விதுர நீதி - உத்யோக பர்வம், அத்யாயஃ 36

Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 36

✍️ Vyasa 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி
விதுரஹிதவாக்யே ஷட்த்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥
விதுர உவாச ।
அத்ரைவோதாஹரந்தீமமிதிஹாஸம் புராதநம் ।
ஆத்ரேயஸ்ய ச ஸம்வாதம் ஸாத்யாநாம் சேதி நஃ ஶ்ருதம் ॥ 1॥
சரந்தம் ஹம்ஸரூபேண மஹர்ஷிம் ஸம்ஶிதவ்ரதம் ।
ஸாத்யா தேவா மஹாப்ராஜ்ஞம் பர்யப்ரு'ச்சந்த வை புரா ॥ 2॥
ஸாத்யா ஊசுஃ ।
ஸாத்யா தேவா வய்மஸ்மோ மஹர்ஷே
த்ரு'ஷ்ட்வா பவந்தம் ந ஶக்நுமோऽநுமாதும் ।
ஶ்ருதேந தீரோ புத்திமாம்ஸ்த்வம் மதோ நஃ
காவ்யாம் வாசம் வக்துமர்ஹஸ்யுதாராம் ॥ 3॥
ஹம்ஸ உவாச ।
ஏதத்கார்யமமராஃ ஸம்ஶ்ருதம் மே
த்ரு'திஃ ஶமஃ ஸத்யதர்மாநுவ்ரு'த்திஃ ।
க்ரந்திம் விநீய ஹ்ரு'தயஸ்ய ஸர்வம்
ப்ரியாப்ரியே சாத்மவஶம் நயீத ॥ 4॥
ஆக்ருஶ்யமாநோ நாக்ரோஶேந்மந்யுரேவ திதிக்ஷிதஃ ।
ஆக்ரோஷ்டாரம் நிர்தஹதி ஸுக்ரு'தம் சாஸ்ய விந்ததி ॥ 5॥
நாக்ரோஶீ ஸ்யாந்நாவமாநீ பரஸ்ய
மித்ரத்ரோஹீ நோத நீசோபஸேவீ ।
ந சாதிமாநீ ந ச ஹீநவ்ரு'த்தோ
ரூக்ஷாம் வாசம் ருஶதீம் வர்ஜயீத ॥ 6॥
மர்மாண்யஸ்தீநி ஹ்ரு'தயம் ததாஸூந்
கோரா வாசோ நிர்தஹந்தீஹ பும்ஸாம் ।
தஸ்மாத்வாசம் ருஶதீம் ரூக்ஷரூபாம்
தர்மாராமோ நித்யஶோ வர்ஜயீத ॥ 7॥
அரும் துரம் பருஷம் ரூக்ஷவாசம்
வாக்கண்டகைர்விதுதந்தம் மநுஷ்யாந் ।
வித்யாதலக்ஷ்மீகதமம் ஜநாநாம்
முகே நிபத்தாம் நிர்ரு'திம் வஹந்தம் ॥ 8॥
பரஶ்சேதேநமதிவித்யேத பாணைர்
ப்ரு'ஶம் ஸுதீக்ஷ்ணைரநலார்க தீப்தைஃ ।
விரிச்யமாநோऽப்யதிரிச்யமாநோ
வித்யாத்கவிஃ ஸுக்ரு'தம் மே ததாதி ॥ 9॥
யதி ஸந்தம் ஸேவதே யத்யஸந்தம்
தபஸ்விநம் யதி வா ஸ்தேநமேவ ।
வாஸோ யதா ரங்க வஶம் ப்ரயாதி
ததா ஸ தேஷாம் வஶமப்யுபைதி ॥ 10॥
வாதம் து யோ ந ப்ரவதேந்ந வாதயேத்
யோ நாஹதஃ ப்ரதிஹந்யாந்ந காதயேத் ।
யோ ஹந்துகாமஸ்ய ந பாபமிச்சேத்
தஸ்மை தேவாஃ ஸ்ப்ரு'ஹயந்த்யாகதாய ॥ 11॥
அவ்யாஹ்ரு'தம் வ்யாஹ்ரு'தாச்ச்ரேய ஆஹுஃ
ஸத்யம் வதேத்வ்யாஹ்ரு'தம் தத்த்விதீயம் ।
ப்ரியம்வதேத்வ்யாஹ்ரு'தம் தத்த்ரு'தீயம்
தர்ம்யம் வதேத்வ்யாஹ்ரு'தம் தச்சதுர்தம் ॥ 12॥
யாத்ரு'ஶைஃ ஸம்விவததே யாத்ரு'ஶாம்ஶ் சோபஸேவதே ।
யாத்ரு'கிச்சேச்ச பவிதும் தாத்ரு'க்பவதி பூருஷஃ ॥ 13॥
யதோ யதோ நிவர்ததே ததஸ்ததோ விமுச்யதே ।
நிவர்தநாத்தி ஸர்வதோ ந வேத்தி துஃகமண்வபி ॥ 14॥
ந ஜீயதே நோத ஜிகீஷதேऽந்யாந்
ந வைரக்க்ரு'ச்சாப்ரதிகாதகஶ் ச ।
நிந்தா ப்ரஶம்ஸாஸு ஸமஸ்வபாவோ
ந ஶோசதே ஹ்ரு'ஷ்யதி நைவ சாயம் ॥ 15॥
பாவமிச்சதி ஸர்வஸ்ய நாபாவே குருதே மதிம் ।
ஸத்யவாதீ ம்ரு'துர்தாந்தோ யஃ ஸ உத்தமபூருஷஃ ॥ 16॥
நாநர்தகம் ஸாந்த்வயதி ப்ரதிஜ்ஞாய ததாதி ச ।
ராத்தாபராத்தே ஜாநாதி யஃ ஸ மத்யமபூருஷஃ ॥ 17॥
துஃஶாஸநஸ்தூபஹந்தா ந ஶாஸ்தா
நாவர்ததே மந்யுவஶாத்க்ரு'தக்நஃ ।
ந கஸ்ய சிந்மித்ரமதோ துராத்மா
கலாஶ்சைதா அதமஸ்யேஹ பும்ஸஃ ॥ 18॥
ந ஶ்ரத்ததாதி கல்யாணம் பரேப்யோऽப்யாத்மஶங்கிதஃ ।
நிராகரோதி மித்ராணி யோ வை ஸோऽதம பூருஷஃ ॥ 19॥
உத்தமாநேவ ஸேவேத ப்ராப்தே காலே து மத்யமாந் ।
அதமாம்ஸ்து ந ஸேவேத ய இச்சேச்ச்ரேய ஆத்மநஃ ॥ 20॥
ப்ராப்நோதி வை வித்தமஸத்பலேந
நித்யோத்தாநாத்ப்ரஜ்ஞயா பௌருஷேண ।
ந த்வேவ ஸம்யக்லபதே ப்ரஶம்ஸாம்
ந வ்ரு'த்தமாப்நோதி மஹாகுலாநாம் ॥ 21॥
த்ரு'தராஷ்ட்ர உவாச ।
மஹாகுலாநாம் ஸ்ப்ரு'ஹயந்தி தேவா
தர்மார்தவ்ரு'த்தாஶ்ச பஹுஶ்ருதாஶ் ச ।
ப்ரு'ச்சாமி த்வாம் விதுர ப்ரஶ்நமேதம்
பவந்தி வை காநி மஹாகுலாநி ॥ 22॥
விதுர உவாச ।
தமோ தமோ ப்ரஹ்மவித்த்வம் விதாநாஃ
புண்யா விவாஹாஃ ஸததாந்ந தாநம் ।
யேஷ்வேவைதே ஸப்தகுணா பவந்தி
ஸம்யக்வ்ரு'த்தாஸ்தாநி மஹாகுலாநி ॥ 23॥
யேஷாம் ந வ்ரு'த்தம் வ்யததே ந யோநிர்
வ்ரு'த்தப்ரஸாதேந சரந்தி தர்மம் ।
யே கீர்திமிச்சந்தி குலே விஶிஷ்டாம்
த்யக்தாந்ரு'தாஸ்தாநி மஹாகுலாநி ॥ 24॥
அநிஜ்யயாவிவாஹைர்ஶ்ச வேதஸ்யோத்ஸாதநேந ச ।
குலாந்யகுலதாம் யாந்தி தர்மஸ்யாதிக்ரமேண ச ॥ 25॥
தேவ த்ரவ்யவிநாஶேந ப்ரஹ்ம ஸ்வஹரணேந ச ।
குலாந்யகுலதாம் யாந்தி ப்ராஹ்மணாதிக்ரமேண ச ॥ 26॥
ப்ராஹ்மணாநாம் பரிபவாத்பரிவாதாச்ச பாரத ।
குலாந்யகுலதாம் யாந்தி ந்யாஸாபஹரணேந ச ॥ 27॥
குலாநி ஸமுபேதாநி கோபிஃ புருஷதோऽஶ்வதஃ ।
குலஸங்க்யாம் ந கச்சந்தி யாநி ஹீநாநி வ்ரு'த்ததஃ ॥ 28॥
வ்ரு'த்ததஸ்த்வவிஹீநாநி குலாந்யல்பதநாந்யபி ।
குலஸங்க்யாம் து கச்சந்தி கர்ஷந்தி ச மயத்யஶஃ ॥ 29॥
மா நஃ குலே வைரக்ரு'த்கஶ் சிதஸ்து
ராஜாமாத்யோ மா பரஸ்வாபஹாரீ ।
மித்ரத்ரோஹீ நைக்ரு'திகோऽந்ரு'தீ வா
பூர்வாஶீ வா பித்ரு'தேவாதிதிப்யஃ ॥ 30॥
யஶ்ச நோ ப்ராஹ்மணம் ஹந்யாத்யஶ்ச நோ ப்ராஹ்மணாந்த்விஷேத் ।
ந நஃ ஸ ஸமிதிம் கச்சேத்யஶ்ச நோ நிர்வபேத்க்ரு'ஷிம் ॥ 31॥
த்ரு'ணாநி பூமிருதகம் வாக்சதுர்தீ ச ஸூந்ரு'தா ।
ஸதாமேதாநி கேஹேஷு நோச்சித்யந்தே கதா சந ॥ 32॥
ஶ்ரத்தயா பரயா ராஜந்நுபநீதாநி ஸத்க்ரு'திம் ।
ப்ரவ்ரு'த்தாநி மஹாப்ராஜ்ஞ தர்மிணாம் புண்யகர்மணாம் ॥ 33॥
ஸூக்ஷ்மோऽபி பாரம் ந்ரு'பதே ஸ்யந்தநோ வை
ஶக்தோ வோடும் ந ததாந்யே மஹீஜாஃ ।
ஏவம் யுக்தா பாரஸஹா பவந்தி
மஹாகுலீநா ந ததாந்யே மநுஷ்யாஃ ॥ 34॥
ந தந்மித்ரம் யஸ்ய கோபாத்பிபேதி
யத்வா மித்ரம் ஶங்கிதேநோபசர்யம் ।
யஸ்மிந்மித்ரே பிதரீவாஶ்வஸீத
தத்வை மித்ரம் ஸங்கதாநீதராணி ॥ 35॥
யதி சேதப்யஸம்பந்தோ மித்ரபாவேந வர்ததே ।
ஸ ஏவ பந்துஸ்தந்மித்ரம் ஸா கதிஸ்தத்பராயணம் ॥ 36॥
சலசித்தஸ்ய வை பும்ஸோ வ்ரு'த்தாநநுபஸேவதஃ ।
பாரிப்லவமதேர்நித்யமத்ருவோ மித்ர ஸங்க்ரஹஃ ॥ 37॥
சலசித்தமநாத்மாநமிந்த்ரியாணாம் வஶாநுகம் ।
அர்தாஃ ஸமதிவர்தந்தே ஹம்ஸாஃ ஶுஷ்கம் ஸரோ யதா ॥ 38॥
அகஸ்மாதேவ குப்யந்தி ப்ரஸீதந்த்யநிமித்ததஃ ।
ஶீலமேததஸாதூநாமப்ரம் பாரிப்லவம் யதா ॥ 39॥
ஸத்க்ரு'தாஶ்ச க்ரு'தார்தாஶ்ச மித்ராணாம் ந பவந்தி யே ।
தாந்ம்ரு'தாநபி க்ரவ்யாதாஃ க்ரு'தக்நாந்நோபபுஞ்ஜதே ॥ 40॥
அர்தயேதேவ மித்ராணி ஸதி வாஸதி வா தநே ।
நாநர்தயந்விஜாநாதி மித்ராணாம் ஸாரபல்குதாம் ॥ 41॥
ஸந்தாபாத்ப்ரஶ்யதே ரூபம் ஸந்தாபாத்ப்ரஶ்யதே பலம் ।
ஸந்தாபாத்ப்ரஶ்யதே ஜ்ஞாநம் ஸந்தாபாத்வ்யாதிம்ரு'ச்சதி ॥ 42॥
அநவாப்யம் ச ஶோகேந ஶரீரம் சோபதப்யதே ।
அமித்ராஶ்ச ப்ரஹ்ரு'ஷ்யந்தி மா ஸ்ம ஶோகே மநஃ க்ரு'தாஃ ॥ 43॥
புநர்நரோ ம்ரியதே ஜாயதே ச
புநர்நரோ ஹீயதே வர்ததே புநஃ ।
புநர்நரோ யாசதி யாச்யதே ச
புநர்நரஃ ஶோசதி ஶோச்யதே புநஃ ॥ 44॥
ஸுகம் ச துஃகம் ச பவாபவௌ ச
லாபாலாபௌ மரணம் ஜீவிதம் ச ।
பர்யாயஶஃ ஸர்வமிஹ ஸ்ப்ரு'ஶந்தி
தஸ்மாத்தீரோ நைவ ஹ்ரு'ஷ்யேந்ந ஶோசேத் ॥ 45॥
சலாநி ஹீமாநி ஷடிந்த்ரியாணி
தேஷாம் யத்யத்வர்ததே யத்ர யத்ர ।
ததஸ்ததஃ ஸ்ரவதே புத்திரஸ்ய
சித்ரோத கும்பாதிவ நித்யமம்பஃ ॥ 46॥
த்ரு'தராஷ்ட்ர உவாச ।
தநுருச்சஃ ஶிகீ ராஜா மித்யோபசரிதோ மயா ।
மந்தாநாம் மம புத்ராணாம் யுத்தேநாந்தம் கரிஷ்யதி ॥ 47॥
நித்யோத்விக்நமிதம் ஸர்வம் நித்யோத்விக்நமிதம் மநஃ ।
யத்தத்பதமநுத்விக்நம் தந்மே வத மஹாமதே ॥ 48॥
விதுர உவாச ।
நாந்யத்ர வித்யா தபஸோர்நாந்யத்ரேந்த்ரிய நிக்ரஹாத் ।
நாந்யத்ர லோபஸந்த்யாகாச்சாந்திம் பஶ்யாம தேऽநக ॥ 49॥
புத்த்யா பயம் ப்ரணுததி தபஸா விந்ததே மஹத் ।
குருஶுஶ்ரூஷயா ஜ்ஞாநம் ஶாந்திம் த்யாகேந விந்ததி ॥ 50॥
அநாஶ்ரிதா தாநபுண்யம் வேத புண்யமநாஶ்ரிதாஃ ।
ராகத்வேஷவிநிர்முக்தா விசரந்தீஹ மோக்ஷிணஃ ॥ 51॥
ஸ்வதீதஸ்ய ஸுயுத்தஸ்ய ஸுக்ரு'தஸ்ய ச கர்மணஃ ।
தபஸஶ்ச ஸுதப்தஸ்ய தஸ்யாந்தே ஸுகமேததே ॥ 52॥
ஸ்வாஸ்தீர்ணாநி ஶயநாநி ப்ரபந்நா
ந வை பிந்நா ஜாது நித்ராம் லபந்தே ।
ந ஸ்த்ரீஷு ராஜந்ரதிமாப்நுவந்தி
ந மாகதைஃ ஸ்தூயமாநா ந ஸூதைஃ ॥ 53॥
ந வை பிந்நா ஜாது சரந்தி தர்மம்
ந வை ஸுகம் ப்ராப்நுவந்தீஹ பிந்நாஃ ।
ந வை பிந்நா கௌரவம் மாநயந்தி
ந வை பிந்நாஃ ப்ரஶமம் ரோசயந்தி ॥ 54॥
ந வை தேஷாம் ஸ்வததே பத்யமுக்தம்
யோகக்ஷேமம் கல்பதே நோத தேஷாம் ।
பிந்நாநாம் வை மநுஜேந்த்ர பராயணம்
ந வித்யதே கிம் சிதந்யத்விநாஶாத் ॥ 55॥
ஸம்பாவ்யம் கோஷு ஸம்பந்நம் ஸம்பாவ்யம் ப்ராஹ்மணே தபஃ ।
ஸம்பாவ்யம் ஸ்த்ரீஷு சாபல்யம் ஸம்பாவ்யம் ஜ்ஞாதிதோ பயம் ॥ 56॥
தந்தவோऽப்யாயதா நித்யம் தந்தவோ பஹுலாஃ ஸமாஃ ।
பஹூந்பஹுத்வாதாயாஸாந்ஸஹந்தீத்யுபமா ஸதாம் ॥ 57॥
தூமாயந்தே வ்யபேதாநி ஜ்வலந்தி ஸஹிதாநி ச ।
த்ரு'தராஷ்ட்ரோல்முகாநீவ ஜ்ஞாதயோ பரதர்ஷப ॥ 58॥
ப்ராஹ்மணேஷு ச யே ஶூராஃ ஸ்த்ரீஷு ஜ்ஞாதிஷு கோஷு ச ।
வ்ரு'ந்தாதிவ பலம் பக்வம் த்ரு'தராஷ்ட்ர பதந்தி தே ॥ 59॥
மஹாநப்யேகஜோ வ்ரு'க்ஷோ பலவாந்ஸுப்ரதிஷ்டிதஃ ।
ப்ரஸஹ்ய ஏவ வாதேந ஶாகா ஸ்கந்தம் விமர்திதும் ॥ 60॥
அத யே ஸஹிதா வ்ரு'க்ஷாஃ ஸங்கஶஃ ஸுப்ரதிஷ்டிதாஃ ।
தே ஹி ஶீக்ரதமாந்வாதாந்ஸஹந்தேऽந்யோந்யஸம்ஶ்ரயாத் ॥ 61॥
ஏவம் மநுஷ்யமப்யேகம் குணைரபி ஸமந்விதம் ।
ஶக்யம் த்விஷந்தோ மந்யந்தே வாயுர்த்ருமமிவௌகஜம் ॥ 62॥
அந்யோந்யஸமுபஷ்டம்பாதந்யோந்யாபாஶ்ரயேண ச ।
ஜ்ஞாதயஃ ஸம்ப்ரவர்தந்தே ஸரஸீவோத்பலாந்யுத ॥ 63॥
அவத்யா ப்ராஹ்மணா காவோ ஸ்த்ரியோ பாலாஶ்ச ஜ்ஞாதயஃ ।
யேஷாம் சாந்நாநி புஞ்ஜீத யே ச ஸ்யுஃ ஶரணாகதாஃ ॥ 64॥
ந மநுஷ்யே குணஃ கஶ்சிதந்யோ தநவதாம் அபி ।
அநாதுரத்வாத்பத்ரம் தே ம்ரு'தகல்பா ஹி ரோகிணஃ ॥ 65॥
அவ்யாதிஜம் கடுகம் ஶீர்ஷ ரோகம்
பாபாநுபந்தம் பருஷம் தீக்ஷ்ணமுக்ரம் ।
ஸதாம் பேயம் யந்ந பிபந்த்யஸந்தோ
மந்யும் மஹாராஜ பிப ப்ரஶாம்ய ॥ 66॥
ரோகார்திதா ந பலாந்யாத்ரியந்தே
ந வை லபந்தே விஷயேஷு தத்த்வம் ।
துஃகோபேதா ரோகிணோ நித்யமேவ
ந புத்யந்தே தநபோகாந்ந ஸௌக்யம் ॥ 67॥
புரா ஹ்யுக்தோ நாகரோஸ்த்வம் வசோ மே
த்யூதே ஜிதாம் த்ரௌபதீம் ப்ரேக்ஷ்ய ராஜந் ।
துர்யோதநம் வாரயேத்யக்ஷவத்யாம்
கிதவத்வம் பண்டிதா வர்ஜயந்தி ॥ 68॥
ந தத்பலம் யந்ம்ரு'துநா விருத்யதே
மிஶ்ரோ தர்மஸ்தரஸா ஸேவிதவ்யஃ ।
ப்ரத்வம்ஸிநீ க்ரூரஸமாஹிதா ஶ்ரீர்
ம்ரு'துப்ரௌடா கச்சதி புத்ரபௌத்ராந் ॥ 69॥
தார்தராஷ்ட்ராஃ பாண்டவாந்பாலயந்து
பாண்டோஃ ஸுதாஸ்தவ புத்ராம்ஶ்ச பாந்து ।
ஏகாரிமித்ராஃ குரவோ ஹ்யேகமந்த்ரா
ஜீவந்து ராஜந்ஸுகிநஃ ஸம்ரு'த்தாஃ ॥ 70॥
மேடீபூதஃ கௌரவாணாம் த்வமத்ய
த்வய்யாதீநம் குரு குலமாஜமீட ।
பார்தாந்பாலாந்வநவாஸ ப்ரதப்தாந்
கோபாயஸ்வ ஸ்வம் யஶஸ்தாத ரக்ஷந் ॥ 71॥
ஸந்தத்ஸ்வ த்வம் கௌரவாந்பாண்டுபுத்ரைர்
மா தேऽந்தரம் ரிபவஃ ப்ரார்தயந்து ।
ஸத்யே ஸ்திதாஸ்தே நரதேவ ஸர்வே
துர்யோதநம் ஸ்தாபய த்வம் நரேந்த்ர ॥ 72॥
॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி
விதுரஹிதவாக்யே ஷட்த்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 36॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||
carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||
sādhyā ūcuḥ |
sādhyā devā vaymasmo maharṣe
dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ
kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||
haṃsa uvāca |
etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me
dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ
priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||
nākrośī syānnāvamānī parasya
mitradrohī nota nīcopasevī |
na cātimānī na ca hīnavṛtto
rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn
ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |
tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ
dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||
paraścedenamadhividhyeta bāṇair
bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |
viricyamāno'pyatiricyamāno
vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti
tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||
vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed
yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |
yo hantukāmasya na pāpamicchet
tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ
satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||
yato yato nivartate tatastato vimucyate |
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||
na jīyate nota jigīṣate'nyān
na vairakkṛccāpratighātakaś ca |
nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo
na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||
bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |
rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||
duḥśāsanastūpahantā na śāstā
nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |
na kasya cinmitramatho durātmā
kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |
nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||
uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |
adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||
prāpnoti vai vittamasadbalena
nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ
na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
mahākulānāṃ spṛhayanti devā
dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |
pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ
bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||
vidura uvāca |
tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ
puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |
yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti
samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||
yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir
vṛttaprasādena caranti dharmam |
ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ
tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||
anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||
deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||
kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |
kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |
kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||
mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu
rājāmātyo mā parasvāpahārī |
mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā
pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||
yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |
na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||
sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai
śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |
evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti
mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||
na tanmitraṃ yasya kopādbibheti
yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |
yasminmitre pitarīvāśvasīta
tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||
yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |
sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||
calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |
pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||
calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |
arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||
akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |
śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||
satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||
arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |
nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||
santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |
santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |
amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||
punarnaro mriyate jāyate ca
punarnaro hīyate vardhate punaḥ |
punarnaro yācati yācyate ca
punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti
tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||
calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi
teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |
tatastataḥ sravate buddhirasya
chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||
nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |
yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||
vidura uvāca |
nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |
nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||
anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |
rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |
tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||
svāstīrṇāni śayanāni prapannā
na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |
na strīṣu rājanratimāpnuvanti
na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||
na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ
na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |
na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti
na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||
na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ
yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |
bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ
na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||
sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |
sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||
tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |
bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||
dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||
brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||
mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |
prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||
atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |
te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||
evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |
śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||
anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |
jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||
avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||
na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |
anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ
pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||
rogārditā na phalānyādriyante
na vai labhante viṣayeṣu tattvam |
duḥkhopetā rogiṇo nityameva
na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||
purā hyukto nākarostvaṃ vaco me
dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |
duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ
kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate
miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr
mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu
pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |
ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā
jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||
meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya
tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |
pārthānbālānvanavāsa prataptān
gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair
mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |
satye sthitāste naradeva sarve
duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरहितवाक्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥ 1॥
चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम् ।
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ 2॥
साध्या ऊचुः ।
साध्या देवा वय्मस्मो महर्षे
दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम् ।
श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः
काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥ 3॥
हंस उवाच ।
एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे
धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः ।
ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं
प्रियाप्रिये चात्मवशं नयीत ॥ 4॥
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षितः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ 5॥
नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य
मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी ।
न चातिमानी न च हीनवृत्तो
रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥ 6॥
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून्
घोरा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् ।
तस्माद्वाचं रुशतीं रूक्षरूपां
धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ 7॥
अरुं तुरं परुषं रूक्षवाचं
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान् ।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां
मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम् ॥ 8॥
परश्चेदेनमधिविध्येत बाणैर्
भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्क दीप्तैः ।
विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो
विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ॥ 9॥
यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव ।
वासो यथा रङ्ग वशं प्रयाति
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ 10॥
वादं तु यो न प्रवदेन्न वादयेद्
यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् ।
यो हन्तुकामस्य न पापमिच्छेत्
तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ 11॥
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम् ।
प्रियंवदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ 12॥
यादृशैः संविवदते यादृशांश् चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ 13॥
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते ।
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥ 14॥
न जीयते नोत जिगीषतेऽन्यान्
न वैरक्कृच्चाप्रतिघातकश् च ।
निन्दा प्रशंसासु समस्वभावो
न शोचते हृष्यति नैव चायम् ॥ 15॥
भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मतिम् ।
सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ॥ 16॥
नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च ।
राद्धापराद्धे जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ 17॥
दुःशासनस्तूपहन्ता न शास्ता
नावर्तते मन्युवशात्कृतघ्नः ।
न कस्य चिन्मित्रमथो दुरात्मा
कलाश्चैता अधमस्येह पुंसः ॥ 18॥
न श्रद्दधाति कल्याणं परेभ्योऽप्यात्मशङ्कितः ।
निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधम पूरुषः ॥ 19॥
उत्तमानेव सेवेत प्राप्ते काले तु मध्यमान् ।
अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ 20॥
प्राप्नोति वै वित्तमसद्बलेन
नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण ।
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां
न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ 21॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
महाकुलानां स्पृहयन्ति देवा
धर्मार्थवृद्धाश्च बहुश्रुताश् च ।
पृच्छामि त्वां विदुर प्रश्नमेतं
भवन्ति वै कानि महाकुलानि ॥ 22॥
विदुर उवाच ।
तमो दमो ब्रह्मवित्त्वं वितानाः
पुण्या विवाहाः सततान्न दानम् ।
येष्वेवैते सप्तगुणा भवन्ति
सम्यग्वृत्तास्तानि महाकुलानि ॥ 23॥
येषां न वृत्तं व्यथते न योनिर्
वृत्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम् ।
ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां
त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ 24॥
अनिज्ययाविवाहैर्श्च वेदस्योत्सादनेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च ॥ 25॥
देव द्रव्यविनाशेन ब्रह्म स्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ 26॥
ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत ।
कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ 27॥
कुलानि समुपेतानि गोभिः पुरुषतोऽश्वतः ।
कुलसङ्ख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ 28॥
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसङ्ख्यां तु गच्छन्ति कर्षन्ति च मयद्यशः ॥ 29॥
मा नः कुले वैरकृत्कश् चिदस्तु
राजामात्यो मा परस्वापहारी ।
मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा
पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ॥ 30॥
यश्च नो ब्राह्मणं हन्याद्यश्च नो ब्राह्मणान्द्विषेत् ।
न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम् ॥ 31॥
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदा चन ॥ 32॥
श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम् ।
प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मणाम् ॥ 33॥
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै
शक्तो वोढुं न तथान्ये महीजाः ।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति
महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥ 34॥
न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति
यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम् ।
यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत
तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ॥ 35॥
यदि चेदप्यसम्बन्धो मित्रभावेन वर्तते ।
स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥ 36॥
चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः ।
पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्र सङ्ग्रहः ॥ 37॥
चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
अर्थाः समतिवर्तन्ते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥ 38॥
अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ॥ 39॥
सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ 40॥
अर्थयेदेव मित्राणि सति वासति वा धने ।
नानर्थयन्विजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ 41॥
सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम् ।
सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ॥ 42॥
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ 43॥
पुनर्नरो म्रियते जायते च
पुनर्नरो हीयते वर्धते पुनः ।
पुनर्नरो याचति याच्यते च
पुनर्नरः शोचति शोच्यते पुनः ॥ 44॥
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च
लाभालाभौ मरणं जीवितं च ।
पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति
तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न शोचेत् ॥ 45॥
चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि
तेषां यद्यद्वर्तते यत्र यत्र ।
ततस्ततः स्रवते बुद्धिरस्य
छिद्रोद कुम्भादिव नित्यमम्भः ॥ 46॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
तनुरुच्छः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ 47॥
नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्नमिदं मनः ।
यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ॥ 48॥
विदुर उवाच ।
नान्यत्र विद्या तपसोर्नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्याम तेऽनघ ॥ 49॥
बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं त्यागेन विन्दति ॥ 50॥
अनाश्रिता दानपुण्यं वेद पुण्यमनाश्रिताः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥ 51॥
स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः ।
तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ 52॥
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना
न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते ।
न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति
न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ 53॥
न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं
न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः ।
न वै भिन्ना गौरवं मानयन्ति
न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ 54॥
न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं
योगक्षेमं कल्पते नोत तेषाम् ।
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं
न विद्यते किं चिदन्यद्विनाशात् ॥ 55॥
सम्भाव्यं गोषु सम्पन्नं सम्भाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
सम्भाव्यं स्त्रीषु चापल्यं सम्भाव्यं ज्ञातितो भयम् ॥ 56॥
तन्तवोऽप्यायता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः ।
बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्युपमा सताम् ॥ 57॥
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ 58॥
ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ 59॥
महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः ।
प्रसह्य एव वातेन शाखा स्कन्धं विमर्दितुम् ॥ 60॥
अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः ।
ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेऽन्योन्यसंश्रयात् ॥ 61॥
एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवौकजम् ॥ 62॥
अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च ।
ज्ञातयः सम्प्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ 63॥
अवध्या ब्राह्मणा गावो स्त्रियो बालाश्च ज्ञातयः ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युः शरणागताः ॥ 64॥
न मनुष्ये गुणः कश्चिदन्यो धनवतां अपि ।
अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ 65॥
अव्याधिजं कटुकं शीर्ष रोगं
पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुग्रम् ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ 66॥
रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते
न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम् ।
दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव
न बुध्यन्ते धनभोगान्न सौख्यम् ॥ 67॥
पुरा ह्युक्तो नाकरोस्त्वं वचो मे
द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन् ।
दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां
कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति ॥ 68॥
न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते
मिश्रो धर्मस्तरसा सेवितव्यः ।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्रीर्
मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ 69॥
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु
पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु ।
एकारिमित्राः कुरवो ह्येकमन्त्रा
जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः ॥ 70॥
मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य
त्वय्याधीनं कुरु कुलमाजमीढ ।
पार्थान्बालान्वनवास प्रतप्तान्
गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ॥ 71॥
सन्धत्स्व त्वं कौरवान्पाण्डुपुत्रैर्
मा तेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु ।
सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे
दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र ॥ 72॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरहितवाक्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 36॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||
carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||
sādhyā ūcuḥ |
sādhyā devā vaymasmo maharṣe
dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ
kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||
haṃsa uvāca |
etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me
dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ
priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||
nākrośī syānnāvamānī parasya
mitradrohī nota nīcopasevī |
na cātimānī na ca hīnavṛtto
rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn
ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |
tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ
dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||
paraścedenamadhividhyeta bāṇair
bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |
viricyamāno'pyatiricyamāno
vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti
tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||
vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed
yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |
yo hantukāmasya na pāpamicchet
tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ
satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||
yato yato nivartate tatastato vimucyate |
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||
na jīyate nota jigīṣate'nyān
na vairakkṛccāpratighātakaś ca |
nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo
na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||
bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |
rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||
duḥśāsanastūpahantā na śāstā
nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |
na kasya cinmitramatho durātmā
kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |
nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||
uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |
adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||
prāpnoti vai vittamasadbalena
nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ
na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
mahākulānāṃ spṛhayanti devā
dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |
pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ
bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||
vidura uvāca |
tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ
puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |
yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti
samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||
yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir
vṛttaprasādena caranti dharmam |
ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ
tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||
anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||
deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||
kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |
kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |
kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||
mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu
rājāmātyo mā parasvāpahārī |
mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā
pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||
yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |
na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||
sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai
śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |
evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti
mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||
na tanmitraṃ yasya kopādbibheti
yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |
yasminmitre pitarīvāśvasīta
tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||
yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |
sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||
calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |
pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||
calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |
arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||
akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |
śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||
satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||
arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |
nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||
santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |
santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |
amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||
punarnaro mriyate jāyate ca
punarnaro hīyate vardhate punaḥ |
punarnaro yācati yācyate ca
punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti
tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||
calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi
teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |
tatastataḥ sravate buddhirasya
chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||
nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |
yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||
vidura uvāca |
nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |
nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||
anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |
rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |
tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||
svāstīrṇāni śayanāni prapannā
na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |
na strīṣu rājanratimāpnuvanti
na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||
na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ
na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |
na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti
na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||
na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ
yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |
bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ
na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||
sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |
sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||
tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |
bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||
dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||
brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||
mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |
prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||
atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |
te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||
evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |
śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||
anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |
jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||
avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||
na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |
anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ
pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||
rogārditā na phalānyādriyante
na vai labhante viṣayeṣu tattvam |
duḥkhopetā rogiṇo nityameva
na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||
purā hyukto nākarostvaṃ vaco me
dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |
duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ
kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate
miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr
mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu
pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |
ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā
jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||
meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya
tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |
pārthānbālānvanavāsa prataptān
gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair
mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |
satye sthitāste naradeva sarve
duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in