ਮੁਕ੍ਤਿਮਿਚ੍ਛਸਿ ਚੇਤ੍ਤਾਤ ਵਿषਯਾਨ੍ਵਿषਵਤ੍ਤ੍ਯਜ ।
ਕ੍षਮਾਰ੍ਜਵਦਯਾਸ਼ੌਚਂ ਸਤ੍ਯਂ ਪੀਯੂषਵਤ੍ਪਿਬ ॥ 01 ॥
ਪਰਸ੍ਪਰਸ੍ਯ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਯੇ ਭਾषਨ੍ਤੇ ਨਰਾਧਮਾਃ ।
ਤ ਏਵ ਵਿਲਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵਲ੍ਮੀਕੋਦਰਸਰ੍ਪਵਤ੍ ॥ 02 ॥
ਗਨ੍ਧਃ ਸੁਵਰ੍ਣੇ ਫਲਮਿਕ੍षੁਦਣ੍ਡੇ
ਨਾਕਰਿ ਪੁष੍ਪਂ ਖਲੁ ਚਨ੍ਦਨਸ੍ਯ ।
ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਧਨਾਢ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨृਪਸ਼੍ਚਿਰਾਯੁਃ
ਧਾਤੁਃ ਪੁਰਾ ਕੋऽਪਿ ਨ ਬੁਦ੍ਧਿਦੋऽਭੂਤ੍ ॥ 03 ॥
ਸਰ੍ਵੌषਧੀਨਾਮਮृਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨਾ
ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸੌਖ੍ਯੇष੍ਵਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਨਯਨਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ
ਸਰ੍ਵੇषੁ ਗਾਤ੍ਰੇषੁ ਸ਼ਿਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍ ॥ 04 ॥
ਦੂਤੋ ਨ ਸਞ੍ਚਰਤਿ ਖੇ ਨ ਚਲੇਚ੍ਚ ਵਾਰ੍ਤਾ
ਪੂਰ੍ਵਂ ਨ ਜਲ੍ਪਿਤਮਿਦਂ ਨ ਚ ਸਙ੍ਗਮੋऽਸ੍ਤਿ ।
ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਰਵਿਸ਼ਾਸ਼ਿਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ
ਜਾਨਾਤਿ ਯੋ ਦ੍ਵਿਜਵਰਃ ਸ ਕਥਂ ਨ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ॥ 05 ॥
ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਸੇਵਕਃ ਪਾਨ੍ਥਃ ਕ੍षੁਧਾਰ੍ਤੋ ਭਯਕਾਤਰਃ ।
ਭਾਣ੍ਡਾਰੀ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰੀ ਚ ਸਪ੍ਤ ਸੁਪ੍ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਬੋਧਯੇਤ੍ ॥ 06 ॥
ਅਹਿਂ ਨृਪਂ ਚ ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਂ ਵृਦ੍ਧਂ ਚ ਬਾਲਕਂ ਤਥਾ ।
ਪਰਸ਼੍ਵਾਨਂ ਚ ਮੂਰ੍ਖਂ ਚ ਸਪ੍ਤ ਸੁਪ੍ਤਾਨ੍ਨ ਬੋਧਯੇਤ੍ ॥ 07 ॥
ਅਰ੍ਧਾਧੀਤਾਸ਼੍ਚ ਯੈਰ੍ਵੇਦਾਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਨ੍ਨਭੋਜਨਾਃ ।
ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿषਾ ਇਵ ਪਨ੍ਨਗਾਃ ॥ 08 ॥
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਰੁष੍ਟੇ ਭਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤੁष੍ਟੇ ਨੈਵ ਧਨਾਗਮਃ ।
ਨਿਗ੍ਰਹੋऽਨੁਗ੍ਰਹੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ ਰੁष੍ਟਃ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥ 09 ॥
ਨਿਰ੍ਵਿषੇਣਾਪਿ ਸਰ੍ਪੇਣ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਮਹਤੀ ਫਣਾ ।
ਵਿषਮਸ੍ਤੁ ਨ ਚਾਪ੍ਯਸ੍ਤੁ ਘਟਾਟੋਪੋ ਭਯਙ੍ਕਰਃ ॥ 10 ॥
ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਦ੍ਯੂਤਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਃ ।
ਰਾਤ੍ਰੌ ਚੌਰਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਕਾਲੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਧੀਮਤਾਮ੍ ॥ 11 ॥
ਸ੍ਵਹਸ੍ਤਗ੍ਰਥਿਤਾ ਮਾਲਾ ਸ੍ਵਹਸ੍ਤਘृष੍ਟਚਨ੍ਦਨਮ੍ ।
ਸ੍ਵਹਸ੍ਤਲਿਖਿਤਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਹਰੇਤ੍ ॥ 12 ॥
ਇਕ੍षੁਦਣ੍ਡਾਸ੍ਤਿਲਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਃ ਕਾਨ੍ਤਾ ਹੇਮ ਚ ਮੇਦਿਨੀ ।
ਚਨ੍ਦਨਂ ਦਧਿ ਤਾਮ੍ਬੂਲਂ ਮਰ੍ਦਨਂ ਗੁਣਵਰ੍ਧਨਮ੍ ॥ 13 ॥
ਦਹ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸੁਤੀਵ੍ਰੇਣ ਨੀਚਾਃ ਪਰਯਸ਼ੋऽਗ੍ਨਿਨਾ
ਅਸ਼ਕ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਪਦਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਤਤੋ ਨਿਨ੍ਦਾਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਤੇ ।
ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਧੀਰਤਯਾ ਵਿਰਾਜਤੇਕੁਵਸ੍ਤ੍ਰਤਾ ਸ਼ੁਭ੍ਰਤਯਾ ਵਿਰਾਜਤੇ
ਕਦਨ੍ਨਤਾ ਚੋष੍ਣਤਯਾ ਵਿਰਾਜਤੇ ਕੁਰੂਪਤਾ ਸ਼ੀਲਤਯਾ ਵਿਰਾਜਤੇ ॥ 14 ॥
Roman (IAST) Transliteration
muktimicchasi cettāta viṣayānviṣavattyaja |
kṣamārjavadayāśaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba || 01 ||
parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ |
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat || 02 ||
gandhaḥ suvarṇe phalamikṣudaṇḍe
nākari puṣpaṃ khalu candanasya |
vidvāndhanāḍhyaśca nṛpaścirāyuḥ
dhātuḥ purā ko'pi na buddhido'bhūt || 03 ||
sarvauṣadhīnāmamṛtā pradhānā
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam |
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam || 04 ||
dūto na sañcarati khe na calecca vārtā
pūrvaṃ na jalpitamidaṃ na ca saṅgamo'sti |
vyomni sthitaṃ raviśāśigrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sa kathaṃ na vidvān || 05 ||
vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ |
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptānprabodhayet || 06 ||
ahiṃ nṛpaṃ ca śārdūlaṃ vṛddhaṃ ca bālakaṃ tathā |
paraśvānaṃ ca mūrkhaṃ ca sapta suptānna bodhayet || 07 ||
ardhādhītāśca yairvedāstathā śūdrānnabhojanāḥ |
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ || 08 ||
yasminruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ |
nigraho'nugraho nāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā |
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopo bhayaṅkaraḥ || 10 ||
prātardyūtaprasaṅgena madhyāhne strīprasaṅgataḥ |
rātrau cauraprasaṅgena kālo gacchanti dhīmatām || 11 ||
svahastagrathitā mālā svahastaghṛṣṭacandanam |
svahastalikhitaṃ stotraṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret || 12 ||
ikṣudaṇḍāstilāḥ śūdrāḥ kāntā hema ca medinī |
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhanam || 13 ||
dahyamānāḥ sutīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate |
daridratā dhīratayā virājatekuvastratā śubhratayā virājate
kadannatā coṣṇatayā virājate kurūpatā śīlatayā virājate || 14 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान्विषवत्त्यज ।
क्षमार्जवदयाशौचं सत्यं पीयूषवत्पिब ॥ 01 ॥
परस्परस्य मर्माणि ये भाषन्ते नराधमाः ।
त एव विलयं यान्ति वल्मीकोदरसर्पवत् ॥ 02 ॥
गन्धः सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे
नाकरि पुष्पं खलु चन्दनस्य ।
विद्वान्धनाढ्यश्च नृपश्चिरायुः
धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् ॥ 03 ॥
सर्वौषधीनाममृता प्रधाना
सर्वेषु सौख्येष्वशनं प्रधानम् ।
सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानं
सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् ॥ 04 ॥
दूतो न सञ्चरति खे न चलेच्च वार्ता
पूर्वं न जल्पितमिदं न च सङ्गमोऽस्ति ।
व्योम्नि स्थितं रविशाशिग्रहणं प्रशस्तं
जानाति यो द्विजवरः स कथं न विद्वान् ॥ 05 ॥
विद्यार्थी सेवकः पान्थः क्षुधार्तो भयकातरः ।
भाण्डारी प्रतिहारी च सप्त सुप्तान्प्रबोधयेत् ॥ 06 ॥
अहिं नृपं च शार्दूलं वृद्धं च बालकं तथा ।
परश्वानं च मूर्खं च सप्त सुप्तान्न बोधयेत् ॥ 07 ॥
अर्धाधीताश्च यैर्वेदास्तथा शूद्रान्नभोजनाः ।
ते द्विजाः किं करिष्यन्ति निर्विषा इव पन्नगाः ॥ 08 ॥
यस्मिन्रुष्टे भयं नास्ति तुष्टे नैव धनागमः ।
निग्रहोऽनुग्रहो नास्ति स रुष्टः किं करिष्यति ॥ 09 ॥
निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फणा ।
विषमस्तु न चाप्यस्तु घटाटोपो भयङ्करः ॥ 10 ॥
प्रातर्द्यूतप्रसङ्गेन मध्याह्ने स्त्रीप्रसङ्गतः ।
रात्रौ चौरप्रसङ्गेन कालो गच्छन्ति धीमताम् ॥ 11 ॥
स्वहस्तग्रथिता माला स्वहस्तघृष्टचन्दनम् ।
स्वहस्तलिखितं स्तोत्रं शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ॥ 12 ॥
इक्षुदण्डास्तिलाः शूद्राः कान्ता हेम च मेदिनी ।
चन्दनं दधि ताम्बूलं मर्दनं गुणवर्धनम् ॥ 13 ॥
दह्यमानाः सुतीव्रेण नीचाः परयशोऽग्निना
अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ।
दरिद्रता धीरतया विराजतेकुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते
कदन्नता चोष्णतया विराजते कुरूपता शीलतया विराजते ॥ 14 ॥
muktimicchasi cettāta viṣayānviṣavattyaja |
kṣamārjavadayāśaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba || 01 ||
parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ |
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat || 02 ||
gandhaḥ suvarṇe phalamikṣudaṇḍe
nākari puṣpaṃ khalu candanasya |
vidvāndhanāḍhyaśca nṛpaścirāyuḥ
dhātuḥ purā ko'pi na buddhido'bhūt || 03 ||
sarvauṣadhīnāmamṛtā pradhānā
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam |
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam || 04 ||
dūto na sañcarati khe na calecca vārtā
pūrvaṃ na jalpitamidaṃ na ca saṅgamo'sti |
vyomni sthitaṃ raviśāśigrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sa kathaṃ na vidvān || 05 ||
vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ |
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptānprabodhayet || 06 ||
ahiṃ nṛpaṃ ca śārdūlaṃ vṛddhaṃ ca bālakaṃ tathā |
paraśvānaṃ ca mūrkhaṃ ca sapta suptānna bodhayet || 07 ||
ardhādhītāśca yairvedāstathā śūdrānnabhojanāḥ |
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ || 08 ||
yasminruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ |
nigraho'nugraho nāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā |
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopo bhayaṅkaraḥ || 10 ||
prātardyūtaprasaṅgena madhyāhne strīprasaṅgataḥ |
rātrau cauraprasaṅgena kālo gacchanti dhīmatām || 11 ||
svahastagrathitā mālā svahastaghṛṣṭacandanam |
svahastalikhitaṃ stotraṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret || 12 ||
ikṣudaṇḍāstilāḥ śūdrāḥ kāntā hema ca medinī |
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhanam || 13 ||
dahyamānāḥ sutīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate |
daridratā dhīratayā virājatekuvastratā śubhratayā virājate
kadannatā coṣṇatayā virājate kurūpatā śīlatayā virājate || 14 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.