శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ దశమస్సర్గః ।
విదర్శితా యదా దేవీ కుబ్జయా పాపయా భృశమ్ ।
తదా శేతే స్మ సా భూమౌ దిగ్ధవిద్ధేవ కిన్నరీ ॥ 1 ॥
నిశ్చిత్య మనసా కృత్యం సా సమ్యగితి భామినీ ।
మన్థరాయై శనైస్సర్వమాచచక్షే విచక్షణా ॥ 2 ॥
సా దీనా నిశ్చయం కృత్వా మన్థరావాక్యమోహితా ।
నాగకన్యేవ నిశ్వస్య దీర్ఘముష్ణం చ భామినీ ॥ 3 ॥
ముహూర్తం చిన్తయామాస మార్గమాత్మసుఖావహమ్ ।
సా సుహృచ్చార్థకామా చ తం నిశమ్య సునిశ్చయమ్ ॥ 4 ॥
బభూవ పరమప్రీతా సిధ్దిం ప్రాప్యేవ మన్థరా ।
అథ సా రుషితా దేవీ సమ్యక్కృత్వా వినిశ్చయమ్ ॥ 5 ॥
సంవివేశాబలా భూమౌ నివేశ్య భృకుటీం ముఖే ।
తతశ్చిత్రాణి మాల్యాని దివ్యాన్యాభరణాని చ ॥ 6 ॥
అపవిద్ధాని కైకేయ్యా తాని భూమిం ప్రపేదిరే ।
తయా తాన్యపవిద్ధాని మాల్యాన్యాభరణాని చ ॥ 7 ॥
అశోభయన్త వసుధాం నక్షత్రాణి యథా నభః ।
క్రోధాగారే నిపతితా సా బభౌ మలినామ్బరా ॥ 8 ॥
ఏకవేణీం దృఢం బద్వా గతసత్త్వేవ కిన్నరీ ।
ఆజ్ఞాప్య చ మహారాజో రాఘవస్యాభిషేచనమ్ ॥ 9 ॥
ఉపస్థానమనుజ్ఞాప్య ప్రవివేశ నివేశనమ్ ।
అద్య రామాభిషేకో వై ప్రసిద్ధ ఇతి జజ్ఞివాన్ ॥ 10 ॥
ప్రియార్హాం ప్రియమాఖ్యాతుం వివేశాన్తఃపురం వశీ ।
స కైకేయ్యా గృహం శ్రేష్ఠం ప్రవివేశ మహాయశాః ॥ 11 ॥
పాణ్డురాభ్రమివాకాశం రాహుయుక్తం నిశాకరః ।
శుకబర్హిణసఙ్ఘుష్టం క్రౌఞ్చహంసరుతాయుతమ్ ॥ 12 ॥
వాదిత్రరవసఙ్ఘుష్టం కుబ్జా వామనికాయుతమ్ ।
లతాగృహైశ్చిత్రగృహైశ్చమ్పకాశోకశోభితైః ॥ 13 ॥
దాన్తరాజతసౌవర్ణవేదికాభి స్సమాయుతమ్ ।
నిత్యపుష్పఫలైర్వృక్షైర్వాపీభిశ్చోపశోభితమ్ ॥ 14 ॥
దాన్తరజతసౌవర్ణైస్సంవృతం పరమాసనైః ।
వివిధైరన్నపానైశ్చ భక్ష్యైశ్చ వివిధైరపి ॥ 15 ॥
ఉపపన్నం మహార్హైశ్చ భూషితైస్త్రిదివోపమమ్ ।
తత్ప్రవిశ్య మహారాజస్స్వమన్తః పురమృద్ధిమత్ ॥ 16 ॥
న దదర్శ ప్రియాం రాజా కైకేయీం శయనోత్తమే ।
కామబలసంయుక్తో రత్యర్థం మనుజాధిపః ॥ 17 ॥
అపశ్యన్దయితాం భార్యాం పప్రచ్ఛ విషసాద చ ।
న హి తస్య పురా దేవీ తాం వేలామత్యవర్తత ॥ 18 ॥
న చ రాజా గృహం శూన్యం ప్రవివేశ కదాచన ।
తతో గృహగతో రాజా కైకేయీం పర్యపృచ్ఛత ॥ 19 ॥
యథా పూర్వమవిజ్ఞాయ స్వార్థలిప్సుమపణ్డితామ్ ।
ప్రతీహారీ త్వథోవాచ సన్త్రస్తా సుకృతాఞ్జలిః ॥ 20 ॥
దేవ దేవీ భృశం కృద్ధా క్రోధాగారమభిదృతా ।
ప్రతీహార్యా వచశ్శృత్వా రాజా పరమదుర్మనాః ॥ 21 ॥
విషసాద పునర్భూయో లులితవ్యాకులేన్ద్రియః ।
తత్ర తాం పతితాం భూమౌ శయానామతథోచితామ్ ॥ 22 ॥
ప్రతప్త ఇవ దుఃఖేన సోఽపశ్యజ్జగతీపతిః ।
స వృద్ధస్తరుణీం భార్యాం ప్రాణేభ్యోపి గరీయసీమ్ ॥ 23 ॥
అపాపః పాపసఙ్కల్పాం దదర్శ ధరణీతలే ।
లతామివ వినిష్కృత్తాం పతితాం దేవతామివ ॥ 24 ॥
కిన్నరీమివ నిర్ధూతాం చ్యుతామప్సరసం యథా ।
మాయామివ పరిభ్రష్టాం హరిణీమివ సంయతామ్ ॥ 25 ॥
కరేణుమివ దిగ్ధేన విద్ధాం మృగయునా వనే ।
మహాగజ ఇవారణ్యే స్నేహాత్పరిమమర్శ తామ్ ॥ 26 ॥
పరిమృశ్య చ పాణిభ్యామభిసన్త్రస్తచేతనః ।
కామీ కమలపత్రాక్షీమువాచ వనితామిదమ్ ॥ 27 ॥
న తేఽహమభిజానామి క్రోధమాత్మని సంశ్రితమ్ ।
దేవి కేనాభిశప్తాఽసి కేన వాఽసి విమానితా ॥ 28 ॥
యదిదం మమ దుఃఖాయ శేషే కల్యాణి పాంసుషు ।
భూమౌ శేషే కిమర్థం త్వం మయి కల్యాణచేతసి ॥ 29 ॥
భూతోపహతచిత్తేవ మమ చిత్తప్రమాథినీ ।
సన్తి మే కుశలా వైద్యాస్త్వభితుష్టాశ్చ సర్వశః ॥ 30 ॥
సుఖితాం త్వాం కరిష్యన్తి వ్యాధిమాచక్ష్వ భామినీ ।
కస్య వా తే ప్రియం కార్యం కేన వా విప్రియం కృతమ్ ॥ 31 ॥
కః ప్రియం లభతామద్య కో వా సుమహదప్రియమ్ ।
మా రోదీర్మా చ కార్షీస్త్వం దేవి సమ్పరిశోషణమ్ ॥ 32 ॥
అవధ్యో వధ్యతాం కో వా కో వా వధ్యో విముచ్యతామ్ ।
దరిద్రః కో భవత్వాఢ్యో ద్రవ్యవాన్వాఽప్యకిఞ్చనః ॥ 33 ॥
అహం చైవ మదీయాశ్చ సర్వే తవ వశానుగాః ।
న తే కిఞ్చిదభిప్రాయం వ్యాహన్తుమహముత్సహే ॥ 34 ॥
ఆత్మనో జీవితేనాపి బ్రూహి యన్మనసేచ్ఛసి ।
బలమాత్మని జానన్తీ న మాం శఙ్కితుమర్హసి ॥ 35 ॥
కరిష్యామి తవ ప్రీతిం సుకృతేనాపి తే శపే ।
యావదావర్తతే చక్రం తావతీ మే వసున్ధరా ॥ 36 ॥
ప్రాచీనాస్సిన్ధుసౌవీరా స్సౌరాష్ట్రా దక్షిణాపథాః ।
వఙ్గాఙ్గమగధాః మత్స్యాః సమృద్ధా కాశికోసలాః ॥ 37 ॥
తత్ర జాతం బహు ద్రవ్యం ధనధాన్యమజావికమ్ ।
తతో వృణీష్వ కైకేయి యద్యత్త్వం మనసేచ్ఛసి ॥ 38 ॥
కిమాయాసేన తే భీరు ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ శోభనే ।
తత్త్వం మే బ్రూహి కైకేయి యతస్తే భయమాగతమ్ ॥ 39 ॥
తత్తే వ్యపనయిష్యామి నీహారమివ రశ్మివాన్ ।
తథోక్తా సా సమాశ్వస్తా వక్తుకామా తదప్రియమ్ ॥ 40 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే దశమస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha daśamassargaḥ |
vidarśitā yadā devī kubjayā pāpayā bhṛśam |
tadā śete sma sā bhūmau digdhaviddheva kinnarī || 1 ||
niścitya manasā kṛtyaṃ sā samyagiti bhāminī |
mantharāyai śanaissarvamācacakṣe vicakṣaṇā || 2 ||
sā dīnā niścayaṃ kṛtvā mantharāvākyamohitā |
nāgakanyeva niśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca bhāminī || 3 ||
muhūrtaṃ cintayāmāsa mārgamātmasukhāvaham |
sā suhṛccārthakāmā ca taṃ niśamya suniścayam || 4 ||
babhūva paramaprītā sidhdiṃ prāpyeva mantharā |
atha sā ruṣitā devī samyakkṛtvā viniścayam || 5 ||
saṃviveśābalā bhūmau niveśya bhṛkuṭīṃ mukhe |
tataścitrāṇi mālyāni divyānyābharaṇāni ca || 6 ||
apaviddhāni kaikeyyā tāni bhūmiṃ prapedire |
tayā tānyapaviddhāni mālyānyābharaṇāni ca || 7 ||
aśobhayanta vasudhāṃ nakṣatrāṇi yathā nabhaḥ |
krodhāgāre nipatitā sā babhau malināmbarā || 8 ||
ekaveṇīṃ dṛḍhaṃ badvā gatasattveva kinnarī |
ājñāpya ca mahārājo rāghavasyābhiṣecanam || 9 ||
upasthānamanujñāpya praviveśa niveśanam |
adya rāmābhiṣeko vai prasiddha iti jajñivān || 10 ||
priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī |
sa kaikeyyā gṛhaṃ śreṣṭhaṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 11 ||
pāṇḍurābhramivākāśaṃ rāhuyuktaṃ niśākaraḥ |
śukabarhiṇasaṅghuṣṭaṃ krauñcahaṃsarutāyutam || 12 ||
vāditraravasaṅghuṣṭaṃ kubjā vāmanikāyutam |
latāgṛhaiścitragṛhaiścampakāśokaśobhitaiḥ || 13 ||
dāntarājatasauvarṇavedikābhi ssamāyutam |
nityapuṣpaphalairvṛkṣairvāpībhiścopaśobhitam || 14 ||
dāntarajatasauvarṇaissaṃvṛtaṃ paramāsanaiḥ |
vividhairannapānaiśca bhakṣyaiśca vividhairapi || 15 ||
upapannaṃ mahārhaiśca bhūṣitaistridivopamam |
tatpraviśya mahārājassvamantaḥ puramṛddhimat || 16 ||
na dadarśa priyāṃ rājā kaikeyīṃ śayanottame |
kāmabalasaṃyukto ratyarthaṃ manujādhipaḥ || 17 ||
apaśyandayitāṃ bhāryāṃ papraccha viṣasāda ca |
na hi tasya purā devī tāṃ velāmatyavartata || 18 ||
na ca rājā gṛhaṃ śūnyaṃ praviveśa kadācana |
tato gṛhagato rājā kaikeyīṃ paryapṛcchata || 19 ||
yathā pūrvamavijñāya svārthalipsumapaṇḍitām |
pratīhārī tvathovāca santrastā sukṛtāñjaliḥ || 20 ||
deva devī bhṛśaṃ kṛddhā krodhāgāramabhidṛtā |
pratīhāryā vacaśśṛtvā rājā paramadurmanāḥ || 21 ||
viṣasāda punarbhūyo lulitavyākulendriyaḥ |
tatra tāṃ patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām || 22 ||
pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ |
sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyopi garīyasīm || 23 ||
apāpaḥ pāpasaṅkalpāṃ dadarśa dharaṇītale |
latāmiva viniṣkṛttāṃ patitāṃ devatāmiva || 24 ||
kinnarīmiva nirdhūtāṃ cyutāmapsarasaṃ yathā |
māyāmiva paribhraṣṭāṃ hariṇīmiva saṃyatām || 25 ||
kareṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayunā vane |
mahāgaja ivāraṇye snehātparimamarśa tām || 26 ||
parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisantrastacetanaḥ |
kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam || 27 ||
na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam |
devi kenābhiśaptā'si kena vā'si vimānitā || 28 ||
yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu |
bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇacetasi || 29 ||
bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī |
santi me kuśalā vaidyāstvabhituṣṭāśca sarvaśaḥ || 30 ||
sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāminī |
kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam || 31 ||
kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam |
mā rodīrmā ca kārṣīstvaṃ devi sampariśoṣaṇam || 32 ||
avadhyo vadhyatāṃ ko vā ko vā vadhyo vimucyatām |
daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavānvā'pyakiñcanaḥ || 33 ||
ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ |
na te kiñcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe || 34 ||
ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasecchasi |
balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi || 35 ||
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape |
yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasundharā || 36 ||
prācīnāssindhusauvīrā ssaurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ |
vaṅgāṅgamagadhāḥ matsyāḥ samṛddhā kāśikosalāḥ || 37 ||
tatra jātaṃ bahu dravyaṃ dhanadhānyamajāvikam |
tato vṛṇīṣva kaikeyi yadyattvaṃ manasecchasi || 38 ||
kimāyāsena te bhīru uttiṣṭhottiṣṭha śobhane |
tattvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam || 39 ||
tatte vyapanayiṣyāmi nīhāramiva raśmivān |
tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe daśamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ दशमस्सर्गः ।
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम् ।
तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी ॥ 1 ॥
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी ।
मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा ॥ 2 ॥
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता ।
नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ॥ 3 ॥
मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम् ।
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम् ॥ 4 ॥
बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा ।
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम् ॥ 5 ॥
संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे ।
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ 6 ॥
अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे ।
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च ॥ 7 ॥
अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः ।
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥ 8 ॥
एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी ।
आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम् ॥ 9 ॥
उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम् ।
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥ 10 ॥
प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ।
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः ॥ 11 ॥
पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः ।
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ॥ 12 ॥
वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम् ।
लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ॥ 13 ॥
दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम् ॥ 14 ॥
दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः ।
विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि ॥ 15 ॥
उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम् ।
तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत् ॥ 16 ॥
न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे ।
कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः ॥ 17 ॥
अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च ।
न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत ॥ 18 ॥
न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन ।
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत ॥ 19 ॥
यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम् ।
प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः ॥ 20 ॥
देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता ।
प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः ॥ 21 ॥
विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः ।
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ॥ 22 ॥
प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ।
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम् ॥ 23 ॥
अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले ।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव ॥ 24 ॥
किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा ।
मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम् ॥ 25 ॥
करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने ।
महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥ 26 ॥
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः ।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥ 27 ॥
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता ॥ 28 ॥
यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु ।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि ॥ 29 ॥
भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ।
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः ॥ 30 ॥
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी ।
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ॥ 31 ॥
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ।
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम् ॥ 32 ॥
अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम् ।
दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः ॥ 33 ॥
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।
न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥ 34 ॥
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ।
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ॥ 35 ॥
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ।
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा ॥ 36 ॥
प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः ।
वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः ॥ 37 ॥
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम् ।
ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि ॥ 38 ॥
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने ।
तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम् ॥ 39 ॥
तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान् ।
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ॥ 40 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे दशमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha daśamassargaḥ |
vidarśitā yadā devī kubjayā pāpayā bhṛśam |
tadā śete sma sā bhūmau digdhaviddheva kinnarī || 1 ||
niścitya manasā kṛtyaṃ sā samyagiti bhāminī |
mantharāyai śanaissarvamācacakṣe vicakṣaṇā || 2 ||
sā dīnā niścayaṃ kṛtvā mantharāvākyamohitā |
nāgakanyeva niśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca bhāminī || 3 ||
muhūrtaṃ cintayāmāsa mārgamātmasukhāvaham |
sā suhṛccārthakāmā ca taṃ niśamya suniścayam || 4 ||
babhūva paramaprītā sidhdiṃ prāpyeva mantharā |
atha sā ruṣitā devī samyakkṛtvā viniścayam || 5 ||
saṃviveśābalā bhūmau niveśya bhṛkuṭīṃ mukhe |
tataścitrāṇi mālyāni divyānyābharaṇāni ca || 6 ||
apaviddhāni kaikeyyā tāni bhūmiṃ prapedire |
tayā tānyapaviddhāni mālyānyābharaṇāni ca || 7 ||
aśobhayanta vasudhāṃ nakṣatrāṇi yathā nabhaḥ |
krodhāgāre nipatitā sā babhau malināmbarā || 8 ||
ekaveṇīṃ dṛḍhaṃ badvā gatasattveva kinnarī |
ājñāpya ca mahārājo rāghavasyābhiṣecanam || 9 ||
upasthānamanujñāpya praviveśa niveśanam |
adya rāmābhiṣeko vai prasiddha iti jajñivān || 10 ||
priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī |
sa kaikeyyā gṛhaṃ śreṣṭhaṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 11 ||
pāṇḍurābhramivākāśaṃ rāhuyuktaṃ niśākaraḥ |
śukabarhiṇasaṅghuṣṭaṃ krauñcahaṃsarutāyutam || 12 ||
vāditraravasaṅghuṣṭaṃ kubjā vāmanikāyutam |
latāgṛhaiścitragṛhaiścampakāśokaśobhitaiḥ || 13 ||
dāntarājatasauvarṇavedikābhi ssamāyutam |
nityapuṣpaphalairvṛkṣairvāpībhiścopaśobhitam || 14 ||
dāntarajatasauvarṇaissaṃvṛtaṃ paramāsanaiḥ |
vividhairannapānaiśca bhakṣyaiśca vividhairapi || 15 ||
upapannaṃ mahārhaiśca bhūṣitaistridivopamam |
tatpraviśya mahārājassvamantaḥ puramṛddhimat || 16 ||
na dadarśa priyāṃ rājā kaikeyīṃ śayanottame |
kāmabalasaṃyukto ratyarthaṃ manujādhipaḥ || 17 ||
apaśyandayitāṃ bhāryāṃ papraccha viṣasāda ca |
na hi tasya purā devī tāṃ velāmatyavartata || 18 ||
na ca rājā gṛhaṃ śūnyaṃ praviveśa kadācana |
tato gṛhagato rājā kaikeyīṃ paryapṛcchata || 19 ||
yathā pūrvamavijñāya svārthalipsumapaṇḍitām |
pratīhārī tvathovāca santrastā sukṛtāñjaliḥ || 20 ||
deva devī bhṛśaṃ kṛddhā krodhāgāramabhidṛtā |
pratīhāryā vacaśśṛtvā rājā paramadurmanāḥ || 21 ||
viṣasāda punarbhūyo lulitavyākulendriyaḥ |
tatra tāṃ patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām || 22 ||
pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ |
sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyopi garīyasīm || 23 ||
apāpaḥ pāpasaṅkalpāṃ dadarśa dharaṇītale |
latāmiva viniṣkṛttāṃ patitāṃ devatāmiva || 24 ||
kinnarīmiva nirdhūtāṃ cyutāmapsarasaṃ yathā |
māyāmiva paribhraṣṭāṃ hariṇīmiva saṃyatām || 25 ||
kareṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayunā vane |
mahāgaja ivāraṇye snehātparimamarśa tām || 26 ||
parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisantrastacetanaḥ |
kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam || 27 ||
na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam |
devi kenābhiśaptā'si kena vā'si vimānitā || 28 ||
yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu |
bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇacetasi || 29 ||
bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī |
santi me kuśalā vaidyāstvabhituṣṭāśca sarvaśaḥ || 30 ||
sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāminī |
kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam || 31 ||
kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam |
mā rodīrmā ca kārṣīstvaṃ devi sampariśoṣaṇam || 32 ||
avadhyo vadhyatāṃ ko vā ko vā vadhyo vimucyatām |
daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavānvā'pyakiñcanaḥ || 33 ||
ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ |
na te kiñcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe || 34 ||
ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasecchasi |
balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi || 35 ||
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape |
yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasundharā || 36 ||
prācīnāssindhusauvīrā ssaurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ |
vaṅgāṅgamagadhāḥ matsyāḥ samṛddhā kāśikosalāḥ || 37 ||
tatra jātaṃ bahu dravyaṃ dhanadhānyamajāvikam |
tato vṛṇīṣva kaikeyi yadyattvaṃ manasecchasi || 38 ||
kimāyāsena te bhīru uttiṣṭhottiṣṭha śobhane |
tattvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam || 39 ||
tatte vyapanayiṣyāmi nīhāramiva raśmivān |
tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe daśamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.