3.11 Aranyakanda - Ekadasha Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।

અથ એકાદશસ્સર્ગઃ ।

અગ્રતઃ પ્રયયૌ રામસ્સીતા મધ્યે સુમધ્યમા ।

પૃષ્ઠતસ્તુ ધનુષ્પાણિર્લક્ષ્મણોઽનુજગામ હ ॥ 1 ॥

તૌ પશ્યમાનૌ વિવિધાન્ શૈલપ્રસ્થાન્વનાનિ ચ ।

નદીશ્ચ વિવિધા રમ્યા જગ્મતુસ્સીતયા સહ ॥ 2 ॥

સારસાંશ્ચક્રવાકાંશ્ચ નદીપુલિનચારિણઃ ।

સરાંસિ ચ સપદ્માનિ યુક્તાનિ જલજૈઃ ખગૈઃ ॥ 3 ॥

યૂથબદ્ધાંશ્ચ પૃષતાન્મદોન્મત્તાન્ વિષાણિનઃ ।

મહિષાંશ્ચ વરાહાંશ્ચ નાગાંશ્ચ દ્રુમવૈરિણઃ ॥ 4 ॥

તે ગત્વા દૂરમધ્વાનં લમ્બમાને દિવાકરે ।

દદૃશુસ્સહિતા રમ્યં તટાકં યોજનાયતમ્ ॥ 5 ॥

પદ્મપુષ્કરસમ્બાધં ગજયૂથૈરલઙ્કૃતમ્ ।

સારસૈર્હંસકાદમ્બૈસ્સઙ્કુલં જલચારિભિઃ ॥ 6 ॥

પ્રસન્નસલિલે રમ્યે તસ્મિન્સરસિ શુશ્રુવે ।

ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષો ન તુ કશ્ચન દૃશ્યતે ॥ 7 ॥

તતઃ કૌતૂહલાદ્રામો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ ।

મુનિં ધર્મભૃતં નામ પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે ॥ 8 ॥

ઇદમત્યદ્ભુતં શ્રુત્વા સર્વેષાં નો મહામુને ।

કૌતૂહલં મહજ્જાતં કિમિદં સાધુ કથ્યતામ્ ॥ 9 ॥

વક્તવ્યં યદિ ચેદવિપ્ર નાતિગુહ્યમપિ પ્રભો ।

તેનૈવમુક્તો ધર્માત્મા રાઘવેણ મુનિસ્તદા ॥ 10 ॥

પ્રભવં સરસઃ કૃત્સ્નમાખ્યાતુમુપચક્રમે ।

ઇદં પઞ્ચાપ્સરો નામ તટાકં સાર્વકાલિકમ્ ॥ 11 ॥

નિર્મિતં તપસા રામ મુનિના માણ્ડકર્ણિના ।

સ હિ તેપે તપસ્તીવ્રં માણ્ડકર્ણિર્મહામુનિઃ ॥ 12 ॥

દશવર્ષસહસ્રાણિ વાયુભક્ષો જલાશ્રયઃ ।

તતઃ પ્રવ્યથિતાસ્સર્વે દેવાસ્સાગ્નિપુરોગમાઃ ॥ 13 ॥

અબ્રુવન્ વચનં સર્વે પરસ્પરસમાગતાઃ ।

અસ્માકં કસ્યચિત્ સ્થાનમેષ પ્રાર્થયતે મુનિઃ ॥ 14 ॥

ઇતિ સંવિગ્નમનસસ્સર્વે તે ત્રિદિવૌકસઃ ।

તત્ર કર્તું તપોવિઘ્નં દેવૈસ્સર્વૈર્નિયોજિતાઃ ॥ 15 ॥

પ્રધાનાપ્સરસઃ પઞ્ચ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસઃ ।

અપ્સરોભિસ્તતસ્તાભિર્મુનિર્દૃષ્ટપરાવરઃ ॥ 16 ॥

નીતો મદનવશ્યત્વં સુરાણાં કાર્યસિદ્ધયે ।

તાશ્ચૈવાપ્સરસઃ પઞ્ચ મુનેઃ પત્નીત્વમાગતાઃ ॥ 17 ॥

તટાકે નિર્મિતં તાસામસ્મિન્નન્તર્હિતં ગૃહમ્ ।

તથૈવાપ્સરસઃ પઞ્ચ નિવસન્ત્યો યથાસુખમ્ ॥ 18 ॥

રમયન્તિ તપોયોગાન્મુનિં યૌવનમાસ્થિતમ્ ।

તાસાં સઙ્ક્રીડમાનાનામેષ વાદિત્રનિસ્સ્વનઃ ॥ 19 ॥

શ્રૂયતે ભૂષણોન્મિશ્રો ગીતશબ્દો મનોહરઃ ।

આશ્ચર્યમિતિ તસ્યૈતદ્વચનં ભાવિતાત્મનઃ ॥ 20 ॥

રાઘવઃ પ્રતિજગ્રાહ સહ ભ્રાત્રા મહાયશાઃ ।

એવં કથયમાનસ્ય દદર્શાશ્રમમણ્ડલમ્ ॥ 21 ॥

કુશચીરપરિક્ષિપ્તં બ્રાહ્મ્યા લક્ષ્મ્યા સમાવૃતમ્ ।

પ્રવિશ્ય સહ વૈદેહ્યા લક્ષ્મણેન ચ રાઘવઃ ॥ 22 ॥

ઉવાસ મુનિભિસ્સર્વૈઃ પૂજ્યમાનો મહાયશાઃ ।

તદા તસ્મિન્સકાકુત્થ્સઃ શ્રીમત્યાશ્રમમણ્ડલે ॥ 23 ॥

ઉષિત્વા તુ સુખં તત્ર પૂજ્યમાનો મહર્ષિભિઃ ।

જગામ ચાશ્રમાંસ્તેષાં પર્યાયેણ તપસ્વિનામ્ ॥ 24 ॥

યેષામુષિતવાન્ પૂર્વં સકાશે સ મહાસ્ત્રવિત્ ।

ક્વચિત્પરિદશાન્માસાનેકં સંવત્સરં ક્વચિત્ ॥ 25 ॥

ક્વચિચ્છ ચતુરો માસાન્ પઞ્ચ ષટ્ચાપરાન્ક્વચિત્ ।

અપરત્રાધિકં માસાદપ્યર્ધમધિકં ક્વચિત્ ॥ 26 ॥

ત્રીન્માસાનષ્ટમાસાંશ્ચ રાઘવો ન્યવસત્સુખમ્ ।

તથા સંવસતસ્તસ્ય મુનીનામાશ્રમેષુ વૈ ॥ 27 ॥

રમતશ્ચાનુકૂલ્યેન યયુસ્સંવત્સરા દશ ।

પરિવૃત્ય ચ ધર્મજ્ઞો રાઘવસ્સહ સીતયા ॥ 28 ॥

સુતીક્ષ્ણસ્યાશ્રમં શ્રીમાન્પુનરેવાજગામ હ ।

સ તમાશ્રમમાસાદ્ય મુનિભિઃ પ્રતિપૂજિતઃ ॥ 29 ॥

તત્રાપિ ન્યવસદ્રામઃ કઞ્ચિત્કાલમરિન્દમઃ ।

તદાશ્રમસ્થો વિનયાત્કદાચિત્તં મહામુનિમ્ ॥ 30 ॥

ઉપાસીનસ્સકાકુત્સ્થસ્સુતીક્ષ્ણમિદમબ્રવીત્ ।

અસ્મિન્નરણ્યે ભગવાનગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ ॥ 31 ॥

વસતીતિ મયા નિત્યં કથાઃ કથયતાં શ્રુતમ્ ।

ન તુ જાનામિ તં દેશં વનસ્યાસ્ય મહત્તયા ॥ 32 ॥

કુત્રાશ્રમપદં રમ્યં મહર્ષેસ્તસ્ય ધીમતઃ ।

પ્રસાદાત્તત્ર ભવતસ્સાનુજસ્સહ સીતયા ॥ 33 ॥

અગસ્ત્યમભિગચ્છેયમભિવાદયિતું મુનિમ્ ।

મનોરથો મહાનેષ હૃદિ મે પરિવર્તતે ॥ 34 ॥

યદ્યહં તં મુનિવરં શુશ્રૂષેયમપિ સ્વયમ્ ।

ઇતિ રામસ્ય સ મુનિશ્શ્રુત્વા ધર્માત્મનો વચઃ ॥ 35 ॥

સુતીક્ષ્ણઃ પ્રત્યુવાચેદં પ્રીતો દશરથાત્મજમ્ ।

અહમપ્યેતદેવ ત્વાં વક્તુકામસ્સલક્ષ્મણમ્ ॥ 36 ॥

અગસ્ત્યમભિગચ્છેતિ સીતયા સહ રાઘવ ।

દિષ્ટ્યા ત્વિદાનીમર્થેઽસ્મિન્ સ્વયમેવ બ્રવીષિ મામ્ ॥ 37 ॥

અહમાખ્યામિ તે વત્સ યત્રાગસ્ત્યો મહામુનિઃ ।

યોજનાન્યાશ્રમાત્તાત યાહિ ચત્વારિ વૈ તતઃ ॥ 38 ॥

દક્ષિણેન મહાન્ શ્રીમાનગસ્ત્યભ્રાતુરાશ્રમઃ ।

સ્થલપ્રાયે વનોદ્દેશે પિપ્પલીવનશોભિતે ॥ 39 ॥

બહુપુષ્પફલે રમ્યે નાનાશકુનિનાદિતે ।

પદ્મિન્યો વિવિધાસ્તત્ર પ્રસન્નસલિલાશ્શિવાઃ ॥ 40 ॥

હંસકારણ્ડવાકીર્ણાશ્ચક્રવાકોપશોભિતાઃ ।

તત્રૈકાં રજનીં વ્યુષ્ય પ્રભાતે રામ ગમ્યતામ્ ॥ 41 ॥

દક્ષિણાં દિશમાસ્થાય વનષણ્ડસ્ય પાર્શ્વતઃ ।

તત્રાગસ્ત્યાશ્રમપદં ગત્વા યોજનમન્તરા ॥ 42 ॥

રમણીયે વનોદ્ધેશે બહુપાદપસંવૃતે ।

રંસ્યતે તત્ર વૈદેહી લક્ષ્મણશ્ચ સહ ત્વયા ॥ 43 ॥

સ હિ રમ્યો વનોદ્દેશો બહુપાદપસઙ્કુલઃ ।

યદિ બુદ્ધિઃ કૃતા દ્રષ્ટુમગસ્ત્યં તં મહામુનિમ્ ॥ 44 ॥

અદ્યૈવ ગમને બુદ્ધિં રોચયસ્વ મહાયશઃ ।

ઇતિ રામો મુનેશ્શ્રુત્વા સહ ભ્રાત્રાભિવાદ્ય ચ ॥ 45 ॥

પ્રતસ્થેઽમુદ્દિશ્ય સાનુજસ્સીતયા સહ ।

પશ્યન્વનાનિ રમ્યાણિ પર્વતાંશ્ચાભ્રસન્નિભાન્ ॥ 46 ॥

સરાંસિ સરિતશ્ચૈવ પથિ માર્ગવશાનુગાઃ ।

સુતીક્ષ્ણેનોપદિષ્ટેન ગત્વા તેન પથા સુખમ્ ॥ 47 ॥

ઇદં પરમસંહૃષ્ટો વાક્યં લક્ષ્મણમબ્રવીત્ ।

એતદેવાશ્રમપદં નૂનં તસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 48 ॥

અગસ્ત્યસ્ય મુનેર્ભ્રાતુર્દૃશ્યતે પુણ્યકર્મણઃ ।

યથા હિ મે વનસ્યાસ્ય જ્ઞાતાઃ પથિ સહસ્રશઃ ॥ 49 ॥

સન્નતાઃ ફલભારેણ પુષ્પભારેણ ચ દ્રુમાઃ ।

પિપ્પલીનાં ચ પક્વાનાં વનાદસ્માદુપાગતઃ ॥ 50 ॥

ગન્ધોઽયં પવનોક્ષિપ્તસ્સહસા કટુકોદયઃ ।

તત્ર તત્ર ચ દૃશ્યન્તે સઙ્ક્ષિપ્તાઃ કાષ્ઠસઞ્ચયાઃ ॥ 51 ॥

લૂનાશ્ચ પથિ દૃશ્યન્તે દર્ભા વૈડૂર્યવર્ચસઃ ।

એતચ્ચ વનમધ્યસ્થં કૃષ્ણાભ્રશિખરોપમમ્ ॥ 52 ॥

પાવકસ્યાશ્રમસ્થસ્ય ધૂમાગ્રં સમ્પ્રદૃશ્યતે ।

વિવિક્તેષુ ચ તીર્થેષુ કૃતસ્નાના દ્વિજાતયઃ ॥ 53 ॥

પુષ્પોપહારં કુર્વન્તિ કુસુમૈસ્સ્વયમર્જિતૈ ।

તત્સુતીક્ષ્ણસ્ય વચનં યથા સૌમ્ય મયા શ્રુતમ્ ॥ 54 ॥

અગસ્ત્યસ્યાશ્રમો ભ્રાતુર્નૂનમેષ ભવિષ્યતિ ।

નિગૃહ્ય તપસા મૃત્યું લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥ 55 ॥

યસ્ય ભ્રાત્રા કૃતેયં દિક્છરણ્યા પુણ્યકર્મણા ।

ધારયન્ બ્રાહ્મણં રૂપમિલ્વલસ્સંસ્કૃતં વદન્ ॥ 56 ॥

આમન્ત્રયતિ વિપ્રાન્સ્મશ્રાદ્ધમુદ્દિશ્ય નિર્ઘૃણઃ ।

ભ્રાતરં સંસ્કૃતં કૃત્વા તતસ્તં મેષરૂપિણમ્ ॥ 57 ॥

તાન્ દ્વિજાન્ભોજયામાસ શ્રાદ્ધદૃષ્ટેન કર્મણા ।

તતો ભુક્તવતાં તેષાં વિપ્રાણામિલ્વલોઽબ્રવીત્ ॥ 58 ॥

વાતાપે નિષ્ક્રમન્વેતિ સ્વરેણ મહતા વદન્ ।

તતો ભ્રાતુર્વચશ્શ્રુત્વા વાતાપિર્મેષવન્નદન્ ॥ 59 ॥

ભિત્ત્વા ભિત્ત્વા શરીરાણિ બ્રાહ્મણાનાં વિનિષ્પતત્ ।

બ્રાહ્માણાનાં સહસ્રાણિ તૈરેવં કામરૂપિભિઃ ॥ 60 ॥

વિનાશિતાનિ સંહત્ય નિત્યશઃ પિશિતાશનૈઃ ।

અગસ્ત્યેન તદા દેવૈઃ પ્રાર્થિતેન મહર્ષિણા ॥ 61 ॥

અનુભૂય કિલ શ્રાદ્ધે ભક્ષિતસ્સમહાસુરઃ ।

તતસ્સમ્પન્નમિત્યુક્ત્વા દત્ત્વા હસ્તોદકં તતઃ ॥ 62 ॥

ભ્રાતરં નિષ્ક્રમસ્વેતિ ચેલ્વલસ્સોઽભ્યભાષત ।

સ તં તથા ભાષમાણં ભ્રાતરં વિપ્રઘાતિનમ્ ॥ 63 ॥

અબ્રવીત્પ્રહસન્ધીમાનગસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ ।

કુતો નિષ્ક્રમિતું શક્તિર્મયા જીર્ણસ્ય રક્ષસઃ ॥ 64 ॥

ભ્રાતુસ્તે મેષરૂપસ્ય ગતસ્ય યમસાદનમ્ ।

અથ તસ્ય વચશ્શ્રુત્વા ભ્રાતુર્નિધનસંશ્રયમ્ ॥ 65 ॥

પ્રધર્ષયિતુમારેભે મુનિં ક્રોધાન્નિશાચરઃ ।

સોઽભિદ્રવન્મુનિશ્રેષ્ઠં મુનિના દીપ્તતેજસા ॥ 66 ॥

ચક્ષુષાનલકલ્પેન નિર્દગ્ધો નિધનં ગતઃ ।

તસ્યાયમાશ્રમો ભ્રાતુસ્તટાકવનશોભિતઃ ॥ 67 ॥

વિપ્રાનુકમ્પયા યેન કર્મેદં દુષ્કરં કૃતમ્ ।

એવં કથયમાનસ્ય તસ્ય સૌમિત્રિણા સહ ।

રામસ્યાસ્તં ગતસ્સૂર્યસ્સન્ધ્યાકાલોઽભ્યવર્તતઃ ॥ 68 ॥

ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં સહ ભ્રાત્રા યથાવિધિ ।

પ્રવિવેશાઽશ્રમપદં તમૃષિં સોઽભ્યવાદયત્ ॥ 69 ॥

સમ્યક્ પ્રતિગૃહીતશ્ચ મુનિના તેન રાઘવઃ ।

ન્યવસત્તાં નિશામેકાં પ્રાશ્ય મૂલફલાનિ ચ ॥ 70 ॥

તસ્યાં રાત્ય્રાં વ્યતીતાયાં વિમલે સૂર્યમણ્ડલે ।

ભ્રાતરં તમગસ્ત્યસ્ય હ્યામન્ત્રયત રાઘવઃ ॥ 71 ॥

અભિવાદયે ત્વાં ભગવન્ સુખમધ્યુષિતો નિશામ્ ।

આમન્ત્રયે ત્વાં ગચ્છામિ ગુરું તે દ્રષ્ટુમગ્રજમ્ ॥ 72 ॥

ગમ્યતામિતિ તેનોક્તો જગામ રઘુનન્દનઃ ।

યથોદ્દિષ્ટેન માર્ગેણ વનં તચ્ચાવલોકયન્ ॥ 73 ॥

નીવારાન્પનસાંસ્તાલાંસ્તિમિશાન્વઞ્ચુલાન્ધવાન્ ।

ચિરિબિલ્વાન્મધૂકાંશ્ચ બિલ્વાનપિ ચ તિન્દુકાન્ ॥ 74 ॥

પુષ્પિતાન્પુષ્પિતાગ્રાભિર્લતાભિરનુવેષ્ટિતાન્ ।

દદર્શ રામશ્શતશસ્તત્ર કાન્તારપાદપાન્ ॥ 75 ॥

હસ્તિહસ્તૈર્વિમૃદિતાન્વાનરૈરુપશોભિતાન્ ।

મત્તૈશ્શકુનિસઙ્ઘૈશ્ચ શતશશ્ચ પ્રણાદિતાન્ ॥ 76 ॥

તતોઽબ્રવીત્સમીપસ્થં રામો રાજીવલોચનઃ ।

પૃષ્ઠતોઽનુગતં વીરં લક્ષ્મણં લક્ષ્મિવર્ધનમ્ ॥ 77 ॥

સ્નિગ્ધપત્રા યથા વૃક્ષા યથા ક્ષાન્તા મૃગદ્વિજાઃ ।

આશ્રમો નાતિદૂરસ્થો મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ॥ 78 ॥

અગસ્ત્ય ઇતિ વિખ્યાતો લોકે સ્વેનૈવ કર્મણા ।

આશ્રમો દૃશ્યતે તસ્ય પરિશ્રાન્તશ્રમાપહઃ ॥ 79 ॥

પ્રાજ્યધૂમાકુલવનશ્ચીરમાલાપરિષ્કૃતઃ ।

પ્રશાન્તમૃગયૂથશ્ચ નાનાશકુનિનાદિતઃ ॥ 80 ॥

તસ્યેદમાશ્રમપદં પ્રભાવાદ્યસ્ય રાક્ષસૈઃ ।

દિગિયં દક્ષિણા ત્રાસાદ્દૃશ્યતે નોપભુજ્યતે ॥ 81 ॥

યદા પ્રભૃતિ ચાક્રાન્તા દિગિયં પુણ્યકર્મણા ।

તદા પ્રભૃતિ નિર્વૈરાઃ પ્રશાન્તા રજનીચરાઃ ॥ 82 ॥

નામ્ના ચેયં ભગવતો દક્ષિણા દિક્પ્રદક્ષિણા ।

પ્રથિતા ત્રિષુ લોકેષુ દુર્ધર્ષા ક્રૂરકર્મભિઃ ॥ 83 ॥

માર્ગં નિરોદ્ધું નિરતો ભાસ્કરસ્યાચલોત્તમઃ ।

નિદેશં પાલયન્યસ્ય વિન્ધ્યશૈલા ન વર્ધતે ॥ 84 ॥

અયં દીર્ઘાયુષસ્તસ્ય લોકે વિશ્રુતકર્મણઃ ।

અગસ્ત્યસ્યાશ્રમ શ્રીમાન્વિનીતજનસેવિતઃ ॥ 85 ॥

એષ લોકાર્ચિતસ્સાધુર્હિતે નિત્યરતસ્સતામ્ ।

અસ્માનભિગતાનેષ શ્રેયસા યોજયિષ્યતિ ॥ 86 ॥

આરાધયિષ્યામ્યત્રાહમગસ્ત્યં તં મહામુનિમ્ ।

શેષં ચ વનવાસસ્ય સૌમ્ય વત્સ્યામ્યહં પ્રભો ॥ 87 ॥

અત્ર દેવાસ્સગન્ધર્વાસ્સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।

અગસ્ત્યં નિયતાહારં સતતં પર્યુપાસતે ॥ 88 ॥

નાત્ર જીવેન્મૃષાવાદી ક્રૂરો વા યદિ વા શઠઃ ।

નૃશંસઃ કામવૃત્તો વા મુનિરેષ તથાવિધઃ ॥ 89 ॥

અત્ર દેવાશ્ચ યક્ષાશ્ચ નાગાશ્ચ પતગૈસ્સહ ।

વસન્તિ નિયતાહારા ધર્મમારાધયિષ્ણવઃ ॥ 90 ॥

અત્ર સિદ્ધા મહાત્માનો વિમાનૈજસ્સૂર્યસન્નિભૈઃ ।

ત્યક્તદેહા નવૈર્દેહૈઃ સ્વર્યાતાઃ પરમર્ષયઃ ॥ 91 ॥

યક્ષત્વમમરત્વં ચ રાજ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ।

અત્ર દેવાઃ પ્રયચ્છન્તિ ભૂતૈરારાધિતાશ્શુભૈઃ ॥ 92 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે એકાદશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha ekādaśassargaḥ |

agrataḥ prayayau rāmassītā madhye sumadhyamā |

pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 1 ||

tau paśyamānau vividhān śailaprasthānvanāni ca |

nadīśca vividhā ramyā jagmatussītayā saha || 2 ||

sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ |

sarāṃsi ca sapadmāni yuktāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3 ||

yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattān viṣāṇinaḥ |

mahiṣāṃśca varāhāṃśca nāgāṃśca drumavairiṇaḥ || 4 ||

te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |

dadṛśussahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 5 ||

padmapuṣkarasambādhaṃ gajayūthairalaṅkṛtam |

sārasairhaṃsakādambaissaṅkulaṃ jalacāribhiḥ || 6 ||

prasannasalile ramye tasminsarasi śuśruve |

gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 7 ||

tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |

muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 8 ||

idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune |

kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 9 ||

vaktavyaṃ yadi cedavipra nātiguhyamapi prabho |

tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā || 10 ||

prabhavaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame |

idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam || 11 ||

nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā |

sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ || 12 ||

daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśrayaḥ |

tataḥ pravyathitāssarve devāssāgnipurogamāḥ || 13 ||

abruvan vacanaṃ sarve parasparasamāgatāḥ |

asmākaṃ kasyacit sthānameṣa prārthayate muniḥ || 14 ||

iti saṃvignamanasassarve te tridivaukasaḥ |

tatra kartuṃ tapovighnaṃ devaissarvairniyojitāḥ || 15 ||

pradhānāpsarasaḥ pañca vidyuccalitavarcasaḥ |

apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ || 16 ||

nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye |

tāścaivāpsarasaḥ pañca muneḥ patnītvamāgatāḥ || 17 ||

taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham |

tathaivāpsarasaḥ pañca nivasantyo yathāsukham || 18 ||

ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam |

tāsāṃ saṅkrīḍamānānāmeṣa vāditranissvanaḥ || 19 ||

śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ |

āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ || 20 ||

rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ |

evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam || 21 ||

kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |

praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ || 22 ||

uvāsa munibhissarvaiḥ pūjyamāno mahāyaśāḥ |

tadā tasminsakākutthsaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 23 ||

uṣitvā tu sukhaṃ tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ |

jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 24 ||

yeṣāmuṣitavān pūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit |

kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit || 25 ||

kvaciccha caturo māsān pañca ṣaṭcāparānkvacit |

aparatrādhikaṃ māsādapyardhamadhikaṃ kvacit || 26 ||

trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham |

tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai || 27 ||

ramataścānukūlyena yayussaṃvatsarā daśa |

parivṛtya ca dharmajño rāghavassaha sītayā || 28 ||

sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha |

sa tamāśramamāsādya munibhiḥ pratipūjitaḥ || 29 ||

tatrāpi nyavasadrāmaḥ kañcitkālamarindamaḥ |

tadāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim || 30 ||

upāsīnassakākutsthassutīkṣṇamidamabravīt |

asminnaraṇye bhagavānagastyo munisattamaḥ || 31 ||

vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam |

na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā || 32 ||

kutrāśramapadaṃ ramyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ |

prasādāttatra bhavatassānujassaha sītayā || 33 ||

agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim |

manoratho mahāneṣa hṛdi me parivartate || 34 ||

yadyahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam |

iti rāmasya sa muniśśrutvā dharmātmano vacaḥ || 35 ||

sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam |

ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmassalakṣmaṇam || 36 ||

agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava |

diṣṭyā tvidānīmarthe'smin svayameva bravīṣi mām || 37 ||

ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ |

yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ || 38 ||

dakṣiṇena mahān śrīmānagastyabhrāturāśramaḥ |

sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite || 39 ||

bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite |

padminyo vividhāstatra prasannasalilāśśivāḥ || 40 ||

haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ |

tatraikāṃ rajanīṃ vyuṣya prabhāte rāma gamyatām || 41 ||

dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanaṣaṇḍasya pārśvataḥ |

tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantarā || 42 ||

ramaṇīye vanoddheśe bahupādapasaṃvṛte |

raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca saha tvayā || 43 ||

sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṅkulaḥ |

yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim || 44 ||

adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ |

iti rāmo muneśśrutvā saha bhrātrābhivādya ca || 45 ||

pratasthe'muddiśya sānujassītayā saha |

paśyanvanāni ramyāṇi parvatāṃścābhrasannibhān || 46 ||

sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ |

sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham || 47 ||

idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt |

etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ || 48 ||

agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ |

yathā hi me vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ || 49 ||

sannatāḥ phalabhāreṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ |

pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ || 50 ||

gandho'yaṃ pavanokṣiptassahasā kaṭukodayaḥ |

tatra tatra ca dṛśyante saṅkṣiptāḥ kāṣṭhasañcayāḥ || 51 ||

lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaiḍūryavarcasaḥ |

etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam || 52 ||

pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ sampradṛśyate |

vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ || 53 ||

puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaissvayamarjitai |

tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam || 54 ||

agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati |

nigṛhya tapasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 55 ||

yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikcharaṇyā puṇyakarmaṇā |

dhārayan brāhmaṇaṃ rūpamilvalassaṃskṛtaṃ vadan || 56 ||

āmantrayati viprānsmaśrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ |

bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ kṛtvā tatastaṃ meṣarūpiṇam || 57 ||

tān dvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā |

tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt || 58 ||

vātāpe niṣkramanveti svareṇa mahatā vadan |

tato bhrāturvacaśśrutvā vātāpirmeṣavannadan || 59 ||

bhittvā bhittvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat |

brāhmāṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ || 60 ||

vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ |

agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā || 61 ||

anubhūya kila śrāddhe bhakṣitassamahāsuraḥ |

tatassampannamityuktvā dattvā hastodakaṃ tataḥ || 62 ||

bhrātaraṃ niṣkramasveti celvalasso'bhyabhāṣata |

sa taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ bhrātaraṃ vipraghātinam || 63 ||

abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ |

kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ || 64 ||

bhrātuste meṣarūpasya gatasya yamasādanam |

atha tasya vacaśśrutvā bhrāturnidhanasaṃśrayam || 65 ||

pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ |

so'bhidravanmuniśreṣṭhaṃ muninā dīptatejasā || 66 ||

cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ |

tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ || 67 ||

viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam |

evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |

rāmasyāstaṃ gatassūryassandhyākālo'bhyavartataḥ || 68 ||

upāsya paścimāṃ sandhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi |

praviveśā'śramapadaṃ tamṛṣiṃ so'bhyavādayat || 69 ||

samyak pratigṛhītaśca muninā tena rāghavaḥ |

nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 70 ||

tasyāṃ rātyrāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale |

bhrātaraṃ tamagastyasya hyāmantrayata rāghavaḥ || 71 ||

abhivādaye tvāṃ bhagavan sukhamadhyuṣito niśām |

āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 72 ||

gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ |

yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 73 ||

nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañculāndhavān |

ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 74 ||

puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān |

dadarśa rāmaśśataśastatra kāntārapādapān || 75 ||

hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān |

mattaiśśakunisaṅghaiśca śataśaśca praṇāditān || 76 ||

tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |

pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 77 ||

snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ |

āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 78 ||

agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |

āśramo dṛśyate tasya pariśrāntaśramāpahaḥ || 79 ||

prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ |

praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 80 ||

tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ |

digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 81 ||

yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā |

tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 82 ||

nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā |

prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 83 ||

mārgaṃ niroddhuṃ nirato bhāskarasyācalottamaḥ |

nideśaṃ pālayanyasya vindhyaśailā na vardhate || 84 ||

ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ |

agastyasyāśrama śrīmānvinītajanasevitaḥ || 85 ||

eṣa lokārcitassādhurhite nityaratassatām |

asmānabhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 86 ||

ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim |

śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 87 ||

atra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |

agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 88 ||

nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |

nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 89 ||

atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaissaha |

vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 90 ||

atra siddhā mahātmāno vimānaijassūryasannibhaiḥ |

tyaktadehā navairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 91 ||

yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca |

atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāśśubhaiḥ || 92 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekādaśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ एकादशस्सर्गः ।

अग्रतः प्रययौ रामस्सीता मध्ये सुमध्यमा ।

पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ॥ 1 ॥

तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान्वनानि च ।

नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुस्सीतया सह ॥ 2 ॥

सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः ।

सरांसि च सपद्मानि युक्तानि जलजैः खगैः ॥ 3 ॥

यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान् विषाणिनः ।

महिषांश्च वराहांश्च नागांश्च द्रुमवैरिणः ॥ 4 ॥

ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे ।

ददृशुस्सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् ॥ 5 ॥

पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलङ्कृतम् ।

सारसैर्हंसकादम्बैस्सङ्कुलं जलचारिभिः ॥ 6 ॥

प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन्सरसि शुश्रुवे ।

गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥ 7 ॥

ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।

मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ 8 ॥

इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने ।

कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् ॥ 9 ॥

वक्तव्यं यदि चेदविप्र नातिगुह्यमपि प्रभो ।

तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा ॥ 10 ॥

प्रभवं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे ।

इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् ॥ 11 ॥

निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ।

स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः ॥ 12 ॥

दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रयः ।

ततः प्रव्यथितास्सर्वे देवास्साग्निपुरोगमाः ॥ 13 ॥

अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः ।

अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः ॥ 14 ॥

इति संविग्नमनसस्सर्वे ते त्रिदिवौकसः ।

तत्र कर्तुं तपोविघ्नं देवैस्सर्वैर्नियोजिताः ॥ 15 ॥

प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः ।

अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः ॥ 16 ॥

नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये ।

ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः ॥ 17 ॥

तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ।

तथैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम् ॥ 18 ॥

रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ।

तासां सङ्क्रीडमानानामेष वादित्रनिस्स्वनः ॥ 19 ॥

श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ।

आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः ॥ 20 ॥

राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ।

एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम् ॥ 21 ॥

कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ।

प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः ॥ 22 ॥

उवास मुनिभिस्सर्वैः पूज्यमानो महायशाः ।

तदा तस्मिन्सकाकुत्थ्सः श्रीमत्याश्रममण्डले ॥ 23 ॥

उषित्वा तु सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ।

जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥ 24 ॥

येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् ।

क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित् ॥ 25 ॥

क्वचिच्छ चतुरो मासान् पञ्च षट्चापरान्क्वचित् ।

अपरत्राधिकं मासादप्यर्धमधिकं क्वचित् ॥ 26 ॥

त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम् ।

तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै ॥ 27 ॥

रमतश्चानुकूल्येन ययुस्संवत्सरा दश ।

परिवृत्य च धर्मज्ञो राघवस्सह सीतया ॥ 28 ॥

सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह ।

स तमाश्रममासाद्य मुनिभिः प्रतिपूजितः ॥ 29 ॥

तत्रापि न्यवसद्रामः कञ्चित्कालमरिन्दमः ।

तदाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम् ॥ 30 ॥

उपासीनस्सकाकुत्स्थस्सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत् ।

अस्मिन्नरण्ये भगवानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ 31 ॥

वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् ।

न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया ॥ 32 ॥

कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः ।

प्रसादात्तत्र भवतस्सानुजस्सह सीतया ॥ 33 ॥

अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ।

मनोरथो महानेष हृदि मे परिवर्तते ॥ 34 ॥

यद्यहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम् ।

इति रामस्य स मुनिश्श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः ॥ 35 ॥

सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् ।

अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामस्सलक्ष्मणम् ॥ 36 ॥

अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव ।

दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम् ॥ 37 ॥

अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः ।

योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः ॥ 38 ॥

दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ।

स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते ॥ 39 ॥

बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ।

पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः ॥ 40 ॥

हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।

तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम् ॥ 41 ॥

दक्षिणां दिशमास्थाय वनषण्डस्य पार्श्वतः ।

तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरा ॥ 42 ॥

रमणीये वनोद्धेशे बहुपादपसंवृते ।

रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च सह त्वया ॥ 43 ॥

स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसङ्कुलः ।

यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् ॥ 44 ॥

अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः ।

इति रामो मुनेश्श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च ॥ 45 ॥

प्रतस्थेऽमुद्दिश्य सानुजस्सीतया सह ।

पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान् ॥ 46 ॥

सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः ।

सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् ॥ 47 ॥

इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ।

एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः ॥ 48 ॥

अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ।

यथा हि मे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः ॥ 49 ॥

सन्नताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ।

पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः ॥ 50 ॥

गन्धोऽयं पवनोक्षिप्तस्सहसा कटुकोदयः ।

तत्र तत्र च दृश्यन्ते सङ्क्षिप्ताः काष्ठसञ्चयाः ॥ 51 ॥

लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैडूर्यवर्चसः ।

एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् ॥ 52 ॥

पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते ।

विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः ॥ 53 ॥

पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैस्स्वयमर्जितै ।

तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् ॥ 54 ॥

अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ।

निगृह्य तपसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया ॥ 55 ॥

यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्छरण्या पुण्यकर्मणा ।

धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलस्संस्कृतं वदन् ॥ 56 ॥

आमन्त्रयति विप्रान्स्मश्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ।

भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम् ॥ 57 ॥

तान् द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ।

ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत् ॥ 58 ॥

वातापे निष्क्रमन्वेति स्वरेण महता वदन् ।

ततो भ्रातुर्वचश्श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन् ॥ 59 ॥

भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ।

ब्राह्माणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः ॥ 60 ॥

विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ।

अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा ॥ 61 ॥

अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितस्समहासुरः ।

ततस्सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तोदकं ततः ॥ 62 ॥

भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलस्सोऽभ्यभाषत ।

स तं तथा भाषमाणं भ्रातरं विप्रघातिनम् ॥ 63 ॥

अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ।

कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः ॥ 64 ॥

भ्रातुस्ते मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम् ।

अथ तस्य वचश्श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रयम् ॥ 65 ॥

प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ।

सोऽभिद्रवन्मुनिश्रेष्ठं मुनिना दीप्ततेजसा ॥ 66 ॥

चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ।

तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः ॥ 67 ॥

विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ।

एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह ।

रामस्यास्तं गतस्सूर्यस्सन्ध्याकालोऽभ्यवर्ततः ॥ 68 ॥

उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि ।

प्रविवेशाऽश्रमपदं तमृषिं सोऽभ्यवादयत् ॥ 69 ॥

सम्यक् प्रतिगृहीतश्च मुनिना तेन राघवः ।

न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥ 70 ॥

तस्यां रात्य्रां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले ।

भ्रातरं तमगस्त्यस्य ह्यामन्त्रयत राघवः ॥ 71 ॥

अभिवादये त्वां भगवन् सुखमध्युषितो निशाम् ।

आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥ 72 ॥

गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः ।

यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥ 73 ॥

नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्चुलान्धवान् ।

चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान् ॥ 74 ॥

पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान् ।

ददर्श रामश्शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ॥ 75 ॥

हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान् ।

मत्तैश्शकुनिसङ्घैश्च शतशश्च प्रणादितान् ॥ 76 ॥

ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः ।

पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 77 ॥

स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः ।

आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥ 78 ॥

अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।

आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः ॥ 79 ॥

प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः ।

प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥ 80 ॥

तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः ।

दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते ॥ 81 ॥

यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा ।

तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥ 82 ॥

नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा ।

प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥ 83 ॥

मार्गं निरोद्धुं निरतो भास्करस्याचलोत्तमः ।

निदेशं पालयन्यस्य विन्ध्यशैला न वर्धते ॥ 84 ॥

अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः ।

अगस्त्यस्याश्रम श्रीमान्विनीतजनसेवितः ॥ 85 ॥

एष लोकार्चितस्साधुर्हिते नित्यरतस्सताम् ।

अस्मानभिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥ 86 ॥

आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् ।

शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥ 87 ॥

अत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।

अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते ॥ 88 ॥

नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः ।

नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥ 89 ॥

अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैस्सह ।

वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥ 90 ॥

अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैजस्सूर्यसन्निभैः ।

त्यक्तदेहा नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥ 91 ॥

यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च ।

अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताश्शुभैः ॥ 92 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकादशस्सर्गः ॥