Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 36

ॐ

விதுர நீதி - உத்யோக பர்வம், அத்யாயஃ 36

Vyasa Tamil

॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி

விதுரஹிதவாக்யே ஷட்த்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥

விதுர உவாச ।

அத்ரைவோதாஹரந்தீமமிதிஹாஸம் புராதநம் ।

ஆத்ரேயஸ்ய ச ஸம்வாதம் ஸாத்யாநாம் சேதி நஃ ஶ்ருதம் ॥ 1॥

சரந்தம் ஹம்ஸரூபேண மஹர்ஷிம் ஸம்ஶிதவ்ரதம் ।

ஸாத்யா தேவா மஹாப்ராஜ்ஞம் பர்யப்ரு'ச்சந்த வை புரா ॥ 2॥

ஸாத்யா ஊசுஃ ।

ஸாத்யா தேவா வய்மஸ்மோ மஹர்ஷே

த்ரு'ஷ்ட்வா பவந்தம் ந ஶக்நுமோऽநுமாதும் ।

ஶ்ருதேந தீரோ புத்திமாம்ஸ்த்வம் மதோ நஃ

காவ்யாம் வாசம் வக்துமர்ஹஸ்யுதாராம் ॥ 3॥

ஹம்ஸ உவாச ।

ஏதத்கார்யமமராஃ ஸம்ஶ்ருதம் மே

த்ரு'திஃ ஶமஃ ஸத்யதர்மாநுவ்ரு'த்திஃ ।

க்ரந்திம் விநீய ஹ்ரு'தயஸ்ய ஸர்வம்

ப்ரியாப்ரியே சாத்மவஶம் நயீத ॥ 4॥

ஆக்ருஶ்யமாநோ நாக்ரோஶேந்மந்யுரேவ திதிக்ஷிதஃ ।

ஆக்ரோஷ்டாரம் நிர்தஹதி ஸுக்ரு'தம் சாஸ்ய விந்ததி ॥ 5॥

நாக்ரோஶீ ஸ்யாந்நாவமாநீ பரஸ்ய

மித்ரத்ரோஹீ நோத நீசோபஸேவீ ।

ந சாதிமாநீ ந ச ஹீநவ்ரு'த்தோ

ரூக்ஷாம் வாசம் ருஶதீம் வர்ஜயீத ॥ 6॥

மர்மாண்யஸ்தீநி ஹ்ரு'தயம் ததாஸூந்

கோரா வாசோ நிர்தஹந்தீஹ பும்ஸாம் ।

தஸ்மாத்வாசம் ருஶதீம் ரூக்ஷரூபாம்

தர்மாராமோ நித்யஶோ வர்ஜயீத ॥ 7॥

அரும் துரம் பருஷம் ரூக்ஷவாசம்

வாக்கண்டகைர்விதுதந்தம் மநுஷ்யாந் ।

வித்யாதலக்ஷ்மீகதமம் ஜநாநாம்

முகே நிபத்தாம் நிர்ரு'திம் வஹந்தம் ॥ 8॥

பரஶ்சேதேநமதிவித்யேத பாணைர்

ப்ரு'ஶம் ஸுதீக்ஷ்ணைரநலார்க தீப்தைஃ ।

விரிச்யமாநோऽப்யதிரிச்யமாநோ

வித்யாத்கவிஃ ஸுக்ரு'தம் மே ததாதி ॥ 9॥

யதி ஸந்தம் ஸேவதே யத்யஸந்தம்

தபஸ்விநம் யதி வா ஸ்தேநமேவ ।

வாஸோ யதா ரங்க வஶம் ப்ரயாதி

ததா ஸ தேஷாம் வஶமப்யுபைதி ॥ 10॥

வாதம் து யோ ந ப்ரவதேந்ந வாதயேத்

யோ நாஹதஃ ப்ரதிஹந்யாந்ந காதயேத் ।

யோ ஹந்துகாமஸ்ய ந பாபமிச்சேத்

தஸ்மை தேவாஃ ஸ்ப்ரு'ஹயந்த்யாகதாய ॥ 11॥

அவ்யாஹ்ரு'தம் வ்யாஹ்ரு'தாச்ச்ரேய ஆஹுஃ

ஸத்யம் வதேத்வ்யாஹ்ரு'தம் தத்த்விதீயம் ।

ப்ரியம்வதேத்வ்யாஹ்ரு'தம் தத்த்ரு'தீயம்

தர்ம்யம் வதேத்வ்யாஹ்ரு'தம் தச்சதுர்தம் ॥ 12॥

யாத்ரு'ஶைஃ ஸம்விவததே யாத்ரு'ஶாம்ஶ் சோபஸேவதே ।

யாத்ரு'கிச்சேச்ச பவிதும் தாத்ரு'க்பவதி பூருஷஃ ॥ 13॥

யதோ யதோ நிவர்ததே ததஸ்ததோ விமுச்யதே ।

நிவர்தநாத்தி ஸர்வதோ ந வேத்தி துஃகமண்வபி ॥ 14॥

ந ஜீயதே நோத ஜிகீஷதேऽந்யாந்

ந வைரக்க்ரு'ச்சாப்ரதிகாதகஶ் ச ।

நிந்தா ப்ரஶம்ஸாஸு ஸமஸ்வபாவோ

ந ஶோசதே ஹ்ரு'ஷ்யதி நைவ சாயம் ॥ 15॥

பாவமிச்சதி ஸர்வஸ்ய நாபாவே குருதே மதிம் ।

ஸத்யவாதீ ம்ரு'துர்தாந்தோ யஃ ஸ உத்தமபூருஷஃ ॥ 16॥

நாநர்தகம் ஸாந்த்வயதி ப்ரதிஜ்ஞாய ததாதி ச ।

ராத்தாபராத்தே ஜாநாதி யஃ ஸ மத்யமபூருஷஃ ॥ 17॥

துஃஶாஸநஸ்தூபஹந்தா ந ஶாஸ்தா

நாவர்ததே மந்யுவஶாத்க்ரு'தக்நஃ ।

ந கஸ்ய சிந்மித்ரமதோ துராத்மா

கலாஶ்சைதா அதமஸ்யேஹ பும்ஸஃ ॥ 18॥

ந ஶ்ரத்ததாதி கல்யாணம் பரேப்யோऽப்யாத்மஶங்கிதஃ ।

நிராகரோதி மித்ராணி யோ வை ஸோऽதம பூருஷஃ ॥ 19॥

உத்தமாநேவ ஸேவேத ப்ராப்தே காலே து மத்யமாந் ।

அதமாம்ஸ்து ந ஸேவேத ய இச்சேச்ச்ரேய ஆத்மநஃ ॥ 20॥

ப்ராப்நோதி வை வித்தமஸத்பலேந

நித்யோத்தாநாத்ப்ரஜ்ஞயா பௌருஷேண ।

ந த்வேவ ஸம்யக்லபதே ப்ரஶம்ஸாம்

ந வ்ரு'த்தமாப்நோதி மஹாகுலாநாம் ॥ 21॥

த்ரு'தராஷ்ட்ர உவாச ।

மஹாகுலாநாம் ஸ்ப்ரு'ஹயந்தி தேவா

தர்மார்தவ்ரு'த்தாஶ்ச பஹுஶ்ருதாஶ் ச ।

ப்ரு'ச்சாமி த்வாம் விதுர ப்ரஶ்நமேதம்

பவந்தி வை காநி மஹாகுலாநி ॥ 22॥

விதுர உவாச ।

தமோ தமோ ப்ரஹ்மவித்த்வம் விதாநாஃ

புண்யா விவாஹாஃ ஸததாந்ந தாநம் ।

யேஷ்வேவைதே ஸப்தகுணா பவந்தி

ஸம்யக்வ்ரு'த்தாஸ்தாநி மஹாகுலாநி ॥ 23॥

யேஷாம் ந வ்ரு'த்தம் வ்யததே ந யோநிர்

வ்ரு'த்தப்ரஸாதேந சரந்தி தர்மம் ।

யே கீர்திமிச்சந்தி குலே விஶிஷ்டாம்

த்யக்தாந்ரு'தாஸ்தாநி மஹாகுலாநி ॥ 24॥

அநிஜ்யயாவிவாஹைர்ஶ்ச வேதஸ்யோத்ஸாதநேந ச ।

குலாந்யகுலதாம் யாந்தி தர்மஸ்யாதிக்ரமேண ச ॥ 25॥

தேவ த்ரவ்யவிநாஶேந ப்ரஹ்ம ஸ்வஹரணேந ச ।

குலாந்யகுலதாம் யாந்தி ப்ராஹ்மணாதிக்ரமேண ச ॥ 26॥

ப்ராஹ்மணாநாம் பரிபவாத்பரிவாதாச்ச பாரத ।

குலாந்யகுலதாம் யாந்தி ந்யாஸாபஹரணேந ச ॥ 27॥

குலாநி ஸமுபேதாநி கோபிஃ புருஷதோऽஶ்வதஃ ।

குலஸங்க்யாம் ந கச்சந்தி யாநி ஹீநாநி வ்ரு'த்ததஃ ॥ 28॥

வ்ரு'த்ததஸ்த்வவிஹீநாநி குலாந்யல்பதநாந்யபி ।

குலஸங்க்யாம் து கச்சந்தி கர்ஷந்தி ச மயத்யஶஃ ॥ 29॥

மா நஃ குலே வைரக்ரு'த்கஶ் சிதஸ்து

ராஜாமாத்யோ மா பரஸ்வாபஹாரீ ।

மித்ரத்ரோஹீ நைக்ரு'திகோऽந்ரு'தீ வா

பூர்வாஶீ வா பித்ரு'தேவாதிதிப்யஃ ॥ 30॥

யஶ்ச நோ ப்ராஹ்மணம் ஹந்யாத்யஶ்ச நோ ப்ராஹ்மணாந்த்விஷேத் ।

ந நஃ ஸ ஸமிதிம் கச்சேத்யஶ்ச நோ நிர்வபேத்க்ரு'ஷிம் ॥ 31॥

த்ரு'ணாநி பூமிருதகம் வாக்சதுர்தீ ச ஸூந்ரு'தா ।

ஸதாமேதாநி கேஹேஷு நோச்சித்யந்தே கதா சந ॥ 32॥

ஶ்ரத்தயா பரயா ராஜந்நுபநீதாநி ஸத்க்ரு'திம் ।

ப்ரவ்ரு'த்தாநி மஹாப்ராஜ்ஞ தர்மிணாம் புண்யகர்மணாம் ॥ 33॥

ஸூக்ஷ்மோऽபி பாரம் ந்ரு'பதே ஸ்யந்தநோ வை

ஶக்தோ வோடும் ந ததாந்யே மஹீஜாஃ ।

ஏவம் யுக்தா பாரஸஹா பவந்தி

மஹாகுலீநா ந ததாந்யே மநுஷ்யாஃ ॥ 34॥

ந தந்மித்ரம் யஸ்ய கோபாத்பிபேதி

யத்வா மித்ரம் ஶங்கிதேநோபசர்யம் ।

யஸ்மிந்மித்ரே பிதரீவாஶ்வஸீத

தத்வை மித்ரம் ஸங்கதாநீதராணி ॥ 35॥

யதி சேதப்யஸம்பந்தோ மித்ரபாவேந வர்ததே ।

ஸ ஏவ பந்துஸ்தந்மித்ரம் ஸா கதிஸ்தத்பராயணம் ॥ 36॥

சலசித்தஸ்ய வை பும்ஸோ வ்ரு'த்தாநநுபஸேவதஃ ।

பாரிப்லவமதேர்நித்யமத்ருவோ மித்ர ஸங்க்ரஹஃ ॥ 37॥

சலசித்தமநாத்மாநமிந்த்ரியாணாம் வஶாநுகம் ।

அர்தாஃ ஸமதிவர்தந்தே ஹம்ஸாஃ ஶுஷ்கம் ஸரோ யதா ॥ 38॥

அகஸ்மாதேவ குப்யந்தி ப்ரஸீதந்த்யநிமித்ததஃ ।

ஶீலமேததஸாதூநாமப்ரம் பாரிப்லவம் யதா ॥ 39॥

ஸத்க்ரு'தாஶ்ச க்ரு'தார்தாஶ்ச மித்ராணாம் ந பவந்தி யே ।

தாந்ம்ரு'தாநபி க்ரவ்யாதாஃ க்ரு'தக்நாந்நோபபுஞ்ஜதே ॥ 40॥

அர்தயேதேவ மித்ராணி ஸதி வாஸதி வா தநே ।

நாநர்தயந்விஜாநாதி மித்ராணாம் ஸாரபல்குதாம் ॥ 41॥

ஸந்தாபாத்ப்ரஶ்யதே ரூபம் ஸந்தாபாத்ப்ரஶ்யதே பலம் ।

ஸந்தாபாத்ப்ரஶ்யதே ஜ்ஞாநம் ஸந்தாபாத்வ்யாதிம்ரு'ச்சதி ॥ 42॥

அநவாப்யம் ச ஶோகேந ஶரீரம் சோபதப்யதே ।

அமித்ராஶ்ச ப்ரஹ்ரு'ஷ்யந்தி மா ஸ்ம ஶோகே மநஃ க்ரு'தாஃ ॥ 43॥

புநர்நரோ ம்ரியதே ஜாயதே ச

புநர்நரோ ஹீயதே வர்ததே புநஃ ।

புநர்நரோ யாசதி யாச்யதே ச

புநர்நரஃ ஶோசதி ஶோச்யதே புநஃ ॥ 44॥

ஸுகம் ச துஃகம் ச பவாபவௌ ச

லாபாலாபௌ மரணம் ஜீவிதம் ச ।

பர்யாயஶஃ ஸர்வமிஹ ஸ்ப்ரு'ஶந்தி

தஸ்மாத்தீரோ நைவ ஹ்ரு'ஷ்யேந்ந ஶோசேத் ॥ 45॥

சலாநி ஹீமாநி ஷடிந்த்ரியாணி

தேஷாம் யத்யத்வர்ததே யத்ர யத்ர ।

ததஸ்ததஃ ஸ்ரவதே புத்திரஸ்ய

சித்ரோத கும்பாதிவ நித்யமம்பஃ ॥ 46॥

த்ரு'தராஷ்ட்ர உவாச ।

தநுருச்சஃ ஶிகீ ராஜா மித்யோபசரிதோ மயா ।

மந்தாநாம் மம புத்ராணாம் யுத்தேநாந்தம் கரிஷ்யதி ॥ 47॥

நித்யோத்விக்நமிதம் ஸர்வம் நித்யோத்விக்நமிதம் மநஃ ।

யத்தத்பதமநுத்விக்நம் தந்மே வத மஹாமதே ॥ 48॥

விதுர உவாச ।

நாந்யத்ர வித்யா தபஸோர்நாந்யத்ரேந்த்ரிய நிக்ரஹாத் ।

நாந்யத்ர லோபஸந்த்யாகாச்சாந்திம் பஶ்யாம தேऽநக ॥ 49॥

புத்த்யா பயம் ப்ரணுததி தபஸா விந்ததே மஹத் ।

குருஶுஶ்ரூஷயா ஜ்ஞாநம் ஶாந்திம் த்யாகேந விந்ததி ॥ 50॥

அநாஶ்ரிதா தாநபுண்யம் வேத புண்யமநாஶ்ரிதாஃ ।

ராகத்வேஷவிநிர்முக்தா விசரந்தீஹ மோக்ஷிணஃ ॥ 51॥

ஸ்வதீதஸ்ய ஸுயுத்தஸ்ய ஸுக்ரு'தஸ்ய ச கர்மணஃ ।

தபஸஶ்ச ஸுதப்தஸ்ய தஸ்யாந்தே ஸுகமேததே ॥ 52॥

ஸ்வாஸ்தீர்ணாநி ஶயநாநி ப்ரபந்நா

ந வை பிந்நா ஜாது நித்ராம் லபந்தே ।

ந ஸ்த்ரீஷு ராஜந்ரதிமாப்நுவந்தி

ந மாகதைஃ ஸ்தூயமாநா ந ஸூதைஃ ॥ 53॥

ந வை பிந்நா ஜாது சரந்தி தர்மம்

ந வை ஸுகம் ப்ராப்நுவந்தீஹ பிந்நாஃ ।

ந வை பிந்நா கௌரவம் மாநயந்தி

ந வை பிந்நாஃ ப்ரஶமம் ரோசயந்தி ॥ 54॥

ந வை தேஷாம் ஸ்வததே பத்யமுக்தம்

யோகக்ஷேமம் கல்பதே நோத தேஷாம் ।

பிந்நாநாம் வை மநுஜேந்த்ர பராயணம்

ந வித்யதே கிம் சிதந்யத்விநாஶாத் ॥ 55॥

ஸம்பாவ்யம் கோஷு ஸம்பந்நம் ஸம்பாவ்யம் ப்ராஹ்மணே தபஃ ।

ஸம்பாவ்யம் ஸ்த்ரீஷு சாபல்யம் ஸம்பாவ்யம் ஜ்ஞாதிதோ பயம் ॥ 56॥

தந்தவோऽப்யாயதா நித்யம் தந்தவோ பஹுலாஃ ஸமாஃ ।

பஹூந்பஹுத்வாதாயாஸாந்ஸஹந்தீத்யுபமா ஸதாம் ॥ 57॥

தூமாயந்தே வ்யபேதாநி ஜ்வலந்தி ஸஹிதாநி ச ।

த்ரு'தராஷ்ட்ரோல்முகாநீவ ஜ்ஞாதயோ பரதர்ஷப ॥ 58॥

ப்ராஹ்மணேஷு ச யே ஶூராஃ ஸ்த்ரீஷு ஜ்ஞாதிஷு கோஷு ச ।

வ்ரு'ந்தாதிவ பலம் பக்வம் த்ரு'தராஷ்ட்ர பதந்தி தே ॥ 59॥

மஹாநப்யேகஜோ வ்ரு'க்ஷோ பலவாந்ஸுப்ரதிஷ்டிதஃ ।

ப்ரஸஹ்ய ஏவ வாதேந ஶாகா ஸ்கந்தம் விமர்திதும் ॥ 60॥

அத யே ஸஹிதா வ்ரு'க்ஷாஃ ஸங்கஶஃ ஸுப்ரதிஷ்டிதாஃ ।

தே ஹி ஶீக்ரதமாந்வாதாந்ஸஹந்தேऽந்யோந்யஸம்ஶ்ரயாத் ॥ 61॥

ஏவம் மநுஷ்யமப்யேகம் குணைரபி ஸமந்விதம் ।

ஶக்யம் த்விஷந்தோ மந்யந்தே வாயுர்த்ருமமிவௌகஜம் ॥ 62॥

அந்யோந்யஸமுபஷ்டம்பாதந்யோந்யாபாஶ்ரயேண ச ।

ஜ்ஞாதயஃ ஸம்ப்ரவர்தந்தே ஸரஸீவோத்பலாந்யுத ॥ 63॥

அவத்யா ப்ராஹ்மணா காவோ ஸ்த்ரியோ பாலாஶ்ச ஜ்ஞாதயஃ ।

யேஷாம் சாந்நாநி புஞ்ஜீத யே ச ஸ்யுஃ ஶரணாகதாஃ ॥ 64॥

ந மநுஷ்யே குணஃ கஶ்சிதந்யோ தநவதாம் அபி ।

அநாதுரத்வாத்பத்ரம் தே ம்ரு'தகல்பா ஹி ரோகிணஃ ॥ 65॥

அவ்யாதிஜம் கடுகம் ஶீர்ஷ ரோகம்

பாபாநுபந்தம் பருஷம் தீக்ஷ்ணமுக்ரம் ।

ஸதாம் பேயம் யந்ந பிபந்த்யஸந்தோ

மந்யும் மஹாராஜ பிப ப்ரஶாம்ய ॥ 66॥

ரோகார்திதா ந பலாந்யாத்ரியந்தே

ந வை லபந்தே விஷயேஷு தத்த்வம் ।

துஃகோபேதா ரோகிணோ நித்யமேவ

ந புத்யந்தே தநபோகாந்ந ஸௌக்யம் ॥ 67॥

புரா ஹ்யுக்தோ நாகரோஸ்த்வம் வசோ மே

த்யூதே ஜிதாம் த்ரௌபதீம் ப்ரேக்ஷ்ய ராஜந் ।

துர்யோதநம் வாரயேத்யக்ஷவத்யாம்

கிதவத்வம் பண்டிதா வர்ஜயந்தி ॥ 68॥

ந தத்பலம் யந்ம்ரு'துநா விருத்யதே

மிஶ்ரோ தர்மஸ்தரஸா ஸேவிதவ்யஃ ।

ப்ரத்வம்ஸிநீ க்ரூரஸமாஹிதா ஶ்ரீர்

ம்ரு'துப்ரௌடா கச்சதி புத்ரபௌத்ராந் ॥ 69॥

தார்தராஷ்ட்ராஃ பாண்டவாந்பாலயந்து

பாண்டோஃ ஸுதாஸ்தவ புத்ராம்ஶ்ச பாந்து ।

ஏகாரிமித்ராஃ குரவோ ஹ்யேகமந்த்ரா

ஜீவந்து ராஜந்ஸுகிநஃ ஸம்ரு'த்தாஃ ॥ 70॥

மேடீபூதஃ கௌரவாணாம் த்வமத்ய

த்வய்யாதீநம் குரு குலமாஜமீட ।

பார்தாந்பாலாந்வநவாஸ ப்ரதப்தாந்

கோபாயஸ்வ ஸ்வம் யஶஸ்தாத ரக்ஷந் ॥ 71॥

ஸந்தத்ஸ்வ த்வம் கௌரவாந்பாண்டுபுத்ரைர்

மா தேऽந்தரம் ரிபவஃ ப்ரார்தயந்து ।

ஸத்யே ஸ்திதாஸ்தே நரதேவ ஸர்வே

துர்யோதநம் ஸ்தாபய த்வம் நரேந்த்ர ॥ 72॥

॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி

விதுரஹிதவாக்யே ஷட்த்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 36॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||

carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |

sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||

sādhyā ūcuḥ |

sādhyā devā vaymasmo maharṣe

dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |

śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ

kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||

haṃsa uvāca |

etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me

dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |

granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ

priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||

ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |

ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||

nākrośī syānnāvamānī parasya

mitradrohī nota nīcopasevī |

na cātimānī na ca hīnavṛtto

rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||

marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn

ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |

tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ

dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||

aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ

vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |

vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ

mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||

paraścedenamadhividhyeta bāṇair

bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |

viricyamāno'pyatiricyamāno

vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||

yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ

tapasvinaṃ yadi vā stenameva |

vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti

tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||

vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed

yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |

yo hantukāmasya na pāpamicchet

tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ

satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |

priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ

dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||

yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |

yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||

yato yato nivartate tatastato vimucyate |

nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||

na jīyate nota jigīṣate'nyān

na vairakkṛccāpratighātakaś ca |

nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo

na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||

bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |

satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||

nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |

rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||

duḥśāsanastūpahantā na śāstā

nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |

na kasya cinmitramatho durātmā

kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||

na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |

nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||

uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |

adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||

prāpnoti vai vittamasadbalena

nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |

na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ

na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

mahākulānāṃ spṛhayanti devā

dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |

pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ

bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||

vidura uvāca |

tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ

puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |

yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti

samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||

yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir

vṛttaprasādena caranti dharmam |

ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ

tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||

anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |

kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||

deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |

kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||

brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |

kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||

kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |

kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||

vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |

kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||

mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu

rājāmātyo mā parasvāpahārī |

mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā

pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||

yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |

na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |

satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||

śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |

pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||

sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai

śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |

evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti

mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||

na tanmitraṃ yasya kopādbibheti

yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |

yasminmitre pitarīvāśvasīta

tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||

yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |

sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||

calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |

pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||

calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |

arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||

akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |

śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||

satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |

tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||

arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |

nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||

santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |

santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||

anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |

amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||

punarnaro mriyate jāyate ca

punarnaro hīyate vardhate punaḥ |

punarnaro yācati yācyate ca

punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca

lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |

paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti

tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||

calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi

teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |

tatastataḥ sravate buddhirasya

chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |

mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||

nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |

yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||

vidura uvāca |

nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |

nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||

buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |

guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||

anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |

rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||

svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |

tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||

svāstīrṇāni śayanāni prapannā

na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |

na strīṣu rājanratimāpnuvanti

na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||

na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ

na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |

na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti

na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||

na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ

yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |

bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ

na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||

sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |

sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||

tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |

bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||

dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |

dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||

brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |

vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||

mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |

prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||

atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |

te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||

evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |

śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||

anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |

jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||

avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |

yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||

na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |

anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||

avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ

pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |

satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto

manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||

rogārditā na phalānyādriyante

na vai labhante viṣayeṣu tattvam |

duḥkhopetā rogiṇo nityameva

na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||

purā hyukto nākarostvaṃ vaco me

dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |

duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ

kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||

na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate

miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |

pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr

mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||

dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu

pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |

ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā

jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||

meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya

tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |

pārthānbālānvanavāsa prataptān

gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||

sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair

mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |

satye sthitāste naradeva sarve

duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||