Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।
Shloka 1
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामां द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 1 ॥
ततः सुदामां द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 1 ॥
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
Shloka 2
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 2 ॥
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 2 ॥
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
Shloka 3
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः ।
ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 3 ॥
ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 3 ॥
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
Shloka 4
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 4 ॥
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 4 ॥
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
Shloka 5
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।
शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ॥ 5 ॥
शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ॥ 5 ॥
ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
Shloka 6
सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम् ।
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥ 6 ॥
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥ 6 ॥
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
Shloka 7
सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच ।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥ 7 ॥
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥ 7 ॥
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
Shloka 8
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम् ।
यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥ 8 ॥
यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥ 8 ॥
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
Shloka 9
सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ 9 ॥
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ 9 ॥
saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
Shloka 10
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ 10 ॥
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ 10 ॥
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
Shloka 11
भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ 11 ॥
उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ 11 ॥
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
Shloka 12
स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ 12 ॥
सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ 12 ॥
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
Shloka 13
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत् ।
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ 13 ॥
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ 13 ॥
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
Shloka 14
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ ।
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ 14 ॥
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ 14 ॥
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
Shloka 15
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ 15 ॥
अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ 15 ॥
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
Shloka 16
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम् ।
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ॥ 16 ॥
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ॥ 16 ॥
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
Shloka 17
हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ 17 ॥
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ 17 ॥
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
Shloka 18
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ।
कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ॥ 18 ॥
कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ॥ 18 ॥
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
Shloka 19
भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ।
वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ॥ 19 ॥
वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ॥ 19 ॥
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
Shloka 20
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह ।
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ॥ 20 ॥
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ॥ 20 ॥
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
Shloka 21
अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 21 ॥
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 21 ॥
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
Shloka 22
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 22 ॥
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 22 ॥
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
Shloka 23
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 23 ॥
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 23 ॥
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
Shloka 24
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 24 ॥
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 24 ॥
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
Shloka 25
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ॥ 25 ॥
अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ॥ 25 ॥
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
Shloka 26
समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम् ।
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ॥ 26 ॥
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ॥ 26 ॥
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
Shloka 27
समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा ।
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ 27 ॥
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ 27 ॥
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
Shloka 28
अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ॥ 28 ॥
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ॥ 28 ॥
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
Shloka 29
निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ 29 ॥
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ 29 ॥
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
Shloka 30
जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ 30 ॥
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ 30 ॥
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
Shloka 31
स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ॥ 31 ॥
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ॥ 31 ॥
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
Shloka 32
संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु ।
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ॥ 32 ॥
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ॥ 32 ॥
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
Shloka 33
प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ॥ 33 ॥
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ॥ 33 ॥
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
Shloka 34
किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ 34 ॥
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ 34 ॥
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
Shloka 35
निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः ।
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ॥ 35 ॥
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ॥ 35 ॥
nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
Shloka 36
तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे ।
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः ॥ 36 ॥
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः ॥ 36 ॥
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
Shloka 37
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ॥ 37 ॥
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ॥ 37 ॥
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
Shloka 38
द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ ।
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ॥ 38 ॥
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ॥ 38 ॥
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
Shloka 39
सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ।
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ॥ 39 ॥
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ॥ 39 ॥
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
Shloka 40
अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ॥ 40 ॥
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ॥ 40 ॥
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
Shloka 41
आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 41 ॥
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 41 ॥
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
Shloka 42
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 42 ॥
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 42 ॥
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
Shloka 43
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 43 ॥
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 43 ॥
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
Shloka 45
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 45 ॥
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 45 ॥
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
Shloka 46
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 46 ॥
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 46 ॥
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
Shloka 47
अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ 47 ॥
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ 47 ॥
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
Shloka 48
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ 48 ॥
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ 48 ॥
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
Shloka 49
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ 49 ॥
ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ 49 ॥
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
Shloka 50
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा ॥ 50 ॥
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||
Shloka 51
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ 51 ॥
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ 51 ॥
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
Shloka 52
इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः ।
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ 52 ॥
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ 52 ॥
ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
Shloka 53
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव ॥ 53 ॥
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव ॥ 53 ॥
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
Shloka 54
बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ 54 ॥
अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ 54 ॥
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामां द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 1 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 2 ॥
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः ।
ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 3 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 4 ॥
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।
शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ॥ 5 ॥
सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम् ।
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥ 6 ॥
सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच ।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥ 7 ॥
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम् ।
यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥ 8 ॥
सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ 9 ॥
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ 10 ॥
भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ 11 ॥
स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ 12 ॥
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत् ।
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ 13 ॥
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ ।
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ 14 ॥
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ 15 ॥
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम् ।
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ॥ 16 ॥
हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ 17 ॥
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ।
कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ॥ 18 ॥
भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ।
वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ॥ 19 ॥
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह ।
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ॥ 20 ॥
अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 21 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 22 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 23 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 24 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ॥ 25 ॥
समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम् ।
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ॥ 26 ॥
समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा ।
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ 27 ॥
अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ॥ 28 ॥
निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ 29 ॥
जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ 30 ॥
स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ॥ 31 ॥
संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु ।
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ॥ 32 ॥
प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ॥ 33 ॥
किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ 34 ॥
निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः ।
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ॥ 35 ॥
तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे ।
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः ॥ 36 ॥
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ॥ 37 ॥
द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ ।
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ॥ 38 ॥
सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ।
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ॥ 39 ॥
अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ॥ 40 ॥
आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 41 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 42 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 43 ॥
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 44 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 45 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 46 ॥
अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ 47 ॥
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ 48 ॥
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ 49 ॥
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा ॥ 50 ॥
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ 51 ॥
इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः ।
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ 52 ॥
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव ॥ 53 ॥
बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.