Prashna Upanishad Prashna 1 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

प्रश्नोपनिषद्को पहिलो प्रश्नमा सुकेशा, भारद्वाज, कबन्धी कात्यायनलगायतका ब्रह्मनिष्ठ ऋषिहरू समिधा हातमा लिएर भगवान पिप्पलादकहाँ पुगी तप, ब्रह्मचर्य र श्रद्धाका साथ एक वर्ष बस्नु र इच्छाअनुसार प्रश्न सोध्नु भनी निर्देशन पाएको वर्णन छ। कबन्धी कात्यायनले प्रजाहरू कहाँबाट जन्मन्छन् भनी सोध्दा प्रजापतिले तपस्या गरी रयि र प्राण — यी दुई मिथुन उत्पन्न गरेको उत्तर पाउँछन्। सूर्य नै प्राण र चन्द्रमा नै रयि हुन् भन्ने व्याख्या गरिएको छ, र सूर्य उदाउँदा सबै दिशाका प्राणहरूलाई किरणहरूमा सन्निध गर्ने वैश्वानर विश्वरूप प्राणको वर्णन छ। वर्ष, महिना, दिन-रात र अन्नलाई प्रजापति मानी दक्षिण र उत्तर — दुई मार्गहरूको चर्चा गरिएको छ, जसमा उत्तर मार्गबाट तप, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा र विद्याद्वारा आत्मालाई खोज्नेहरू फेरि फर्केर आउँदैनन् भनिएको छ। अन्तमा प्रजापतिको व्रत पालन गर्नेहरूका लागि तप, ब्रह्मचर्य र सत्य प्रतिष्ठित भएको तथा कपट, असत्य र माया नभएको विरज ब्रह्मलोक हुन्छ भनी बताइएको छ।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

प्रथमः प्रश्नः

Verse 1

ओ-न्नमः परमात्मने । हरिः ओम् ॥
सुकेशा च भारद्वाज-श्शैब्यश्च सत्यकाम-स्सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः पर-म्ब्रह्मान्वेषमाणाः एष ह वै तत्सर्वं-वँक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्त-म्पिप्पलादमुपसन्नाः ॥1॥

o-nnamaḥ paramātmane | hariḥ om ||
sukeśā ca bhāradvāja-śśaibyaśca satyakāma-ssauryāyaṇī ca gārgyaḥ kausalyaścāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī kātyāyanaste haite brahmaparā brahmaniṣṭhāḥ para-mbrahmānveṣamāṇāḥ eṣa ha vai tatsarvaṃ-va~kṣyatīti te ha samitpāṇayo bhagavanta-mpippalādamupasannāḥ ||1||

ॐ, परमात्मालाई नमस्कार। हरिः ॐ। सुकेशा, भारद्वाज, शैब्य, सत्यकाम, सौर्यायणी, गार्ग्य, कौसल्य, आश्वलायन, भार्गव, वैदर्भि, कबन्धी र कात्यायन — यी सबै ब्रह्मपरायण, ब्रह्मनिष्ठ र परब्रह्मको खोजी गर्ने थिए। उनले नै त्यो सबै भन्नेछन् भनी ती सबै समिधा हातमा लिएर भगवान पिप्पलादकहाँ पुगे। ^AI

Verse 2

तान् ह स ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवँत्सरं संवँत्स्यथ यथाकाम-म्प्रश्ना-न्पृच्छत यदि विज्ञास्याम-स्सर्वं ह वो वक्षाम इति ॥2॥

tān ha sa ṛṣiruvāca bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā saṃva~tsaraṃ saṃva~tsyatha yathākāma-mpraśnā-npṛcchata yadi vijñāsyāma-ssarvaṃ ha vo vakṣāma iti ||2||

तब ती ऋषिले उनीहरूलाई भने: तप, ब्रह्मचर्य र श्रद्धाका साथ अझै एक वर्ष बस्नु। इच्छाअनुसार प्रश्न सोध्नु। यदि हामीले जान्यौं भने तिमीहरूलाई सबै भन्नेछौं। ^AI

Verse 3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥3॥

atha kabandhī kātyāyana upetya papraccha bhagavan kuto ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti ||3||

त्यसपछि कबन्धी कात्यायन नजिक गएर सोधे: हे भगवन्, यी प्रजाहरू कहाँबाट जन्मन्छन्? ^AI

Verse 4

तस्मै स होवाच-
प्रजाकामो वै प्रजापति-स्स तपो-ऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते।
रयि-ञ्च प्राणञ्चेति एतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥4॥

tasmai sa hovāca-
prajākāmo vai prajāpati-ssa tapo-'tapyata sa tapastaptvā sa mithunamutpādayate|
rayi-ñca prāṇañceti etau me bahudhā prajāḥ kariṣyata iti ||4||

उनलाई उनले भने: प्रजाको कामना गर्ने प्रजापतिले तपस्या गरे। तपस्या गरेपछि उनले मिथुन उत्पन्न गरे — रयि र प्राण। यी दुईले मेरा प्रजाहरूलाई धेरै प्रकारले बनाउनेछन्। ^AI

Verse 5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमाः रयिर्वा एत-थ्सर्वं-यँन्मूर्त-ञ्चामूर्त-ञ्च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥5॥

ādityo ha vai prāṇo rayireva candramāḥ rayirvā eta-thsarvaṃ-ya~nmūrta-ñcāmūrta-ñca tasmānmūrtireva rayiḥ ||5||

सूर्य नै प्राण हुन्, चन्द्रमा नै रयि हुन्। जो मूर्त र अमूर्त छ, त्यो सबै रयि नै हो। त्यसैले मूर्ति नै रयि हो। ^AI

Verse 6

अथादित्य उदयन् य-त्प्राची-न्दिश-म्प्रविशति तेन प्राच्या-न्प्राणा-न्रश्मिषु सन्निधत्ते।
यद्दक्षिणां-यँ-त्प्रतीचीं-यँदुदीचीं-यँदधो यदूर्ध्वं-यँदन्तरा दिशो यत्सर्व-म्प्रकाशयति तेन सर्वा-न्प्राणा-न्रश्मिषु सन्निधत्ते ॥6॥

athāditya udayan ya-tprācī-ndiśa-mpraviśati tena prācyā-nprāṇā-nraśmiṣu sannidhatte|
yaddakṣiṇāṃ-ya~-tpratīcīṃ-ya~dudīcīṃ-ya~dadho yadūrdhvaṃ-ya~dantarā diśo yatsarva-mprakāśayati tena sarvā-nprāṇā-nraśmiṣu sannidhatte ||6||

अनि सूर्य उदाउँदा जुन पूर्व दिशामा प्रवेश गर्छ, त्यसद्वारा पूर्वका प्राणहरूलाई किरणहरूमा सन्निध गर्छ। जुन दक्षिण, पश्चिम, उत्तर, तल, माथि, दिशाहरूको बीचमा र सबैलाई प्रकाशित गर्छ, त्यसद्वारा सबै प्राणहरूलाई किरणहरूमा सन्निध गर्छ। ^AI

Verse 7

स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणो-ऽग्निरुदयते।
तदेतद् ऋचा-ऽभ्युक्तम् ॥7॥

sa eṣa vaiśvānaro viśvarupaḥ prāṇo-'gnirudayate|
tadetad ṛcā-'bhyuktam ||7||

त्यो यही वैश्वानर, विश्वरूप प्राण, अग्नि उदय हुन्छ। यो ऋचाद्वारा भनिएको छ। ^AI

Verse 8

विश्वरूपं हरिण-ञ्जातवेदस-म्परायण-ञ्ज्योतिरेक-न्तपन्तम्।
सहस्ररश्मि-श्शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥8॥

viśvarūpaṃ hariṇa-ñjātavedasa-mparāyaṇa-ñjyotireka-ntapantam|
sahasraraśmi-śśatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ ||8||

विश्वरूप, हरितवर्ण, जातवेदस, परायण, एक ज्योति तप्त हुने, सहस्र किरण भएको, सय प्रकारले वर्तमान प्राण — यो सूर्य प्रजाहरूको लागि उदय हुन्छ। ^AI

Verse 9

संवँत्सरो वै प्रजापति-स्स्तस्यायने दक्षिणञ्चोत्तर-ञ्च।
तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते त एव पुनरावर्तन्ते।
तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिण-म्प्रतिपद्यन्ते। एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥9॥

saṃva~tsaro vai prajāpati-sstasyāyane dakṣiṇañcottara-ñca|
tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtamityupāsate te cāndramasameva lokamabhijayante ta eva punarāvartante|
tasmādeta ṛṣayaḥ prajākāmā dakṣiṇa-mpratipadyante| eṣa ha vai rayiryaḥ pitṛyāṇaḥ ||9||

वर्ष नै प्रजापति हो। त्यसका दुई बाटा छन् — दक्षिण र उत्तर। जसले इष्टापूर्त (यज्ञ र पुण्यकार्य) गरेको छ भनी उपासना गर्दछन्, तिनीहरू चन्द्रलोकलाई नै जित्छन्, तर तिनीहरू फेरि फर्केर आउँछन्। त्यसैले यी ऋषिहरू, जो सन्तान चाहने थिए, दक्षिण मार्गमा लाग्छन्। पितृयाण मार्ग नै रयि (धन) हो। ^AI

Verse 10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते।
एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेत-त्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधः। तदेष श्लोकः ॥10॥

athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā vidyayātmānamanviṣyādityamabhijayante|
etadvai prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayameta-tparāyaṇametasmānna punarāvartanta ityeṣa nirodhaḥ| tadeṣa ślokaḥ ||10||

अनि उत्तर मार्गबाट तप, ब्रह्मचर्य, श्रद्धा र विद्याद्वारा आत्मालाई खोज्दै सूर्यलाई जित्छन्। यो नै प्राणहरूको आयतन हो, यो अमृत हो, अभय हो, यो परायण हो। यसबाट तिनीहरू फेरि फर्केर आउँदैनन्। यो निरोध हो। यस विषयमा यो श्लोक छ। ^AI

Verse 11

पञ्चपाद-म्पितर-न्द्वादशाकृति-न्दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम्।
अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥11॥

pañcapāda-mpitara-ndvādaśākṛti-ndiva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam|
atheme anya u pare vicakṣaṇaṃ saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti ||11||

पाँच पाउ भएको पितृलाई, बाह्र आकृतिको, दिव (स्वर्ग) मा रहेको, परे अर्धमा पुरीषवान् भन्छन्। अनि यी अरू परे विचक्षणलाई सात चक्र भएको, छ अर भएको, अर्पित भन्छन्। ^AI

Verse 12

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्श एव रयि-श्शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषय-श्शुक्ल इष्ट-ङ्कुर्वन्तीतर इतरस्मिन्न् ॥12॥

māso vai prajāpatistasya kṛṣṇapakśa eva rayi-śśuklaḥ praṇastasmādeta ṛṣaya-śśukla iṣṭa-ṅkurvantītara itarasminn ||12||

महिना नै प्रजापति हो। त्यसको कृष्ण पक्ष नै रयि हो, शुक्ल पक्ष प्राण हो। त्यसैले यी ऋषिहरू शुक्ल पक्षमा इष्ट गर्छन्, अरूले अर्को पक्षमा। ^AI

Verse 13

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः।
प्राणं-वाँ एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुँज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुँज्यन्ते ॥13॥

ahorātro vai prajāpatistasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ|
prāṇaṃ-vā~ ete praskandanti ye divā ratyā saṃyu~jyante brahmacaryameva tadyadrātrau ratyā saṃyu~jyante ||13||

दिन र रात नै प्रजापति हो। त्यसको दिन नै प्राण हो, रात नै रयि हो। जो दिनमा स्त्रीसँग संयुक्त हुन्छन्, तिनीहरू प्राणलाई नै खसाल्छन्। रातमा स्त्रीसँग संयुक्त हुनु नै ब्रह्मचर्य हो। ^AI

Verse 14

अन्नं-वैँ प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥14॥

annaṃ-vai~ prajāpatistato ha vai tadretastasmādimāḥ prajāḥ prajāyanta iti ||14||

अन्न नै प्रजापति हो। त्यसबाट नै वीर्य उत्पन्न हुन्छ, त्यसबाट यी प्रजाहरू जन्मन्छन्। ^AI

Verse 15

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रत-ञ्चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते।
तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषा-न्तपो ब्रह्मचर्यं-येँषु सत्य-म्प्रतिष्ठितम् ॥15॥

tadye ha vai tatprajāpativrata-ñcaranti te mithunamutpādayante|
teṣāmevaiṣa brahmaloko yeṣā-ntapo brahmacaryaṃ-ye~ṣu satya-mpratiṣṭhitam ||15||

जो प्रजापतिको व्रत पालन गर्छन्, तिनीहरू मिथुन (सन्तान) उत्पादन गर्छन्। तिनीहरूकै लागि यो ब्रह्मलोक हो — जसमा तप, ब्रह्मचर्य र सत्य प्रतिष्ठित छ। ^AI

Verse 16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृत-न्न माया चेति ॥16॥

teṣāmasau virajo brahmaloko na yeṣu jihmamanṛta-nna māyā ceti ||16||

तिनीहरूको लागि त्यो विरज (निर्मल) ब्रह्मलोक हुन्छ, जसमा कपट, असत्य र माया छैन। ^AI

Sanskrit — Devanagari (original)

प्रथमः प्रश्नः

ओ-न्नमः परमात्मने । हरिः ओम् ॥

सुकेशा च भारद्वाज-श्शैब्यश्च सत्यकाम-स्सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः पर-म्ब्रह्मान्वेषमाणाः एष ह वै तत्सर्वं-वँक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्त-म्पिप्पलादमुपसन्नाः ॥1॥

तस्मै स होवाच-

प्रजाकामो वै प्रजापति-स्स तपो-ऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते।

रयि-ञ्च प्राणञ्चेति एतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥4॥

अथादित्य उदयन् य-त्प्राची-न्दिश-म्प्रविशति तेन प्राच्या-न्प्राणा-न्रश्मिषु सन्निधत्ते।

यद्दक्षिणां-यँ-त्प्रतीचीं-यँदुदीचीं-यँदधो यदूर्ध्वं-यँदन्तरा दिशो यत्सर्व-म्प्रकाशयति तेन सर्वा-न्प्राणा-न्रश्मिषु सन्निधत्ते ॥6॥

स एष वैश्वानरो विश्वरुपः प्राणो-ऽग्निरुदयते।

तदेतद् ऋचा-ऽभ्युक्तम् ॥7॥

विश्वरूपं हरिण-ञ्जातवेदस-म्परायण-ञ्ज्योतिरेक-न्तपन्तम्।

सहस्ररश्मि-श्शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥8॥

संवँत्सरो वै प्रजापति-स्स्तस्यायने दक्षिणञ्चोत्तर-ञ्च।

तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते त एव पुनरावर्तन्ते।

तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिण-म्प्रतिपद्यन्ते। एष ह वै रयिर्यः पितृयाणः ॥9॥

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते।

एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेत-त्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधः। तदेष श्लोकः ॥10॥

पञ्चपाद-म्पितर-न्द्वादशाकृति-न्दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम्।

अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥11॥

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः।

प्राणं-वाँ एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुँज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुँज्यन्ते ॥13॥

अन्नं-वैँ प्रजापतिस्ततो ह वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥14॥

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रत-ञ्चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते।

तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषा-न्तपो ब्रह्मचर्यं-येँषु सत्य-म्प्रतिष्ठितम् ॥15॥

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृत-न्न माया चेति ॥16॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

प्रश्नोपनिषद् - प्रथमः प्रश्नः