ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ।
ଵାଗ୍ଦେଵତାଯାଃ ସ୍ତଵନଂ ଶ୍ରୂଯତାଂ ସର୍ଵକାମଦମ୍ ।
ମହାମୁନିର୍ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋ ଯେନ ତୁଷ୍ଟାଵ ତାଂ ପୁରା ॥ 1 ॥
ଗୁରୁଶାପାଚ୍ଚ ସ ମୁନିର୍ହତଵିଦ୍ଯୋ ବଭୂଵ ହ ।
ତଦା ଜଗାମ ଦୁଃଖାର୍ତୋ ରଵିସ୍ଥାନଂ ଚ ପୁଣ୍ଯଦମ୍ ॥ 2 ॥
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତପସା ସୂର୍ଯଂ କୋଣାର୍କେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରେ ।
ତୁଷ୍ଟାଵ ସୂର୍ଯଂ ଶୋକେନ ରୁରୋଦ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ 3 ॥
ସୂର୍ଯସ୍ତଂ ପାଠଯାମାସ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗମୀଶ୍ଵରଃ ।
ଉଵାଚ ସ୍ତୁହି ଵାଗ୍ଦେଵୀଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ସ୍ମୃତିହେତଵେ ॥ 4 ॥
ତମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦୀନନାଥୋ ହ୍ଯନ୍ତର୍ଧାନଂ ଜଗାମ ସଃ ।
ମୁନିଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ତୁଷ୍ଟାଵ ଭକ୍ତିନମ୍ରାତ୍ମକନ୍ଧରଃ ॥ 5 ॥
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ ଉଵାଚ ।
କୃପାଂ କୁରୁ ଜଗନ୍ମାତର୍ମାମେଵଂ ହତତେଜସମ୍ ।
ଗୁରୁଶାପାତ୍ସ୍ମୃତିଭ୍ରଷ୍ଟଂ ଵିଦ୍ଯାହୀନଂ ଚ ଦୁଃଖିତମ୍ ॥ 6 ॥
ଜ୍ଞାନଂ ଦେହି ସ୍ମୃତିଂ ଦେହି ଵିଦ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଧିଦେଵତେ ।
ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ କଵିତାଂ ଦେହି ଶକ୍ତିଂ ଶିଷ୍ଯପ୍ରବୋଧିକାମ୍ ॥ 7 ॥
ଗ୍ରନ୍ଥନିର୍ମିତିଶକ୍ତିଂ ଚ ସଚ୍ଛିଷ୍ଯଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ।
ପ୍ରତିଭାଂ ସତ୍ସଭାଯାଂ ଚ ଵିଚାରକ୍ଷମତାଂ ଶୁଭାମ୍ ॥ 8 ॥
ଲୁପ୍ତାଂ ସର୍ଵାଂ ଦୈଵଵଶାନ୍ନଵଂ କୁରୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ।
ଯଥାଙ୍କୁରଂ ଜନଯତି ଭଗଵାନ୍ଯୋଗମାଯଯା ॥ 9 ॥
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପା ପରମା ଜ୍ଯୋତିରୂପା ସନାତନୀ ।
ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧିଦେଵୀ ଯା ତସ୍ଯୈ ଵାଣ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ ॥ 10 ॥
ଯଯା ଵିନା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଶଶ୍ଵଜ୍ଜୀଵନ୍ମୃତଂ ସଦା ।
ଜ୍ଞାନାଧିଦେଵୀ ଯା ତସ୍ଯୈ ସରସ୍ଵତ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ ॥ 11 ॥
ଯଯା ଵିନା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ମୂକମୁନ୍ମତ୍ତଵତ୍ସଦା ।
ଵାଗଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵୀ ଯା ତସ୍ଯୈ ଵାଣ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ ॥ 12 ॥
ହିମଚନ୍ଦନକୁନ୍ଦେନ୍ଦୁକୁମୁଦାମ୍ଭୋଜସନ୍ନିଭା ।
ଵର୍ଣାଧିଦେଵୀ ଯା ତସ୍ଯୈ ଚାକ୍ଷରାଯୈ ନମୋ ନମଃ ॥ 13 ॥
ଵିସର୍ଗ ବିନ୍ଦୁମାତ୍ରାଣାଂ ଯଦଧିଷ୍ଠାନମେଵ ଚ ।
ଇତ୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ଗୀଯସେ ସଦ୍ଭିର୍ଭାରତ୍ଯୈ ତେ ନମୋ ନମଃ ॥ 14 ॥
ଯଯା ଵିନାଽତ୍ର ସଙ୍ଖ୍ଯାକୃତ୍ସଙ୍ଖ୍ଯାଂ କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୁତେ ।
କାଲସଙ୍ଖ୍ଯାସ୍ଵରୂପା ଯା ତସ୍ଯୈ ଦେଵ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ ॥ 15 ॥
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଵରୂପା ଯା ଦେଵୀ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତା ।
ଭ୍ରମସିଦ୍ଧାନ୍ତରୂପା ଯା ତସ୍ଯୈ ଦେଵ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ ॥ 16 ॥
ସ୍ମୃତିଶକ୍ତିର୍ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିର୍ବୁଦ୍ଧିଶକ୍ତିସ୍ଵରୂପିଣୀ ।
ପ୍ରତିଭା କଲ୍ପନାଶକ୍ତିର୍ଯା ଚ ତସ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ ॥ 17 ॥
ସନତ୍କୁମାରୋ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଜ୍ଞାନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଯତ୍ର ଵୈ ।
ବଭୂଵ ଜଡଵତ୍ସୋଽପି ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ କର୍ତୁମକ୍ଷମଃ ॥ 18 ॥
ତଦାଜଗାମ ଭଗଵାନାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଈଶ୍ଵରଃ ।
ଉଵାଚ ସତ୍ତମଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଵାଣ୍ଯା ଇତି ଵିଧିଂ ତଦା ॥ 19 ॥
ସ ଚ ତୁଷ୍ଟାଵ ତାଂ ବ୍ରହ୍ମା ଚାଜ୍ଞଯା ପରମାତ୍ମନଃ ।
ଚକାର ତତ୍ପ୍ରସାଦେନ ତଦା ସିଦ୍ଧାନ୍ତମୁତ୍ତମମ୍ ॥ 20 ॥
ଯଦାପ୍ଯନନ୍ତଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଜ୍ଞାନମେକଂ ଵସୁନ୍ଧରା ।
ବଭୂଵ ମୂକଵତ୍ସୋଽପି ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ କର୍ତୁମକ୍ଷମଃ ॥ 21 ॥
ତଦା ତ୍ଵାଂ ଚ ସ ତୁଷ୍ଟାଵ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତଃ କଶ୍ଯପାଜ୍ଞଯା ।
ତତଶ୍ଚକାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ ନିର୍ମଲଂ ଭ୍ରମଭଞ୍ଜନମ୍ ॥ 22 ॥
ଵ୍ଯାସଃ ପୁରାଣସୂତ୍ରଂ ଚ ସମପୃଚ୍ଛତ ଵାଲ୍ମିକିମ୍ ।
ମୌନୀଭୂତଃ ସ ସସ୍ମାର ତ୍ଵାମେଵ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍ ॥ 23 ॥
ତଦା ଚକାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ ତ୍ଵଦ୍ଵରେଣ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ ।
ସ ପ୍ରାପ ନିର୍ମଲଂ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରମାଦଧ୍ଵଂସକାରଣମ୍ ॥ 24 ॥
ପୁରାଣ ସୂତ୍ରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ଵ୍ଯାସଃ କୃଷ୍ଣକଲୋଦ୍ଭଵଃ ।
ତ୍ଵାଂ ସିଷେଵେ ଚ ଦଧ୍ଯୌ ଚ ଶତଵର୍ଷଂ ଚ ପୁଷ୍କରେ ॥ 25 ॥
ତଦା ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ କଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ବଭୂଵ ହ ।
ତଦା ଵେଦଵିଭାଗଂ ଚ ପୁରାଣାନି ଚକାର ହ ॥ 26 ॥
ଯଦା ମହେନ୍ଦ୍ରେ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଂ ଶିଵା ଶିଵମ୍ ।
କ୍ଷଣଂ ତ୍ଵାମେଵ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତସ୍ଯୈ ଜ୍ଞାନଂ ଦଧୌ ଵିଭୁଃ ॥ 27 ॥
ପପ୍ରଚ୍ଛ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ବୃହସ୍ପତିମ୍ ।
ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ଚ ସ ତ୍ଵାଂ ଦଧ୍ଯୌ ଚ ପୁଷ୍କରେ ॥ 28 ॥
ତଦା ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍ ।
ଉଵାଚ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ତଦର୍ଥଂ ଚ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍ ॥ 29 ॥
ଅଧ୍ଯାପିତାଶ୍ଚ ଯୈଃ ଶିଷ୍ଯାଃ ଯୈରଧୀତଂ ମୁନୀଶ୍ଵରୈଃ ।
ତେ ଚ ତ୍ଵାଂ ପରିସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ସୁରେଶ୍ଵରି ॥ 30 ॥
ତ୍ଵଂ ସଂସ୍ତୁତା ପୂଜିତା ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମନୁମାନଵୈଃ ।
ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରୈଶ୍ଚ ସୁରୈଶ୍ଚାପି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଭିଃ ॥ 31 ॥
ଜଡୀଭୂତଃ ସହସ୍ରାସ୍ଯଃ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ ।
ଯାଂ ସ୍ତୋତୁଂ କିମହଂ ସ୍ତୌମି ତାମେକାସ୍ଯେନ ମାନଵଃ ॥ 32 ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ଚ ଭକ୍ତିନମ୍ରାତ୍ମକନ୍ଧରଃ ।
ପ୍ରଣନାମ ନିରାହାରୋ ରୁରୋଦ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ॥ 33 ॥
ତଦା ଜ୍ଯୋତିସ୍ସ୍ଵରୂପା ସା ତେନାଦୃଷ୍ଟାପ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍ ।
ସୁକଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵୈକୁଣ୍ଠଂ ଚ ଜଗାମ ହ ॥ 34 ॥
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯ କୃତଂ ଵାଣୀସ୍ତୋତ୍ରଂ ଯଃ ସଂଯତଃ ପଠେତ୍ ।
ସ କଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ମହାଵାଗ୍ମୀ ବୃହସ୍ପତି ସମୋ ଭଵେତ୍ ॥ 35 ॥
ମହାମୂର୍ଖଶ୍ଚ ଦୁର୍ମେଧା ଵର୍ଷମେକଂ ଚ ଯଃ ପଠେତ୍ ।
ସ ପଣ୍ଡିତଶ୍ଚ ମେଧାଵୀ ସୁକଵିଶ୍ଚ ଭଵେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥ 35 ॥
ଇତି ଶ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତେ ମହାପୁରାଣେ ପ୍ରକୃତି ଖଣ୍ଡେ ନାରଦ ନାରାଯଣ ସଂଵାଦେ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯୋକ୍ତ ଵାଣୀ ସ୍ତଵନଂ ନାମ ପଞ୍ଚମୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
nārāyaṇa uvāca |
vāgdevatāyāḥ stavanaṃ śrūyatāṃ sarvakāmadam |
mahāmuniryājñavalkyo yena tuṣṭāva tāṃ purā || 1 ||
guruśāpācca sa munirhatavidyo babhūva ha |
tadā jagāma duḥkhārto ravisthānaṃ ca puṇyadam || 2 ||
samprāpyatapasā sūryaṃ koṇārke dṛṣṭigocare |
tuṣṭāva sūryaṃ śokena ruroda ca punaḥ punaḥ || 3 ||
sūryastaṃ pāṭhayāmāsa vedavedāṅgamīśvaraḥ |
uvāca stuhi vāgdevīṃ bhaktyā ca smṛtihetave || 4 ||
tamityuktvā dīnanātho hyantardhānaṃ jagāma saḥ |
muniḥ snātvā ca tuṣṭāva bhaktinamrātmakandharaḥ || 5 ||
yājñavalkya uvāca |
kṛpāṃ kuru jaganmātarmāmevaṃ hatatejasam |
guruśāpātsmṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam || 6 ||
jñānaṃ dehi smṛtiṃ dehi vidyāṃ vidyādhidevate |
pratiṣṭhāṃ kavitāṃ dehi śaktiṃ śiṣyaprabodhikām || 7 ||
granthanirmitiśaktiṃ ca sacchiṣyaṃ supratiṣṭhitam |
pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām || 8 ||
luptāṃ sarvāṃ daivavaśānnavaṃ kuru punaḥ punaḥ |
yathāṅkuraṃ janayati bhagavānyogamāyayā || 9 ||
brahmasvarūpā paramā jyotirūpā sanātanī |
sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 10 ||
yayā vinā jagatsarvaṃ śaśvajjīvanmṛtaṃ sadā |
jñānādhidevī yā tasyai sarasvatyai namo namaḥ || 11 ||
yayā vinā jagatsarvaṃ mūkamunmattavatsadā |
vāgadhiṣṭhātṛdevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 12 ||
himacandanakundendukumudāmbhojasannibhā |
varṇādhidevī yā tasyai cākṣarāyai namo namaḥ || 13 ||
visarga bindumātrāṇāṃ yadadhiṣṭhānameva ca |
itthaṃ tvaṃ gīyase sadbhirbhāratyai te namo namaḥ || 14 ||
yayā vinā'tra saṅkhyākṛtsaṅkhyāṃ kartuṃ na śaknute |
kālasaṅkhyāsvarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 15 ||
vyākhyāsvarūpā yā devī vyākhyādhiṣṭhātṛdevatā |
bhramasiddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 16 ||
smṛtiśaktirjñānaśaktirbuddhiśaktisvarūpiṇī |
pratibhā kalpanāśaktiryā ca tasyai namo namaḥ || 17 ||
sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai |
babhūva jaḍavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 18 ||
tadājagāma bhagavānātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ |
uvāca sattamaṃ stotraṃ vāṇyā iti vidhiṃ tadā || 19 ||
sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cājñayā paramātmanaḥ |
cakāra tatprasādena tadā siddhāntamuttamam || 20 ||
yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā |
babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 21 ||
tadā tvāṃ ca sa tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā |
tataścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhramabhañjanam || 22 ||
vyāsaḥ purāṇasūtraṃ ca samapṛcchata vālmikim |
maunībhūtaḥ sa sasmāra tvāmeva jagadambikām || 23 ||
tadā cakāra siddhāntaṃ tvadvareṇa munīśvaraḥ |
sa prāpa nirmalaṃ jñānaṃ pramādadhvaṃsakāraṇam || 24 ||
purāṇa sūtraṃ śrutvā sa vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ |
tvāṃ siṣeve ca dadhyau ca śatavarṣaṃ ca puṣkare || 25 ||
tadā tvatto varaṃ prāpya sa kavīndro babhūva ha |
tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇāni cakāra ha || 26 ||
yadā mahendre papraccha tattvajñānaṃ śivā śivam |
kṣaṇaṃ tvāmeva sañcintya tasyai jñānaṃ dadhau vibhuḥ || 27 ||
papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendraśca bṛhaspatim |
divyaṃ varṣasahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare || 28 ||
tadā tvatto varaṃ prāpya divyaṃ varṣasahasrakam |
uvāca śabdaśāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram || 29 ||
adhyāpitāśca yaiḥ śiṣyāḥ yairadhītaṃ munīśvaraiḥ |
te ca tvāṃ parisañcintya pravartante sureśvari || 30 ||
tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndramanumānavaiḥ |
daityendraiśca suraiścāpi brahmaviṣṇuśivādibhiḥ || 31 ||
jaḍībhūtaḥ sahasrāsyaḥ pañcavaktraścaturmukhaḥ |
yāṃ stotuṃ kimahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ || 32 ||
ityuktvā yājñavalkyaśca bhaktinamrātmakandharaḥ |
praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ || 33 ||
tadā jyotissvarūpā sā tenādṛṣṭāpyuvāca tam |
sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha || 34 ||
yājñavalkya kṛtaṃ vāṇīstotraṃ yaḥ saṃyataḥ paṭhet |
sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspati samo bhavet || 35 ||
mahāmūrkhaśca durmedhā varṣamekaṃ ca yaḥ paṭhet |
sa paṇḍitaśca medhāvī sukaviśca bhaveddhruvam || 35 ||
iti śrī brahmavaivarte mahāpurāṇe prakṛti khaṇḍe nārada nārāyaṇa saṃvāde yājñavalkyokta vāṇī stavanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
नारायण उवाच ।
वाग्देवतायाः स्तवनं श्रूयतां सर्वकामदम् ।
महामुनिर्याज्ञवल्क्यो येन तुष्टाव तां पुरा ॥ 1 ॥
गुरुशापाच्च स मुनिर्हतविद्यो बभूव ह ।
तदा जगाम दुःखार्तो रविस्थानं च पुण्यदम् ॥ 2 ॥
सम्प्राप्यतपसा सूर्यं कोणार्के दृष्टिगोचरे ।
तुष्टाव सूर्यं शोकेन रुरोद च पुनः पुनः ॥ 3 ॥
सूर्यस्तं पाठयामास वेदवेदाङ्गमीश्वरः ।
उवाच स्तुहि वाग्देवीं भक्त्या च स्मृतिहेतवे ॥ 4 ॥
तमित्युक्त्वा दीननाथो ह्यन्तर्धानं जगाम सः ।
मुनिः स्नात्वा च तुष्टाव भक्तिनम्रात्मकन्धरः ॥ 5 ॥
याज्ञवल्क्य उवाच ।
कृपां कुरु जगन्मातर्मामेवं हततेजसम् ।
गुरुशापात्स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम् ॥ 6 ॥
ज्ञानं देहि स्मृतिं देहि विद्यां विद्याधिदेवते ।
प्रतिष्ठां कवितां देहि शक्तिं शिष्यप्रबोधिकाम् ॥ 7 ॥
ग्रन्थनिर्मितिशक्तिं च सच्छिष्यं सुप्रतिष्ठितम् ।
प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम् ॥ 8 ॥
लुप्तां सर्वां दैववशान्नवं कुरु पुनः पुनः ।
यथाङ्कुरं जनयति भगवान्योगमायया ॥ 9 ॥
ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतिरूपा सनातनी ।
सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ॥ 10 ॥
यया विना जगत्सर्वं शश्वज्जीवन्मृतं सदा ।
ज्ञानाधिदेवी या तस्यै सरस्वत्यै नमो नमः ॥ 11 ॥
यया विना जगत्सर्वं मूकमुन्मत्तवत्सदा ।
वागधिष्ठातृदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ॥ 12 ॥
हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसन्निभा ।
वर्णाधिदेवी या तस्यै चाक्षरायै नमो नमः ॥ 13 ॥
विसर्ग बिन्दुमात्राणां यदधिष्ठानमेव च ।
इत्थं त्वं गीयसे सद्भिर्भारत्यै ते नमो नमः ॥ 14 ॥
यया विनाऽत्र सङ्ख्याकृत्सङ्ख्यां कर्तुं न शक्नुते ।
कालसङ्ख्यास्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥ 15 ॥
व्याख्यास्वरूपा या देवी व्याख्याधिष्ठातृदेवता ।
भ्रमसिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ॥ 16 ॥
स्मृतिशक्तिर्ज्ञानशक्तिर्बुद्धिशक्तिस्वरूपिणी ।
प्रतिभा कल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमो नमः ॥ 17 ॥
सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै ।
बभूव जडवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः ॥ 18 ॥
तदाजगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः ।
उवाच सत्तमं स्तोत्रं वाण्या इति विधिं तदा ॥ 19 ॥
स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः ।
चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्तमुत्तमम् ॥ 20 ॥
यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा ।
बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः ॥ 21 ॥
तदा त्वां च स तुष्टाव सन्त्रस्तः कश्यपाज्ञया ।
ततश्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रमभञ्जनम् ॥ 22 ॥
व्यासः पुराणसूत्रं च समपृच्छत वाल्मिकिम् ।
मौनीभूतः स सस्मार त्वामेव जगदम्बिकाम् ॥ 23 ॥
तदा चकार सिद्धान्तं त्वद्वरेण मुनीश्वरः ।
स प्राप निर्मलं ज्ञानं प्रमादध्वंसकारणम् ॥ 24 ॥
पुराण सूत्रं श्रुत्वा स व्यासः कृष्णकलोद्भवः ।
त्वां सिषेवे च दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे ॥ 25 ॥
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य स कवीन्द्रो बभूव ह ।
तदा वेदविभागं च पुराणानि चकार ह ॥ 26 ॥
यदा महेन्द्रे पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं शिवा शिवम् ।
क्षणं त्वामेव सञ्चिन्त्य तस्यै ज्ञानं दधौ विभुः ॥ 27 ॥
पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्रश्च बृहस्पतिम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे ॥ 28 ॥
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।
उवाच शब्दशास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् ॥ 29 ॥
अध्यापिताश्च यैः शिष्याः यैरधीतं मुनीश्वरैः ।
ते च त्वां परिसञ्चिन्त्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरि ॥ 30 ॥
त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रमनुमानवैः ।
दैत्येन्द्रैश्च सुरैश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ॥ 31 ॥
जडीभूतः सहस्रास्यः पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः ।
यां स्तोतुं किमहं स्तौमि तामेकास्येन मानवः ॥ 32 ॥
इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।
प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः ॥ 33 ॥
तदा ज्योतिस्स्वरूपा सा तेनादृष्टाप्युवाच तम् ।
सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह ॥ 34 ॥
याज्ञवल्क्य कृतं वाणीस्तोत्रं यः संयतः पठेत् ।
स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पति समो भवेत् ॥ 35 ॥
महामूर्खश्च दुर्मेधा वर्षमेकं च यः पठेत् ।
स पण्डितश्च मेधावी सुकविश्च भवेद्ध्रुवम् ॥ 35 ॥
इति श्री ब्रह्मवैवर्ते महापुराणे प्रकृति खण्डे नारद नारायण संवादे याज्ञवल्क्योक्त वाणी स्तवनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥
nārāyaṇa uvāca |
vāgdevatāyāḥ stavanaṃ śrūyatāṃ sarvakāmadam |
mahāmuniryājñavalkyo yena tuṣṭāva tāṃ purā || 1 ||
guruśāpācca sa munirhatavidyo babhūva ha |
tadā jagāma duḥkhārto ravisthānaṃ ca puṇyadam || 2 ||
samprāpyatapasā sūryaṃ koṇārke dṛṣṭigocare |
tuṣṭāva sūryaṃ śokena ruroda ca punaḥ punaḥ || 3 ||
sūryastaṃ pāṭhayāmāsa vedavedāṅgamīśvaraḥ |
uvāca stuhi vāgdevīṃ bhaktyā ca smṛtihetave || 4 ||
tamityuktvā dīnanātho hyantardhānaṃ jagāma saḥ |
muniḥ snātvā ca tuṣṭāva bhaktinamrātmakandharaḥ || 5 ||
yājñavalkya uvāca |
kṛpāṃ kuru jaganmātarmāmevaṃ hatatejasam |
guruśāpātsmṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam || 6 ||
jñānaṃ dehi smṛtiṃ dehi vidyāṃ vidyādhidevate |
pratiṣṭhāṃ kavitāṃ dehi śaktiṃ śiṣyaprabodhikām || 7 ||
granthanirmitiśaktiṃ ca sacchiṣyaṃ supratiṣṭhitam |
pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām || 8 ||
luptāṃ sarvāṃ daivavaśānnavaṃ kuru punaḥ punaḥ |
yathāṅkuraṃ janayati bhagavānyogamāyayā || 9 ||
brahmasvarūpā paramā jyotirūpā sanātanī |
sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 10 ||
yayā vinā jagatsarvaṃ śaśvajjīvanmṛtaṃ sadā |
jñānādhidevī yā tasyai sarasvatyai namo namaḥ || 11 ||
yayā vinā jagatsarvaṃ mūkamunmattavatsadā |
vāgadhiṣṭhātṛdevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ || 12 ||
himacandanakundendukumudāmbhojasannibhā |
varṇādhidevī yā tasyai cākṣarāyai namo namaḥ || 13 ||
visarga bindumātrāṇāṃ yadadhiṣṭhānameva ca |
itthaṃ tvaṃ gīyase sadbhirbhāratyai te namo namaḥ || 14 ||
yayā vinā'tra saṅkhyākṛtsaṅkhyāṃ kartuṃ na śaknute |
kālasaṅkhyāsvarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 15 ||
vyākhyāsvarūpā yā devī vyākhyādhiṣṭhātṛdevatā |
bhramasiddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ || 16 ||
smṛtiśaktirjñānaśaktirbuddhiśaktisvarūpiṇī |
pratibhā kalpanāśaktiryā ca tasyai namo namaḥ || 17 ||
sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai |
babhūva jaḍavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 18 ||
tadājagāma bhagavānātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ |
uvāca sattamaṃ stotraṃ vāṇyā iti vidhiṃ tadā || 19 ||
sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cājñayā paramātmanaḥ |
cakāra tatprasādena tadā siddhāntamuttamam || 20 ||
yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā |
babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ || 21 ||
tadā tvāṃ ca sa tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā |
tataścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhramabhañjanam || 22 ||
vyāsaḥ purāṇasūtraṃ ca samapṛcchata vālmikim |
maunībhūtaḥ sa sasmāra tvāmeva jagadambikām || 23 ||
tadā cakāra siddhāntaṃ tvadvareṇa munīśvaraḥ |
sa prāpa nirmalaṃ jñānaṃ pramādadhvaṃsakāraṇam || 24 ||
purāṇa sūtraṃ śrutvā sa vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ |
tvāṃ siṣeve ca dadhyau ca śatavarṣaṃ ca puṣkare || 25 ||
tadā tvatto varaṃ prāpya sa kavīndro babhūva ha |
tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇāni cakāra ha || 26 ||
yadā mahendre papraccha tattvajñānaṃ śivā śivam |
kṣaṇaṃ tvāmeva sañcintya tasyai jñānaṃ dadhau vibhuḥ || 27 ||
papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendraśca bṛhaspatim |
divyaṃ varṣasahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare || 28 ||
tadā tvatto varaṃ prāpya divyaṃ varṣasahasrakam |
uvāca śabdaśāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram || 29 ||
adhyāpitāśca yaiḥ śiṣyāḥ yairadhītaṃ munīśvaraiḥ |
te ca tvāṃ parisañcintya pravartante sureśvari || 30 ||
tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndramanumānavaiḥ |
daityendraiśca suraiścāpi brahmaviṣṇuśivādibhiḥ || 31 ||
jaḍībhūtaḥ sahasrāsyaḥ pañcavaktraścaturmukhaḥ |
yāṃ stotuṃ kimahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ || 32 ||
ityuktvā yājñavalkyaśca bhaktinamrātmakandharaḥ |
praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ || 33 ||
tadā jyotissvarūpā sā tenādṛṣṭāpyuvāca tam |
sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha || 34 ||
yājñavalkya kṛtaṃ vāṇīstotraṃ yaḥ saṃyataḥ paṭhet |
sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspati samo bhavet || 35 ||
mahāmūrkhaśca durmedhā varṣamekaṃ ca yaḥ paṭhet |
sa paṇḍitaśca medhāvī sukaviśca bhaveddhruvam || 35 ||
iti śrī brahmavaivarte mahāpurāṇe prakṛti khaṇḍe nārada nārāyaṇa saṃvāde yājñavalkyokta vāṇī stavanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.