ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ ബാലകാണ്ഡമ് ।
അഥ ദ്വിതീയസ്സര്ഗഃ ।
നാരദസ്യ തു തദ്വാക്യം ശ്രുത്വാ വാക്യവിശാരദഃ ।
പൂജയാമാസ ധര്മാത്മാ സഹശിഷ്യോ മഹാമുനിഃ ॥ 1 ॥
യഥാവത്പൂജിതസ്തേന ദേവര്ഷിര്നാരദസ്തദാ ।
ആപൃഷ്ട്വൈവാഭ്യനുജ്ഞാതസ്സ ജഗാമ വിഹായസമ് ॥ 2 ॥
സ മുഹൂര്തം ഗതേ തസ്മിന്ദേവലോകം മുനിസ്തദാ ।
ജഗാമ തമസാതീരം ജാഹ്നവ്യാസ്ത്വവിദൂരതഃ ॥ 3 ॥
സ തു തീരം സമാസാദ്യ തമസായാ മഹാമുനിഃ ।
ശിഷ്യമാഹ സ്ഥിതം പാര്ശ്വേ ദൃഷ്ട്വാ തീര്ഥമകര്ദമമ് ॥ 4 ॥
അകര്ദമമിദം തീര്ഥം ഭരദ്വാജ നിശാമയ ।
രമണീയം പ്രസന്നാമ്ബു സന്മനുഷ്യമനോ യഥാ ॥ 5 ॥
ന്യസ്യതാം കലശസ്താത ദീയതാം വല്കലം മമ ।
ഇദമേവാവഗാഹിഷ്യേ തമസാതീര്ഥമുത്തമമ് ॥ 6 ॥
ഏവമുക്തോ ഭരദ്വാജോ വാല്മീകേന മഹാത്മനാ ।
പ്രായച്ഛത മുനേസ്തസ്യ വല്കലം നിയതോ ഗുരോഃ ॥ 7 ॥
സ ശിഷ്യഹസ്താദാദായ വല്കലം നിയതേന്ദ്രിയഃ ।
വിചചാര ഹ പശ്യംസ്തത്സര്വതോ വിപുലം വനമ് ॥ 8 ॥
തസ്യാഭ്യാശേ തു മിഥുനം ചരന്തമനപായിനമ് ।
ദദര്ശ ഭഗവാംസ്തത്ര ക്രൌഞ്ചയോശ്ചാരുനിസ്വനമ് ॥ 9 ॥
തസ്മാത്തു മിഥുനാദേകം പുമാംസം പാപനിശ്ചയഃ ।
ജഘാന വൈരനിലയോ നിഷാദസ്തസ്യ പശ്യതഃ ॥ 10 ॥
തം ശോണിതപരീതാങ്ഗം വേഷ്ടമാനം മഹീതലേ ।
ഭാര്യാ തു നിഹതം ദൃഷ്ട്വാ രുരാവ കരുണാം ഗിരമ് ॥ 11 ॥
വിയുക്താ പതിനാ തേന ദ്വിജേന സഹചാരിണാ ।
താമ്രശീര്ഷേണ മത്തേന പത്രിണാ സഹിതേന വൈ ॥ 12 ॥
തദാ തു തം ദ്വിജം ദൃഷ്ട്വാ നിഷാദേന നിപാതിതമ് ।
ഋഷേര്ധര്മാത്മനസ്തസ്യ കാരുണ്യം സമപദ്യത ॥ 13 ॥
തതഃ കരുണവേദിത്വാദധര്മോഽയമിതി ദ്വിജഃ ।
നിശാമ്യ രുദതീം ക്രൌഞ്ചീമിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 14 ॥
മാ നിഷാദ പ്രതിഷ്ഠാം ത്വമഗമശ്ശാശ്വതീസ്സമാഃ ।
യത്ക്രൌഞ്ചമിഥുനാദേകമവധീഃ കാമമോഹിതമ് ॥ 15 ॥
15 തസ്യൈവം ബ്രുവതശ്ചിന്താ ബഭൂവ ഹൃദി വീക്ഷതഃ ।
ശോകാര്തേനാസ്യ ശകുനേഃ കിമിദം വ്യാഹൃതം മയാ ॥ 16 ॥
ചിന്തയന്സ മഹാപ്രാജ്ഞശ്ചകാര മതിമാന്മതിമ് ।
ശിഷ്യം ചൈവാഽബ്രവീദ്വാക്യമിദം സ മുനിപുങ്ഗവഃ ॥ 17 ॥
പാദബദ്ധോഽക്ഷരസമസ്തന്ത്രീലയസമന്വിതഃ ।
ശോകാര്തസ്യ പ്രവൃത്തോ മേ ശ്ലോകോ ഭവതു നാന്യഥാ ॥ 18 ॥
ശിഷ്യസ്തു തസ്യ ബ്രുവതോ മുനേര്വാക്യമനുത്തമമ് ।
പ്രതിജഗ്രാഹ സംഹൃഷ്ടസ്തസ്യ തുഷ്ടോഽഭവദ്ഗുരുഃ ॥ 19 ॥
സോഽഭിഷേകം തതഃ കൃത്വാ തീര്ഥേ തസ്മിന്യഥാവിധി ।
തമേവ ചിന്തയന്നര്ഥമുപാവര്തത വൈ മുനിഃ ॥ 20 ॥
ഭരദ്വാജസ്തതശ്ശിഷ്യോ വിനീതശ്ശ്രുതവാന്മുനേഃ ।
കലശം പൂര്ണമാദായ പൃഷ്ഠതോഽനുജഗാമ ഹ ॥ 21 ॥
സ പ്രവിശ്യാശ്രമപദം ശിഷ്യേണ സഹ ധര്മവിത് ।
ഉപവിഷ്ടഃ കഥാശ്ചാന്യാശ്ചകാര ധ്യാനമാസ്ഥിതഃ ॥ 22 ॥
ആജഗാമ തതോ ബ്രഹ്മാ ലോകകര്താ സ്വയം പ്രഭുഃ ।
ചതുര്മുഖോ മഹാതേജാ ദ്രഷ്ടും തം മുനിപുങ്ഗവമ് ॥ 23 ॥
വാല്മീകിരഥ തം ദൃഷ്ട്വാ സഹസോത്ഥായ വാഗ്യതഃ ।
പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രയതോ ഭൂത്വാ തസ്ഥൌ പരമവിസ്മിതഃ ॥ 24 ॥
പൂജയാമാസ തം ദേവം പാദ്യാര്ഘ്യാസനവന്ദനൈഃ ।
പ്രണമ്യ വിധിവച്ചൈനം പൃഷ്ട്വാഽനാമയമവ്യയമ് ॥ 25 ॥
അഥോപവിശ്യ ഭഗവാനാസനേ പരമാര്ചിതേ ।
വാല്മീകയേ മഹര്ഷയേ സന്ദിദേശാസനം തതഃ ॥ 26 ॥
ബ്രഹ്മണാ സമനുജ്ഞാതസ്സോഽപ്യുപാവിശദാസനേ ।
ഉപവിഷ്ടേ തദാ തസ്മിന്സര്വലോകപിതാമഹേ ।
തദ്ഗതേനൈവ മനസാ വാല്മീകിര്ധ്യാനമാസ്ഥിതഃ ॥ 27 ॥
പാപാത്മനാ കൃതം കഷ്ടം വൈരഗ്രഹണബുദ്ധിനാ ।
യസ്താദൃശം ചാരുരവം ക്രൌഞ്ചം ഹന്യാദകാരണാത് ॥ 28 ॥
ശോചന്നേവ മുഹുഃ ക്രൌഞ്ചീമുപശ്ലോകമിമം പുനഃ ।
ജഗാവന്തര്ഗതമനാ ഭൂത്വാ ശോകപരായണഃ ॥ 29 ॥
തമുവാച തതോ ബ്രഹ്മാ പ്രഹസന്മുനിപുങ്ഗവമ് ।
ശ്ലോക ഏവ ത്വയാ ബദ്ധോ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ ॥ 30 ॥
മച്ഛന്ദാദേവ തേ ബ്രഹ്മന് പ്രവൃത്തേയം സരസ്വതീ ।
രാമസ്യ ചരിതം സര്വം കുരു ത്വമൃഷിസത്തമ ॥ 31 ॥
ധര്മാത്മനോ ഗുണവതോ ലോകേ രാമസ്യ ധീമതഃ ।
വൃത്തം കഥയ ധീരസ്യ യഥാ തേ നാരദാച്ഛ്രുതമ് ॥ 32 ॥
രഹസ്യം ച പ്രകാശം ച യദ്വൃത്തം തസ്യ ധീമതഃ ।
രാമസ്യ സഹസൌമിത്രേഃ രാക്ഷസാനാം ച സര്വശഃ ॥ 33 ॥
വൈദേഹ്യാശ്ചൈവ യദ്വൃത്തം പ്രകാശം യദി വാ രഹഃ ।
തച്ചാപ്യവിദിതം സര്വം വിദിതം തേ ഭവിഷ്യതി ॥ 34 ॥
ന തേ വാഗനൃതാ കാവ്യേ കാചിദത്ര ഭവിഷ്യതി ।
കുരു രാമകഥാം പുണ്യാം ശ്ലോകബദ്ധാം മനോരമാമ് ॥ 35 ॥
യാവത് സ്ഥാസ്യന്തി ഗിരയസ്സരിതശ്ച മഹീതലേ ।
താവദ്രാമായണകഥാ ലോകേഷു പ്രചരിഷ്യതി ॥ 36 ॥
യാവദ്രാമായണകഥാ ത്വത്കൃതാ പ്രചരിഷ്യതി ।
താവദൂര്ധ്വമധശ്ച ത്വം മല്ലോകേഷു നിവത്സ്യസി ॥ 37 ॥
ഇത്യുക്ത്വാ ഭഗവാന്ബ്രഹ്മാ തത്രൈവാന്തരധീയത ।
തതസ്സശിഷ്യോ ഭഗവാന്മുനിര്വിസ്മയമായയൌ ॥ 38 ॥
തസ്യ ശിഷ്യാസ്തതസ്സര്വേ ജഗുശ്ശ്ലോകമിമം പുനഃ ।
മുഹുര്മുഹുഃ പ്രീയമാണാഃ പ്രാഹുശ്ച ഭൃശവിസ്മിതാഃ ॥ 39 ॥
സമാക്ഷരൈശ്ചതുര്ഭിര്യഃ പാദൈര്ഗീതോ മഹര്ഷിണാ ।
സോഽനുവ്യാഹരണാദ്ഭൂയശ്ശ്ലോകശ്ശ്ലോകത്വമാഗതഃ ॥ 40 ॥
തസ്യ ബുദ്ധിരിയം ജാതാ വാല്മീകേര്ഭാവിതാത്മനഃ ।
കൃത്സ്നം രാമായണം കാവ്യമീദൃശൈഃ കരവാണ്യഹമ് ॥ 41 ॥
ഉദാരവൃത്താര്ഥപദൈര്മനോരമൈഃ തദാസ്യ രാമസ്യ ചകാരകീര്തിമാന് ।
സമാക്ഷരൈശ്ശ്ലോകശതൈര്യശസ്വിനോ യശസ്കരം കാവ്യമുദാരധീര്മുനിഃ ॥ 42 ॥
തദുപഗതസമാസസന്ധിയോഗം സമമധുരോപനതാര്ഥവാക്യബദ്ധമ് ।
രഘുവരചരിതം മുനിപ്രണീതം ദശശിരസശ്ച വധം നിശാമയധ്വമ് ॥ 43 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ ബാലകാണ്ഡേ ദ്വിതീയസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
pūjayāmāsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ || 1 ||
yathāvatpūjitastena devarṣirnāradastadā |
āpṛṣṭvaivābhyanujñātassa jagāma vihāyasam || 2 ||
sa muhūrtaṃ gate tasmindevalokaṃ munistadā |
jagāma tamasātīraṃ jāhnavyāstvavidūrataḥ || 3 ||
sa tu tīraṃ samāsādya tamasāyā mahāmuniḥ |
śiṣyamāha sthitaṃ pārśve dṛṣṭvā tīrthamakardamam || 4 ||
akardamamidaṃ tīrthaṃ bharadvāja niśāmaya |
ramaṇīyaṃ prasannāmbu sanmanuṣyamano yathā || 5 ||
nyasyatāṃ kalaśastāta dīyatāṃ valkalaṃ mama |
idamevāvagāhiṣye tamasātīrthamuttamam || 6 ||
evamukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā |
prāyacchata munestasya valkalaṃ niyato guroḥ || 7 ||
sa śiṣyahastādādāya valkalaṃ niyatendriyaḥ |
vicacāra ha paśyaṃstatsarvato vipulaṃ vanam || 8 ||
tasyābhyāśe tu mithunaṃ carantamanapāyinam |
dadarśa bhagavāṃstatra krauñcayoścārunisvanam || 9 ||
tasmāttu mithunādekaṃ pumāṃsaṃ pāpaniścayaḥ |
jaghāna vairanilayo niṣādastasya paśyataḥ || 10 ||
taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ veṣṭamānaṃ mahītale |
bhāryā tu nihataṃ dṛṣṭvā rurāva karuṇāṃ giram || 11 ||
viyuktā patinā tena dvijena sahacāriṇā |
tāmraśīrṣeṇa mattena patriṇā sahitena vai || 12 ||
tadā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |
ṛṣerdharmātmanastasya kāruṇyaṃ samapadyata || 13 ||
tataḥ karuṇaveditvādadharmo'yamiti dvijaḥ |
niśāmya rudatīṃ krauñcīmidaṃ vacanamabravīt || 14 ||
mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaśśāśvatīssamāḥ |
yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam || 15 ||
15 tasyaivaṃ bruvataścintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ |
śokārtenāsya śakuneḥ kimidaṃ vyāhṛtaṃ mayā || 16 ||
cintayansa mahāprājñaścakāra matimānmatim |
śiṣyaṃ caivā'bravīdvākyamidaṃ sa munipuṅgavaḥ || 17 ||
pādabaddho'kṣarasamastantrīlayasamanvitaḥ |
śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu nānyathā || 18 ||
śiṣyastu tasya bruvato munervākyamanuttamam |
pratijagrāha saṃhṛṣṭastasya tuṣṭo'bhavadguruḥ || 19 ||
so'bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasminyathāvidhi |
tameva cintayannarthamupāvartata vai muniḥ || 20 ||
bharadvājastataśśiṣyo vinītaśśrutavānmuneḥ |
kalaśaṃ pūrṇamādāya pṛṣṭhato'nujagāma ha || 21 ||
sa praviśyāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha dharmavit |
upaviṣṭaḥ kathāścānyāścakāra dhyānamāsthitaḥ || 22 ||
ājagāma tato brahmā lokakartā svayaṃ prabhuḥ |
caturmukho mahātejā draṣṭuṃ taṃ munipuṅgavam || 23 ||
vālmīkiratha taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya vāgyataḥ |
prāñjaliḥ prayato bhūtvā tasthau paramavismitaḥ || 24 ||
pūjayāmāsa taṃ devaṃ pādyārghyāsanavandanaiḥ |
praṇamya vidhivaccainaṃ pṛṣṭvā'nāmayamavyayam || 25 ||
athopaviśya bhagavānāsane paramārcite |
vālmīkaye maharṣaye sandideśāsanaṃ tataḥ || 26 ||
brahmaṇā samanujñātasso'pyupāviśadāsane |
upaviṣṭe tadā tasminsarvalokapitāmahe |
tadgatenaiva manasā vālmīkirdhyānamāsthitaḥ || 27 ||
pāpātmanā kṛtaṃ kaṣṭaṃ vairagrahaṇabuddhinā |
yastādṛśaṃ cāruravaṃ krauñcaṃ hanyādakāraṇāt || 28 ||
śocanneva muhuḥ krauñcīmupaślokamimaṃ punaḥ |
jagāvantargatamanā bhūtvā śokaparāyaṇaḥ || 29 ||
tamuvāca tato brahmā prahasanmunipuṅgavam |
śloka eva tvayā baddho nātra kāryā vicāraṇā || 30 ||
macchandādeva te brahman pravṛtteyaṃ sarasvatī |
rāmasya caritaṃ sarvaṃ kuru tvamṛṣisattama || 31 ||
dharmātmano guṇavato loke rāmasya dhīmataḥ |
vṛttaṃ kathaya dhīrasya yathā te nāradācchrutam || 32 ||
rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ |
rāmasya sahasaumitreḥ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 33 ||
vaidehyāścaiva yadvṛttaṃ prakāśaṃ yadi vā rahaḥ |
taccāpyaviditaṃ sarvaṃ viditaṃ te bhaviṣyati || 34 ||
na te vāganṛtā kāvye kācidatra bhaviṣyati |
kuru rāmakathāṃ puṇyāṃ ślokabaddhāṃ manoramām || 35 ||
yāvat sthāsyanti girayassaritaśca mahītale |
tāvadrāmāyaṇakathā lokeṣu pracariṣyati || 36 ||
yāvadrāmāyaṇakathā tvatkṛtā pracariṣyati |
tāvadūrdhvamadhaśca tvaṃ mallokeṣu nivatsyasi || 37 ||
ityuktvā bhagavānbrahmā tatraivāntaradhīyata |
tatassaśiṣyo bhagavānmunirvismayamāyayau || 38 ||
tasya śiṣyāstatassarve jaguśślokamimaṃ punaḥ |
muhurmuhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuśca bhṛśavismitāḥ || 39 ||
samākṣaraiścaturbhiryaḥ pādairgīto maharṣiṇā |
so'nuvyāharaṇādbhūyaśślokaśślokatvamāgataḥ || 40 ||
tasya buddhiriyaṃ jātā vālmīkerbhāvitātmanaḥ |
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyamīdṛśaiḥ karavāṇyaham || 41 ||
udāravṛttārthapadairmanoramaiḥ tadāsya rāmasya cakārakīrtimān |
samākṣaraiśślokaśatairyaśasvino yaśaskaraṃ kāvyamudāradhīrmuniḥ || 42 ||
tadupagatasamāsasandhiyogaṃ samamadhuropanatārthavākyabaddham |
raghuvaracaritaṃ munipraṇītaṃ daśaśirasaśca vadhaṃ niśāmayadhvam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।
अथ द्वितीयस्सर्गः ।
नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः ॥ 1 ॥
यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा ।
आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातस्स जगाम विहायसम् ॥ 2 ॥
स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।
जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥ 3 ॥
स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनिः ।
शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥ 4 ॥
अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।
रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥ 5 ॥
न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।
इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥ 6 ॥
एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।
प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥ 7 ॥
स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः ।
विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ॥ 8 ॥
तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।
ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ॥ 9 ॥
तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः ।
जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥ 10 ॥
तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।
भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥ 11 ॥
वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।
ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ॥ 12 ॥
तदा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।
ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥ 13 ॥
ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः ।
निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 14 ॥
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमश्शाश्वतीस्समाः ।
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ 15 ॥
15 तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।
शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥ 16 ॥
चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।
शिष्यं चैवाऽब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥ 17 ॥
पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।
शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥ 18 ॥
शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।
प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥ 19 ॥
सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।
तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥ 20 ॥
भरद्वाजस्ततश्शिष्यो विनीतश्श्रुतवान्मुनेः ।
कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥ 21 ॥
स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।
उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥ 22 ॥
आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः ।
चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥ 23 ॥
वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥ 24 ॥
पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः ।
प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वाऽनामयमव्ययम् ॥ 25 ॥
अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।
वाल्मीकये महर्षये सन्दिदेशासनं ततः ॥ 26 ॥
ब्रह्मणा समनुज्ञातस्सोऽप्युपाविशदासने ।
उपविष्टे तदा तस्मिन्सर्वलोकपितामहे ।
तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ॥ 27 ॥
पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।
यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ॥ 28 ॥
शोचन्नेव मुहुः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुनः ।
जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ॥ 29 ॥
तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुङ्गवम् ।
श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ 30 ॥
मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ।
रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ॥ 31 ॥
धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः ।
वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ॥ 32 ॥
रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः ।
रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वशः ॥ 33 ॥
वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ।
तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ॥ 34 ॥
न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।
कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ॥ 35 ॥
यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्सरितश्च महीतले ।
तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ 36 ॥
यावद्रामायणकथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।
तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ॥ 37 ॥
इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।
ततस्सशिष्यो भगवान्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥ 38 ॥
तस्य शिष्यास्ततस्सर्वे जगुश्श्लोकमिमं पुनः ।
मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥ 39 ॥
समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा ।
सोऽनुव्याहरणाद्भूयश्श्लोकश्श्लोकत्वमागतः ॥ 40 ॥
तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥ 41 ॥
उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैः तदास्य रामस्य चकारकीर्तिमान् ।
समाक्षरैश्श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः ॥ 42 ॥
तदुपगतसमाससन्धियोगं सममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।
रघुवरचरितं मुनिप्रणीतं दशशिरसश्च वधं निशामयध्वम् ॥ 43 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वितीयस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
pūjayāmāsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ || 1 ||
yathāvatpūjitastena devarṣirnāradastadā |
āpṛṣṭvaivābhyanujñātassa jagāma vihāyasam || 2 ||
sa muhūrtaṃ gate tasmindevalokaṃ munistadā |
jagāma tamasātīraṃ jāhnavyāstvavidūrataḥ || 3 ||
sa tu tīraṃ samāsādya tamasāyā mahāmuniḥ |
śiṣyamāha sthitaṃ pārśve dṛṣṭvā tīrthamakardamam || 4 ||
akardamamidaṃ tīrthaṃ bharadvāja niśāmaya |
ramaṇīyaṃ prasannāmbu sanmanuṣyamano yathā || 5 ||
nyasyatāṃ kalaśastāta dīyatāṃ valkalaṃ mama |
idamevāvagāhiṣye tamasātīrthamuttamam || 6 ||
evamukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā |
prāyacchata munestasya valkalaṃ niyato guroḥ || 7 ||
sa śiṣyahastādādāya valkalaṃ niyatendriyaḥ |
vicacāra ha paśyaṃstatsarvato vipulaṃ vanam || 8 ||
tasyābhyāśe tu mithunaṃ carantamanapāyinam |
dadarśa bhagavāṃstatra krauñcayoścārunisvanam || 9 ||
tasmāttu mithunādekaṃ pumāṃsaṃ pāpaniścayaḥ |
jaghāna vairanilayo niṣādastasya paśyataḥ || 10 ||
taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ veṣṭamānaṃ mahītale |
bhāryā tu nihataṃ dṛṣṭvā rurāva karuṇāṃ giram || 11 ||
viyuktā patinā tena dvijena sahacāriṇā |
tāmraśīrṣeṇa mattena patriṇā sahitena vai || 12 ||
tadā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |
ṛṣerdharmātmanastasya kāruṇyaṃ samapadyata || 13 ||
tataḥ karuṇaveditvādadharmo'yamiti dvijaḥ |
niśāmya rudatīṃ krauñcīmidaṃ vacanamabravīt || 14 ||
mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaśśāśvatīssamāḥ |
yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam || 15 ||
15 tasyaivaṃ bruvataścintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ |
śokārtenāsya śakuneḥ kimidaṃ vyāhṛtaṃ mayā || 16 ||
cintayansa mahāprājñaścakāra matimānmatim |
śiṣyaṃ caivā'bravīdvākyamidaṃ sa munipuṅgavaḥ || 17 ||
pādabaddho'kṣarasamastantrīlayasamanvitaḥ |
śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu nānyathā || 18 ||
śiṣyastu tasya bruvato munervākyamanuttamam |
pratijagrāha saṃhṛṣṭastasya tuṣṭo'bhavadguruḥ || 19 ||
so'bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasminyathāvidhi |
tameva cintayannarthamupāvartata vai muniḥ || 20 ||
bharadvājastataśśiṣyo vinītaśśrutavānmuneḥ |
kalaśaṃ pūrṇamādāya pṛṣṭhato'nujagāma ha || 21 ||
sa praviśyāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha dharmavit |
upaviṣṭaḥ kathāścānyāścakāra dhyānamāsthitaḥ || 22 ||
ājagāma tato brahmā lokakartā svayaṃ prabhuḥ |
caturmukho mahātejā draṣṭuṃ taṃ munipuṅgavam || 23 ||
vālmīkiratha taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya vāgyataḥ |
prāñjaliḥ prayato bhūtvā tasthau paramavismitaḥ || 24 ||
pūjayāmāsa taṃ devaṃ pādyārghyāsanavandanaiḥ |
praṇamya vidhivaccainaṃ pṛṣṭvā'nāmayamavyayam || 25 ||
athopaviśya bhagavānāsane paramārcite |
vālmīkaye maharṣaye sandideśāsanaṃ tataḥ || 26 ||
brahmaṇā samanujñātasso'pyupāviśadāsane |
upaviṣṭe tadā tasminsarvalokapitāmahe |
tadgatenaiva manasā vālmīkirdhyānamāsthitaḥ || 27 ||
pāpātmanā kṛtaṃ kaṣṭaṃ vairagrahaṇabuddhinā |
yastādṛśaṃ cāruravaṃ krauñcaṃ hanyādakāraṇāt || 28 ||
śocanneva muhuḥ krauñcīmupaślokamimaṃ punaḥ |
jagāvantargatamanā bhūtvā śokaparāyaṇaḥ || 29 ||
tamuvāca tato brahmā prahasanmunipuṅgavam |
śloka eva tvayā baddho nātra kāryā vicāraṇā || 30 ||
macchandādeva te brahman pravṛtteyaṃ sarasvatī |
rāmasya caritaṃ sarvaṃ kuru tvamṛṣisattama || 31 ||
dharmātmano guṇavato loke rāmasya dhīmataḥ |
vṛttaṃ kathaya dhīrasya yathā te nāradācchrutam || 32 ||
rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ |
rāmasya sahasaumitreḥ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 33 ||
vaidehyāścaiva yadvṛttaṃ prakāśaṃ yadi vā rahaḥ |
taccāpyaviditaṃ sarvaṃ viditaṃ te bhaviṣyati || 34 ||
na te vāganṛtā kāvye kācidatra bhaviṣyati |
kuru rāmakathāṃ puṇyāṃ ślokabaddhāṃ manoramām || 35 ||
yāvat sthāsyanti girayassaritaśca mahītale |
tāvadrāmāyaṇakathā lokeṣu pracariṣyati || 36 ||
yāvadrāmāyaṇakathā tvatkṛtā pracariṣyati |
tāvadūrdhvamadhaśca tvaṃ mallokeṣu nivatsyasi || 37 ||
ityuktvā bhagavānbrahmā tatraivāntaradhīyata |
tatassaśiṣyo bhagavānmunirvismayamāyayau || 38 ||
tasya śiṣyāstatassarve jaguśślokamimaṃ punaḥ |
muhurmuhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuśca bhṛśavismitāḥ || 39 ||
samākṣaraiścaturbhiryaḥ pādairgīto maharṣiṇā |
so'nuvyāharaṇādbhūyaśślokaśślokatvamāgataḥ || 40 ||
tasya buddhiriyaṃ jātā vālmīkerbhāvitātmanaḥ |
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyamīdṛśaiḥ karavāṇyaham || 41 ||
udāravṛttārthapadairmanoramaiḥ tadāsya rāmasya cakārakīrtimān |
samākṣaraiśślokaśatairyaśasvino yaśaskaraṃ kāvyamudāradhīrmuniḥ || 42 ||
tadupagatasamāsasandhiyogaṃ samamadhuropanatārthavākyabaddham |
raghuvaracaritaṃ munipraṇītaṃ daśaśirasaśca vadhaṃ niśāmayadhvam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.