Uddhavagita - Ekadasho'dhyayah — Latin Script

atha ekādaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |

Verse 1

guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||

śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |

Verse 2

svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||

vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |

Verse 3

mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||

ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |

Verse 4

bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||

atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |

Verse 5

viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||

suparṇau etau sadṛśau sakhāyau

yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |

ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam

Verse 6

anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||

ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān

apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |

yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ

Verse 7

vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||

dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |

Verse 8

adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||

indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |

Verse 9

gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||

daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |

Verse 10

vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||

evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |

Verse 11

darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||

na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |

Verse 12

prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||

vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |

Verse 13

pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||

yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |

Verse 14

vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||

yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |

Verse 15

arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||

na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |

Verse 16

vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||

na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |

Verse 17

ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||

śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |

Verse 18

śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||

gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām

dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |

vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam

Verse 19

hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||

yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma

sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |

līlāvatārīpsitajanma vā syāt

Verse 20

bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||

evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |

Verse 21

upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||

yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |

Verse 22

mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||

śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |

Verse 23

gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||

madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |

Verse 24

labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||

satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |

Verse 25

saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||

uddhava uvāca |

sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |

Verse 26

bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||

etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |

Verse 27

praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||

tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |

Verse 28

avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||

śrībhagavān uvāca |

kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |

Verse 29

satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||

kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |

Verse 30

anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||

apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |

Verse 31

amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||

ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |

Verse 32

dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||

jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi

yādṛśaḥ |

Verse 33

bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||

malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |

Verse 34

paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||

matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |

Verse 35

sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||

majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |

Verse 36

gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||

yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |

Verse 37

vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||

mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |

Verse 38

udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||

sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |

Verse 39

gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||

amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |

Verse 40

api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||

yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |

Verse 41

tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||

sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |

Verse 42

bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||

sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |

Verse 43

ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||

vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |

Verse 44

vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||

sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |

Verse 45

kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||

dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |

Verse 46

yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||

iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |

Verse 47

labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||

prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |

Verse 48

na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||

atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |

Verse 49

sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 11

ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||

atha dvādaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |

Verse 1

na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||

vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |

Verse 2

yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||

satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |

Verse 3

gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||

vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |

Verse 4

rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||

bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |

Verse 5

vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||

sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |

Verse 6

vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||

te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |

Verse 7

avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||

kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |

Verse 8

ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||

yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |

Verse 9

vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||

rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte

śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |

vigāḍhabhāvena na me viyoga

Verse 10

tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||

tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ

mayā eva vṛndāvanagocareṇa |

kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ

Verse 11

hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||

tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha

dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |

yathā samādhau munayaḥ abdhitoye

Verse 12

nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||

matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |

Verse 13

brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||

tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |

Verse 14

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||

māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |

Verse 15

yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||

uddhavaḥ uvāca |

saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |

Verse 16

na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||

śrībhagavān uvāca |

saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ

prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |

manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ

Verse 17

mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||

yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā

balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |

aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate

Verse 18

tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||

evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ

ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |

saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ

Verse 19

sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||

ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ

avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |

viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti

Verse 20

bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||

yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ

paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |

yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ

Verse 21

karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||

dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ

pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |

daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ

Verse 22

trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||

adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā

grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |

haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ

Verse 23

māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||

evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā

vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |

vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ

Verse 24

sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 12

dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||

atha trayodaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |

Verse 1

sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||

sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |

Verse 2

sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||

dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |

Verse 3

āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||

āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |

Verse 4

dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||

tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |

Verse 5

nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||

sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |

Verse 6

tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||

veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |

Verse 7

evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||

uddhavaḥ uvāca |

vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |

Verse 8

tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||

śrībhagavān uvāca |

ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |

Verse 9

utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||

rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |

Verse 10

tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||

karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |

duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|

rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |

Verse 12

atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||

apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |

Verse 13

anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||

etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |

Verse 14

sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||

uddhavaḥ uvāca |

yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |

Verse 15

yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||

śrībhagavān uvāca |

putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |

papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||

16||

sanaka ādayaḥ ūcuḥ |

guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |

Verse 17

kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||

śrībhagavān uvāca |

evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |

Verse 18

dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||

saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |

Verse 19

tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||

dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |

Verse 20

brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||

iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |

Verse 21

yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||

vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |

Verse 22

kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||

pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |

Verse 23

kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||

manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |

Verse 24

ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||

guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |

Verse 25

jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||

guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |

Verse 26

guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||

jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |

Verse 27

tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||

yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |

Verse 28

mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||

ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |

Verse 29

vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||

yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |

Verse 30

jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||

asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |

Verse 31

gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||

yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān

bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |

svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ

Verse 32

smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||

evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā

mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |

sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa

Verse 33

jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||

īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam

dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |

vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā

Verse 34

svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||

dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ

tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |

sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā

Verse 35

tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||

dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā

siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |

daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam

Verse 36

vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||

dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat

svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |

taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ

Verse 37

svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||

mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |

Verse 38

jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||

ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |

Verse 39

parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||

māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |

Verse 40

suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||

iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |

Verse 41

sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||

taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |

Verse 42

pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 13

haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||

atha caturdaśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |

Verse 1

teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||

bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |

Verse 2

nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||

śrībhagavān uvāca |

kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |

Verse 3

mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||

tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |

Verse 4

tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||

tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |

Verse 5

manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||

kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |

Verse 6

bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||

yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |

Verse 7

yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||

evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |

Verse 8

pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||

manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |

Verse 9

śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||

dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |

anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |

Verse 10

kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||

ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |

duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||

11||

mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |

mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||

12||

akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |

Verse 13

mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||

na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam

na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |

na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā

Verse 14

mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||

na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |

Verse 15

na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||

nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |

Verse 16

anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||

niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ

śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |

kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat

Verse 17

tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||

bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |

Verse 18

prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||

yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |

Verse 19

tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||

na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |

Verse 20

na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||

bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |

Verse 21

bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||

dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |

Verse 22

madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||

kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |

Verse 23

vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||

vāk gadgadā dravate yasya cittam

rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |

vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca

Verse 24

madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||

yathā agninā hema malaṃ jahāti

dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |

ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya

Verse 25

madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||

yathā yathā ātmā parimṛjyate asau

matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |

tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam

Verse 26

cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||

viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |

Verse 27

māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||

tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |

Verse 28

hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||

strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |

Verse 29

kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||

na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |

Verse 30

yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||

uddhavaḥ uvāca |

yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |

Verse 31

dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||

śrībhagavān uvāca |

samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |

Verse 32

hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||

prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |

Verse 33

viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||

hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |

Verse 34

prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||

evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |

Verse 35

daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||

hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |

Verse 36

dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||

karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |

Verse 37

vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||

samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |

Verse 38

sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||

samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |

Verse 39

hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||

śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |

Verse 40

nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||

dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |

Verse 41

sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||

sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |

indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |

Verse 42

buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||

tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |

Verse 43

na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||

tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |

Verse 44

tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||

evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |

Verse 45

vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||

dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |

Verse 46

saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 14

bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||

atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ

Verse 1

mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||

uddhavaḥ uvāca |

kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |

Verse 2

kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||

śrībhagavān uvāca |

siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |

Verse 3

tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||

aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |

Verse 4

prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||

guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |

Verse 5

etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||

anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |

Verse 6

manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||

svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |

Verse 7

yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||

trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |

Verse 8

agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||

etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |

Verse 9

yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||

bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |

Verse 10

aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||

mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |

Verse 11

mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||

paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |

Verse 12

kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||

dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |

Verse 13

sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||

mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |

Verse 14

prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||

viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |

Verse 15

saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||

nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |

Verse 16

manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||

nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |

Verse 17

paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||

śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |

Verse 18

dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||

mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |

Verse 19

tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||

cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |

Verse 20

māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||

manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |

Verse 21

maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||

yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |

Verse 22

tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||

parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |

Verse 23

piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||

pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |

Verse 24

āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||

vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |

Verse 25

vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||

yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |

Verse 26

mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||

yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |

Verse 27

kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||

madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |

Verse 28

tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||

agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |

Verse 29

madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||

madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |

Verse 30

dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||

upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |

Verse 31

siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||

jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |

Verse 32

maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||

antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |

Verse 33

mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||

janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |

Verse 34

yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||

sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |

Verse 35

ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||

ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |

Verse 36

yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 15

siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||

atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |

Verse 1

sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||

uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |

Verse 2

upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||

yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |

Verse 3

upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||

gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |

Verse 4

na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||

yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām

vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |

tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te

Verse 5

namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||

śrībhagavān uvāca |

evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |

Verse 6

yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||

jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |

Verse 7

tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||

saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |

Verse 8

abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||

ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |

Verse 9

ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||

ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |

Verse 10

guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||

guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |

Verse 11

sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||

hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |

Verse 12

akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||

indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |

Verse 13

ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||

brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |

Verse 14

devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||

siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |

Verse 15

prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||

māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |

Verse 16

somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||

airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |

Verse 17

tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||

uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |

Verse 18

yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||

nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |

Verse 19

āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||

tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |

Verse 20

āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||

dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |

Verse 21

vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||

purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |

Verse 22

skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||

yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |

Verse 23

vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||

yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |

Verse 24

ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||

strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |

Verse 25

nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||

dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |

Verse 26

guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||

saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |

Verse 27

māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||

ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |

Verse 28

dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||

vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |

Verse 29

kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||

ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |

kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||

30||

vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |

Verse 31

titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||

ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |

Verse 32

sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||

viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |

Verse 33

bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||

apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |

Verse 34

prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||

brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |

Verse 35

bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||

gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |

Verse 36

āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||

pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |

vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |

Verse 37

ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||

mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |

Verse 38

sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||

saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |

Verse 39

na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||

tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |

Verse 40

vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||

etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |

Verse 41

manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||

vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |

Verse 42

ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||

yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |

Verse 43

tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||

tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |

Verse 44

mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 16

vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||

atha saptadaśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |

Verse 1

varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||

yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |

Verse 2

svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||

purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |

Verse 3

yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||

saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |

Verse 4

na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||

vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |

Verse 5

sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||

kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |

Verse 6

tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||

tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |

Verse 7

yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||

śrīśukaḥ uvāca |

itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |

Verse 8

prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||

śrībhagavān uvāca |

dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |

Verse 9

varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||

ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |

Verse 10

kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||

vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |

Verse 11

upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||

tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |

Verse 12

vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||

vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |

Verse 13

vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||

gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |

Verse 14

vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||

varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |

Verse 15

āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||

śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |

Verse 16

madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||

tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |

sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||

17||

āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |

Verse 18

atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||

śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |

Verse 19

tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||

aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |

Verse 20

kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||

ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |

Verse 21

bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||

dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |

Verse 22

vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||

mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |

Verse 23

jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||

snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |

Verse 24

na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||

retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |

Verse 25

avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||

agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |

Verse 26

samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||

ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |

Verse 27

na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||

sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |

Verse 28

yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||

śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |

Verse 29

yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||

evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |

Verse 30

vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||

yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |

Verse 31

gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||

agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |

Verse 32

apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||

strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |

Verse 33

prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||

śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |

tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||

34||

sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|

Verse 35

madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||

evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |

Verse 36

madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||

atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |

Verse 37

gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||

gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |

Verse 38

āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||

gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |

Verse 39

yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||

ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |

Verse 40

pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||

pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |

Verse 41

anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||

brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |

Verse 42

kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||

śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ

dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |

mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan

Verse 43

na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||

samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |

Verse 44

tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||

sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |

Verse 45

ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||

evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |

Verse 46

vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||

sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |

Verse 47

khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||

vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |

Verse 48

caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||

śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |

Verse 49

kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||

veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |

Verse 50

devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||

yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |

Verse 51

dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||

kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |

Verse 52

vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||

putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |

Verse 53

anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||

itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |

Verse 54

na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||

karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |

Verse 55

tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||

yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |

Verse 56

straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||

aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |

Verse 57

anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||

evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |

Verse 58

atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||

17||

atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |

Verse 1

vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||

kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |

Verse 2

vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||

keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |

Verse 3

na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||

grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |

Verse 4

ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||

agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |

Verse 5

ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||

svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |

Verse 6

deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||

vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |

Verse 7

na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||

agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |

Verse 8

cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||

evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |

Verse 9

māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||

yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |

Verse 10

kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||

yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |

Verse 11

ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||

yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |

Verse 12

virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||

iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |

Verse 13

agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||

viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |

Verse 14

vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||

bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |

Verse 15

tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||

dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |

Verse 16

satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||

mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |

Verse 17

nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||

bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |

Verse 18

saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||

bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |

Verse 19

vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||

ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |

Verse 20

ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||

viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |

Verse 21

ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||

anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |

Verse 22

bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||

tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |

Verse 23

viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||

puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |

Verse 24

puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||

vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |

Verse 25

saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||

na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |

Verse 26

asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||

yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |

Verse 27

sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||

jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |

Verse 28

saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||

budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |

Verse 29

vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||

vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |

Verse 30

śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||

na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |

ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |

Verse 31

dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||

ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |

Verse 32

yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||

alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |

Verse 33

labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||

āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |

Verse 34

tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||

yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |

Verse 35

tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||

śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |

Verse 36

anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||

nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |

Verse 37

ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||

duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |

Verse 38

ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||

tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |

Verse 39

yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||

yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |

Verse 40

jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||

surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |

Verse 41

avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||

bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |

Verse 42

gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||

brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |

Verse 43

gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||

iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |

Verse 44

sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||

bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |

Verse 45

sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||

iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |

Verse 46

jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||

varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |

Verse 47

saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||

etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |

Verse 48

yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 18

vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||

atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |

Verse 1

māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||

jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |

Verse 2

svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||

jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |

Verse 3

jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||

tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |

Verse 4

na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||

tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |

Verse 5

jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||

jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |

Verse 6

sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||

tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ

māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |

janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ

Verse 7

ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||

uddhavaḥ uvāca |

jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat

vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |

ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte

Verse 8

tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||

tāpatrayeṇa abhihatasya ghore

santapyamānasya bhavādhvanīśa |

paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri

Verse 9

dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||

daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin

kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |

samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ

Verse 10

vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||

śrībhagavān uvāca |

itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |

Verse 11

ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||

nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |

śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||

12||

tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |

Verse 13

jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||

nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |

Verse 14

īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||

etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |

sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||

15||

ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |

Verse 16

punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||

śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |

Verse 17

pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||

karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |

Verse 18

vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||

bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |

Verse 19

punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||

śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |

Verse 20

pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||

ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |

Verse 21

madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||

madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |

Verse 22

mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||

madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |

Verse 23

iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||

evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |

Verse 24

mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||

yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |

Verse 25

dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||

yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |

Verse 26

rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||

dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |

Verse 27

guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||

uddhavaḥ uvāca |

yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |

Verse 28

kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||

kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |

kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||

29||

puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |

kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||

30||

kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |

Verse 31

kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||

kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |

Verse 32

etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||

śrībhagavān uvāca |

ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |

āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||

33|

śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |

Verse 34

tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||

ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |

Verse 35

puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||

śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |

Verse 36

titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||

daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |

Verse 37

svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||

ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |

Verse 38

karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||

dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |

Verse 39

dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||

bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |

Verse 40

vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||

śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |

Verse 41

duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||

mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |

Verse 42

utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||

narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |

Verse 43

gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||

daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |

Verse 44

guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||

etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |

kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |

Verse 45

guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde

Verse 19

ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||

atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |

Verse 1

avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||

varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |

Verse 2

dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||

guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |

Verse 3

niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |

Verse 4

śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||

guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |

Verse 5

nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||

śrībhagavān uvāca |

yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |

jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||

6||

nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |

Verse 7

teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||

yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |

Verse 8

na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||

tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |

Verse 9

mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||

svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |

Verse 10

na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||

asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |

Verse 11

jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||

svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |

Verse 12

sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||

na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |

Verse 13

na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||

etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |

Verse 14

apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||

chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |

Verse 15

khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||

ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |

Verse 16

muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||

nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham

plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |

mayā anukūlena nabhasvateritam

Verse 17

pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||

yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |

Verse 18

abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||

dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |

Verse 19

atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||

manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |

Verse 20

sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||

eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |

Verse 21

hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||

sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |

Verse 22

bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||

nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |

Verse 23

manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||

yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |

Verse 24

mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||

yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |

Verse 25

yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||

sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |

karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |

Verse 26

guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||

jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |

Verse 27

veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||

tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |

Verse 28

juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||

proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |

Verse 29

kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||

bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |

Verse 30

kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||

tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |

Verse 31

na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||

yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |

Verse 32

yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||

sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |

Verse 33

svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||

na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |

Verse 34

vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||

nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |

Verse 35

tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||

na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |

Verse 36

sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||

evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |

Verse 37

kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

Verse 20

vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||

atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |

Verse 1

kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||

sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |

Verse 2

viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||

śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |

Verse 3

dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||

dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |

Verse 4

darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||

bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |

Verse 5

ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||

vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |

Verse 6

dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||

deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |

Verse 7

guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||

akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |

Verse 8

kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||

karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |

Verse 9

yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||

dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |

Verse 10

saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||

śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |

Verse 11

aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||

dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |

Verse 12

kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||

amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |

Verse 13

bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||

snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |

Verse 14

mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||

mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |

Verse 15

dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||

kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |

Verse 16

guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||

samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |

Verse 17

autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||

yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |

Verse 18

eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||

viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |

Verse 19

saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||

kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |

Verse 20

tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||

tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |

Verse 21

tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||

viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |

Verse 22

vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||

phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |

Verse 23

śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||

utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |

Verse 24

āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||

na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |

Verse 25

kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||

evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |

Verse 26

phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||

kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |

Verse 27

agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||

na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |

Verse 28

ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||

te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |

Verse 29

hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||

hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |

Verse 30

yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||

svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |

Verse 31

āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||

rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |

Verse 32

upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||

iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |

Verse 33

tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||

evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |

Verse 34

māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||

vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |

Verse 35

parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||

śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |

Verse 36

anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||

mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |

Verse 37

bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||

yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |

Verse 38

ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||

chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |

oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||

39||

vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |

Verse 40

anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||

gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |

Verse 41

triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||

kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |

Verse 42

iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||

māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |

etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |

Verse 43

māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde

Verse 21

vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||

atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |

Verse 1

nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||

kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |

sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |

Verse 2

kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||

etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |

Verse 3

gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||

śrībhagavān uvāca |

yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |

Verse 4

māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||

na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |

Verse 5

evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||

yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |

Verse 6

prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||

parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |

Verse 7

paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||

ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |

Verse 8

pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||

paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |

Verse 9

yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||

anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |

Verse 10

svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||

puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |

Verse 11

tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||

prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |

Verse 12

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||

sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |

Verse 13

guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||

puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |

Verse 14

jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||

śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |

Verse 15

vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||

śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |

Verse 16

gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||

sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |

Verse 17

sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||

vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |

Verse 18

labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||

sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |

Verse 19

jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||

ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |

Verse 20

taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||

catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |

Verse 21

jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||

saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |

Verse 22

pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||

tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |

Verse 23

bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||

ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |

Verse 24

aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||

iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |

Verse 25

sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||

uddhavaḥ uvāca |

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |

anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |

Verse 26

prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||

evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |

Verse 27

chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||

tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |

Verse 28

tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||

śrībhagavān uvāca |

prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |

Verse 29

eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||

mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā

vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |

vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam

Verse 30

atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||

dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre

parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |

ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ

svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |

evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ

Verse 31

jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||

yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ

pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |

ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ

Verse 32

vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||

ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ

hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |

vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ

Verse 33

mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||

uddhavaḥ uvāca |

tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |

Verse 34

ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||

tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |

Verse 35

na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||

śrībhagavān uvāca |

manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |

Verse 36

lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||

dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |

Verse 37

udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||

viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |

Verse 38

jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||

janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |

Verse 39

viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||

svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |

Verse 40

tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||

indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |

Verse 41

bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||

nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |

Verse 42

kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||

yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |

Verse 43

tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||

saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |

saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā

Verse 44

āyuṣām || 44||

mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |

Verse 45

mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||

niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |

Verse 46

vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||

etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |

Verse 47

guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||

ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |

Verse 48

na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||

taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |

Verse 49

taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||

prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |

Verse 50

tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||

sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |

Verse 51

tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||

nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |

Verse 52

evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||

yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |

Verse 53

cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||

yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |

Verse 54

svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||

arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |

Verse 55

dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||

tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |

Verse 56

ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||

kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |

Verse 57

tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||

niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |

Verse 58

śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||

uddhavaḥ uvāca |

yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |

Verse 59

suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||

viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |

Verse 60

ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

Verse 22

dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||

atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |

bādarāyaṇiḥ uvāca |

saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena

bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |

sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ

Verse 1

taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||

śrībhagavān uvāca |

barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |

Verse 2

duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||

na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |

Verse 3

yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||

kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |

Verse 4

taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||

kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |

Verse 5

smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||

avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |

Verse 6

vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||

jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |

Verse 7

śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||

duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |

Verse 8

dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||

tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |

Verse 9

dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||

tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |

Verse 10

arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||

jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |

Verse 11

daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||

saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |

Verse 12

upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||

tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |

Verse 13

khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||

saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |

Verse 14

na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||

prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |

Verse 15

iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||

yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |

Verse 16

lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||

arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |

Verse 17

nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||

steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |

Verse 18

bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||

ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |

Verse 19

tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||

bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |

Verse 20

ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||

arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |

tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||

21||

labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |

tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||

22||

svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |

Verse 23

draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||

devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |

Verse 24

asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||

vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |

Verse 25

kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||

kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |

Verse 26

kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||

kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |

Verse 27

mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||

nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |

Verse 28

yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||

saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |

Verse 29

apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||

tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |

Verse 30

muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||

śrībhagavān uvāca |

iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |

Verse 31

unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||

saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |

Verse 32

bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||

taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |

Verse 33

dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||

kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |

Verse 34

pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||

pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |

Verse 35

annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||

mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |

Verse 36

yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||

tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |

Verse 37

badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||

kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |

Verse 38

kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||

aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |

Verse 39

maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||

iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |

Verse 40

taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||

evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |

Verse 41

bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||

paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |

Verse 42

pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||

dvijaḥ uvāca |

na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ

na devatātmā grahakarmakālāḥ |

manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti

Verse 43

saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||

manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ

tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |

śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni

Verse 44

tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||

anīhaḥ ātmā manasā samīhatā

hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |

manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān

Verse 45

juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||

dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca

śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |

sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ

Verse 46

paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||

samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam

dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |

asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat

Verse 47

dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||

manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ

manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |

bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān

Verse 48

yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||

taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ

maruntudaṃ tat na vijitya kecit |

kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ

Verse 49

mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||

dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā

mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |

eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa

Verse 50

durantapāre tamasi bhramanti || 50||

janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |

jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ

Verse 51

tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||

duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu

kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |

yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit

Verse 52

krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||

ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ

kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |

na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt

Verse 53

krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||

grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |

grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām

Verse 54

krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||

karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |

dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ

Verse 55

krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||

kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet

kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |

na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt

Verse 56

krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||

na kenacit kva api kathañcana asya

dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |

yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt

Verse 57

evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||

etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām

adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |

ahaṃ tariṣyāmi durantapāram

Verse 58

tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||

śrībhagavān uvāca |

nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ

pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |

nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt

Verse 59

akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||

sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |

Verse 60

mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||

tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |

Verse 61

mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||

yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |

Verse 62

dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

Verse 23

bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||

atha caturviṃśo'dhyāḥ |

śrībhagavān uvāca |

atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |

Verse 1

yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||

āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |

Verse 2

yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||

tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |

Verse 3

vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||

tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |

Verse 4

jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||

tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |

Verse 5

mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||

tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |

Verse 6

tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||

vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |

Verse 7

tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||

arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |

Verse 8

taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||

mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |

Verse 9

aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||

tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |

mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||

10||

saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |

Verse 11

lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||

devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |

martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||

12||

adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |

Verse 13

trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||

yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |

Verse 14

mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||

mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |

Verse 15

guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||

aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |

Verse 16

sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||

yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |

Verse 17

vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||

yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |

Verse 18

ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||

prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |

Verse 19

sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||

sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |

Verse 20

mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||

virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |

Verse 21

pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||

anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |

Verse 22

dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||

apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |

Verse 23

līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||

rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |

Verse 24

ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||

yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |

Verse 25

śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||

saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |

Verse 26

te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||

kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |

Verse 27

ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||

evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |

Verse 28

manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||

eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |

Verse 29

pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 24

prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||

atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavānuvāca |

guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |

Verse 1

tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||

samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |

Verse 2

tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||

kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |

Verse 3

mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||

krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |

Verse 4

śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||

sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |

Verse 5

vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||

sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |

Verse 6

vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||

dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |

Verse 7

guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||

pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |

Verse 8

svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||

puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |

Verse 9

kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||

yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |

Verse 10

taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||

yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |

Verse 11

taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||

sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |

Verse 12

cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||

yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |

Verse 13

tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||

yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |

Verse 14

tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||

yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |

Verse 15

yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||

yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |

Verse 16

dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||

vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |

Verse 17

gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||

sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |

Verse 18

manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||

edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |

Verse 19

asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||

sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |

Verse 20

prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||

uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |

Verse 21

tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||

sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |

Verse 22

tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||

madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |

Verse 23

rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||

kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |

Verse 24

prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||

vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |

Verse 25

tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||

sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |

Verse 26

tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||

sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |

Verse 27

tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||

pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |

Verse 28

rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||

sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |

Verse 29

tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||

dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |

śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||

30||

Verse 31

sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||

etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |

yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |

Verse 32

bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||

tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |

Verse 33

guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||

niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |

Verse 34

rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||

sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |

Verse 35

sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||

jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |

Verse 36

mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 25

guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||

atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |

Verse 1

ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||

guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |

guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |

Verse 2

vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||

saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |

Verse 3

tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||

ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |

Verse 4

urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||

tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |

Verse 5

vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||

kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |

Verse 6

na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||

ailaḥ uvāca |

aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |

Verse 7

devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||

na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |

Verse 8

muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||

aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |

Verse 9

krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||

saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |

Verse 10

yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||

kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |

Verse 11

yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||

kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |

Verse 12

kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||

svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |

Verse 13

yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||

sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |

Verse 14

na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||

puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |

Verse 15

ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||

bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |

Verse 16

manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||

kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |

Verse 17

rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||

kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |

Verse 18

kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||

pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |

Verse 19

kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||

tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |

Verse 20

aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||

tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |

Verse 21

viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||

atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |

Verse 22

viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||

adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |

Verse 23

asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||

tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |

viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||

24||

śrībhagavān uvāca |

evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ

saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |

ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai

Verse 25

upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||

tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |

Verse 26

santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||

santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |

Verse 27

nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||

teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |

Verse 28

sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||

tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |

Verse 29

matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||

bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |

Verse 30

mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||

yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |

Verse 31

śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||

nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |

Verse 32

santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||

annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |

dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||

33||

santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |

Verse 34

devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||

vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |

Verse 35

muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 26

ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||

atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |

uddhavaḥ uvāca |

kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |

Verse 1

yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||

etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |

Verse 2

nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||

niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |

Verse 3

putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||

etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |

Verse 4

śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||

etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |

Verse 5

bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||

śrībhagavān uvāca |

nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |

Verse 6

saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||

vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |

Verse 7

trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||

yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |

Verse 8

yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||

arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |

Verse 9

dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||

pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |

Verse 10

ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||

sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |

Verse 11

pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||

śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |

Verse 12

manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||

cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |

Verse 13

udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||

asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |

Verse 14

snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||

dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |

Verse 15

bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||

snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |

Verse 16

sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||

sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |

Verse 17

śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||

bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |

Verse 18

gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||

śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |

Verse 19

āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||

kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |

Verse 20

kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||

tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |

Verse 21

prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||

pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |

hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||

22||

piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |

Verse 23

aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||

tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |

āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||

24||

pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |

Verse 25

dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||

padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |

Verse 26

ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||

sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |

Verse 27

musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||

nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |

Verse 28

mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||

durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |

Verse 29

sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||

candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |

Verse 30

salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||

svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |

Verse 31

pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||

vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |

Verse 32

alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||

pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |

Verse 33

dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||

guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |

Verse 34

saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||

abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |

Verse 35

annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||

vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |

Verse 36

agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||

paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |

Verse 37

prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||

taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |

Verse 38

lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||

sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |

Verse 39

śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||

dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |

Verse 40

prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||

juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |

Verse 41

dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||

abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |

Verse 42

mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||

dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |

Verse 42

mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||

upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |

matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|

stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |

Verse 45

stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||

śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |

Verse 46

prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||

iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |

Verse 47

udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||

arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |

Verse 48

sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||

evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |

Verse 49

arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||

madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |

Verse 50

puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||

pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |

Verse 51

kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||

pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |

Verse 52

pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||

māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |

Verse 53

bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||

yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |

Verse 54

vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||

kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |

Verse 55

karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

Verse 27

saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||

atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrībhagavān uvāca |

parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |

Verse 1

viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||

parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |

Verse 2

saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||

taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |

Verse 3

māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||

kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |

Verse 4

vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||

chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |

Verse 5

evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||

ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |

Verse 6

trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||

tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |

nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |

Verse 7

idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||

etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |

Verse 8

na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||

pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |

Verse 9

ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||

uddhavaḥ uvāca |

na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |

Verse 10

anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||

ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |

Verse 11

agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||

śrībhagavān uvāca |

yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |

Verse 12

saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||

arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |

Verse 13

dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||

yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |

Verse 14

saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||

śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |

Verse 15

ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||

deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ

jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |

sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ

Verse 16

saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||

amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ

manovacaḥprāṇaśarīrakarma |

jñānāsinā upāsanayā śitena

Verse 17

chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||

jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca

pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |

ādi antayoḥ asya yat eva kevalam

Verse 18

kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||

yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt

paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |

tat eva madhye vyavahāryamāṇam

Verse 19

nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||

vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga

guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |

samanvayena vyatirekataḥ ca

Verse 20

yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||

na yat purastāt uta yat na paścāt

madhye ca tat na vyapadeśamātram |

bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat

Verse 21

tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||

avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ

vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |

brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti

Verse 22

brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||

evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ

parāpavādena viśāradena |

chittvā ātmasandehaṃ upārameta

Verse 23

svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||

na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi

devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |

manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam

Verse 24

ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||

samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ

guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |

vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam

Verse 25

ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||

yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ

gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |

tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ

Verse 26

ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||

tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ

guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |

madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat

Verse 27

rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||

yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām

punaḥ punaḥ santudati prarohan |

evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma

Verse 28

kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||

kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ

manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |

te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ

Verse 29

yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||

karoti karma kriyate ca jantuḥ

kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |

na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api

Verse 30

nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||

tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam

śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |

svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam

Verse 31

ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||

yadi sma paśyati asat indriya atha

nānā anumānena viruddhaṃ anyat |

na manyate vastutayā manīṣī

Verse 32

svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||

pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram

ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |

nivartate tat punaḥ īkṣayā eva

Verse 33

na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||

yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām

tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |

evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me

Verse 34

hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||

eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ

mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |

ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme

Verse 35

yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||

etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |

Verse 36

ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||

yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |

Verse 37

vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||

yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |

Verse 38

upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||

yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |

Verse 39

tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||

kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |

Verse 40

yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||

kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |

Verse 41

vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||

na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |

Verse 42

antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||

yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |

Verse 43

tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||

yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |

Verse 44

na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

Verse 28

paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||

atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |

sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |

Verse 1

yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||

prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |

Verse 2

viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||

atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam

haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |

sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ

Verse 3

tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||

kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ

dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |

yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām

Verse 4

śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||

taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām

sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |

kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai

Verse 5

kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||

na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa

brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |

yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan

Verse 6

ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||

śrīśukaḥ uvāca |

iti uddhavena ati anurakta cetasā

pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |

gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ

Verse 7

jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||

śrībhagavān uvāca |

hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |

Verse 8

yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||

kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |

Verse 9

mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||

deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |

Verse 10

deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||

pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |

Verse 11

kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||

māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |

Verse 12

īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||

iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |

Verse 13

sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||

brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |

Verse 14

akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||

nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |

Verse 15

spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||

visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |

Verse 16

praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||

yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |

Verse 17

tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||

sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |

Verse 18

paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||

ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |

Verse 19

madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||

na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |

Verse 20

mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||

yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |

Verse 21

tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||

eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |

Verse 22

yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||

eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |

Verse 23

samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||

abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |

Verse 24

etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||

suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |

Verse 25

sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||

yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |

Verse 26

tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||

yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |

Verse 27

saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||

yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |

Verse 28

mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||

api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |

Verse 29

api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||

na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |

Verse 30

aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||

etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |

Verse 31

sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||

na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |

Verse 32

pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||

jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |

Verse 33

yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||

martyaḥ yadā tyakta samastakarmā

niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |

tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ

Verse 34

mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||

śrīśukaḥ uvāca |

saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ

tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |

baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ

Verse 35

na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||

viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam

dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |

kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram

Verse 36

śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||

uddhavaḥ uvāca |

vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ

yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |

vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya

Verse 37

śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||

pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā

bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |

hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam

Verse 38

kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||

vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ

dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |

prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā

Verse 39

svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||

namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |

Verse 40

yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||

śrībhagavān uvāca |

gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |

Verse 41

tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||

īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |

Verse 42

vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||

titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |

Verse 43

śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||

mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |

mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |

Verse 44

ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||

śrīśukaḥ uvāca |

saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ

pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |

śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ

Verse 45

nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||

sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ

na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |

kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke

Verse 46

bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||

tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya

gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |

yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā

Verse 47

tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||

yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam

jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |

kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā

Verse 48

sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||

bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram

nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |

amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān

Verse 49

puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde

paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo

Verse 29

nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||

atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |

rājā uvāca |

tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |

Verse 1

dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||

brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |

Verse 2

preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||

pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ

karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |

yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām

dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam

Verse 3

īyuḥ || 3||

ṛṣiḥ uvāca |

divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |

Verse 4

dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||

śrībhagavān uvāca |

ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |

Verse 5

muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||

striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |

Verse 6

vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||

tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |

Verse 7

devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||

brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |

Verse 8

go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||

vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |

Verse 9

deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||

iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |

Verse 10

tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||

tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |

Verse 11

cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||

tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |

Verse 12

diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||

mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |

Verse 13

kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||

yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |

Verse 14

dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||

patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ

khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |

mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā

Verse 15

nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||

pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau

akrūra bhojau aniruddha sātyakī |

subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau

Verse 16

gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||

anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ

sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |

anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā

Verse 17

jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||

dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā

madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |

visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca

Verse 18

mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||

putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca

svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |

mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ

Verse 19

jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||

śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |

Verse 20

śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||

tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |

Verse 21

jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||

pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |

Verse 22

hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||

atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |

Verse 23

erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||

brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |

Verse 24

spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||

evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |

Verse 25

avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||

rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |

Verse 26

tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||

rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |

Verse 27

niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||

bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |

Verse 28

diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||

śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |

Verse 29

kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||

sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |

Verse 30

puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||

kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |

Verse 31

hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||

vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |

Verse 32

kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||

musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |

Verse 33

mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||

caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |

Verse 34

bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||

ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |

Verse 35

kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||

yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |

Verse 36

vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||

tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |

Verse 37

yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||

yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ

rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |

tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ

Verse 38

kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||

śrībhagavān uvāca |

mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |

Verse 39

yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||

iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |

Verse 40

triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||

dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |

Verse 41

vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||

taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam

hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |

snehaplutātmā nipapāta pādayo

Verse 42

rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||

apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho

dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |

diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim

Verse 43

yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||

iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |

Verse 44

khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||

taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |

Verse 45

tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||

gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |

Verse 46

saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||

dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |

Verse 47

mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||

svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |

Verse 48

arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||

tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |

Verse 49

manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||

iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |

Verse 50

tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma

Verse 30

triṃśo'dhyāyaḥ || 30||

atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |

śrīśukaḥ uvāca |

atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |

Verse 1

mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||

pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |

Verse 2

cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||

draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |

Verse 3

gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||

vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |

Verse 4

kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||

bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |

Verse 5

saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||

lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |

Verse 6

yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||

divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |

Verse 7

satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||

deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |

Verse 8

avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||

saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |

Verse 9

gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||

brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |

Verse 10

vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||

rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā

māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |

sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante

Verse 11

saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||

martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam

tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |

jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ

Verse 12

kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||

tathā api aśeśā sthiti sambhava api

ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |

na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam

Verse 13

martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||

yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |

Verse 14

prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||

dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |

Verse 15

patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||

kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |

Verse 16

tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||

tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |

Verse 17

vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||

devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |

Verse 18

kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||

prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |

Verse 19

upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||

rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |

vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |

Verse 20

kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||

arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |

Verse 21

ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||

bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |

Verse 22

hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||

dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |

Verse 23

varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||

nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |

Verse 24

smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||

strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |

Verse 25

indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||

śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |

Verse 26

tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||

yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |

Verse 27

kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||

itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra

vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |

anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ

Verse 28

bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma

Verse 31

ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||

|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

अथ एकादशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

बद्धः मुक्तः इति व्याख्या गुणतः मे न वस्तुतः ।

गुणस्य मायामूलत्वात् न मे मोक्षः न बन्धनम् ॥ 1॥

शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिः च मायया ।

स्वप्नः यथा आत्मनः ख्यातिः संसृतिः न तु वास्तवी ॥ 2॥

विद्या अविद्ये मम तनू विद्धि उद्धव शरीरिणाम् ।

मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ 3॥

एकस्य एव मम अंशस्य जीवस्य एव महामते ।

बन्धः अस्य अविद्यया अनादिः विद्यया च तथा इतरः ॥ 4॥

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।

विरुद्धधर्मिणोः तात स्थितयोः एकधर्मिणि ॥ 5॥

सुपर्णौ एतौ सदृशौ सखायौ

यदृच्छया एतौ कृतनीडौ च वृक्षे ।

एकः तयोः खादति पिप्पलान्नम्

अन्यः निरन्नः अपि बलेन भूयान् ॥ 6॥

आत्मानं अन्यं च सः वेद विद्वान्

अपिप्पलादः न तु पिप्पलादः ।

यः अविद्यया युक् स तु नित्यबद्धः

विद्यामयः यः स तु नित्यमुक्तः ॥ 7॥

देहस्थः अपि न देहस्थः विद्वान् स्वप्नात् यथा उत्थितः ।

अदेहस्थः अपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृक् यथा ॥ 8॥

इन्द्रियैः इन्द्रियार्थेषु गुणैः अपि गुणेषु च ।

गृह्यमाणेषु अहङ्कुर्यात् न विद्वान् यः तु अविक्रियः ॥ 9॥

दैवाधीने शरीरे अस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।

वर्तमानः अबुधः तत्र कर्ता अस्मि इति निबध्यते ॥ 10॥

एवं विरक्तः शयनः आसनाटनमज्जने ।

दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु ॥ 11॥

न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्र आदयन् गुणान् ।

प्रकृतिस्थः अपि असंसक्तः यथा खं सविता अनिलः ॥ 12॥

वैशारद्येक्षया असङ्गशितया छिन्नसंशयः ।

प्रतिबुद्धः इव स्वप्नात् नानात्वात् विनिवर्तते ॥ 13॥

यस्य स्युः वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियमनोधियाम् ।

वृत्तयः सः विनिर्मुक्तः देहस्थः अपि हि तत् गुणैः ॥ 14॥

यस्य आत्मा हिंस्यते हिंस्र्यैः येन किञ्चित् यदृच्छया ।

अर्च्यते वा क्वचित् तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥ 15॥

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साधु असाधु वा ।

वदतः गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृक् मुनिः ॥ 16॥

न कुर्यात् न वदेत् किञ्चित् न ध्यायेत् साधु असाधु वा ।

आत्मारामः अनया वृत्त्या विचरेत् जडवत् मुनिः ॥ 17॥

शब्दब्रह्मणि निष्णातः न निष्णायात् परे यदि ।

श्रमः तस्य श्रमफलः हि अधेनुं इव रक्षतः ॥ 18॥

गां दुग्धदोहां असतीं च भार्याम्

देहं पराधीनं असत्प्रजां च ।

वित्तं तु अतीर्थीकृतं अङ्ग वाचम्

हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ 19॥

यस्यां न मे पावनं अङ्ग कर्म

स्थितिउद्भवप्राण निरोधनं अस्य ।

लीलावतारीप्सितजन्म वा स्यात्

बन्ध्यां गिरं तां बिभृयात् न धीरः ॥ 20॥

एवं जिज्ञासया अपोह्य नानात्वभ्रमं आत्मनि ।

उपारमेत विरजं मनः मयि अर्प्य सर्वगे ॥ 21॥

यदि अनीशः धारयितुं मनः ब्रह्मणि निश्चलम् ।

मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥ 22॥

श्रद्धालुः मे कथाः श‍ऋण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः ।

गायन् अनुस्मरन् कर्म जन्म च अभिनयन् मुहुः ॥ 23॥

मदर्थे धर्मकामार्थान् आचरन् मदपाश्रयः ।

लभते निश्चलां भक्तिं मयि उद्धव सनातने ॥ 24॥

सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां सः उपासिता ।

सः वै मे दर्शितं सद्भिः अञ्जसा विन्दते पदम् ॥ 25॥

उद्धव उवाच ।

साधुः तव उत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो ।

भक्तिः त्वयि उपयुज्येत कीदृशी सद्भिः आदृता ॥ 26॥

एतत् मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत् प्रभो ।

प्रणताय अनुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ 27॥

त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।

अवतीर्णः असि भगवन् स्वेच्छाउपात्तपृथक् वपुः ॥ 28॥

श्रीभगवान् उवाच ।

कृपालुः अकृतद्रोहः तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।

सत्यसारः अनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ 29॥

कामैः अहतधीः दान्तः मृदुः शुचिः अकिञ्चनः ।

अनीहः मितभुक् शान्तः स्थिरः मत् शरणः मुनिः ॥ 30॥

अप्रमत्तः गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः ।

अमानी मानदः कल्पः मैत्रः कारुणिकः कविः ॥ 31॥

आज्ञाय एवं गुणान् दोषान्मयादिष्टान् अपि स्वकान् ।

धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत सः सत्तमः ॥ 32॥

ज्ञात्वा अज्ञात्वा अथ ये वै मां यावान् यः च अस्मि

यादृशः ।

भजन्ति अनन्यभावेन ते मे भक्ततमाः मताः ॥ 33॥

मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनम् ।

परिचर्या स्तुतिः प्रह्वगुणकर्म अनुकीर्तनम् ॥ 34॥

मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मत् अनुध्यानं उद्धव ।

सर्वलाभ उपहरणं दास्येन आत्मनिवेदनम् ॥ 35॥

मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् ।

गीतताण्डववादित्रगोष्ठीभिः मद्गृह उत्सवः ॥ 36॥

यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु ।

वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥ 37॥

मम अर्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य च उद्यमः ।

उद्यान उपवनाक्रीडपुरमन्दिरकर्मणि ॥ 38॥

सम्मार्जन उपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।

गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्यदमायया ॥ 39॥

अमानित्वं अदम्भित्वं कृतस्य अपरिकीर्तनम् ।

अपि दीपावलोकं मे न उपयुञ्ज्यात् निवेदितम् ॥ 40॥

यत् यत् इष्टतमं लोके यत् च अतिप्रियं आत्मनः ।

तत् तत् निवेदयेत् मह्यं तत् आनन्त्याय कल्पते ॥ 41॥

सूर्यः अग्निः ब्राह्मणः गावः वैष्णवः खं मरुत् जलम् ।

भूः आत्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ 42॥

सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् ।

आतिथ्येन तु विप्राग्र्यः गोष्वङ्ग यवसादिना ॥ 43॥

वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।

वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैः तोयपुरस्कृतैः ॥ 44॥

स्थण्डिले मन्त्रहृदयैः भोगैः आत्मानं आत्मनि ।

क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ 45॥

धिष्ण्येषु एषु इति मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।

युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन् अर्चेत् समाहितः ॥ 46॥

इष्टापूर्तेन मां एवं यः यजेत समाहितः ।

लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥ 47॥

प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विना उद्धव ।

न उपायः विद्यते सध्र्यङ् प्रायणं हि सतां अहम् ॥ 48॥

अथ एतत् परमं गुह्यं श्रुण्वतः यदुनन्दन ।

सुगोप्यं अपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा ॥ 49॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

एकादशपूजाविधानयोगो नाम एकादशोऽध्यायः ॥ 11॥

अथ द्वादशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

न रोधयति मां योगः न स्साङ्ख्यं धर्मः एव च ।

न स्वाध्यायः तपः त्यागः न इष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ 1॥

व्रतानि यज्ञः छन्दांसि तीर्थानि नियमाः यमाः ।

यथा अवरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्ग अपहः हि माम् ॥ 2॥

सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधानः मृगाः खगाः ।

गन्धर्व अप्सरसः नागाः सिद्धाः चारणगुह्यकाः ॥ 3॥

विद्याधराः मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियः अन्त्यजाः ।

रजः तमः प्रकृतयः तस्मिन् तस्मिन् युगे अनघ ॥ 4॥

बहवः मत्पदं प्राप्ताः त्वाष्ट्रकायाधवादयः ।

वृषपर्वा बलिः वाणः मयः च अथ विभीषणः ॥ 5॥

सुग्रीवः हनुमान् ऋक्षः गजः गृध्रः वणिक्पथः ।

व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यः यज्ञपत्न्यः तथा अपरे ॥ 6॥

ते न अधितश्रुतिगणाः न उपासितमहत्तमाः ।

अव्रतातप्ततपसः मत्सङ्गात् मां उपागताः ॥ 7॥

केवलेन हि भावेन गोप्यः गावः नगाः मृगाः ।

ये अन्ये मूढधियः नागाः सिद्धाः मां ईयुः अञ्जसा ॥ 8॥

यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपः अध्वरैः ।

व्याख्याः स्वाध्यायसन्न्यासैः प्राप्नुयात् यत्नवान् अपि ॥ 9॥

रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते

श्वाफल्किना मयि अनुरक्तचित्ताः ।

विगाढभावेन न मे वियोग

तीव्राधयः अन्यं ददृशुः सुखाय ॥ 10॥

ताः ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीताः

मया एव वृन्दावनगोचरेण ।

क्षणार्धवत् ताः पुनरङ्ग तासां

हीना माया कल्पसमा बभूवुः ॥ 11॥

ताः न अविदन् मयि अनुषङ्गबद्ध

धियः स्वमात्मानं अदः तथा इदम् ।

यथा समाधौ मुनयः अब्धितोये

नद्यः प्रविष्टाः इव नामरूपे ॥ 12॥

मत्कामा रमणं जारं अस्वरूपविदः अबलाः ।

ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गात् शतसहस्रशः ॥ 13॥

तस्मात् त्वं उद्धव उत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् ।

प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतं एव च ॥ 14॥

मां एकं एव शरणं आत्मानं सर्वदेहिनाम् ।

याहि सर्वात्मभावेन मया स्याः हि अकुतोभयः ॥ 15॥

उद्धवः उवाच ।

संशयः श्रुण्वतः वाचं तव योगेश्वर ईश्वर ।

न निवर्ततः आत्मस्थः येन भ्राम्यति मे मनः ॥ 16॥

श्रीभगवान् उवाच ।

सः एष जीवः विवरप्रसूतिः

प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः ।

मनोमयं सूक्ष्मं उपेत्य रूपं

मात्रा स्वरः वर्णः इति स्थविष्ठः ॥ 17॥

यथा अनलः खे अनिलबन्धुः ऊष्मा

बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः ।

अणुः प्रजातः हविषा समिध्यते

तथा एव मे व्यक्तिः इयं हि वाणी ॥ 18॥

एवं गदिः कर्मगतिः विसर्गः

घ्राणः रसः दृक् स्पर्शः श्रुतिः च ।

सङ्कल्पविज्ञानं अथ अभिमानः

सूत्रं रजः सत्त्वतमोविकारः ॥ 19॥

अयं हि जीवः त्रिवृत् अब्जयोनिः

अव्यक्तः एकः वयसा सः आद्यः ।

विश्लिष्टशक्तिः बहुधा एव भाति

बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ 20॥

यस्मिन् इदं प्रोतं अशेषं ओतं

पटः यथा तन्तुवितानसंस्थः ।

यः एष संसारतरुः पुराणः

कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते ॥ 21॥

द्वे अस्य बीजे शतमूलः त्रिनालः

पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः ।

दश एकशाखः द्विसुपर्णनीडः

त्रिवल्कलः द्विफलः अर्कं प्रविष्टः ॥ 22॥

अदन्ति च एकं फलं अस्य गृध्रा

ग्रामेचराः एकं अरण्यवासाः ।

हंसाः यः एकं बहुरूपं इज्यैः

मायामयं वेद सः वेद वेदम् ॥ 23॥

एवं गुरु उपासनया एकभक्त्या

विद्याकुठारेण शितेन धीरः ।

विवृश्च्य जीवाशयं अप्रमत्तः

सम्पद्य च आत्मानं अथ त्यज अस्त्रम् ॥ 24॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

द्वादशोऽध्यायः ॥ 12॥

अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

सत्त्वं रजः तमः इति गुणाः बुद्धेः न च आत्मनः ।

सत्त्वेन अन्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन च एव हि ॥ 1॥

सत्त्वात् धर्मः भवेत् वृद्धात् पुंसः मद्भक्तिलक्षणः ।

सात्विक उपासया सत्त्वं ततः धर्मः प्रवर्तते ॥ 2॥

धर्मः रजः तमः हन्यात् सत्त्ववृद्धिः अनुत्तमः ।

आशु नश्यति तत् मूलः हि अधर्मः उभये हते ॥ 3॥

आगमः अपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।

ध्यानं मन्त्रः अथ संस्कारः दश एते गुणहेतवः ॥ 4॥

तत् तत् सात्विकं एव एषां यत् यत् वृद्धाः प्रचक्षते ।

निन्दन्ति तामसं तत् तत् राजसं तत् उपेक्षितम् ॥ 5॥

सात्त्विकानि एव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये ।

ततः धर्मः ततः ज्ञानं यावत् स्मृतिः अपोहनम् ॥ 6॥

वेणुसङ्घर्षजः वह्निः दग्ध्वा शाम्यति तत् वनम् ।

एवं गुणव्यत्ययजः देहः शाम्यति तत् क्रियः ॥ 7॥

उद्धवः उवाच ।

विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदं आपदाम् ।

तथा अपि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं श्व खर अजावत् ॥ 8॥

श्रीभगवान् उवाच ।

अहं इति अन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।

उत्सर्पति रजः घोरं ततः वैकारिकं मनः ॥ 9॥

रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।

ततः कामः गुणध्यानात् दुःसहः स्यात् हि दुर्मतेः ॥ 10॥

करोति कामवशगः कर्माणि अविजितेन्द्रियः ।

दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः ॥ 11।

रजः तमोभ्यां यत् अपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः ।

अतन्द्रितः मनः युञ्जन् दोषदृष्टिः न सज्जते ॥ 12॥

अप्रमत्तः अनुयुञ्जीतः मनः मयि अर्पयन् शनैः ।

अनिर्विण्णः यथाकालं जितश्वासः जितासनः ॥ 13॥

एतावान् योगः आदिष्टः मत् शिष्यैः सनक आदिभिः ।

सर्वतः मनः आकृष्य मय्यद्धा आवेश्यते यथा ॥ 14॥

उद्धवः उवाच ।

यदा त्वं सनक आदिभ्यः येन रूपेण केशव ।

योगं आदिष्टवान् एतत् रूपं इच्छामि वेदितुम् ॥ 15॥

श्रीभगवान् उवाच ।

पुत्राः हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनक आदयः ।

पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्य ऐकान्तिकीं गतिम् ॥

16॥

सनक आदयः ऊचुः ।

गुणेषु आविशते चेतः गुणाः चेतसि च प्रभो ।

कथं अन्योन्यसन्त्यागः मुमुक्षोः अतितितीर्षोः ॥ 17॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एवं पृष्टः महादेवः स्वयम्भूः भूतभावनः ।

ध्यायमानः प्रश्नबीजं न अभ्यपद्यत कर्मधीः ॥ 18॥

सः मां अचिन्तयत् देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।

तस्य अहं हंसरूपेण सकाशं अगमं तदा ॥ 19॥

दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पाद अभिवन्दनम् ।

ब्रह्माणं अग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः कः भवान् इति ॥ 20॥

इति अहं मुनिभिः पृष्टः तत्त्वजिज्ञासुभिः तदा ।

यत् अवोचं अहं तेभ्यः तत् उद्धव निबोध मे ॥ 21॥

वस्तुनः यदि अनानात्वं आत्मनः प्रश्नः ईदृशः ।

कथं घटेत वः विप्राः वक्तुः वा मे कः आश्रयः ॥ 22॥

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।

कः भवान् इति वः प्रश्नः वाचारम्भः हि अनर्थकः ॥ 23॥

मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यते अन्यैः अपि इन्द्रियैः ।

अहं एव न मत्तः अन्यत् इति बुध्यध्वं अञ्जसा ॥ 24॥

गुणेषु आविशते चेतः गुणाः चेतसि च प्रजाः ।

जीवस्य देहः उभयं गुणाः चेतः मत् आत्मनः ॥ 25॥

गुणेषु च आविशत् चित्तं अभीक्ष्णं गुणसेवया ।

गुणाः च चित्तप्रभवाः मत् रूपः उभयं त्यजेत् ॥ 26॥

जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतः बुद्धिवृत्तयः ।

तासां विलक्षणः जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥ 27॥

यः हि संसृतिबन्धः अयं आत्मनः गुणवृत्तिदः ।

मयि तुर्ये स्थितः जह्यात् त्यागः तत् गुणचेतसाम् ॥ 28॥

अहङ्कारकृतं बन्धं आत्मनः अर्थविपर्ययम् ।

विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितः त्यजेत् ॥ 29॥

यावत् नानार्थधीः पुंसः न निवर्तेत युक्तिभिः ।

जागर्ति अपि स्वपन् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ 30॥

असत्त्वात् आत्मनः अन्येषां भावानां तत् कृता भिदा ।

गतयः हेतवः च अस्य मृषा स्वप्नदृशः यथा ॥ 31॥

यो जागरे बहिः अनुक्षणधर्मिणः अर्थान्

भुङ्क्ते समस्तकरणैः हृदि तत् सदृक्षान् ।

स्वप्ने सुषुप्तः उपसंहरते सः एकः

स्मृति अन्वयात् त्रिगुणवृत्तिदृक् इन्द्रिय ईशः ॥ 32॥

एवं विमृश्य गुणतः मनसः त्र्यवस्था

मत् मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।

सञ्छिद्य हार्दं अनुमानस्त् उक्तितीक्ष्ण

ज्ञानासिना भजतः मा अखिलसंशयाधिम् ॥ 33॥

ईक्षेत विभ्रमं इदं मनसः विलासम्

दृष्टं विनष्टं अतिलोलं अलातचक्रम् ।

विज्ञानं एकं उरुधा इव विभाति माया

स्वप्नः त्रिधा गुणविसर्गकृतः विकल्पः ॥ 34॥

दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्णः

तूष्णीं भवेत् निजसुख अनुभवः निरीहः ।

सन्दृश्यते क्व च यदि इदं अवस्तुबुद्ध्या

त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिः आनिपातात् ॥ 35॥

देहं च नश्वरं अवस्थितं उत्थितं वा

सिद्धः न पश्यति यतः अध्यगमत्स्वरूपम् ।

दैवात् अपेतं उत दैवशात् उपेतम्

वासः यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ 36॥

देहः अपि दैववशगः खलु कर्म यावत्

स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षतः एव सासुः ।

तं अप्रपञ्चं अधिरूढसमाधियोगः

स्वाप्नं पुनः न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ 37॥

मया एतत् उक्तं वः विप्राः गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयोः ।

जानीतं आगतं यज्ञं युष्मत् धर्मविवक्षया ॥ 38॥

अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।

परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेः दमस्य च ॥ 39॥

मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।

सुहृदं प्रियं आत्मानं साम्य असङ्ग आदयः गुणाः ॥ 40॥

इति मे छिन्नसन्देहाः मुनयः सनक आदयः ।

सभाजयित्वा परया भक्त्या अगृणत संस्तवैः ॥ 41॥

तैः अहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परम ऋषिभिः ।

प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ॥ 42॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

हंसगीतानिरूपणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ 13॥

अथ चतुर्दशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।

तेषां विकल्पप्राधान्यं उत अहो एकमुख्यता ॥ 1॥

भवत् उदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगः अनपेक्षितः ।

निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वयि आविशेत् मनः ॥ 2॥

श्रीभगवान् उवाच ।

कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसञ्ज्ञिता ।

मया आदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मः यस्यां मदात्मकः ॥ 3॥

तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।

ततः भृगु आदयः अगृह्णन् सप्तब्रह्ममहर्षयः ॥ 4॥

तेभ्यः पितृभ्यः तत् पुत्राः देवदानवगुह्यकाः ।

मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः ॥ 5॥

किन्देवाः किन्नराः नागाः रक्षः किम्पुरुष आदयः ।

बह्व्यः तेषां प्रकृतयः रजःसत्त्वतमोभुवः ॥ 6॥

याभिः भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयः तथा ।

यथाप्रकृति सर्वेषां चित्राः वाचः स्रवन्ति हि ॥ 7॥

एवं प्रकृतिवैचित्र्यात् भिद्यन्ते मतयः नृणाम् ।

पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाखण्डमतयः अपरे ॥ 8॥

मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।

श्रेयः वदन्ति अनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ 9॥

धर्मं एके यशः च अन्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।

अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् ।

केचित् यज्ञतपोदानं व्रतानि नियम अन्यमान् ॥ 10॥

आदि अन्तवन्तः एव एषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।

दुःख उदर्काः तमोनिष्ठाः क्षुद्र आनन्दाः शुच अर्पिताः ॥

11॥

मयि अर्पित मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।

मया आत्मना सुखं यत् तत् कुतः स्यात् विषय आत्मनाम् ॥

12॥

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।

मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमयाः दिशः ॥ 13॥

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यम्

न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।

न योगसिद्धीः अपुनर्भवं वा

मयि अर्पित आत्मा इच्छति मत् विना अन्यत् ॥ 14॥

न तथा मे प्रियतमः आत्मयोनिः न शङ्करः ।

न च सङ्कर्षणः न श्रीः न एव आत्मा च यथा भवान् ॥ 15॥

निरपेक्षं मुनिं शातं निर्वैरं समदर्शनम् ।

अनुव्रजामि अहं नित्यं पूयेयेति अङ्घ्रिरेणुभिः ॥ 16॥

निष्किञ्चना मयि अनुरक्तचेतसः

शान्ताः महान्तः अखिलजीववत्सलाः ।

कामैः अनालब्धधियः जुषन्ति यत्

तत् नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥ 17॥

बाध्यमानः अपि मद्भक्तः विषयैः अजितेन्द्रियः ।

प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैः न अभिभूयते ॥ 18॥

यथा अग्निः सुसमृद्ध अर्चिः करोति एधांसि भस्मसात् ।

तथा मद्विषया भक्तिः उद्धव एनांसि कृत्स्नशः ॥ 19॥

न साधयति मां योगः न साङ्ख्यं धर्मः उद्धव ।

न स्वाध्यायः तपः त्यागः यथा भक्तिः मम ऊर्जिता ॥ 20॥

भक्त्या अहं एकया ग्राह्यः श्रद्धया आत्मा प्रियः सताम् ।

भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकान् अपि सम्भवात् ॥ 21॥

धर्मः सत्यदया उपेतः विद्या वा तपसान्विता ।

मद्भ्क्त्यापेतं आत्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ 22॥

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।

विनानन्द अश्रुकलया शुध्येत् भक्त्या विनाशयः ॥ 23॥

वाक् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तम्

रुदति अभीक्ष्णं हसति क्वचित् च ।

विलज्जः उद्गायति नृत्यते च

मद्भक्तियुक्तः भुवनं पुनाति ॥ 24॥

यथा अग्निना हेम मलं जहाति

ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् ।

आत्मा च कर्मानुशयं विधूय

मद्भक्तियोगेन भजति अथः माम् ॥ 25॥

यथा यथा आत्मा परिमृज्यते असौ

मत्पुण्यगाथाश्रवण अभिधानैः ।

तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मम्

चक्षुः यथा एव अञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ 26॥

विषयान् ध्यायतः चित्तं विषयेषु विषज्जते ।

मां अनुस्मरतः चित्तं मयि एव प्रविलीयते ॥ 27॥

तस्मात् असत् अभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।

हित्वा मयि समाधत्स्व मनः मद्भावभावितम् ॥ 28॥

स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरतः आत्मवान् ।

क्षेमे विविक्तः आसीनः चिन्तयेत् मां अतन्द्रितः ॥ 29॥

न तथा अस्य भवेत् क्लेशः बन्धः च अन्यप्रसङ्गतः ।

योषित् सङ्गात् यथा पुंसः यथा तत् सङ्गिसङ्गतः ॥ 30॥

उद्धवः उवाच ।

यथा त्वां अरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।

ध्यायेत् मुमुक्षुः एतत् मे ध्यानं मे वक्तुं अर्हसि ॥ 31॥

श्रीभगवान् उवाच ।

समः आसनः आसीनः समकायः यथासुखम् ।

हस्तौ उत्सङ्गः आधाय स्वनासाग्रकृत ईक्षणः ॥ 32॥

प्राणस्य शोधयेत् मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।

विपर्ययेण अपि शनैः अभ्यसेत् निर्जितेन्द्रियः ॥ 33॥

हृदि अविच्छिन्नं ओङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् ।

प्राणेन उदीर्य तत्र अथ पुनः संवेशयेत् स्वरम् ॥ 34॥

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणं एव समभ्यसेत् ।

दशकृत्वः त्रिषवणं मासात् अर्वाक् जित अनिलः ॥35॥

हृत्पुण्डरीकं अन्तस्थं ऊर्ध्वनालं अधोमुखम् ।

ध्यात्वा ऊर्ध्वमुखं उन्निद्रं अष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ 36॥

कर्णिकायां न्यसेत् सूर्यसोमाग्नीन् उत्तरोत्तरम् ।

वह्निमध्ये स्मरेत् रूपं मम एतत् ध्यानमङ्गलम् ॥ 37॥

समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।

सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम् ॥ 38॥

समान कर्ण विन्यस्त स्फुरन् मकर कुण्डलम् ।

हेम अम्बरं घनश्यामं श्रीवत्स श्रीनिकेतनम् ॥ 39॥

शङ्ख चक्र गदा पद्म वनमाला विभूषितम् ।

नूपुरैः विलसत् पादं कौस्तुभ प्रभया युतम् ॥ 40॥

द्युमत् किरीट कटक कटिसूत्र अङ्गद अयुतम् ।

सर्वाङ्ग सुन्दरं हृद्यं प्रसाद सुमुख ईक्षणम् ॥ 41॥

सुकुमारं अभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनः दधत् ।

इन्द्रियाणि इन्द्रियेभ्यः मनसा आकृष्य तत् मनः ।

बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेत् मयि सर्वतः ॥ 42॥

तत् सर्व व्यापकं चित्तं आकृष्य एकत्र धारयेत् ।

न अन्यानि चिन्तयेत् भूयः सुस्मितं भावयेत् मुखम् ॥ 43॥

तत्र लब्धपदं चित्तं आकृष्य व्योम्नि धारयेत् ।

तत् च त्यक्त्वा मदारोहः न किञ्चित् अपि चिन्तयेत् ॥ 44॥

एवं समाहितमतिः मां एव आत्मानं आत्मनि ।

विचष्टे मयि सर्वात्मत् ज्योतिः ज्योतिषि संयुतम् ॥ 45॥

ध्यानेन इत्थं सुतीव्रेण युञ्जतः योगिनः मनः ।

संयास्यति आशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञान क्रिया भ्रमः ॥ 46॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

भक्तिरहस्यावधारणयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ 14॥

अथ पञ्चदशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः

मयि धारयतः चेतः उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥ 1॥

उद्धवः उवाच ।

कया धारणया कास्वित् कथंस्वित् सिद्धिः अच्युत ।

कति वा सिद्धयः ब्रूहि योगिनां सिद्धिदः भवान् ॥ 2॥

श्रीभगवान् उवाच ।

सिद्धयः अष्टादश प्रोक्ता धारणायोगपारगैः ।

तासां अष्टौ मत् प्रधानाः दशः एव गुणहेतवः ॥ 3॥

अणिमा महिमा मूर्तेः लघिमा प्राप्तिः इन्द्रियैः ।

प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणं ईशिता ॥ 4॥

गुणेषु असङ्गः वशिता यत् कामः तत् अवस्यति ।

एताः मे सिद्धयः सौम्य अष्टौ उत्पत्तिकाः मताः ॥ 5॥

अनूर्मिमत्त्वं देहे अस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् ।

मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ 6॥

स्वच्छन्दमृत्युः देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् ।

यथासङ्कल्पसंसिद्धिः आज्ञाप्रतिहता गतिः ॥ 7॥

त्रिकालज्ञत्वं अद्वन्द्वं परचित्तादि अभिज्ञता ।

अग्नि अर्क अम्बु विष आदीनां प्रतिष्टम्भः अपराजयः ॥ 8॥

एताः च उद्देशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः ।

यया धारणया या स्यात् यथा वा स्यात् निबोध मे ॥ 9॥

भूतसूक्ष्म आत्मनि मयि तन्मात्रं धारयेत् मनः ।

अणिमानं अवाप्नोति तन्मात्र उपासकः मम ॥ 10॥

महति आत्मन् मयि परे यथासंस्थं मनः दधत् ।

महिमानं अवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ 11॥

परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् ।

कालसूक्ष्मात्मतां योगी लघिमानं अवाप्नुयात् ॥ 12॥

धारयन् मयि अहन्तत्त्वे मनः वैकारिके अखिलम् ।

सर्वेन्द्रियाणां आत्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ॥ 13॥

महति आत्मनि यः सूत्रे धारयेत् मयि मानसम् ।

प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दते अव्यक्तजन्मनः ॥ 14॥

विष्णौ त्र्यधि ईश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे ।

सः ईशित्वं अवाप्नोति क्षेत्रक्षेत्रज्ञचोदनाम् ॥ 15॥

नारायणे तुरीयाख्ये भगवत् शब्दशब्दिते ।

मनः मयि आदधत् योगी मत् धर्माः वहितां इयात् ॥ 16॥

निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ।

परमानन्दं आप्नोति यत्र कामः अवसीयते ॥ 17॥

श्वेतदीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।

धारयन् श्वेततां याति षडूर्मिरहितः नरः ॥ 18॥

मयि आकाश आत्मनि प्राणे मनसा घोषं उद्वहन् ।

तत्र उपलब्धा भूतानां हंसः वाचः श्रुणोति असौ ॥ 19॥

चक्षुः त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारं अपि चक्षुषि ।

मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् ॥ 20॥

मनः मयि सुसंयोज्य देहं तदनु वायुना ।

मद्धारण अनुभावेन तत्र आत्मा यत्र वै मनः ॥ 21॥

यदा मनः उपादाय यत् यत् रूपं बुभूषति ।

तत् तत् भवेत् मनोरूपं मद्योगबलं आश्रयः ॥ 22॥

परकायं विशन् सिद्धः आत्मानं तत्र भावयेत् ।

पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणः वायुभूतः षडङ्घ्रिवत् ॥ 23॥

पार्ष्ण्या आपीड्य गुदं प्राणं हृत् उरः कण्ठ मूर्धसु ।

आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वा उत्सृजेत् तनुम् ॥ 24॥

विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् ।

विमानेन उपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्तीः सुरस्त्रियः ॥ 25॥

यथा सङ्कल्पयेत् बुद्ध्या यदा वा मत्परः पुमान् ।

मयि सत्ये मनः युञ्जन् तथा तत् समुपाश्नुते ॥ 26॥

यः वै मद्भावं आपन्नः ईशितुः वशितुः पुमान् ।

कुतश्चित् न विहन्येत तस्य च आज्ञा यथा मम ॥ 27॥

मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनः धारणाविदः ।

तस्य त्रैकालिकी बुद्धिः जन्म मृत्यु उपबृंहिता ॥ 28॥

अग्नि आदिभिः न हन्येत मुनेः योगं अयं वपुः ।

मद्योगश्रान्तचित्तस्य यादसां उदकं यथा ॥ 29॥

मद्विभूतिः अभिध्यायन् श्रीवत्स अस्त्रबिभूषिताः ।

ध्वजातपत्रव्यजनैः सः भवेत् अपराजितः ॥ 30॥

उपासकस्य मां एवं योगधारणया मुनेः ।

सिद्धयः पूर्वकथिताः उपतिष्ठन्ति अशेषतः ॥ 31॥

जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वास आत्मनः मुनेः ।

मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुर्लभा ॥ 32॥

अन्तरायान् वदन्ति एताः युञ्जतः योगं उत्तमम् ।

मया सम्पद्यमानस्य कालक्षेपणहेतवः ॥ 33॥

जन्म ओषधि तपो मन्त्रैः यावतीः इह सिद्धयः ।

योगेन आप्नोति ताः सर्वाः न अन्यैः योगगतिं व्रजेत् ॥ 34॥

सर्वासां अपि सिद्धीनां हेतुः पतिः अहं प्रभुः ।

अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ 35॥

अहं आत्मा अन्तरः बाह्यः अनावृतः सर्वदेहिनाम् ।

यथा भूतानि भूतेषु बहिः अन्तः स्वयं तथा ॥ 36॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

सिद्धनिरूपणयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ 15॥

अथ षोडशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

त्वं ब्रह्म परमं साक्षात् अनादि अनन्तं अपावृतम् ।

सर्वेषां अपि भावानां त्राणस्थिति अप्यय उद्भवः ॥ 1॥

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयं अकृत आत्मभिः ।

उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणाः ॥ 2॥

येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।

उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तत् वदस्व मे ॥ 3॥

गूढः चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।

न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ 4॥

याः काः च भूमौ दिवि वै रसायाम्

विभूतयः दिक्षु महाविभूते ।

ताः मह्यं आख्याहि अनुभाविताः ते

नमामि ते तीर्थ पद अङ्घ्रिपद्मम् ॥ 5॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एवं एतत् अहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।

युयुत्सुना विनशने सपत्नैः अर्जुनेन वै ॥ 6॥

ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यं अधर्मं राज्यहेतुकम् ।

ततः निवृत्तः हन्ता अहं हतः अयं इति लौकिकः ॥ 7॥

सः तदा पुरुषव्याघ्रः युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।

अभ्यभाषत मां एवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ 8॥

अहं आत्मा उद्धव आमीषां भूतानां सुहृत् ईश्वरः ।

अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थिति उद्भव अप्ययः ॥ 9॥

अहं गतिः गतिमतां कालः कलयतां अहम् ।

गुणानां च अपि अहं साम्यं गुणिन्या उत्पत्तिकः गुणः ॥ 10॥

गुणिनां अपि अहं सूत्रं महतां च महान् अहम् ।

सूक्ष्माणां अपि अहं जीवः दुर्जयानां अहं मनः ॥ 11॥

हिरण्यगर्भः वेदानां मन्त्राणां प्रणवः त्रिवृत् ।

अक्षराणां अकारः अस्मि पदानि छन्दसां अहम् ॥ 12॥

इन्द्रः अहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।

आदित्यानां अहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ 13॥

ब्रह्मर्षीणां भृगुः अहं राजर्षीणां अहं मनुः ।

देवर्षिणां नारदः अहं हविर्धानि अस्मि धेनुषु ॥ 14॥

सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णः अहं पतत्रिणाम् ।

प्रजापतीनां दक्षः अहं पितॄणां अहं अर्यमा ॥ 15॥

मां विद्धि उद्धव दैत्यानां प्रह्लादं असुरेश्वरम् ।

सोमं नक्षत्र ओषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ 16॥

ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् ।

तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ 17॥

उच्चैःश्रवाः तुरङ्गाणां धातूनां अस्मि काञ्चनम् ।

यमः संयमतां च अहं सर्पाणां अस्मि वासुकिः ॥ 18॥

नागेन्द्राणां अनन्तः अहं मृगेन्द्रः श‍ऋङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।

आश्रमाणां अहं तुर्यः वर्णानां प्रथमः अनघ ॥ 19॥

तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसां अहम् ।

आयुधानां धनुः अहं त्रिपुरघ्नः धनुष्मताम् ॥ 20॥

धिष्ण्यानां अस्मि अहं मेरुः गहनानां हिमालयः ।

वनस्पतीनां अश्वत्थः ओषधीनां अहं यवः ॥ 21॥

पुरोधसां वसिष्ठः अहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।

स्कन्दः अहं सर्वसेनान्यां अग्रण्यां भगवान् अजः ॥ 22॥

यज्ञानां ब्रह्मयज्ञः अहं व्रतानां अविहिंसनम् ।

वायु अग्नि अर्क अम्बु वाक् आत्मा शुचीनां अपि अहं शुचिः ॥ 23॥

योगानां आत्मसंरोधः मन्त्रः अस्मि विजिगीषताम् ।

आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥ 24॥

स्त्रीणां तु शतरूपा अहं पुंसां स्वायम्भुवः मनुः ।

नारायणः मुनीनां च कुमारः ब्रह्मचारिणाम् ॥ 25॥

धर्माणां अस्मि सन्न्यासः क्षेमाणां अबहिः मतिः ।

गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानां अजः तु अहम् ॥ 26॥

संवत्सरः अस्मि अनिमिषां ऋतूनां मधुमाधवौ ।

मासानां मार्गशीर्षः अहं नक्षत्राणां तथा अभिजित् ॥ 27॥

अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलः असितः ।

द्वैपायनः अस्मि व्यासानां कवीनां काव्यः आत्मवान् ॥ 28॥

वासुदेवः भगवतां त्वं भागवतेषु अहम् ।

किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याघ्राणां सुदर्शनः ॥ 29॥

रत्नानां पद्मरागः अस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम् ।

कुशः अस्मि दर्भजातीनां गव्यं आज्यं हविष्षु अहम् ॥

30॥

व्यवसायिनां अहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।

तितिक्षा अस्मि तितिक्षणां सत्त्वं सत्त्ववतां अहम् ॥ 31॥

ओजः सहोबलवतां कर्म अहं विद्धि सात्त्वताम् ।

सात्त्वतां नवमूर्तीनां आदिमूर्तिः अहं परा ॥ 32॥

विश्वावसुः पूर्वचित्तिः गन्धर्व अप्सरसां अहम् ।

भूधराणां अहं स्थैर्यं गन्धमात्रं अहं भुवः ॥ 33॥

अपां रसः च परमः तेजिष्ठानां विभावसुः ।

प्रभा सूर्य इन्दु ताराणां शब्दः अहं नभसः परः ॥ 34॥

ब्रह्मण्यानां बलिः अहं विराणां अहं अर्जुनः ।

भूतानां स्थितिः उत्पत्तिः अहं वै प्रतिसङ्क्रमः ॥ 35॥

गति उक्ति उत्सर्ग उपादानं आनन्द स्पर्श लक्षणम् ।

आस्वाद श्रुति अवघ्राणं अहं सर्वेन्द्रिय इन्द्रियम् ॥ 36॥

पृथिवी वायुः आकाशः आपः ज्योतिः अहं महान् ।

विकारः पुरुषः अव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ।

अहं एतत् प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं सत्त्वविनिश्चयः ॥ 37॥

मया ईश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।

सर्वात्मना अपि सर्वेण न भावः विद्यते क्वचित् ॥ 38॥

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।

न तथा मे विभूतीनां सृजतः अण्डानि कोटिशः ॥ 39॥

तेजः श्रीः कीर्तिः ऐश्वर्यं ह्रीः त्यागः सौभगं भगः ।

वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मे अंशकः ॥ 40॥

एताः ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः ।

मनोविकाराः एव एते यथा वाचा अभिधीयते ॥ 41॥

वाचं यच्छ मनः यच्छ प्राणानि यच्छ इन्द्रियाणि च ।

आत्मानं आत्मना यच्छ न भूयः कल्पसे अध्वने ॥ 42॥

यः वै वाक् मनसि सम्यक् असंयच्छन् धिया यतिः ।

तस्य व्रतं तपः दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ 43॥

तस्मात् मनः वचः प्राणान् नियच्छेत् मत् परायणः ।

मत् भक्ति युक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥ 44॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

विभूतियोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ 16॥

अथ सप्तदशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

यः त्वया अभितः पूर्वं धर्मः त्वत् भक्तिलक्षणः ।

वर्णाश्रम आचारवतां सर्वेषां द्विपदां अपि ॥ 1॥

यथा अनुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिः नृणां भवेत् ।

स्वधर्मेण अरविन्दाक्ष तत् समाख्यातुं अर्हसि ॥ 2॥

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।

यत् तेन हंसरूपेण ब्रह्मणे अभ्यात्थ माधव ॥ 3॥

सः इदानीं सुमहता कालेन अमित्रकर्शन ।

न प्रायः भविता मर्त्यलोके प्राक् अनुशासितः ॥ 4॥

वक्ता कर्ता अविता न अन्यः धर्मस्य अच्युत ते भुवि ।

सभायां अपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥ 5॥

कर्त्रा अवित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन ।

त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥ 6॥

तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मः त्वत् भक्तिलक्षणः ।

यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ 7॥

श्रीशुकः उवाच ।

इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः सः भगवान् हरिः ।

प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान् ॥ 8॥

श्रीभगवान् उवाच ।

धर्म्यः एष तव प्रश्नः नैःश्रेयसकरः नृणाम् ।

वर्णाश्रम आचारवतां तं उद्धव निबोध मे ॥ 9॥

आदौ कृतयुगे वर्णः नृणां हंसः इति स्मृतः ।

कृतकृत्याः प्रजाः जात्याः तस्मात् कृतयुगं विदुः ॥ 10॥

वेदः प्रणवः एव अग्रे धर्मः अहं वृषरूपधृक् ।

उपासते तपोनिष्ठां हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥ 11॥

त्रेतामुखे महाभाग प्राणात् मे हृदयात् त्रयी ।

विद्या प्रादुः अभूत् तस्याः अहं आसं त्रिवृन्मखः ॥ 12॥

विप्र क्षत्रिय विट् शूद्राः मुख बाहु उरु पादजाः ।

वैराजात् पुरुषात् जाताः यः आत्माचारलक्षणाः ॥ 13॥

गृहाश्रमः जघनतः ब्रह्मचर्यं हृदः मम ।

वक्षःस्थानात् वने वासः न्यासः शीर्षणि संस्थितः ॥ 14॥

वर्णानां आश्रमाणां च जन्मभूमि अनुसारिणीः ।

आसन् प्रकृतयः नॄणां नीचैः नीच उत्तम उत्तमाः ॥ 15॥

शमः दमः तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिः आर्जवम् ।

मद्भक्तिः च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयः तु इमाः ॥ 16॥

तेजः बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षा औदार्यं उद्यमः ।

स्थैर्यं ब्रह्मणि अत ऐश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयः तु इमाः ॥

17॥

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भः ब्रह्मसेवनम् ।

अतुष्टिः अर्थ उपचयैः वैश्यप्रकृतयः तु इमाः ॥ 18॥

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां च अपि अमायया ।

तत्र लब्धेन सन्तोषः शूद्रप्रकृतयः तु इमाः ॥ 19॥

अशौचं अनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।

कामः क्रोधः च तर्षः च स्वभावः अन्तेवसायिनाम् ॥ 20॥

अहिंसा सत्यं अस्तेयं अकामक्रोधलोभता ।

भूतप्रियहितेहा च धर्मः अयं सार्ववर्णिकः ॥ 21॥

द्वितीयं प्राप्य अनुपूर्व्यात् जन्म उपनयनं द्विजः ।

वसन् गुरुकुले दान्तः ब्रह्म अधीयीत च आहुतः ॥ 22॥

मेखला अजिन दण्ड अक्ष ब्रह्मसूत्र कमण्डलून् ।

जटिलः अधौतदद्वासः अरक्तपीठः कुशान् दधत् ॥ 23॥

स्नान भोजन होमेषु जप उच्चारे च वाग्यतः ।

न च्छिन्द्यात् नख रोमाणि कक्ष उपस्थगतानि अपि ॥ 24॥

रेतः न अवरिकेत् जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।

अवकीर्णे अवगाह्य अप्सु यतासुः त्रिपदीं जपेत् ॥ 25॥

अग्नि अर्क आचार्य गो विप्र गुरु वृद्ध सुरान् शुचिः ।

समाहितः उपासीत सन्ध्ये च यतवाक् जपन् ॥ 26॥

आचार्यं मां विजानीयात् न अवमन्येत कर्हिचित् ।

न मर्त्यबुद्धि आसूयेत सर्वदेवमयः गुरुः ॥ 27॥

सायं प्रातः उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् ।

यत् च अन्यत् अपि अनुज्ञातं उपयुञ्जीत संयतः ॥ 28॥

शुश्रूषमाणः आचार्यं सदा उपासीत नीचवत् ।

यान शय्या आसन स्थानैः न अतिदूरे कृताञ्जलिः ॥ 29॥

एवंवृत्तः गुरुकुले वसेत् भोगविवर्जितः ।

विद्या समाप्यते यावत् बिभ्रत् व्रतं अखण्डितम् ॥ 30॥

यदि असौ छन्दसां लोकं आरोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।

गुरवे विन्यसेत् देहं स्वाध्यायार्थं वृहत् व्रतः ॥ 31॥

अग्नौ गुरौ आत्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् ।

अपृथक् धीः उपासीत ब्रह्मवर्चस्वी अकल्मषः ॥ 32॥

स्त्रीणां निरीक्षण स्पर्श संलाप क्ष्वेलन आदिकम् ।

प्राणिनः मिथुनीभूतान् अगृहस्थः अग्रतः त्यजेत् ॥ 33॥

शौचं आचमनं स्नानं सन्ध्या उपासनं आर्जवम् ।

तीर्थसेवा जपः अस्पृश्य अभक्ष्य असम्भाष्य वर्जनम् ॥

34॥

सर्व आश्रम प्रयुक्तः अयं नियमः कुलनन्दन।

मद्भावः सर्बभूतेषु मनोवाक्काय संयमः ॥ 35॥

एवं बृहत् व्रतधरः ब्राह्मणः अग्निः इव ज्वलन् ।

मद्भक्तः तीव्रतपसा दग्धकर्म आशयः अमलः ॥ 36॥

अथ अनन्तरं आवेक्ष्यन् यथा जिज्ञासित आगमः ।

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायत् गुरु अनुमोदितः ॥ 37॥

गृहं वनं वा उपविशेत् प्रव्रजेत् वा द्विज उत्तमः ।

आश्रमात् आश्रमं गच्छेत् न अन्यथा मत्परः चरेत् ॥ 38॥

गृहार्थी सदृशीं भार्यां उद्वहेत् अजुगुप्सिताम् ।

यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णां अनुक्रमात् ॥ 39॥

इज्य अध्ययन दानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ।

प्रतिग्रहः अध्यापनं च ब्राह्मणस्य एव याजनम् ॥ 40॥

प्रतिग्रहं मन्यमानः तपः तेजोयशोनुदम् ।

अन्याभ्यां एव जीवेत शिलैः वा दोषदृक् तयोः ॥ 41॥

ब्राह्मणस्य हि देहः अयं क्षुद्रकामाय न इष्यते ।

कृच्छ्राय तपसे च इह प्रेत्य अनन्तसुखाय च ॥ 42॥

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तः

धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।

मयि अर्पितात्मा गृहः एव तिष्ठन्

न अतिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम् ॥ 43॥

समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् ।

तान् उद्धरिष्ये न चिरात् आपद्भ्यः नौः इव अर्णवात् ॥ 44॥

सर्वाः समुद्धरेत् राजा पिता इव व्यसनात् प्रजाः ।

आत्मानं आत्मना धीरः यथा गजपतिः गजान् ॥ 45॥

एवंविधः नरपतिः विमानेन अर्कवचसा ।

विधूय इह अशुभं कृत्स्नं इन्द्रेण सह मोदते ॥ 46॥

सीदन् विप्रः वणिक् वृत्त्या पण्यैः एव आपदं तरेत् ।

खड्गेन वा आपदाक्रान्तः न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ 47॥

वैश्यवृत्त्या तु राजन् यः जीवेत् मृगयया आपदि ।

चरेत् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ 48॥

शूद्रवृत्तिं भजेत् वैश्यः शूद्रः कारुकटप्रियाम् ।

कृच्छ्रात् मुक्तः न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ 49॥

वेद अध्याय स्वधा स्वाहा बलि अन्न आद्यैः यथा उदयम् ।

देवर्षि पितृभूतानि मद्रूपाणि अन्वहं यजेत् ॥ 50॥

यदृच्छया उपपन्नेन शुक्लेन उपार्जितेन वा ।

धनेन अपीडयन् भृत्यान् न्यायेन एव आहरेत् क्रतून् ॥ 51॥

कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्बि अपि ।

विपश्चित् नश्वरं पश्येत् अदृष्टं अपि दृष्टवत् ॥ 52॥

पुत्र दारा आप्त बन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः ।

अनुदेहं वियन्ति एते स्वप्नः निद्रानुगः यथा ॥ 53॥

इत्थं परिमृशन् मुक्तः गृहेषु अतिथिवत् वसन् ।

न गृहैः अनुबध्येत निर्ममः निरहङ्कृतः ॥ 54॥

कर्मभिः गृहं एधीयैः इष्ट्वा मां एव भक्तिमान् ।

तिष्ठेत् वनं वा उपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ 55॥

यः तु आसक्तं अतिः गेहे पुत्र वित्तैषण आतुरः ।

स्त्रैणः कृपणधीः मूढः मम अहं इति बध्यते ॥ 56॥

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजा आत्मजाः ।

अनाथाः मां ऋते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥ 57॥

एवं गृह आशय आक्षिप्त हृदयः मूढधीः अयम् ।

अतृप्तः तान् अनुध्यायन् मृतः अन्धं विशते तमः ॥ 58॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

ब्रह्मचर्यगृहस्थकर्मधर्मनिरूपणे सप्तदशोऽध्यायः ॥

17॥

अथ अष्टादशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सह एव वा ।

वनः एव वसेत् शान्तः तृतीयं भागं आयुषः ॥ 1॥

कन्दमूलफलैः वन्यैः मेध्यैः वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।

वसीत वल्कलं वासः तृणपर्ण अजिनानि च ॥ 2॥

केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयात् अतः ।

न धावेत् अप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः ॥ 3॥

ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड् जले ।

आकण्ठमग्नः शिशिरः एवंवृत्तः तपश्चरेत् ॥ 4॥

अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वं अथ अपि वा ।

उलूखल अश्मकुट्टः वा दन्त उलूखलः एव वा ॥ 5॥

स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वं आत्मनः वृत्तिकारणम् ।

देशकालबल अभिज्ञः न आददीत अन्यदा आहृतम् ॥ 6॥

वन्यैः चरुपुरोडाशैः निर्वपेत् कालचोदितान् ।

न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ 7॥

अग्निहोत्रं च दर्शः च पूर्णमासः च पूर्ववत् ।

चातुर्मास्यानि च मुनेः आम्नातानि च नैगमैः ॥ 8॥

एवं चीर्णेन तपसा मुनिः धमनिसन्ततः ।

मां तपोमयं आराध्य ऋषिलोकात् उपैति माम् ॥ 9॥

यः तु एतत् कृच्छ्रतः चीर्णं तपः निःश्रेयसं महत् ।

कामाय अल्पीयसे युञ्ज्यात् वालिशः कः अपरः ततः ॥ 10॥

यदा असौ नियमे अकल्पः जरया जातवेपथुः ।

आत्मनि अग्नीन् समारोप्य मच्चित्तः अग्निं समाविशेत् ॥ 11॥

यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरय आत्मसु ।

विरागः जायते सम्यक् न्यस्त अग्निः प्रव्रजेत् ततः ॥ 12॥

इष्ट्वा यथा उपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वं ऋत्विजे ।

अग्नीन् स्वप्राणः आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ 13॥

विप्रस्य वै सन्न्यसतः देवाः दारादिरूपिणः ।

विघ्नान् कुर्वन्ति अयं हि अस्मान् आक्रम्य समियात् परम् ॥ 14॥

बिभृयात् चेत् मुनिः वासः कौपीन आच्छादनं परम् ।

त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यां अन्यत् किञ्चित् अनापदि ॥ 15॥

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेत् जलम् ।

सत्यपूतां वदेत् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ 16॥

मौन अनीहा अनिल आयामाः दण्डाः वाक् देह चेतसाम् ।

नहि एते यस्य सन्ति अङ्गः वेणुभिः न भवेत् यतिः ॥ 17॥

भिक्षां चतुषु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयन् चरेत् ।

सप्तागारान् असङ्क्लृप्तान् तुष्येत् लब्धेन तावता ॥ 18॥

बहिः जलाशयं गत्वा तत्र उपस्पृश्य वाग्यतः ।

विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीत अशेषं आहृतम् ॥ 19॥

एकः चरेत् महीं एतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।

आत्मक्रीडः आत्मरतः आत्मवान् समदर्शनः ॥ 20॥

विविक्तक्षेमशरणः मद्भावविमलाशयः ।

आत्मानं चिन्तयेत् एकं अभेदेन मया मुनिः ॥ 21॥

अन्वीक्षेत आत्मनः बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया ।

बन्धः इन्द्रियविक्षेपः मोक्षः एषां च संयमः ॥ 22॥

तस्मात् नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेत् मुनिः ।

विरक्तः क्षुल्लकामेभ्यः लब्ध्वा आत्मनि सुखं महत् ॥ 23॥

पुरग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशन् चरेत् ।

पुण्यदेशसरित् शैलवन आश्रमवतीं महीम् ॥ 24॥

वानप्रस्थ आश्रम पदेषु अभीक्ष्णं भैक्ष्यं आचरेत् ।

संसिध्यत्याश्वसम्मोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा ॥ 25॥

न एतत् वस्तुतया पश्येत् दृश्यमानं विनश्यति ।

असक्तचित्तः विरमेत् इह अमुत्र चिकीर्षितात् ॥ 26॥

यत् एतत् आत्मनि जगत् मनोवाक्प्राणसंहतम् ।

सर्वं माया इति तर्केण स्वस्थः त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ 27॥

ज्ञाननिष्ठः विरक्तः वा मद्भक्तः वा अनपेक्षकः ।

सलिङ्गान् आश्रमां त्यक्त्वा चरेत् अविधिगोचरः ॥ 28॥

बुधः बालकवत् क्रीडेत् कुशलः जडवत् चरेत् ।

वदेत् उन्मत्तवत् विद्वान् गोचर्यां नैगमः चरेत् ॥ 29॥

वेदवादरतः न स्यात् न पाखण्डी न हैतुकः ।

शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ 30॥

न उद्विजेत जनात् धीरः जनं च उद्वेजयेत् न तु ।

अतिवादान् तितिक्षेत न अवमन्येत कञ्चन ।

देहं उद्दिश्य पशुवत् वैरं कुर्यात् न केनचित् ॥ 31॥

एकः एव परः हि आत्मा भूतेषु आत्मनि अवस्थितः ।

यथा इन्दुः उदपात्रेषु भूतानि एकात्मकानि च ॥ 32॥

अलब्ध्वा न विषीदेत काले काले अशनं क्वचित् ।

लब्ध्वा न हृष्येत् धृतिं आनुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ 33॥

आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् ।

तत्त्वं विमृश्यते तेन तत् विज्ञाय विमुच्यते ॥ 34॥

यत् ऋच्छया उपपन्नात् अन्नं अद्यात् श्रेष्ठं उत अपरम् ।

तथा वासः तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेत् मुनिः ॥ 35॥

शौचं आचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् ।

अन्यान् च नियमान् ज्ञानी यथा अहं लीलया ईश्वरः ॥ 36॥

नहि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता ।

आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिः ततः सम्पद्यते मया ॥ 37॥

दुःख उदर्केषु कामेषु जातनिर्वेदः आत्मवान् ।

अजिज्ञासित मद्धर्मः गुरुं मुनिं उपाव्रजेत् ॥ 38॥

तावत् परिचरेत् भक्तः श्रद्धावान् अनसूयकः ।

यावत् ब्रह्म विजानीयात् मां एव गुरुं आदृतः ॥ 39॥

यः तु असंयत षड्वर्गः प्रचण्ड इन्द्रिय सारथिः ।

ज्ञान वैराग्य रहितः त्रिदण्डं उपजीवति ॥ 40॥

सुरान् आत्मानं आत्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा ।

अविपक्व कषायः अस्मात् उष्मात् च विहीयते ॥ 41॥

भिक्षोः धर्मः शमः अहिंसा तपः ईक्षा वनौकसः ।

गृहिणः भूतरक्ष इज्याः द्विजस्य आचार्यसेवनम् ॥ 42॥

ब्रह्मचर्यं तपः शौचं सन्तोषः भूतसौहृदम् ।

गृहस्थस्य अपि ऋतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम् ॥ 43॥

इति मां यः स्वधर्मेण भजन् नित्यं अनन्यभाक् ।

सर्वभूतेषु मद्भावः मद्भक्तिं विन्दते अचिरात् ॥ 44॥

भक्त्या उद्धव अनपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।

सर्व उत्पत्ति अपि अयं ब्रह्म कारणं मा उपयाति सः ॥ 45॥

इति स्वधर्म निर्णिक्त सत्त्वः निर्ज्ञात् मद्गतिः ।

ज्ञान विज्ञान सम्पन्नः न चिरात् समुपैति माम् ॥ 46॥

वर्णाश्रमवतां धर्मः एषः आचारलक्षणः ।

सः एव मद्भक्तियुतः निःश्रेयसकरः परः ॥ 47॥

एतत् ते अभिहितं साधो भवान् पृच्छति यत् च माम् ।

यथा स्वधर्मसंयुक्तः भक्तः मां समियात् परम् ॥ 48॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

वानप्रस्थसन्न्यासधर्मनिरूपणं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ 18॥

अथ एकोनविंशः अध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

यः विद्याश्रुतसम्पन्नः आत्मवान् न अनुमानिकः ।

मायामात्रं इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ 1॥

ज्ञानिनः तु अहं एव इष्टः स्वार्थः हेतुः च सम्मतः ।

स्वर्गः च एव अपवर्गः च न अन्यः अर्थः मदृते प्रियः ॥ 2॥

ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुः मम ।

ज्ञानी प्रियतमः अतः मे ज्ञानेन असौ बिभर्ति माम् ॥ 3॥

तपः तीर्थं जपः दानं पवित्राणि इतराणि च ।

न अलं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता ॥ 4॥

तस्मात् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानं उद्धव ।

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः भज मां भक्तिभावतः ॥ 5॥

ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मां इष्ट्वा आत्मानं आत्मनि ।

सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयः अगमन्॥ 6॥

त्वयि उद्धव आश्रयति यः त्रिविधः विकारः

मायान्तरा आपतति न आदि अपवर्गयोः यत् ।

जन्मादयः अस्य यत् अमी तव तस्य किं स्युः

आदि अन्तयोः यत् असतः अस्ति तत् एव मध्ये ॥ 7॥

उद्धवः उवाच ।

ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथा एतत्

वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम् ।

आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते

त्वत् भक्तियोगं च महत् विमृग्यम् ॥ 8॥

तापत्रयेण अभिहतस्य घोरे

सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश ।

पश्यामि न अन्यत् शरणं तवाङ्घ्रि

द्वन्द्व आतपत्रात् अमृत अभिवर्षात् ॥ 9॥

दष्टं जनं सम्पतितं बिले अस्मिन्

कालाहिना क्षुद्रसुखोः उतर्षम् ।

समुद्धर एनं कृपया अपवर्ग्यैः

वचोभिः आसिञ्च महानुभाव ॥ 10॥

श्रीभगवान् उवाच ।

इत्थं एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।

अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नः अनुश्रुण्वताम् ॥ 11॥

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृत् निधनविह्वलः ।

श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चात् मोक्षधर्मान् अपृच्छत ॥

12॥

तान् अहं ते अभिधास्यामि देवव्रतमुखात् श्रुतान् ।

ज्ञानवैराग्यविज्ञानश्रद्धाभक्ति उपबृंहितान् ॥ 13॥

नव एकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।

ईक्षेत अथ एकं अपि एषु तत् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥ 14॥

एतत् एव हि विज्ञानं न तथा एकेन येन यत् ।

स्थिति उत्पत्ति अपि अयान् पश्येत् भावानां त्रिगुण आत्मनाम् ॥

15॥

आदौ अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यत् अन्वियात् ।

पुनः तत् प्रतिसङ्क्रामे यत् शिष्येत तत् एव सत् ॥ 16॥

श्रुतिः प्रत्यक्षं ऐतिह्यं अनुमानं चतुष्टयम् ।

प्रमाणेषु अनवस्थानात् विकल्पात् सः विरज्यते ॥ 17॥

कर्मणां परिणामित्वात् आविरिञ्चात् अमङ्गलम् ।

विपश्चित् नश्वरं पश्येत् अदृष्टं अपि दृष्टवत् ॥ 18॥

भक्तियोगः पुरा एव उक्तः प्रीयमाणाय ते अनघ ।

पुनः च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परम् ॥ 19॥

श्रद्धा अमृतकथायां मे शश्वत् मत् अनुकीर्तनम् ।

परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥ 20॥

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैः अभिवन्दनम् ।

मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥ 21॥

मदर्थेषु अङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् ।

मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥ 22॥

मदर्थे अर्थ परित्यागः भोगस्य च सुखस्य च ।

इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यत् व्रतं तपः ॥ 23॥

एवं धर्मैः मनुष्याणां उद्धव आत्मनिवेदिनाम् ।

मयि सञ्जायते भक्तिः कः अन्यः अर्थः अस्य अवशिष्यते ॥ 24॥

यदा आत्मनि अर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्व उपबृंहितम् ।

धर्मं ज्ञानं सवैराग्यं ऐश्वर्यं च अभिपद्यते ॥ 25॥

यत् अर्पितं तत् विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति ।

रजस्वलं च आसन् निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥ 26॥

धर्मः मद्भक्तिकृत् प्रोक्तः ज्ञानं च एकात्म्यदर्शनम् ।

गुणेषु असङ्गः वैराग्यं ऐश्वर्यं च अणिं आदयः ॥ 27॥

उद्धवः उवाच ।

यमः कतिविधः प्रोक्तः नियमः वा अरिकर्शन ।

कः शमः कः दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो ॥ 28॥

किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यं ऋतं उच्यते ।

कः त्यागः किं धनं चेष्टं कः यज्ञः का च दक्षिणा ॥

29॥

पुंसः किंस्वित् बलं श्रीमन् भगः लाभः च केशव ।

का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखं एव च ॥

30॥

कः पण्डितः कः च मूर्खः कः पन्थाः उत्पथः च कः ।

कः स्वर्गः नरकः कः स्वित् कः बन्धुः उत किं गृहम् ॥ 31॥

कः आढ्यः कः दरिद्रः वा कृपणः कः ईश्वरः ।

एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि विपरीतान् च सत्पते ॥ 32॥

श्रीभगवान् उवाच ।

अहिंसा सत्यं अस्तेयं असङ्गः ह्रीः असञ्चयः ।

आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमा अभयम् ॥

33।

शौचं जपः तपः होमः श्रद्धा आतिथ्यं मत् अर्चनम् ।

तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिः आचार्यसेवनम् ॥ 34॥

एते यमाः सनियमाः उभयोः द्वादश स्मृताः ।

पुंसां उपासिताः तात यथाकामं दुहन्ति हि ॥ 35॥

शमः मत् निष्ठता बुद्धेः दमः इन्द्रियसंयमः ।

तितिक्षा दुःखसम्मर्षः जिह्वा उपस्थजयः धृतिः ॥ 36॥

दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागः तपः स्मृतम् ।

स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम् ॥ 37॥

ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता ।

कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यासः उच्यते ॥ 38॥

धर्मः इष्टं धनं नॄणां यज्ञः अहं भगवत्तमः ।

दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥ 39॥

भगः मे ऐश्वरः भावः लाभः मद्भक्तिः उत्तमः ।

विद्या आत्मनि भिद अबाधः जुगुप्सा ह्रीः अकर्मसु ॥ 40॥

श्रीः गुणाः नैरपेक्ष्य आद्याः सुखं दुःखसुख अत्ययः ।

दुःखं कामसुख अपेक्षा पण्डितः बन्धमोक्षवित् ॥ 41॥

मूर्खः देह आदि अहं बुद्धिः पन्थाः मत् निगमः स्मृतः ।

उत्पथः चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुण उअदयः ॥ 42॥

नरकः तमः उन्नहः बन्धुः गुरुः अहं सखे ।

गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यः हि आढ्यः उच्यते ॥ 43॥

दरिद्रः यः तु असन्तुष्टः कृपणः यः अजितेन्द्रियः ।

गुणेषु असक्तधीः ईशः गुणसङ्गः विपर्ययः ॥ 44॥

एतः उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः ।

किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः ।

गुणदोष दृशिः दोषः गुणः तु उभयवर्जितः ॥ 45॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुधवसंवादे

एकोनविंशोऽध्यायः ॥ 19॥

अथ विंशः अध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

विधिः च प्रतिषेधः च निगमः हि ईश्वरस्य ते ।

अवेक्षते अरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ 1॥

वर्णाश्रम विकल्पं च प्रतिलोम अनुलोमजम् ।

द्रव्य देश वयः कालान् स्वर्गं नरकं एव च ॥ 2॥

गुण दोष भिदा दृष्टिं अन्तरेण वचः तव ।

निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेध विधि लक्षणम् ॥ 3॥

पितृदेवमनुष्याणां वेदः चक्षुः तव ईश्वर ।

श्रेयः तु अनुपलब्धे अर्थे साध्यसाधनयोः अपि ॥ 4॥

गुणदोषभिदादृष्टिः निगमात् ते न हि स्वतः ।

निगमेन अपवादः च भिदायाः इति हि भ्रमः ॥ 5॥

श्रीभगवान् उवाच ।

योगाः त्रयः मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयोविधित्सया ।

ज्ञानं कर्म च भक्तिः च न उपायः अन्यः अस्ति कुत्रचित् ॥

6॥

निर्विण्णानां ज्ञानयोगः न्यासिनां इह कर्मसु ।

तेषु अनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगः ति कामिनाम् ॥ 7॥

यदृच्छया मत् कथा आदौ जातश्रद्धः तु यः पुमान् ।

न निर्विण्णः न अतिसक्तः भक्तियोगः अस्य सिद्धिदः ॥ 8॥

तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ।

मत् कथाश्रवण आदौ वा श्रद्धा यावत् न जायते ॥ 9॥

स्वधर्मस्थः यजन्यज्ञैः अनाशीः कामः उद्धव ।

न याति स्वर्गनरकौ यदि अन्यत्र समाचरेत् ॥ 10॥

अस्मिन् लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थः अनघः शुचिः ।

ज्ञानं विशुद्धं आप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ॥ 11॥

स्वर्गिणः अपि एतं इच्छन्ति लोकं निरयिणः तथा ।

साधकं ज्ञानभक्तिभ्यां उभयं तत् असाधकम् ॥ 12॥

न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेत् नारकीं वा विचक्षणः ।

न इमं लोकं च काङ्क्षेत देह आवेशात् प्रमाद्यति ॥ 13॥

एतत् विद्वान् पुरा मृत्योः अभवाय घटेत सः ।

अप्रमत्तः इदं ज्ञात्वा मर्त्यं अपि अर्थसिद्धिदम् ॥ 14॥

छिद्यमानं यमैः एतैः कृतनीडं वनस्पतिम् ।

खगः स्वकेतं उत्सृज्य क्षेमं याति हि अलम्पटः ॥ 15॥

अहोरात्रैः छिद्यमानं बुद्ध्वायुः भयवेपथुः ।

मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ 16॥

नृदेहं आद्यं सुलभं सुदुर्लभम्

प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् ।

मया अनुकूलेन नभस्वतेरितम्

पुमान् भवाब्धिं न तरेत् सः आत्महा ॥ 17॥

यदा आरम्भेषु निर्विण्णः विरक्तः संयतेन्द्रियः ।

अभ्यासेन आत्मनः योगी धारयेत् अचलं मनः ॥ 18॥

धार्यमाणं मनः यः हि भ्राम्यदाशु अनवस्थितम् ।

अतन्द्रितः अनुरोधेन मार्गेण आत्मवशं नयेत् ॥ 19॥

मनोगतिं न विसृजेत् जितप्राणः जितेन्द्रियः ।

सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मनः आत्मवशं नयेत् ॥ 20॥

एषः वै परमः योगः मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः ।

हृदयज्ञत्वं अन्विच्छन् दम्यस्य एव अर्वतः मुहुः ॥ 21॥

साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोम अनुलोमतः ।

भव अपि अयौ अनुध्ययेत् मनः यावत् प्रसीदति ॥ 22॥

निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्य उक्तवेदिनः ।

मनः त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्य अनुचिन्तया ॥ 23॥

यम आदिभिः योगपथैः आन्वीक्षिक्या च विद्यया ।

मम अर्चोपासनाभिः वा न अन्यैः योग्यं स्मरेत् मनः ॥ 24॥

यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् ।

योगेन एव दहेत् अंहः न अन्यत् तत्र कदाचन ॥ 25॥

स्वे स्वे अधिकारे या निष्ठा सः गुणः परिकीर्तितः ।

कर्मणां जाति अशुद्धानां अनेन नियमः कृतः ।

गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ 26॥

जातश्रद्दः मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु ।

वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागे अपि अनीश्वरः ॥ 27॥

ततः भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुः दृढनिश्चयः ।

जुषमाणः च तान् कामान् दुःख उदर्कान् च गर्हयन् ॥ 28॥

प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतः मा असकृत् मुनेः ।

कामाः हृदय्याः नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ 29॥

भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।

क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि मयि दृष्टे अखिल आत्मनि ॥ 30॥

तस्मात् मद्भक्तियुक्तस्य योगिनः वै मत् आत्मनः ।

न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयः भवेत् इह ॥ 31॥

यत् कर्मभिः यत् तपसा ज्ञानवैराग्यतः च यत् ।

योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिः इतरैः अपि ॥ 32॥

सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तः लभते अञ्जसा ।

स्वर्ग अपवर्गं मत् धाम कथञ्चित् यदि वाञ्छति ॥ 33॥

न किञ्चित् साधवः धीराः भक्ताः हि एकान्तिनः मम ।

वाञ्छति अपि मया दत्तं कैवल्यं अपुनर्भवम् ॥ 34॥

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुः निःश्रेयसं अनल्पकम् ।

तस्मात् निराशिषः भक्तिः निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ 35॥

न मयि एकान्तभक्तानां गुणदोष उद्भवाः गुणाः ।

साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परं उपेयुषाम् ॥ 36॥

एवं एतत् मया आदिष्टान् अनुतिष्ठन्ति मे पथः ।

क्षेमं विन्दन्ति मत् स्थानं यत् ब्रह्म परमं विदुः ॥ 37॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

वेदत्रयीविभागयोगो नाम विंशोऽध्यायः ॥ 20॥

अथ एकविंशः अध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

यः एतान् मत्पथः हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् ।

क्षुद्रान् कामान् चलैः प्राणैः जुषन्तः संसरन्ति ते ॥ 1॥

स्वे स्वे अधिकारे या निष्ठा सः गुणः परिकीर्तितः ।

विपर्ययः तु दोषः स्यात् उभयोः एषः निश्चयः ॥ 2॥

शुद्धि अशुद्धी विधीयेते समानेषु अपि वस्तुषु ।

द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभ अशुभौ ॥ 3॥

धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थं इति च अनघ ।

दर्शितः अयं मया आचारः धर्मं उद्वहतां धुरम् ॥ 4॥

भूमि अम्बु अग्नि अनिल आकाशाः भूतानां पञ्च धातवः ।

आब्रह्म स्थावर आदीनां शरीराः आत्मसंयुताः ॥ 5॥

वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेषु अपि ।

धातुषु उद्धव कल्प्यन्तः एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ 6॥

देश काल आदि भावानां वस्तूनां मम सत्तम ।

गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ 7॥

अकृष्णसारः देशानां अब्रह्मण्यः अशुचिः भवेत् ।

कृष्णसारः अपि असौवीर कीकट असंस्कृतेरिणम् ॥ 8॥

कर्मण्यः गुणवान् कालः द्रव्यतः स्वतः एव वा ।

यतः निवर्तते कर्म सः दोषः अकर्मकः स्मृतः ॥ 9॥

द्रव्यस्य शुद्धि अशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।

संस्कारेण अथ कालेन महत्त्व अल्पतया अथवा ॥ 10॥

शक्त्या अशक्त्या अथवा बुद्ध्या समृद्ध्या च यत् आत्मने ।

अघं कुर्वन्ति हि यथा देश अवस्था अनुसारतः ॥ 11॥

धान्य दारु अस्थि तन्तूनां रस तैजस चर्मणाम् ।

काल वायु अग्नि मृत्तोयैः पार्थिवानां युत अयुतैः ॥ 12॥

अमेध्यलिप्तं यत् येन गन्धं लेपं व्यपोहति ।

भजते प्रकृतिं तस्य तत् शौचं तावत् इष्यते ॥ 13॥

स्नान दान तपः अवस्था वीर्य संस्कार कर्मभिः ।

मत् स्मृत्या च आत्मनः शौचं शुद्धः कर्म आचरेत् द्विजः ॥ 14॥

मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिः मदर्पणम् ।

धर्मः सम्पद्यते षड्भिः अधर्मः तु विपर्ययः ॥ 15॥

क्वचित् गुणः अपि दोषः स्यात् दोषः अपि विधिना गुणः ।

गुणदोषार्थनियमः तत् भिदां एव बाधते ॥ 16॥

समानकर्म आचरणं पतितानां न पातकम् ।

औत्पत्तिकः गुणः सङ्गः न शयानः पतति अधः ॥ 17॥

यतः यतः निवर्तेत विमुच्येत ततः ततः ।

एषः धर्मः नॄणां क्षेमः शोकमोहभय अपहः ॥ 18॥

विषयेषु गुणाध्यासात् पुंसः सङ्गः ततः भवेत् ।

सङ्गात् तत्र भवेत् कामः कामात् एव कलिः नॄणाम् ॥ 19॥

कलेः दुर्विषहः क्रोधः तमः तं अनुवर्तते ।

तमसा ग्रस्यते पुंसः चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ 20॥

तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।

ततः अस्य स्वार्थविभ्रंशः मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ 21॥

विषयाभिनिवेशेन न आत्मानं वेद न अपरम् ।

वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्र इव यः श्वसन् ॥ 22॥

फलश्रुतिः इयं नॄणां न श्रेयः रोचनं परम् ।

श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ 23॥

उत्पत्ति एव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।

आसक्तमनसः मर्त्या आत्मनः अनर्थहेतुषु ॥ 24॥

न तान् अविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतः वृजिनाध्वनि ।

कथं युञ्ज्यात् पुनः तेषु तान् तमः विशतः बुधः ॥ 25॥

एवं व्यवसितं केचित् अविज्ञाय कुबुद्धयः ।

फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञाः वदन्ति हि ॥ 26॥

कामिनः कृपणाः लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः ।

अग्निमुग्धा धुमतान्ताः स्वं लोकं न विन्दन्ति ते ॥ 27॥

न ते मां अङ्गः जानन्ति हृदिस्थं यः इदं यतः ।

उक्थशस्त्राः हि असुतृपः यथा नीहारचक्षुषः ॥ 28॥

ते मे मतं अविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः ।

हिंसायां यदि रागः स्यात् यज्ञः एव न चोदना ॥ 29॥

हिंसाविहाराः हि अलब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया ।

यजन्ते देवताः यज्ञैः पितृभूतपतीन् खलाः ॥ 30॥

स्वप्न् उपमं अमुं लोकं असन्तं श्रवणप्रियम् ।

आशिषः हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्ति अर्थान् यथा वणिक् ॥ 31॥

रजःसत्त्वतमोनिष्ठाः रजःसत्त्वतमोजुषः ।

उपासतः इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न तथा एव माम् ॥ 32॥

इष्ट्वा इह देवताः यज्ञैः गत्वा रंस्यामहे दिवि ।

तस्य अन्तः इह भूयास्मः महाशाला महाकुलाः ॥ 33॥

एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नॄणाम् ।

मानिनान् च अतिस्तब्धानां मद्वार्ता अपि न रोचते ॥ 34॥

वेदाः ब्रह्मात्मविषयाः त्रिकाण्डविषयाः इमे ।

परोक्षवादाः ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम् ॥ 35॥

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राण इन्द्रिय मनोमयम् ।

अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ 36॥

मया उपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणा अनन्तशक्तिना ।

भूतेषु घोषरूपेण बिसेषु ऊर्ण इव लक्ष्यते ॥ 37॥

यथा ऊर्णनाभिः हृदयात् ऊर्णां उद्वमते मुखात् ।

आकाशात् घोषवान् प्राणः मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ 38॥

छन्दोमयः अमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः ।

ओङ्कारात् व्यञ्जित स्पर्श स्वर उष्म अन्तस्थ भूषिताम् ॥

39॥

विचित्रभाषाविततां छन्दोभिः चतुर उत्तरैः ।

अनन्तपारां बृहतीं सृजति आक्षिपते स्वयम् ॥ 40॥

गायत्री उष्णिक् अनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिः एव च ।

त्रिष्टुप् जगती अतिच्छन्दः हि अत्यष्टि अतिजगत् विराट् ॥ 41॥

किं विधत्ते किं आचष्टे किं अनूद्य विकल्पयेत् ।

इति अस्याः हृदयं लोके न अन्यः मत् वेद कश्चन ॥42॥

मां विधत्ते अभिधत्ते मां विकल्प्य अपोह्यते तु अहम् ।

एतावान् सर्ववेदार्थः शब्दः आस्थाय मां भिदाम् ।

मायामात्रं अनूद्य अन्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ 43॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवद्द्धवसंवादे

वेदत्रयविभागनिरूपणं नाम एकविंशोऽध्यायः ॥ 21॥

अथ द्वाविंशः अध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातानि ऋषिभिः प्रभो ।

नव एकादश पञ्च त्रीणि आत्थ त्वं इह शुश्रुम ॥ 1॥

केचित् षड्विंशतिं प्राहुः अपरे पञ्चविंशतिम् ।

सप्त एके नव षट् केचित् चत्वारि एकादश अपरे ।

केचित् सप्तदश प्राहुः षोडश एके त्रयोदश ॥ 2॥

एतावत् त्वं हि सङ्ख्यानां ऋषयः यत् विवक्षया ।

गायन्ति पृथक् आयुष्मन् इदं नः वक्तुं अर्हसि ॥ 3॥

श्रीभगवान् उवाच ।

युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणाः यथा ।

मायां मदीयां उद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ 4॥

न एतत् एवं यथा आत्थ त्वं यत् अहं वच्मि तत् तथा ।

एवं विवदतां हेतुं शक्तयः मे दुरत्ययाः ॥ 5॥

यासां व्यतिकरात् आसीत् विकल्पः वदतां पदम् ।

प्राप्ते शमदमे अपि एति वादस्तमनु शाम्यति ॥ 6॥

परस्परान् अनुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ ।

पौर्व अपर्य प्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुः विवक्षितम् ॥ 7॥

एकस्मिन् अपि दृश्यन्ते प्रविष्टानि इतराणि च ।

पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः ॥ 8॥

पौर्व अपर्यं अतः अमीषां प्रसङ्ख्यानं अभीप्सताम् ।

यथा विविक्तं यत् वक्त्रं गृह्णीमः युक्तिसम्भवात् ॥ 9॥

अनादि अविद्यायुक्तस्य पुरुषस्य आत्मवेदनम् ।

स्वतः न सम्भवात् अन्यः तत्त्वज्ञः ज्ञानदः भवेत् ॥ 10॥

पुरुष ईश्वरयोः अत्र न वैलक्षण्यं अणु अपि ।

तत् अन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेः गुणः ॥ 11॥

प्रकृतिः गुणसाम्यं वै प्रकृतेः न आत्मनः गुणाः ।

सत्त्वं रजः तमः इति स्थिति उत्पत्ति अन्तहेतवः ॥ 12॥

सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमः अज्ञानं इह उच्यते ।

गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रं एव च ॥ 13॥

पुरुषः प्रकृतिः व्यक्तं अहङ्कारः नभः अनिलः ।

ज्योतिः आपः क्षितिः इति तत्त्वानि उक्तानि मे नव ॥ 14॥

श्रोत्रं त्वक् दर्शनं घ्राणः जिह्वा इति ज्ञानशक्तयः ।

वाक् पाणि उपस्थ पायु अङ्घ्रिः कर्माण्यङ्ग उभयं मनः ॥ 15॥

शब्दः स्पर्शः रसः गन्धः रूपं च इति अर्थजातयः ।

गति उक्ति उत्सर्ग शिल्पानि कर्म आयतन सिद्धयः ॥ 16॥

सर्ग आदौ प्रकृतिः हि अस्य कार्य कारण रूपिणी ।

सत्त्व आदिभिः गुणैः धत्ते पुरुषः अव्यक्तः ईक्षते ॥ 17॥

व्यक्त आदयः विकुर्वाणाः धातवः पुरुष ईक्षया ।

लब्धवीर्याः सृजन्ति अण्डं संहताः प्रकृतेः बलात् ॥ 18॥

सप्त एव धातवः इति तत्र अर्थाः पञ्च खादयः ।

ज्ञानं आत्मा उभय आधारः ततः देह इन्द्रिय आसवः ॥ 19॥

षड् इति अत्र अपि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् ।

तैः युक्तः आत्मसम्भूतैः सृष्ट्वा इदं समुपाविशत् ॥ 20॥

चत्वारि एव इति तत्र अपि तेजः आपः अन्नं आत्मनः ।

जातानि तैः इदं जातं जन्म अवयविनः खलु ॥ 21॥

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्र इन्द्रियाणि च ।

पञ्चपञ्च एक मनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥ 22॥

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मा एव मनः उच्यते ।

भूतेन्द्रियाणि पञ्च एव मनः आत्मा त्रयोदशः ॥ 23॥

एकादशत्वः आत्मा असौ महाभूतेन्द्रियाणि च ।

अष्टौ प्रकृतयः च एव पुरुषः च नव इति अथ ॥ 24॥

इति नाना प्रसङ्ख्यानं तत्त्वानां ऋषिभिः कृतम् ।

सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्वात् विदुषां किं अशोभनम् ॥ 25॥

उद्धवः उवाच ।

प्रकृतिः पुरुषः च उभौ यदि अपि आत्मविलक्षणौ ।

अन्योन्य अपाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः ।

प्रकृतौ लक्ष्यते हि आत्मा प्रकृतिः च तथा आत्मनि ॥ 26॥

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि ।

छेत्तुं अर्हसि सर्वज्ञ वचोभिः नयनैपुणैः ॥ 27॥

त्वत्तः ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषः ते अत्र शक्तितः ।

त्वं एव हि आत्म मायाया गतिं वेत्थ न च अपरः ॥ 28॥

श्रीभगवान् उवाच ।

प्रकृतिः पुरुषः च इति विकल्पः पुरुषर्षभ ।

एषः वैकारिकः सर्गः गुणव्यतिकरात्मकः ॥ 29॥

मम अङ्ग माया गुणमयी अनेकधा

विकल्पबुद्धीः च गुणैः विधत्ते ।

वैकारिकः त्रिविधः अध्यात्मं एकम्

अथ अधिदैवं अधिभूतं अन्यत् ॥ 30॥

दृक् रूपं आर्कं वपुः अत्र रन्ध्रे

परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे ।

आत्मा यत् एषं अपरः यः आद्यः

स्वया अनुभूत्य अखिलसिद्धसिद्धिः ।

एवं त्वक् आदि श्रवणादि चक्षुः

जिह्व आदि नास आदि च चित्तयुक्तम् ॥ 31॥

यः असौ गुणक्षोभकृतौ विकारः

प्रधानमूलात् महतः प्रसूतः ।

अहं त्रिवृत् मोहविकल्पहेतुः

वैकारिकः तामसः ऐन्द्रियः च ॥ 32॥

आत्मापरिज्ञानमयः विवादः

हि अस्ति इति न अस्ति इति भिदार्थनिष्ठः ।

व्यर्थः अपि न एव उपरमेत पुंसां

मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ 33॥

उद्धवः उवाच ।

त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो ।

उच्च अवचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ 34॥

तत् मम आख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यं अनात्मभिः ।

न हि एतत् प्रायशः लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः ॥ 35॥

श्रीभगवान् उवाच ।

मनः कर्ममयं नृणां इन्द्रियैः पञ्चभिः युतम् ।

लोकात् लोकं प्रयाति अन्यः आत्मा तत् अनुवर्तते ॥ 36॥

ध्यायन् मनः अनुविषयान् दृष्टान् वा अनुश्रुतान् अथ ।

उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिः तत् अनुशाम्यति ॥ 37॥

विषय अभिनिवेशेन न आत्मानं यत् स्मरेत् पुनः ।

जन्तोः वै कस्यचित् हेतोः मृत्युः अत्यन्तविस्मृतिः ॥ 38॥

जन्म तु आत्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद ।

विषय स्वीकृतिं प्राहुः यथा स्वप्नमनोरथः ॥ 39॥

स्वप्नं मनोरथं च इत्थं प्राक्तनं न स्मरति असौ ।

तत्र पूर्वं इव आत्मानं अपूर्वं च अनुपश्यति ॥ 40॥

इन्द्रिय आयन सृष्ट्या इदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि ।

बहिः अन्तः भिदाहेतुः जनः असत् जनकृत् यथा ॥ 41॥

नित्यदा हि अङ्गः भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।

कालेन अल्क्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात् तत् न दृश्यते ॥ 42॥

यथा अर्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः ।

तथा एव सर्वभूतानां वयः अवस्था आदयः कृताः ॥ 43॥

सः अयं दीपः अर्चिषां यद्वत् स्रोतसां तत् इदं जलम् ।

सः अयं पुमान् इति नृणां मृषाः गीः धीः मृषा

आयुषाम् ॥ 44॥

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सः अपि अयं पुमान् ।

म्रियते वामरः भ्रान्त्या यथा अग्निः दारु संयुतः ॥ 45॥

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् ।

वयोमध्यं जरा मृत्युः इति अवस्थाः तनोः नव ॥ 46॥

एताः मनोरथमयीः हि अन्यस्य उच्चावचाः तनूः ।

गुणसङ्गात् उपादत्ते क्वचित् कश्चित् जहाति च ॥ 47॥

आत्मनः पितृपुत्राभ्यां अनुमेयौ भवाप्ययौ ।

न भवाप्ययवस्तूनां अभिज्ञः द्वयलक्षणः ॥ 48॥

तरोः बीजविपाकाभ्यां यः विद्वात् जन्मसंयमौ ।

तरोः विलक्षणः द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक् ॥ 49॥

प्रकृतेः एवं आत्मानं अविविच्य अबुधः पुमान् ।

तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते ॥ 50॥

सत्त्वसङ्गात् ऋषीन् देवान् रजसा असुरमानुषान् ।

तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितः याति कर्मभिः ॥ 51॥

नृत्यतः गायतः पश्यन् यथा एव अनुकरोति तान् ।

एवं बुद्धिगुणान् पश्यन् अनीहः अपि अनुकार्यते ॥ 52॥

यथा अम्भसा प्रचलता तरवः अपि चलाः इव ।

चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमति इव भूः ॥ 53॥

यथा मनोरथधियः विषयानुभवः मृषा ।

स्वप्नदृष्टाः च दाशार्ह तथा संसारः आत्मनः ॥ 54॥

अर्थे हि अविद्यमाने अपि संसृतिः न निवर्तते ।

ध्यायतः विषयान् अस्य स्वप्ने अनर्थ आगमः यथा ॥ 55॥

तस्मात् उद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयान् असत् इन्द्रियैः ।

आत्मा अग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ 56॥

क्षिप्तः अवमानितः असद्भिः प्रलब्धः असूयितः अथवा ।

ताडितः सन्निबद्धः वा वृत्त्या वा परिहापितः ॥ 57॥

निष्ठितः मूत्रितः बहुधा एवं प्रकम्पितः ।

श्रेयस्कामः कृच्छ्रगतः आत्मना आत्मानं उद्धरेत् ॥ 58॥

उद्धवः उवाच ।

यथा एवं अनुबुद्ध्येयं वद नः वदतां वर ।

सुदुःसहं इमं मन्यः आत्मनि असत् अतिक्रमम् ॥ 59॥

विदुषं अपि विश्वात्मन् प्रकृतिः हि बलीयसी ।

ऋते त्वत् धर्मनिरतान् शान्ताः ते चरणालयान् ॥ 60॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

द्वाविंशोऽध्यायः ॥ 22॥

अथ त्रयोविंशः अध्यायः ।

बादरायणिः उवाच ।

सः एवं आशंसितः उद्धवेन

भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्यः ।

सभाजयन् बृत्यवचः मुकुन्दः

तं आबभाषे श्रवणीयवीर्यः ॥ 1॥

श्रीभगवान् उवाच ।

बर्हस्पत्य सः वै न अत्र साधुः वै दुर्जन् ईरितैः ।

दुरुक्तैः भिन्नं आत्मानं यः समाधातुं ईश्वरः ॥ 2॥

न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बाणैः सुमर्मगैः ।

यथा तुदन्ति मर्मस्थाः हि असतां परुषेषवः ॥ 3॥

कथयन्ति महत्पुण्यं इतिहासं इह उद्धव ।

तं अहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहितः ॥ 4॥

केनचित् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः ।

स्मरताः धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ 5॥

अवनिषु द्विजः कश्चित् आसीत् आढ्यतमः श्रिया ।

वार्तावृत्तिः कदर्यः तु कामी लुब्धः अतिकोपनः ॥ 6॥

ज्ञातयः अतिथयः तस्य वाङ्मात्रेण अपि न अर्चिताः ।

शून्य अवसथः आत्मा अपि काले कामैः अनर्चितः ॥ 7॥

दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः ।

दारा दुहितरः भृत्याः विषण्णाः न आचरन् प्रियम् ॥ 8॥

तस्य एवं यक्षवित्तस्य च्युतस्य उभयलोकतः ।

धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः ॥ 9॥

तत् अवध्यान विस्रस्त पुण्य स्कन्धस्य भूरिद ।

अर्थः अपि अगच्छन् निधनं बहु आयास परिश्रमः ॥ 10॥

ज्ञातयः जगृहुः किञ्चित् किञ्चित् अस्यवः उद्धव ।

दैवतः कालतः किञ्चित् ब्रह्मबन्धोः नृपार्थिवात् ॥ 11॥

सः एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः ।

उपेक्षितः च स्वजनैः चिन्तां आप दुरत्ययाम् ॥ 12॥

तस्य एवं ध्यायतः दीर्घं नष्टरायः तपस्विनः ।

खिद्यतः बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहान् अभूत् ॥ 13॥

सः च आह इदं अहो कष्टं वृथा आत्मा मे अनुतापितः ।

न धर्माय न कामाय यस्य अर्थ आयासः ईदृशः ॥ 14॥

प्रायेण अर्थाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन ।

इह च आत्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ 15॥

यशः यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्याः ये गुणिनां गुणाः ।

लोभः स्वल्पः अपि तान् हन्ति श्वित्रः रूपं इव इप्सितम् ॥ 16॥

अर्थस्य साधने सिद्धः उत्कर्षे रक्षणे व्यये ।

नाश उपभोगः आयासः त्रासः चिन्ता भ्रमः नृणाम् ॥ 17॥

स्तेयं हिंसा अनृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयः मदः ।

भेदः वैरं अविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ 18॥

एते पञ्चदशान् अर्थाः हि अर्थमूलाः मताः नृणाम् ।

तस्मात् अनर्थं अर्थाख्यं श्रेयः अर्थी दूरतः त्यजेत् ॥ 19॥

भिद्यन्ते भ्रातरः दाराः पितरः सुहृदः तथा ।

एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वे अरयः कृताः ॥ 20॥

अर्थेन अल्पीयसा हि एते संरब्धा दीप्तं अन्यवः ।

त्यजन्ति आशु स्पृधः घ्नन्ति सहसा उत्सृज्य सौहृदम् ॥

21॥

लब्ध्वा जन्म अमरप्रार्थ्यं मानुष्यं तत् द्विज अग्र्यताम् ।

तत् अनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्ति अशुभां गतिम् ॥

22॥

स्वर्ग अपवर्गयोः द्वारं प्राप्य लोकं इमं पुमान् ।

द्रविणे कः अनूषज्जेत मर्त्यः अनर्थस्य धामनि ॥ 23॥

देवर्षि पितृ भूतानि ज्ञातीन् बन्धून् च भागिनः ।

असंविभज्य च आत्मानं यक्षवित्तः पतति अधः ॥ 24॥

व्यर्थया अर्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयः बलम् ।

कुशलाः येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये ॥ 25॥

कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थया अर्थेहया असकृत् ।

कस्यचित् मायया नूनं लोकः अयं सुविमोहितः ॥ 26॥

किं धनैः धनदैः वा किं कामैः वा कामदैः उत ।

मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिः वा उत जन्मदैः ॥ 27॥

नूनं मे भगवान् तुष्टः सर्वदेवमयः हरिः ।

येन नीतः दशां एतां निर्वेदः च आत्मनः प्लवः ॥ 28॥

सः अहं कलौ अशेषेण शोषयिह्ह्ये अङ्गं आत्मनः ।

अप्रमत्तः अखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्धः आत्मनि ॥ 29॥

तत्र मां अनुमोदेरन् देवाः त्रिभुवनेश्वराः ।

मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत् ॥ 30॥

श्रीभगवान् उवाच ।

इति अभिप्रेत्य मनसा हि आवन्त्यः द्विजसत्तमः ।

उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तः भिक्षुः अभूत् मुनिः ॥ 31॥

सः चचार महीं एतां संयत आत्मेन्द्रिय अनिलः ।

भिक्षार्थं नगर ग्रामान् असङ्गः अलक्षितः अविशत् ॥ 32॥

तं वै प्रवयसं भिक्षुं अवधूतं असज्जनाः ।

दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्रः बह्वीभिः परिभूतिभिः ॥ 33॥

केचित् त्रिवेणुं जगृहुः एके पात्रं कमण्डलुम् ।

पीठं च एके अक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन ॥ 34॥

प्रदाय च पुनः तानि दर्शितानि आददुः मुनेः ।

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित् तटे ॥ 35॥

मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्ति अस्य च मूर्धनि ।

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् ॥ 36॥

तर्जयन्ति अपरे वाग्भिः स्तेनः अयं इति वादिनः ।

बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचित् बध्यतां बध्यतां इति ॥ 37॥

क्षिपन्ति एके अवजानन्तः एषः धर्मध्वजः शठः ।

क्षीणवित्तः इमां वृत्तिं अग्रहीत् स्वजन उज्झितः ॥ 38॥

अहो एषः महासारः धृतिमान् गिरिः आडिव ।

मौनेन साधयति अर्थं बकवत् दृढनिश्चयः ॥ 39॥

इति एके विहसन्ति एनं एके दुर्वातयन्ति च ।

तं बबन्धुः निरुरुधुः यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ 40॥

एवं सः भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् ।

भोक्तव्यं आत्मनः दिष्टं प्राप्तं प्राप्तं अबुध्यत ॥ 41॥

परिभूतः इमां गाथां अगायत नराधमैः ।

पातयद्भिः स्वधर्मस्थः धृतिं आस्थाय सात्विकीम् ॥ 42॥

द्विजः उवाच ।

न अयं जनः मे सुखदुःखहेतुः

न देवतात्मा ग्रहकर्मकालाः ।

मनः परं कारणं आमनन्ति

संसारचक्रं परिवर्तयेत् यत् ॥ 43॥

मनः गुणान् वै सृजते बलीयः

ततः च कर्माणि विलक्षणानि ।

शुक्लानि कृष्णानि अथ लोहितानि

तेभ्यः सवर्णाः सृतयः भवन्ति ॥ 44॥

अनीहः आत्मा मनसा समीहता

हिरण्मयः मत्सखः उद्विचष्टे ।

मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान्

जुषन् निबद्धः गुणसङ्गतः असौ ॥ 45॥

दानं स्वधर्मः नियमः यमः च

श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि ।

सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः

परः हि योगः मनसः समाधि ॥ 46॥

समाहितं यस्य मनः प्रशान्तम्

दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम् ।

असंयतं यस्य मनः विनश्यत्

दानादिभिः चेत् अपरं किमेभिः ॥ 47॥

मनोवशे अन्ये हि अभवन् स्म देवाः

मनः च न अन्यस्य वशं समेति ।

भीष्मः हि देवः सहसः सहीयान्

युञ्ज्यात् वशे तं सः हि देवदेवः ॥ 48॥

तं दुर्जयं शत्रुं असह्यवेगं

मरुन्तुदं तत् न विजित्य केचित् ।

कुर्वन्ति असत् विग्रहं अत्र मर्त्यैः

मित्राणि उदासीन रिपून् विमूढाः ॥ 49॥

देहं मनोमात्रं इमं गृहीत्वा

मम अहं इति अन्ध धियः मनुष्याः ।

एषः अहं अन्यः अयं इति भ्रमेण

दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ 50॥

जनः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः च अत्र ह भौमयोः तत् ।

जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भिः

तत् वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ 51॥

दुःखस्य हेतुः यदि देवताः तु

किं आत्मनः तत्र विकारयोः तत् ।

यत् अङ्गं अङ्गेन निहन्यते क्वचित्

क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे ॥ 52॥

आत्मा यदि स्यात् सुखदुःखहेतुः

किं अन्यतः तत्र निजस्वभावः ।

न हि आत्मनः अन्यत् यदि तत् मृषा स्यात्

क्रुध्येत कस्मात् न सुखं न दुःखम् ॥ 53॥

ग्रहाः निमित्तं सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः अजस्य जनस्य ते वै ।

ग्रहैः ग्रहस्य एव वदन्ति पीडाम्

क्रुध्येत कस्मै पुरुषः ततः अन्यः ॥ 54॥

कर्माः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः तत् हि जडाजडत्वे ।

देहः तु अचित्पुरुषः अयं सुपर्णः

क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ 55॥

कालः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्

किं आत्मनः तत्र तत् आत्मकः असौ ।

न अग्नेः हि तापः न हिमस्य तत् स्यात्

क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ 56॥

न केनचित् क्व अपि कथञ्चन अस्य

द्वन्द्व उपरागः परतः परस्य ।

यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यात्

एवं प्रबुद्धः न बिभेति भूतैः ॥ 57॥

एतां सः आस्थाय परात्मनिष्ठाम्

अध्यासितां पूर्वतमैः महर्षिभिः ।

अहं तरिष्यामि दुरन्तपारम्

तमः मुकुन्द अङ्घ्रिनिषेवया एव ॥ 58॥

श्रीभगवान् उवाच ।

निर्विद्य नष्टद्रविणः गतक्लमः

प्रव्रज्य गां पर्यटमानः इत्थम् ।

निराकृतः असद्भिः अपि स्वधर्मात्

अकम्पितः अमुं मुनिः आह गाथाम् ॥ 59॥

सुखदुःखप्रदः न अन्यः पुरुषस्य आत्मविभ्रमः ।

मित्र उदासीनरिपवः संसारः तमसः कृतः ॥ 60॥

तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया ।

मयि आवेशितया युक्तः एतावान् योगसङ्ग्रहः ॥ 61॥

यः एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः ।

धारयन् श्रावयन् श्रुण्वन् द्वन्द्वैः न एव अभिभूयते ॥ 62॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

बिक्षुगीतनिरूपणं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ 23॥

अथ चतुर्विंशोऽध्याः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैः विनिश्चितम् ।

यत् विज्ञाय पुमान् सद्यः जह्यात् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ 1॥

आसीत् ज्ञानं अथः हि अर्थः एकं एव अविकल्पितम् ।

यदा विवेकनिपुणाः आदौ कृतयुगे अयुगे ॥ 2॥

तत् मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् ।

वाङ्मनः अगोचरं सत्यं द्विधा समभवत् बृहत् ॥ 3॥

तयोः एकतरः हि अर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।

ज्ञानं तु अन्यतरः भावः पुरुषः सः अभिधीयते ॥ 4॥

तमः रजः सत्त्वं इति प्रकृतेः अभवन् गुणाः ।

मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुष अनुमतेन च ॥ 5॥

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः ।

ततः विकुर्वतः जातः यः अहङ्कारः विमोहनः ॥ 6॥

वैकारिकः तैजसः च तामसः च इति अहं त्रिवृत् ।

तन्मात्र इन्द्रिय मनसां कारणं चित् अचित् मयः ॥ 7॥

अर्थः तन्मात्रिकात् जज्ञे तामसात् इन्द्रियाणि च ।

तैजसात् देवताः आसन् एकादश च वैकृतात् ॥ 8॥

मया सञ्चोदिताः भावाः सर्वे संहति अकारिणः ।

अण्डं उत्पादयामासुः मम आयतनं उत्तमम् ॥ 9॥

तस्मिन् अहं समभवं अण्डे सलिलसंस्थितौ ।

मम नाभ्यां अभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र च आत्मभूः ॥

10॥

सः असृजत् तपसा युक्तः रजसा मत् अनुग्रहात् ।

लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूः भुवः स्वः इति त्रिधा ॥ 11॥

देवानां ओकः आसीत् स्वः भूतानां च भुवः पदम् ।

मर्त्य आदीनां च भूः लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥

12॥

अधः असुराणां नागानां भूमेः ओकः असृजत् प्रभुः ।

त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुण आत्मनाम् ॥ 13॥

योगस्य तपसः च एव न्यासस्य गतयः अमलाः ।

महः जनः तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ 14॥

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तं इदं जगत् ।

गुणप्रवाहः एतस्मिन् उन्मज्जति निमज्जति ॥ 15॥

अणुः बृहत् कृशः स्थूलः यः यः भावः प्रसिध्यति ।

सर्वः अपि उभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ 16॥

यः तु यस्य आदिः अन्तः च सः वै मध्यं च तस्य सन् ।

विकारः व्यवहारार्थः यथा तैजस पार्थिवाः ॥ 17॥

यत् उपादाय पूर्वः तु भावः विकुरुते अपरम् ।

आदिः अन्तः यदा यस्य तत् सत्यं अभिधीयते ॥ 18॥

प्रकृतिः हि अस्य उपादानं आधारः पुरुषः परः ।

सतः अभिव्यञ्जकः कालः ब्रह्म तत् त्रितयं तु अहम् ॥ 19॥

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्व अपर्येण नित्यशः ।

महान् गुणविसर्ग अर्थः स्थिति अन्तः यावत् ईक्षणम् ॥ 20॥

विराट् मया आसाद्यमानः लोककल्पविकल्पकः ।

पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ 21॥

अन्ने प्रलीयते मर्त्यं अन्नं धानासु लीयते ।

धानाः भूमौ प्रलीयन्ते भूमिः गन्धे प्रलीयते ॥ 22॥

अप्सु प्रलीयन्ते गन्धः आपः च स्वगुणे रसे ।

लीयते ज्योतिषि रसः ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ 23॥

रूपं वायौ सः च स्पर्शे लीयते सः अपि च अम्बरे ।

अम्बरं शब्दतन्मात्रः इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ 24॥

योनिः वैकारिके सौम्य लीयते मनसि ईश्वरे ।

शब्दः भूतादिं अपि एति भूतादिः महति प्रभुः ॥ 25॥

सः लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः ।

ते अव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत्कले लीयते अव्यये ॥ 26॥

कालः मायामये जीवे जीवः आत्मनि मयि अजे ।

आत्मा केवलः आत्मस्थः विकल्प अपाय लक्षणः ॥ 27॥

एवं अन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिकः भ्रमः ।

मनसः हृदि तिष्ठेत व्योम्नि इव अर्क उदये तमः ॥ 28॥

एषः साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः ।

प्रतिलोम अनुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ 29॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

प्रकृतिपुरुषसाङ्ख्ययोगो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ 24॥

अथ पञ्चविंशोऽध्यायः ।

श्रीभगवानुवाच ।

गुणानां असमिश्राणां पुमान्येन यथा भवेत् ।

तन्मे पुरुषवर्य इअदं उपधारय शंसतः ॥ 1॥

समः दमः तितिक्षा ईक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः ।

तुष्टिः त्यागः अस्पृहा श्रद्धा ह्रीः दया आदिः स्वनिर्वृतिः ॥ 2॥

कामः ईहा मदः तृष्णा स्तम्भः आशीः भिदा सुखम् ।

मद उत्साहः यशः प्रीतिः हास्यं वीर्यं बल उद्यमः ॥ 3॥

क्रोधः लोभः अनृतं हिंसा याञ्चा दम्भः क्लमः कलिः ।

शोकमोहौ विषादार्ती निद्रा आशा भीः अनुद्यमः ॥ 4॥

सत्त्वस्य रजसः च एताः तमसः च अनुमूर्वशः ।

वृत्तयः वर्णितप्रायाः सन्निपातं अथः श्रुणु ॥ 5॥

सन्निपातः तु अहं इति मम इति उद्धव या मतिः ।

व्यवहारः सन्निपातः मनोमात्र इन्द्रियासुभिः ॥ 6॥

धर्मे च अर्थे च कामे च यदा असौ परिनिष्ठितः ।

गुणानां सन्निकर्षः अयं श्रद्धाः अतिधनावहः ॥ 7॥

प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यः हि गृहाश्रमे ।

स्वधर्मे च अनुतिष्ठेत गुणानां समितिः हि सा ॥ 8॥

पुरुषं सत्त्वसंयुक्तं अनुमीयात् शम आदिभिः ।

कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैः तमसा युतम् ॥ 9॥

यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः ।

तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियं एव वा ॥ 10॥

यदा आशिषः आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः ।

तं रजःप्रकृतिं विद्यात् हिंसां आशास्य तामसम् ॥ 11॥

सत्त्वं रजः तमः इति गुणाः जीवस्य न एव मे ।

चित्तजा यैः तु भूतानां सज्जमानः निबध्यते ॥ 12॥

यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् ।

तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञान आदिभिः पुमान् ॥ 13॥

यदा जयेत् तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम् ।

तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ 14॥

यदा जयेत् रजः सत्त्वं तमः मूढः लयं जडम् ।

युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसया आशया ॥ 15॥

यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः ।

देहे अभयं मनोसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ 16॥

विकुर्वन् क्रियया च अधीर निर्वृतिः च चेतसाम् ।

गात्रास्वास्थ्यं मनः भ्रान्तं रजः एतैः निशामय ॥ 17॥

सीदत् चित्तं विलीयेत चेतसः ग्रहणे अक्षमम् ।

मनः नष्टं तमः ग्लानिः तमः तत् उपधारय ॥ 18॥

एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलं एधते ।

असुराणां च रजसि तमसि उद्धव रक्षसाम् ॥ 19॥

सत्त्वात् जगरणं विद्यात् रजसा स्वप्नं आदिशेत् ।

प्रस्वापं तमसा जन्तोः तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ 20॥

उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन आब्रह्मणः जनाः ।

तमसा अधः अधः आमुख्यात् रजसा अन्तरचारिणः ॥ 21॥

सत्त्वे प्रलीनाः स्वः यान्ति नरलोकं रजोलयाः ।

तमोलयाः तु निरयं यान्ति मां एव निर्गुणाः ॥ 22॥

मदर्पणं निष्फलं वा सात्विकं निजकर्म तत् ।

राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ 23॥

कैवल्यं सात्विकं ज्ञानं रजः वैकल्पिकं च यत् ।

प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ 24॥

वनं तु सात्विकः वासः ग्रामः राजसः उच्यते ।

तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतनं तु निर्गुणम् ॥ 25॥

सात्विकः कारकः असङ्गी रागान्धः राजसः स्मृतः ।

तामसः स्मृतिविभ्रष्टः निर्गुणः मदपाश्रयः ॥ 26॥

सात्त्विकी आध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी ।

तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ 27॥

पथ्यं पूतं अनायः तं आहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् ।

राजसं च इन्द्रियप्रेष्ठं तामसं च आर्तिद अशुचि ॥ 28॥

सात्त्विकं सुखं आत्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् ।

तामसं मोहदैनोत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ 29॥

द्रव्यं देशः फलं कालः ज्ञानं कर्म च कारकाः ।

श्रद्धा अवस्था आकृतिः निष्ठा त्रैगुण्यः सर्वः एव हि ॥

30॥

सर्वे गुणमयाः भावाः पुरुष अव्यक्त धिष्ठिताः ॥ 31॥

एताः संसृतयः पुंसः गुणकर्मनिबन्धनाः ।

येन इमे निर्जिताः सौम्य गुणाः जीवेन चित्तजाः ।

भक्तियोगेन मन्निष्ठः मद्भावाय प्रपद्यते ॥ 32॥

तस्मात् अहं इमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् ।

गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ॥ 33॥

निःसङ्गः मां भजेत् विद्वान् अप्रमत्तः जितेन्द्रियः ।

रजः तमः च अभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनिः ॥ 34॥

सत्त्वं च अभिजयेत् युक्तः नैरपेक्ष्येण शान्तधीः ।

सम्पद्यते गुणैः मुक्तः जीवः जीवं विहाय माम् ॥ 35॥

जीवः जीवविनिर्मुक्तः गुणैः च आशयसम्भवैः ।

मया एव ब्रह्मणा पूर्णः न बहिः न अन्तरः चरेत् ॥ 36॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

गुणनिर्गुणनिरूपणं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ 25॥

अथ षड्विंशोऽध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

मत् लक्षणं इमं कायं लब्ध्वा मद्धर्मः आस्थितः ।

आनन्दं परमात्मानं आत्मस्थं समुपैति माम् ॥1॥

गुणमय्याः जीवयोन्याः विमुक्तः ज्ञाननिष्ठया ।

गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेषु अवस्तुतः ।

वर्तमानः अपि न पुमान् युज्यते अवस्तुभिः गुणैः ॥ 2॥

सङ्गं न कुर्यात् असतां शिश्न उदर तृपां क्वचित् ।

तस्य अनुगतः तमसि अन्धे पतति अन्ध अनुगान्धवत् ॥ 3॥

ऐलः सम्राट् इमां गाथां अगायत बृहच्छ्रवाः ।

उर्वशी विरहात् मुह्यन् निर्विण्णः शोकसंयमे ॥ 4॥

त्यक्त्वा आत्मानं व्रजन्तीं तां नग्नः उन्मत्तवत् नृपः ।

विलपन् अन्वगात् जाये घोरे तिष्ठ इति विक्लवः ॥ 5॥

कामान् अतृप्तः अनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनीः ।

न वेद यान्तीः न अयान्तीः उर्वशी आकृष्टचेअतनः ॥ 6॥

ऐलः उवाच ।

अहो मे मोहविस्तारः कामकष्मलचेतसः ।

देव्याः गृहीतकण्ठस्य न आयुःखण्डाः इमे स्मृताः ॥ 7॥

न अहं वेद अभिनिर्मुक्तः सूर्यः वा अभ्युदितः अमुया ।

मुषितः वर्षपूगानां बत अहानि गतानि उत ॥ 8॥

अहो मे आत्मसम्मोहः येन आत्मा योषितां कृतः ।

क्रीडामृगः चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः ॥ 9॥

सपरिच्छदं आत्मानं हित्वा तृणं इव ईश्वरम् ।

यान्तीं स्त्रियं च अन्वगमं नग्नः उन्मत्तवत् रुदन् ॥ 10॥

कुतः तस्य अनुभावः स्यात् तेजः ईशत्वं एव वा ।

यः अन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडितः ॥ 11॥

किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा ।

किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिः यस्य मनः हृतम् ॥ 12॥

स्वार्थस्य अकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डित मानिनम् ।

यः अहं ईश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिः गो खरवत् जितः ॥ 13॥

सेवतः वर्षपूगात् मे उर्वश्यः अधरासवम् ।

न तृप्यति आत्मभूः कामः वह्निः आहुतिभिः यथा ॥ 14॥

पुंश्चल्या अपहृतं चित्तं कोन्वन्यः मोचितुं प्रभुः ।

आत्मारामेश्वरं ऋते भगवन्तं अधोक्षजम् ॥ 15॥

बोधितस्य अपि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः ।

मनोगतः महामोहः न अपयाति अजितात्मनः ॥ 16॥

किं एतया नः अपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः ।

रज्जुस्वरूप अविदुषः यः अहं यत् अजितेन्द्रियः ॥ 17॥

क्व अयं मलोमसः कायः दौर्गन्धि आदि आत्मकः अशुचिः ।

क्व गुणाः सौमनस्य आद्याः हि अध्यासः अविद्यया कृतः ॥ 18॥

पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनः अग्नेः श्वगृध्रयोः ।

किं आत्मनः किं सुहृदां इति यः न अवसीयते ॥ 19॥

तस्मिन् कलेवरे अमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।

अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः ॥ 20॥

त्वङ् मांस रुधिर स्नायु मेदो मज्जा अस्थि संहतौ ।

विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियत् अन्तरम् ॥ 21॥

अथ अपि न उपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु च अर्थवित् ।

विषय इन्द्रिय संयोगात् मनः क्षुभ्यति न अन्यथा ॥ 22॥

अदृष्टात् अश्रुतात् भावात् न भावः उपजायते ।

असम्प्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः ॥ 23॥

तस्मात् सङ्गः न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु च इन्द्रियैः ।

विदुषां च अपि अविश्रब्धः षड्वर्गः किमु मादृशाम् ॥

24॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः

सः उर्वशीलोकं अथः विहाय ।

आत्मानं आत्मनि अवगम्य मां वै

उपारमत् ज्ञानविधूतमोहः ॥ 25॥

ततः दुःसङ्गं उत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् ।

सन्तः एतस्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥ 26॥

सन्तः अनपेक्षाः मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।

निर्ममाः निरहङ्काराः निर्द्वन्द्वाः निष्परिग्रहाः ॥ 27॥

तेषु नित्यं महाभागः महाभागेषु मत्कथाः ।

सम्भवन्ति हिता नॄणां जुषतां प्रपुनन्ति अघम् ॥ 28॥

ताः ये श्रुण्वन्ति गायन्ति हि अनुमोदन्ति च अदृताः ।

मत्पराः श्रद्दधानाः च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ 29॥

भक्तिं लब्धवतः साधोः किं अन्यत् अवशिष्यते ।

मयि अनन्तगुणे ब्रह्मणि आनन्द अनुभव आत्मनि ॥ 30॥

यथा उपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् ।

शीतं भयं तमः अपि एति साधून् संसेवतः तथा ॥ 31॥

निमज्ज्य उन्मज्ज्यतां घोरे भवाब्धौ परम अयनम् ।

सन्तः ब्रह्मविदः शान्ताः नौः दृढ इव अप्सु मज्जताम् ॥ 32॥

अन्नं हि प्राणिनां प्राणः आर्तानां शरणं तु अहम् ।

धर्मः वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तः अर्वाक् बिभ्यतः अरणम् ॥

33॥

सन्तः दिशन्ति चक्षूंषि बहिः अर्कः समुत्थितः ।

देवताः बान्धवाः सन्तः सन्तः आत्मा अहं एव च ॥ 34॥

वैतसेनः ततः अपि एवं उर्वश्या लोकनिःस्पृहः ।

मुक्तसङ्गः महीं एतां आत्मारामः चचार ह ॥ 35॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

ऐलगीतं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ 26॥

अथ सप्तविंशोऽध्यायः ।

उद्धवः उवाच ।

क्रियायोगं समाचक्ष्व भवत् आराधनं प्रभो ।

यस्मात् त्वां ये यथा अर्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ ॥ 1॥

एतत् वदन्ति मुनयः मुहुः निःश्रेयसं नृणाम् ।

नारदः भगवान् व्यासः आचार्यः अङ्गिरसः सुतः ॥ 2॥

निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यत् आह भगवान् अजः ।

पुत्रेभ्यः भृगुमुख्येभ्यः देव्यै च भगवान् भवः ॥ 3॥

एतत् वै सर्ववर्णानां आश्रमाणां च सम्मतम् ।

श्रेयसां उत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ 4॥

एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।

भक्ताय च अनुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वर ईश्वर ॥ 5॥

श्रीभगवान् उवाच ।

नहि अन्तः अनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य च उद्धव ।

सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावत् अनुपूर्वशः ॥ 6॥

वैदिकः तान्त्रिकः मिश्रः इति मे त्रिविधः मखः ।

त्रयाणां ईप्सितेन एव विधिना मां समर्चयेत् ॥ 7॥

यदा स्वनिगमेन उक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।

यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तत् निबोध मे ॥ 8॥

अर्चायां स्थण्डिले अग्नौ वा सूर्ये वा अप्सु हृदि द्विजः ।

द्रव्येण भक्तियुक्तः अर्चेत् स्वगुरुं मां अमायया ॥ 9॥

पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तः अङ्गशुद्धये ।

उभयैः अपि च स्नानं मन्त्रैः मृद्ग्रहणादिना ॥ 10॥

सन्ध्या उपास्ति आदि कर्माणि वेदेन अचोदितानि मे ।

पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीम् ॥ 11॥

शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ।

मनोमयी मणिमयी प्रतिमा अष्टविधा स्मृता ॥ 12॥

चल अचल इति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।

उद्वास आवाहने न स्तः स्थिरायां उद्धव अर्चने ॥ 13॥

अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेत् द्वयम् ।

स्नपनं तु अविलेप्यायां अन्यत्र परिमार्जनम् ॥ 14॥

द्रव्यैः प्रसिद्ध्यैः मत् यागः प्रतिमादिषु अमायिनः ।

भक्तस्य च यथालब्धैः हृदि भावेन च एव हि ॥ 15॥

स्नान अलङ्करणं प्रेष्ठं अर्चायां एव तु उद्धव ।

स्थण्डिले तत्त्वविन्यासः वह्नौ आज्यप्लुतं हविः ॥ 16॥

सूर्ये च अभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिल आदिभिः ।

श्रद्धया उपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वारि अपि ॥ 17॥

भूर्यपि अभक्त उपहृतं न मे तोषाय कल्पते ।

गन्धः धूपः सुमनसः दीपः अन्न आद्य च किं पुनः ॥ 18॥

शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राक् दर्भैः कल्पित आसनः ।

आसीनः प्राक् उदक् वा अर्चेत् अर्चायां अथ सम्मुखः ॥ 19॥

कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् ।

कलशं प्रोक्षणीयं च यथावत् उपसाधयेत् ॥ 20॥

तत् अद्भिः देवयजनं द्रव्याणि आत्मानं एव च ।

प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीणि अद्भिः तैः तैः द्रव्यैः च साधयेत् ॥ 21॥

पाद्य अर्घ आचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः ।

हृदा शीर्ष्णा अथ शिखया गायत्र्या च अभिमन्त्रयेत् ॥

22॥

पिण्डे वायु अग्नि संशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।

अण्वीं जीवकलां ध्यायेत् नाद अन्ते सिद्धभाविताम् ॥ 23॥

तया आत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः ।

आवाह्य अर्च आदिषु स्थाप्य न्यस्त अङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥

24॥

पाद्य उपस्पर्श अर्हण आदीन् उपचारान् प्रकल्पयेत् ।

धर्मादिभिः च नवभिः कल्पयित्वा आसनं मम ॥ 25॥

पद्मं अष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसर उज्ज्वलम् ।

उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तु उभयसिद्धये ॥ 26॥

सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुः हलान् ।

मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं च अनुपूजयेत् ॥ 27॥

नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डं एव च ।

महाबलं बलं च एव कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥ 28॥

दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।

स्वे स्वे स्थाने तु अभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षण आदिभिः ॥ 29॥

चन्दन उशीर कर्पूर कुङ्कुम अगरु वासितैः ।

सलिलैः स्नापयेत् मन्त्रैः नित्यदा विभवे सति ॥ 30॥

स्वर्णघर्म अनुवाकेन महापुरुषविद्यया ।

पौरुषेण अपि सूक्तेन सामभीः राजनादिभिः ॥ 31॥

वस्त्र उपवीत आभरण पत्र स्रक् गन्ध लेपनैः ।

अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तः मां यथा उचितम् ॥ 32॥

पाद्यं आचमनीयं च गन्धं सुमनसः अक्षतान् ।

धूप दीप उपहार्याणि दद्यात् मे श्रद्धया अर्चकः ॥ 33॥

गुडपायससर्पींषि शष्कुलि आपूप मोदकान् ।

संयाव दधि सूपां च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ 34॥

अभ्यङ्ग उन्मर्दन आदर्श दन्तधौ अभिषेचनम् ।

अन्नद्य गीत नृत्यादि पर्वणि स्युः उतान्वहम् ॥ 35॥

विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।

अग्निं आधाय परितः समूहेत् पाणिना उदितम् ॥ 36॥

परिस्तीर्य अथ पर्युक्षेत् अन्वाधाय यथाविधि ।

प्रोक्षण्या आसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ 37॥

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।

लसत् चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ 38॥

स्फुरत् किरीट कटक कटिसूत्रवर अङ्गदम् ।

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ 39॥

ध्यायन् अभ्यर्च्य दारूणि हविषा अभिघृतानि च ।

प्रास्य आज्यभागौ आघारौ दत्त्वा च आज्यप्लुतं हविः ॥ 40॥

जुहुयात् मूलमन्त्रेण षोडशर्च अवदानतः ।

धर्मादिभ्यः यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टिकृतं बुधः ॥ 41॥

अभ्यर्च्य अथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यः बलिं हरेत् ।

मूलमन्त्रं जपेत् ब्रह्म स्मरन् नारायण आत्मकम् ॥ 42॥

दत्त्वा आचमनं उच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।

मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यं अथ अर्हयेत् ॥ 42॥

उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माणि अभिनयन् मम ।

मत्कथाः श्रावयन् श्रुण्वन् मुहूर्तं क्षणिकः भवेत् ॥ 44।

स्तवैः उच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्रकृतैः अपि ।

स्तुत्वा प्रसीद भगवन् इति वन्देत दण्डवत् ॥ 45॥

शिरः मत् पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।

प्रपन्नं पाहि मां ईश भीतं मृत्युग्रह अर्णवात् ॥ 46॥

इति शेषां मया दत्तां शिरसि आधाय सादरम् ।

उद्वासयेत् चेत् उद्वास्यं ज्योतिः ज्योतिषि तत् पुनः ॥ 47॥

अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र च अर्चयेत् ।

सर्वभूतेषु आत्मनि च सर्व आत्मा अहं अवस्थितः ॥ 48॥

एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतान्त्रिकैः ।

अर्चन् उभयतः सिद्धिं मत्तः विन्दति अभीप्सिताम् ॥ 49॥

मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेत् दृढम् ।

पुष्प उद्यानानि रम्याणि पूजा यात्रा उत्सव आश्रितान् ॥ 50॥

पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वसु अथ अन्वहम् ।

क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत् सार्ष्टितां इयात् ॥ 51॥

प्रतिष्ठया सार्वभौमंसद्मना भुवनत्रयम् ।

पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिः मत् साम्यतां इयात् ॥ 52॥

मां एव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।

भक्तियोगं सः लभते एवं यः पूजयेत माम् ॥ 53॥

यः स्वदत्तां परैः दत्तं हरेत सुरविप्रयोः ।

वृत्तिं सः जायते विड्भुक् वर्षाणां अयुतायुतम् ॥ 54॥

कर्तुः च सारथेः हेतोः अनुमोदितुः एव च ।

कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयः भूयसि तत्फलम् ॥ 55॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे

सप्तविंशोऽध्यायः ॥ 27॥

अथ अष्टविंशः अध्यायः ।

श्रीभगवान् उवाच ।

परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेत् न गर्हयेत् ।

विश्वं एकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ 1॥

परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।

सः आशु भ्रश्यते स्वार्थात् असत्य अभिनिवेशतः ॥ 2॥

तैजसे निद्रया आपन्ने पिण्डस्थः नष्टचेतनः ।

मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वत् नानार्थदृक् पुमान् ॥ 3॥

किं भद्रं किं अभद्रं वा द्वैतस्य अवस्तुनः कियत् ।

वाचा उदितं तत् अनृतं मनसा ध्यातं एव च ॥ 4॥

छायाप्रत्याह्वयाभासा हि असन्तः अपि अर्थकारिणः ।

एवं देहादयः भावाः यच्छन्ति आमृत्युतः भयम् ॥ 5॥

आत्मा एव तत् इदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः ।

त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरति ईश्वरः ॥ 6॥

तस्मात् नहि आत्मनः अन्यस्मात् अन्यः भावः निरूपितः ।

निरूपितेयं त्रिविधा निर्मूला भातिः आत्मनि ।

इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ 7॥

एतत् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।

न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ 8॥

प्रत्यक्षेण अनुमानेन निगमेन आत्मसंविदा ।

आदि अन्तवत् असत् ज्ञात्वा निःसङ्गः विचरेत् इह ॥ 9॥

उद्धवः उवाच ।

न एव आत्मनः न देहस्य संसृतिः द्रष्टृदृश्ययोः ।

अनात्मस्वदृशोः ईश कस्य स्यात् उपलभ्यते ॥ 10॥

आत्मा अव्ययः अगुणः शुद्धः स्वयञ्ज्योतिः अनावृतः ।

अग्निवत् दारुवत् देहः कस्य इह संसृतिः ॥ 11॥

श्रीभगवान् उवाच ।

यावत् देह इन्द्रिय प्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणम् ।

संसारः फलवान् तावत् अपार्थः अपि अविवेकिनः ॥ 12॥

अर्थे हि अविद्यमाने अपि संसृतिः न निवर्तते ।

ध्यायतः विषयान् अस्य स्वप्ने अनर्थ आगमः यथा ॥ 13॥

यथा हि अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापः बहु अनर्थभृत् ।

सः एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ 14॥

शोक हर्ष भय क्रोध लोभ मोह स्पृहादयः ।

अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्म मृत्युः च न आत्मनः ॥ 15॥

देह इन्द्रिय प्राण मनः अभिमानः

जीवः अन्तरात्मा गुणकर्म मूर्तिः ।

सूत्रं महान् इति उरुधा इव गीतः

संसारः आधावति कालतन्त्रः ॥ 16॥

अमूलं एतत् बहुरूप रूपितं

मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।

ज्ञानासिना उपासनया शितेन

छित्त्वा मुनिः गां विचरति अतृष्णः ॥ 17॥

ज्ञानं विवेकः निगमः तपः च

प्रत्यक्षं ऐतिह्यं अथ अनुमानम् ।

आदि अन्तयोः अस्य यत् एव केवलम्

कालः च हेतुः च तत् एव मध्ये ॥ 18॥

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्

पश्चात् च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।

तत् एव मध्ये व्यवहार्यमाणम्

नानापदेशैः अहं अस्य तद्वत् ॥ 19॥

विज्ञानं एतत् त्रियवस्तं अङ्ग

गुणत्रयं कारण कार्य कर्तृ ।

समन्वयेन व्यतिरेकतः च

येन एव तुर्येण तत् एव सत्यम् ॥ 20॥

न यत् पुरस्तात् उत यत् न पश्चात्

मध्ये च तत् न व्यपदेशमात्रम् ।

भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यत्

तत् एव तत् स्यात् इति मे मनीषा ॥ 21॥

अविद्यमानः अपि अवभासते यः

वैकारिकः राजससर्गः एषः ।

ब्रह्म स्वयञ्ज्योतिः अतः विभाति

ब्रह्म इन्द्रिय अर्थ आत्म विकार चित्रम् ॥ 22॥

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः

परापवादेन विशारदेन ।

छित्त्वा आत्मसन्देहं उपारमेत

स्वानन्दतुष्टः अखिल कामुकेभ्यः ॥ 23॥

न आत्मा वपुः पार्थिवं इन्द्रियाणि

देवाः हि असुः वायुजलं हुताशः ।

मनः अन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वम्

अहङ्कृतिः खं क्षितिः अर्थसाम्यम् ॥ 24॥

समाहितैः कः करणैः गुणात्मभिः

गुणः भवेत् मत्सुविविक्तधाम्नः ।

विक्षिप्यमाणैः उत किं न दूषणम्

घनैः उपेतैः विगतैः रवेः किम् ॥ 25॥

यथा नभः वायु अनल अम्बु भू गुणैः

गतागतैः वर्तुगुणैः न सज्जते ।

तथा अक्षरं सत्त्व रजः तमः मलैः

अहम्मतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥ 26॥

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयः

गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।

मद्भक्तियोगेन दृढेन यावत्

रजः निरस्येत मनःकषायः ॥ 27॥

यथा आमयः असाधु चिकित्सितः नृणाम्

पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् ।

एवं मनः अपक्व कषय कर्म

कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ 28॥

कुयोगिनः ये विहित अन्तरायैः

मनुष्यभूतैः त्रिदश उपसृष्टैः ।

ते प्राक्तन अभ्यासबलेन भूयः

युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ 29॥

करोति कर्म क्रियते च जन्तुः

केनापि असौ चोदितः आनिपातात् ।

न तत्र विद्वान्प्रकृतौ स्थितः अपि

निवृत्त तृष्णः स्वसुख अनुभूत्या ॥ 30॥

तिष्ठन्तं आसीनं उत व्रजन्तम्

शयानं उक्षन्तं अदन्तं अन्नम् ।

स्वभावं अन्यत् किं अपि इहमानम्

आत्मानं आत्मस्थमतिः न वेद ॥ 31॥

यदि स्म पश्यति असत् इन्द्रिय अथ

नाना अनुमानेन विरुद्धं अन्यत् ।

न मन्यते वस्तुतया मनीषी

स्वाप्नं यथा उत्थाय तिरोदधानम् ॥ 32॥

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रम्

अज्ञानं आत्मनि अविविक्तं अङ्ग ।

निवर्तते तत् पुनः ईक्षया एव

न गृह्यते न अपि विसृज्य आत्मा ॥ 33॥

यथा हि भानोः उदयः नृचक्षुषाम्

तमः निहन्यात् न तु सद्विधत्ते ।

एवं समीक्षा निपुणा सती मे

हन्यात् तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥ 34॥

एषः स्वयञ्ज्योतिः अजः अप्रमेयः

महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।

एकः अद्वितीयः वचसां विरामे

येन ईशिता वाक् असवः चरन्ति ॥ 35॥

एतावान् आत्मसम्मोहः यत् विकल्पः तु केवले ।

आत्मन् नृते स्वमात्मानं अवलम्बः न यस्य हि ॥36॥

यत् नाम आकृतिभिः ग्राह्यं पञ्चवर्णं अबाधितम् ।

व्यर्थेन अपि अर्थवादः अयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ 37॥

योगिनः अपक्वयोगस्य युञ्जतः कायः उत्थितैः ।

उपसर्गैः विहन्येत तत्र अयं विहितः विधिः ॥ 38॥

योगधारणया कांश्चित् आसनैः धारण अन्वितैः ।

तपोमन्त्रौषधैः कांश्चित् उपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ 39॥

कांश्चित् मम अनुध्यानेन नामसङ्कीर्तन आदिभिः ।

योगेश्वर अनुवृत्त्या वा हन्यात् अशुभदान् शनैः ॥ 40॥

केचित् देहं इमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् ।

विधाय विविध उपायैः अथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ 41॥

न हि तत् कुशलात् दृत्यं तत् आयासः हि अपार्थकः ।

अन्तवत्त्वात् शरीरस्य फलस्य इव वनस्पतेः ॥ 42॥

योगं निषेवतः नित्यं कायः चेत् कल्पतां इयात् ।

तत् श्रद्दध्यात् न मतिमान् योगं उत्सृज्य मत्परः ॥ 43॥

योगचर्यां इमां योगी विचरन् मत् व्यपाश्रयः ।

न अन्तरायैः विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥ 44॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

परमार्थनिर्णयो नाम अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ 28॥

अथ एकोनत्रिंशः अध्यायः ।

सुदुस्तरां इमां मन्ये योगचर्यां अनात्मनः ।

यथा अञ्जसा पुमान् सिह्येत् तत् मे ब्रूहि अञ्जसा अच्युत ॥ 1॥

प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तः योगिनः मनः ।

विषीदन्ति असमाधानात् मनोनिग्रहकर्शिताः ॥ 2॥

अथ अतः आनन्ददुघं पदाम्बुजम्

हंसाः श्रयेरन् अरविन्दलोचन ।

सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिः

त्वत् मायया अमी विहताः न मानिनः ॥ 3॥

किं चित्रं अच्युत तव एतत् अशेषबन्धः

दासेषु अनन्यशरणेषु यत् आत्म सात्त्वम् ।

यः अरोचयत्सह मृगैः स्वयं ईश्वराणाम्

श्रीमत् किरीट तट पीडित पाद पीठः ॥ 4॥

तं त्वा अखिल आत्मदयित ईश्वरं आश्रितानाम्

सर्व अर्थदं स्वकृतवित् विसृजेत कः नु ।

कः वा भजेत् किं अपि विस्मृतये अनु भूत्यै

किं वा भवेत् न तव पादरजोजुषां नः ॥ 5॥

न एव उपयन्ति अपचितिं कवयः तव ईश

ब्रह्मायुषा अपि कृतं ऋधमुदः स्मरन्तः ।

यः अन्तर्बहिः तनुभृतां अशुभं विधुन्वन्

आचार्यचैत्यवपुषा स्वगतं व्यनक्ति ॥ 6॥

श्रीशुकः उवाच ।

इति उद्धवेन अति अनुरक्त चेतसा

पृष्टः जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।

गृहीत मूर्तित्रयः ईश्वर ईश्वरः

जगाद सप्रेम मनोहरस्मितः ॥ 7॥

श्रीभगवान् उवाच ।

हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलाम् ।

यान् श्रद्धया आचरन् मर्त्यः मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ 8॥

कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ।

मयि अर्पित मनः चित्तः मत् धर्म आत्ममनोरतिः ॥ 9॥

देशान् पुण्यान् आश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् ।

देव आसुर मनुष्येषु मद्भक्त आचरितानि च ॥ 10॥

पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रा महोत्सवान् ।

कारयेत् गीतनृत्य आद्यैः महाराज विभूतिभिः ॥ 11॥

मां एव सर्वभूतेषु बहिः अन्तः अपावृतम् ।

ईक्षेत आत्मनि च आत्मानं यथा खं अमल आशयः ॥ 12॥

इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते ।

सभाजयन् मन्यमानः ज्ञानं केवलं आश्रितः ॥ 13॥

ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्ये अर्के स्फुलिङ्गके ।

अक्रूरे क्रूरके च एव समदृक् पण्डितः मतः ॥ 14॥

नरेषु अभीक्ष्णं मद्भावं पुंसः भावयतः अचिरात् ।

स्पर्धा असूया तिरस्काराः साहङ्काराः वियन्ति हि ॥ 15॥

विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् ।

प्रणमेत् दण्डवत् भूमौ आश्व चाण्डाल गो खरम् ॥ 16॥

यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावः न उपजायते ।

तावत् एवं उपासीत वाङ् मन काय वृत्तिभिः ॥ 17॥

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्यया आत्म मनीषया ।

परिपश्यन् उपरमेत् सर्वतः मुक्त संशयः ॥ 18॥

अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनः मतः मम ।

मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥ 19॥

न हि अङ्ग उपक्रमे ध्वंसः मद्धर्मस्य उद्धव अणु अपि ।

मया व्यवसितः सम्यक् निर्गुणत्वात् अनाशिषः ॥ 20॥

यः यः मयि परे धर्मः कल्प्यते निष्फलाय चेत् ।

तत् आयासः निरर्थः स्यात् भयादेः इव सत्त्म ॥ 21॥

एषा बुद्धिमतां बुद्धिः मनीषा च मनीषिणाम् ।

यत् सत्यं अनृतेन इह मर्त्येन आप्नोति मा अमृतम् ॥ 22॥

एष ते अभिहितः कृत्स्नः ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः ।

समासव्यासविधिना देवानां अपि दुर्गमः ॥ 23॥

अभीक्ष्णशः ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् ।

एतत् विज्ञाय मुच्येत पुरुषः नष्टसंशयः ॥ 24॥

सुविविक्तं तव प्रश्नं मया एतत् अपि धारयेत् ।

सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्म अधिगच्छति ॥ 25॥

यः एतत् मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् ।

तस्य अहं ब्रह्मदायस्य ददामि आत्मानं आत्मना ॥ 26॥

यः एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।

सः पूयेत अहः अहः मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ 27॥

यः एतत् श्रद्धया नित्यं अव्यग्रः श्रुणुयात् नरः ।

मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिः न सः बध्यते ॥ 28॥

अपि उद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् ।

अपि ते विगतः मोहः शोकः च असौ मनोभवः ॥ 29॥

न एतत् त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।

अशुश्रूषोः अभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ 30॥

एतैः दोषैः विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।

साधवे शुचये ब्रूयात् भक्तिः स्यात् शूद्र योषिताम् ॥ 31॥

न एतत् विज्ञाय जिज्ञासोः ज्ञातव्यं अवशिष्यते ।

पीत्वा पीयूषं अमृतं पातव्यं न अवशिष्यते ॥ 32॥

ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।

यावान् अर्थः नृणां तात तावान् ते अहं चतुर्विधः ॥ 33॥

मर्त्यः यदा त्यक्त समस्तकर्मा

निवेदितात्मा विचिकीर्षितः मे ।

तदा अमृतत्वं प्रतिपद्यमानः

मया आत्मभूयाय च कल्पते वै ॥ 34॥

श्रीशुकः उवाच ।

सः एवं आदर्शित योगमार्गः

तदा उत्तम श्लोकवचः निशम्य ।

बद्ध अञ्जलिः प्रीति उपरुद्ध कण्ठः

न किञ्चित् ऊचेः अश्रु परिप्लुत अक्षः ॥ 35॥

विष्टभ्य चित्तं प्रणय अवघूर्णम्

धैर्येण राजन् बहु मन्यमानः ।

कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरम्

शीर्ष्णा स्पृशन् तत् चरण अरविन्दम् ॥ 36॥

उद्धवः उवाच ।

विद्रावितः मोह महा अन्धकारः

यः आश्रितः मे तव सन्निधानात् ।

विभावसोः किं नु समीपगस्य

शीतं तमः भीः प्रभवन्ति अज अद्य ॥ 37॥

प्रत्यर्पितः मे भवता अनुकम्पिना

भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।

हित्वा कृतज्ञः तव पादमूलम्

कः अन्यत् समीयात् शरणं त्वदीयम् ॥ 38॥

वृक्णः च मे सुदृढः स्नेहपाशः

दाशार्ह वृष्णि अन्धक सात्वतेषु ।

प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया

स्वमायया हि आत्म सुबोध हेतिना ॥ 39॥

नमः अस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नं अनुशाधि माम् ।

यथा त्वत् चरण अम्भोजे रतिः स्यात् अनपायिनी ॥ 40॥

श्रीभगवान् उवाच ।

गच्छ उद्धव मया आदिष्टः बदरि आख्यं मम आश्रमम् ।

तत्र मत् पाद तीर्थोदे स्नान उपस्पर्शनैः शुचिः ॥ 41॥

ईक्षया अलकनन्दाया विधूत अशेष कल्मषः ।

वसानः वल्कलानि अङ्ग वन्यभुक् सुख निःस्पृहः ॥ 42॥

तितिक्षौः द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः ।

शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ 43॥

मत्तः अनुशिक्षितं यत् ते विविक्तमनुभावयन् ।

मयि आवेशित वाक् चित्तः मद्धर्म निरतः भव ।

अतिव्रज्य गतीः तिस्रः मां एष्यसि ततः परम् ॥ 44॥

श्रीशुकः उवाच ।

सः एवं उक्तः हरिमेधसा उद्धवः

प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।

शिरः निधाय अश्रुकलाभिः आर्द्रधीः

न्यषिञ्चत् अद्वन्द्वपरः अपि उपक्रमे ॥ 45॥

सुदुस्त्यज स्नेह वियोग कातरः

न शक्नुवन् तं परिहातुं आतुरः ।

कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके

बिभ्रन् नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥ 46॥

ततः तं अन्तर्हृदि सन्निवेश्य

गतः महाभागवतः विशालाम् ।

यथा उपदिष्टां जगत् एकबन्धुना

ततः समास्थाय हरेः अगात् गतिम् ॥ 47॥

यः एअतत् आनन्द समुद्र सम्भृतम्

ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् ।

कृष्णेण योगेश्वर सेविताङ्घ्रिणा

सच्छ्रद्धया आसेव्य जगत् विमुच्यते ॥ 48॥

भवभय अपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारम्

निगमकृत् उपजहे भृङ्गवत् वेदसारम् ।

अमृतं उदधितः च अपाययत् भृत्यवर्गान्

पुरुषं ऋषभं आद्यं कृष्णसञ्ज्ञं नतः अस्मि ॥ 49॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे

परमार्थप्राप्तिसुगमोपायकथनोद्धवबदरिकाश्रमप्रवेशो

नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ 29॥

अथ त्रिंशः अध्यायः ।

राजा उवाच ।

ततः महाभागवते उद्धवे निर्गते वनम् ।

द्वारवत्यां किं अकरोत् भगवान् भूतभावनः ॥ 1॥

ब्रह्मशाप उपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।

प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं सः कथं अत्यजत् ॥ 2॥

प्रत्याक्रष्टुं नयनं अबला यत्र लग्नं न शेकुः

कर्णाविष्टं न सरति ततः यत् सतां आत्मलग्नम् ।

यत् श्रीः वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनाम्

दृष्ट्वा जिष्णोः युधि रथगतं यत् च तत् साम्यम्

ईयुः ॥ 3॥

ऋषिः उवाच ।

दिवि भुवि अन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् ।

दृष्ट्वा आसीनान् सुधर्मायां कृष्णः प्राह यदून् इदम् ॥ 4॥

श्रीभगवान् उवाच ।

एते घोराः महोत्पाताः द्वार्वत्यां यमकेतवः ।

मुहूर्तं अपि न स्थेयं अत्र नः यदुपुङ्गवाः ॥ 5॥

स्त्रियः बालाः च वृद्धाः च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वितः ।

वयं प्रभासं यास्यामः यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ 6॥

तत्र अभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः ।

देवताः पूजयिष्यामः स्नपन आलेपन अर्हणैः ॥7॥

ब्राह्मणान् तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् ।

गो भू हिरण्य वासोभिः गज अश्वरथ वेश्मभिः ॥ 8॥

विधिः एषः हि अरिष्टघ्नः मङ्गल आयनं उत्तमम् ।

देव द्विज गवां पूजा भूतेषु परमः भवः ॥ 9॥

इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धाः मधुद्विषः ।

तथा इति नौभिः उत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः ॥ 10॥

तस्मिन् भगवता आदिष्टं यदुदेवेन यादवा ।

चक्रुः परभया भक्त्या सर्वश्रेय उपबृंहितम् ॥ 11॥

ततः तस्मिन् महापानं पपुः मैरेयकं मधु ।

दिष्ट विभ्रंशित धियः यत् द्रवैः भ्रश्यते मतिः ॥ 12॥

महापान अभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् ।

कृष्णमाया विमूढानां सङ्घर्षः सुमहान् अभूत् ॥ 13॥

युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायां आततायिनः ।

धनुभिः असिभिः मल्लैः गदाभिः तां अरर्ष्टिभिः ॥ 14॥

पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः

खर उष्ट्र गोभिः महिषैः नरैः अपि ।

मिथः समेत्य अश्वतरैः सुदुर्मदा

न्यहन् शरर्दद्भिः इव द्विपा वने ॥ 15॥

प्रद्युम्न साम्बौ युधि रूढमत्सरौ

अक्रूर भोजौ अनिरुद्ध सात्यकी ।

सुभद्र सङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ

गदौ सुमित्रा सुरथौ समीयतुः ॥ 16॥

अन्ये च ये वै निशठ उल्मुक आदयः

सहस्रजित् शतजित् भानु मुख्याः ।

अन्योन्यं आसाद्य मदान्धकारिता

जघ्नुः मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ 17॥

दाशार्ह वृष्णि अन्धक भोज सात्वता

मधु अर्बुदा माथुरशूरसेनाः ।

विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयः च

मिथः ततः ते अथ विसृज्य सौहृदम् ॥ 18॥

पुत्राः अयुध्यन् पितृभिः भ्रातृभिः च

स्वस्त्रीय दौहित्र पितृव्यमातुलैः ।

मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भिः

ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातयः एव मूढाः ॥ 19॥

शरेषु क्षीयमाणेषु भज्यमानेषु धन्वसु ।

शस्त्रेषु क्षीयमाणेषु मुष्टिभिः जह्रुः एरकाः ॥ 20॥

ताः वज्रकल्पाः हि अभवन् परिघाः मुष्टिनाः भृताः ।

जघ्नुः द्विषः तैः कृष्णेन वार्यमाणाः तु तं च ते ॥ 21॥

प्रत्यनीकं मन्यमानाः बलभद्रं च मोहिताः ।

हन्तुं कृतधियः राजन् आपन्नाः आततायिनः ॥ 22॥

अथ तौ अपि सङ्क्रुद्धौ उद्यम्य कुरुनन्दन ।

एरका मुष्टि परिघौ जरन्तौ जघ्नतुः युधि ॥ 23॥

ब्रह्मशाप उपसृष्टानां कृष्णमायावृत आत्मनाम् ।

स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवः अग्निः यथा वनम् ॥ 24॥

एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः ।

अवतारितः भुवः भारः इति मेने अवशेषितः ॥ 25॥

रामः समुद्रवेलायां योगं आस्थाय पौरुषम् ।

तत् त्याज लोकं मानुष्यं संयोज्य आत्मानं आत्मनि ॥ 26॥

रामनिर्याणं आलोक्य भगवान् देवकीसुतः ।

निषसाद धरोपस्थे तूष्णीं आसाद्य पिप्पलम् ॥ 27॥

बिभ्रत् चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया ।

दिशः वितिमाराः कुर्वन् विधूमः इव पावकः ॥ 28॥

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्त हाटक वर्चसम् ।

कौशेय अम्बर युग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ 29॥

सुन्दर स्मित वक्त्र अब्जं नील कुन्तल मण्डितम् ।

पुण्डरीक अभिरामाक्षं स्फुरन् मकर कुण्डलम् ॥ 30॥

कटिसूत्र ब्रह्मसूत्र किरीट कटक अङ्गदैः ।

हार नूपुर मुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम् ॥ 31॥

वनमाला परीताङ्गं मूर्तिमद्भिः निज आयुधैः ।

कृत्वा उरौ दक्षिणे पादं आसीनं पङ्कज अरुणम् ॥ 32॥

मुसलौ अशेषायः खण्डकृतेषुः लुब्धकः जराः ।

मृगास्य आकारं तत् चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ 33॥

चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा सः कृत किल्बिषः ।

भीतः पपात शिरसा पादयोः असुरद्विषः ॥ 34॥

अजानता कृतं इदं पापेन मधुसूदन ।

क्षन्तुं अर्हसि पापस्य उत्तमश्लोकः मे अनघ ॥ 35॥

यस्य अनुस्मरणं नॄणां अज्ञान ध्वान्त नाशनम् ।

वदन्ति तस्य ते विष्णो मया असाधु कृतं प्रभो ॥ 36॥

तत् मा आशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृग लुब्धकम् ।

यथा पुनः अहं तु एवं न कुर्यां सत् अतिक्रमम् ॥ 37॥

यस्य आत्म योग रचितं न विदुः विरिञ्चः

रुद्र आदयः अस्य तनयाः पतयः गिरां ये ।

त्वत् मायया पिहित दृष्टयः एतत् अञ्जः

किं तस्य ते वयं असत् गतयः गृणीमः ॥ 38॥

श्रीभगवान् उवाच ।

मा भैः जरे त्वं उत्तिष्ठ कामः एषः कृतः हि मे ।

याहि त्वं मत् अनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ 39॥

इति आदिष्टः भगवता कृष्णेन इच्छा शरीरिणा ।

त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ 40॥

दारुकः कृष्णपदवीं अन्विच्छन् अधिगम्यताम् ।

वायुं तुलसिकामोदं आघ्राय अभिमुखं ययौ ॥ 41॥

तं तत्र तिग्मद्युभिः आयुधैः वृतम्

हि अश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् ।

स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो

रथात् अवप्लुत्य सबाष्पलोचनः ॥ 42॥

अपश्यतः त्वत् चरण अम्बुजं प्रभो

दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा ।

दिशः न जाने न लभे च शान्तिम्

यथा निशायं उडुपे प्रणष्टे ॥ 43॥

इति ब्रुवते सूते वै रथः गरुडलाञ्छनः ।

खं उत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वजः उदीक्षतः ॥ 44॥

तं अन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च ।

तेन अति विस्मित आत्मानं सूतं आह जनार्दनः ॥ 45॥

गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः ।

सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यः ब्रूहि मत् दशाम् ॥ 46॥

द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिः च स्वबन्धुभिः ।

मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ 47॥

स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च नः ।

अर्जुनेन आविताः सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ 48॥

त्वं तु मत् धर्मं आस्थाय ज्ञाननिष्ठः उपेक्षकः ।

मन्माया रचनां एतां विज्ञाय उपशमं व्रज ॥ 49॥

इति उक्तः तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः ।

तत् पादौ शीर्ष्णि उपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम् ॥ 50॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे यदुकुलसङ्क्षयो नाम

त्रिंशोऽध्यायः ॥ 30॥

अथ एकत्रिंशः अध्यायः ।

श्रीशुकः उवाच ।

अथ तत्र आगमत् ब्रह्मा भवान्या च समं भवः ।

महेन्द्रप्रमुखाः देवाः मुनयः सप्रजेश्वराः ॥ 1॥

पितरः सिद्धगन्धर्वाः विद्याधर महोरगाः ।

चारणाः यक्षरक्षांसि किन्नर अप्सरसः द्विजाः ॥ 2॥

द्रष्टुकामाः भगवतः निर्वाणं परम उत्सुकाः ।

गायन्तः च गृणन्तः च शौरेः कर्माणि जन्म च ॥ 3॥

ववर्षुः पुष्पवर्षाणि विमान आवलिभिः नभः ।

कुर्वन्तः सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युताः ॥ 4॥

भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतिः आत्मनः विभुः ।

संयोज्य आत्मनि च आत्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ 5॥

लोकाभिरामां स्वतनुं धारणा ध्यान मङ्गलम् ।

योगधारणया आग्नेय्या अदग्ध्वा धाम आविशत् स्वकम् ॥ 6॥

दिवि दुन्दुभयः नेदुः पेतुः सुमनः च खात् ।

सत्यं धर्मः धृतिः भूमेः कीर्तिः श्रीः च अनु तं वयुः ॥ 7॥

देव आदयः ब्रह्ममुख्याः न विशन्तं स्वधामनि ।

अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुः च अतिविस्मिताः ॥ 8॥

सौदामन्याः यथा आकाशे यान्त्याः हित्वा अभ्रमण्डलम् ।

गतिः न लक्ष्यते मर्त्यैः तथा कृष्णस्य दैवतैः ॥ 9॥

ब्रह्म रुद्र आदयः ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरेः ।

विस्मिताः तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुः तदा ॥ 10॥

राजन् परस्य तनुभृत् जननाप्ययेहा

मायाविडम्बनं अवेहि यथा नटस्य ।

सृष्ट्वा आत्मना इदं अनुविश्य विहृत्य च अन्ते

संहृत्य च आत्म महिना उपरतः सः आस्ते ॥ 11॥

मर्त्येन यः गुरुसुतं यमलोकनीतम्

त्वां च आनयत् शरणदः परम अस्त्र दग्धम् ।

जिग्ये अन्तक अन्तकं अपि ईशं असौ अवनीशः

किं स्वावने स्वरनयन् मृगयुं सदेहम् ॥ 12॥

तथा अपि अशेशा स्थिति सम्भव अपि

अयेषु अनन्य हेतुः यत् अशेष शक्तिधृक् ।

न इच्छत् प्रणेतुं वपुः अत्र शेषितम्

मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ 13॥

यः एतां प्रातः उत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् ।

प्रयतः कीर्तयेत् भक्त्या तां एव आप्नोति अनुत्तमाम् ॥ 14॥

दारुकः द्वारकां एत्य वसुदेव उग्रसेनयोः ।

पतित्वा चरणावस्रैः न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युतः ॥ 15॥

कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशः नृप ।

तत् श्रुत्वा उद्विग्न हृदयाः जनाः शोक विमूर्च्छिताः ॥ 16॥

तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्ण विश्लेष विह्वलाः ।

व्यसवाः शेरते यत्र ज्ञातयः घ्नन्तः आननम् ॥ 17॥

देवकी रोहिणी च एव वसुदेवः तथा सुतौ ।

कृष्ण राम अवपश्यन्तः शोक आर्ताः विजहुः स्मृतिम् ॥ 18॥

प्राणान् च विजहुः तत्र भगवत् विरह आतुराः ।

उपगुह्य पतीन् तात चितां आरुरुहुः स्त्रियः ॥ 19॥

रामपत्न्यः च तत् देहं उपगुह्य अग्निं आविशन् ।

वसुदेवपत्न्यः तत् गात्रं प्रद्युम्न आदीन् हरेः स्नुषाः ।

कृष्णपत्न्यः आविशन् अग्निं रुक्मिणि आद्याः तदात्मिकाः ॥ 20॥

अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरह आतुरः ।

आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥ 21॥

बन्धूनां नष्टगोत्राणां अर्जुनः साम्परायिकम् ।

हतानां कारयामास यथावत् अनुपूर्वशः ॥ 22॥

द्वारकां हरिणा त्यक्ता समुद्रः अप्लावयत् क्षणात् ।

वर्जयित्वा महाराज श्रीमत् भगवत् आलयम् ॥ 23॥

नित्यं सन्निहितः तत्र भगवान् मधुसूदनः ।

स्मृत्या अशेषा अशुभहरं सर्व मङ्गलं अमङ्गलम् ॥ 24॥

स्त्री बाल वृद्धान् आदाय हतशेषान् धनञ्जयः ।

इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्र तत्र अभ्यषेचयत् ॥ 25॥

श्रुत्वा सुहृत् वधं राजन् अर्जुनात् ते पितामहाः ।

त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महापथम् ॥ 26॥

यः एतत् देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च ।

कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ 27॥

इत्थं हरेः भगवतः रुचिर अवतार

वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि ।

अन्यत्र च इह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यः

भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ 28॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायामेकादशस्कन्धे मौसलोपाख्यानं नाम

एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ 31॥

॥ इति उद्धवगीता नाम एकादशस्कन्धः समाप्तः ॥

uddhavagītā - ekādaśo'dhyāyaḥ