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू।
ब्रह्मजज्ञ-न्देवमीड्यं-विँदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥17॥
त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं-विँद्वांश्चिनुते नाचिकेतम्।
स मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥18॥
एष ते-ऽग्निर्नचिकेत-स्स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण।
एतमग्नि-न्तवैव प्रवक्श्यन्ति जनासस्तृतीयं-वँर-न्नचिकेतो वृणीष्व ॥19॥
येय-म्प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये-ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके।
एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वया-ऽहं-वँराणामेष वरस्तृतीयः ॥20॥
देवैरत्रापि विचिकित्सित-म्पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः।
अन्यं-वँर-न्नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥21॥
देवैरत्रापि विचिकित्सित-ङ्किल त्व-ञ्च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ।
वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ॥22॥
शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून्हस्तिहिरण्यमश्वान्।
भूमेर्महदायतनं-वृँणीष्व स्वय-ञ्च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥23॥
एतत्तुल्यं-यँदि मन्यसे वरं-वृँणीष्व वित्त-ञ्चिरजीविका-ञ्च।
महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामाना-न्त्वा-ङ्कामभाज-ङ्करोमि ॥24॥
ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व।
इमा रामा-स्सरथा-स्सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः।
आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरण-म्मा-ऽनुप्राक्शीः ॥25॥
श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणा-ञ्जरयन्ति तेजः।
अपि सर्व-ञ्जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ॥26॥
न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्श्म चेत्त्वा।
जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं-वँरस्तु मे वरणीय-स्स एव ॥27॥
अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधस्स्थः प्रजानन्।
अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घे जीविते को रमेत ॥28॥
यस्मिन्निदं-विँचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत्।
यो-ऽयं-वँरो गूढमनुप्रविष्टो नान्य-न्तस्मान्नचिकेता वृणीते ॥29॥
adhyāya 1
vallī 1
oṃ uśan ha vai vājaśravasa-ssarvavedasa-ndadau|
tasya ha naciketā nāma putra āsa ||1||
taṃ ha kumāraṃ santa-ndakṣiṇāsu nīyamānāsu śraddhā-''viveśa| so-'manyata ||2||
pītodakā jagdhatṛṇā dugdhadohā nirindriyāḥ|
anandā nāma te lokāstānsa gacchati tā dadat ||3||
sa hovāca pitara-ntata kasmai mā-ndāsyasīti|
dvitīya-ntṛtīya-ntaṃ hovāca mṛtyave tvā dadāmīti ||4||
bahūnāmemi prathamo bahūnāmemi madhyamaḥ|
kiṃ svidyamasya kartavyaṃ-ya~nmayādya kariṣyati ||5||
anupaśya yathā pūrve pratipaśya tathā-'pare|
sasyamiva martyaḥ pacyate sasyamivājāyate punaḥ ||6||
vaiśvānaraḥ praviśatyatithirbrāhmaṇo gṛhān|
tasyaitāṃ śānti-ṅkurvanti hara vaivasvatodakam ||7||
āśāpratīkṣe saṅgataṃ sūnṛtā-ñceṣṭāpūrve putrapaśūṃśca sarvān|
etad vṛṅkte puruṣasyālpamedhaso yasyānaśnanvasati brāhmaṇo gṛhe ||8||
tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me-'naśnanbrahmannatithirnamasyaḥ|
namaste-'stu brahmansvasti me-'stu tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva ||9||
śāntasaṅkalpa-ssumanā yathā syādvītamanyurgautamo mābhi mṛtyo|
tvatprasṛṣṭa-mmābhivadetpratīta etattrayāṇā-mprathamaṃ-va~raṃ-vṛ~ṇe ||10||
yathā purastād bhavitā pratīta auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ|
sukhaṃ rātrī-śśayitā vītamanyustvā-ndadṛśivānmṛtyumukhātpramuktam ||11||
svarge loke na bhaya-ṅkiñcanāsti na tatra tva-nna jarayā bibheti|
ubhe tīrtvā-'śanāyāpipāse śokātigo modate svargaloke ||12||
sa tvamagniṃ svargyamadhyeṣi mṛtyo prabrūhi tvaṃ śraddadhānāya mahyam|
svargalokā amṛtatva-mbhajanta etad dvitīyena vṛṇe vareṇa ||13||
pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagni-nnaciketaḥ prajānan|
anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ-vi~ddhi tvameta-nnihita-ṅguhāyām ||14||
lokādimagni-ntamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā|
sa cāpi tatpratyavadadyathoktamathāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ ||15||
tamabravītprīyamāṇo mahātmā vara-ntavehādya dadāmi bhūyaḥ|
tavaiva nāmnā bhavitā-'yamagni-ssṛṅkā-ñcemāmanekarūpā-ṅgṛhāṇa ||16||
triṇāciketastribhiretya sandhi-ntrikarmakṛttarati janmamṛtyū|
brahmajajña-ndevamīḍyaṃ-vi~ditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti ||17||
triṇāciketastrayametadviditvā ya evaṃ-vi~dvāṃścinute nāciketam|
sa mṛtyupāśānpurataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke ||18||
eṣa te-'gnirnaciketa-ssvargyo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa|
etamagni-ntavaiva pravakśyanti janāsastṛtīyaṃ-va~ra-nnaciketo vṛṇīṣva ||19||
yeya-mprete vicikitsā manuṣye-'stītyeke nāyamastīti caike|
etadvidyāmanuśiṣṭastvayā-'haṃ-va~rāṇāmeṣa varastṛtīyaḥ ||20||
devairatrāpi vicikitsita-mpurā na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ|
anyaṃ-va~ra-nnaciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam ||21||
devairatrāpi vicikitsita-ṅkila tva-ñca mṛtyo yanna sujñeyamāttha|
vaktā cāsya tvādṛganyo na labhyo nānyo varastulya etasya kaścit ||22||
śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣva bahūnpaśūnhastihiraṇyamaśvān|
bhūmermahadāyatanaṃ-vṛ~ṇīṣva svaya-ñca jīva śarado yāvadicchasi ||23||
etattulyaṃ-ya~di manyase varaṃ-vṛ~ṇīṣva vitta-ñcirajīvikā-ñca|
mahābhūmau naciketastvamedhi kāmānā-ntvā-ṅkāmabhāja-ṅkaromi ||24||
ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvānkāmāṃśchandataḥ prārthayasva|
imā rāmā-ssarathā-ssatūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ|
ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇa-mmā-'nuprākśīḥ ||25||
śvobhāvā martyasya yadantakaitatsarvendriyāṇā-ñjarayanti tejaḥ|
api sarva-ñjīvitamalpameva tavaiva vāhāstava nṛtyagīte ||26||
na vittena tarpaṇīyo manuṣyo lapsyāmahe vittamadrākśma cettvā|
jīviṣyāmo yāvadīśiṣyasi tvaṃ-va~rastu me varaṇīya-ssa eva ||27||
ajīryatāmamṛtānāmupetya jīryanmartyaḥ kvadhassthaḥ prajānan|
abhidhyāyanvarṇaratipramodānatidīrghe jīvite ko rameta ||28||
yasminnidaṃ-vi~cikitsanti mṛtyo yatsāmparāye mahati brūhi nastat|
yo-'yaṃ-va~ro gūḍhamanupraviṣṭo nānya-ntasmānnaciketā vṛṇīte ||29||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.