অথ একাদশোঽধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
বদ্ধঃ মুক্তঃ ইতি ব্যাখ্যা গুণতঃ মে ন বস্তুতঃ ।
গুণস্য মাযামূলত্বাত্ ন মে মোক্ষঃ ন বন্ধনম্ ॥ 1॥
শোকমোহৌ সুখং দুঃখং দেহাপত্তিঃ চ মাযযা ।
স্বপ্নঃ যথা আত্মনঃ খ্যাতিঃ সংসৃতিঃ ন তু বাস্তবী ॥ 2॥
বিদ্যা অবিদ্যে মম তনূ বিদ্ধি উদ্ধব শরীরিণাম্ ।
মোক্ষবন্ধকরী আদ্যে মাযযা মে বিনির্মিতে ॥ 3॥
একস্য এব মম অংশস্য জীবস্য এব মহামতে ।
বন্ধঃ অস্য অবিদ্যযা অনাদিঃ বিদ্যযা চ তথা ইতরঃ ॥ 4॥
অথ বদ্ধস্য মুক্তস্য বৈলক্ষণ্যং বদামি তে ।
বিরুদ্ধধর্মিণোঃ তাত স্থিতযোঃ একধর্মিণি ॥ 5॥
সুপর্ণৌ এতৌ সদৃশৌ সখাযৌ
যদৃচ্ছযা এতৌ কৃতনীডৌ চ বৃক্ষে ।
একঃ তযোঃ খাদতি পিপ্পলান্নম্
অন্যঃ নিরন্নঃ অপি বলেন ভূযান্ ॥ 6॥
আত্মানং অন্যং চ সঃ বেদ বিদ্বান্
অপিপ্পলাদঃ ন তু পিপ্পলাদঃ ।
যঃ অবিদ্যযা যুক্ স তু নিত্যবদ্ধঃ
বিদ্যামযঃ যঃ স তু নিত্যমুক্তঃ ॥ 7॥
দেহস্থঃ অপি ন দেহস্থঃ বিদ্বান্ স্বপ্নাত্ যথা উত্থিতঃ ।
অদেহস্থঃ অপি দেহস্থঃ কুমতিঃ স্বপ্নদৃক্ যথা ॥ 8॥
ইন্দ্রিযৈঃ ইন্দ্রিযার্থেষু গুণৈঃ অপি গুণেষু চ ।
গৃহ্যমাণেষু অহঙ্কুর্যাত্ ন বিদ্বান্ যঃ তু অবিক্রিযঃ ॥ 9॥
দৈবাধীনে শরীরে অস্মিন্ গুণভাব্যেন কর্মণা ।
বর্তমানঃ অবুধঃ তত্র কর্তা অস্মি ইতি নিবধ্যতে ॥ 10॥
এবং বিরক্তঃ শযনঃ আসনাটনমজ্জনে ।
দর্শনস্পর্শনঘ্রাণভোজনশ্রবণাদিষু ॥ 11॥
ন তথা বধ্যতে বিদ্বান্ তত্র তত্র আদযন্ গুণান্ ।
প্রকৃতিস্থঃ অপি অসংসক্তঃ যথা খং সবিতা অনিলঃ ॥ 12॥
বৈশারদ্যেক্ষযা অসঙ্গশিতযা ছিন্নসংশযঃ ।
প্রতিবুদ্ধঃ ইব স্বপ্নাত্ নানাত্বাত্ বিনিবর্ততে ॥ 13॥
যস্য স্যুঃ বীতসঙ্কল্পাঃ প্রাণেন্দ্রিযমনোধিযাম্ ।
বৃত্তযঃ সঃ বিনির্মুক্তঃ দেহস্থঃ অপি হি তত্ গুণৈঃ ॥ 14॥
যস্য আত্মা হিংস্যতে হিংস্র্যৈঃ যেন কিঞ্চিত্ যদৃচ্ছযা ।
অর্চ্যতে বা ক্বচিত্ তত্র ন ব্যতিক্রিযতে বুধঃ ॥ 15॥
ন স্তুবীত ন নিন্দেত কুর্বতঃ সাধু অসাধু বা ।
বদতঃ গুণদোষাভ্যাং বর্জিতঃ সমদৃক্ মুনিঃ ॥ 16॥
ন কুর্যাত্ ন বদেত্ কিঞ্চিত্ ন ধ্যাযেত্ সাধু অসাধু বা ।
আত্মারামঃ অনযা বৃত্ত্যা বিচরেত্ জডবত্ মুনিঃ ॥ 17॥
শব্দব্রহ্মণি নিষ্ণাতঃ ন নিষ্ণাযাত্ পরে যদি ।
শ্রমঃ তস্য শ্রমফলঃ হি অধেনুং ইব রক্ষতঃ ॥ 18॥
গাং দুগ্ধদোহাং অসতীং চ ভার্যাম্
দেহং পরাধীনং অসত্প্রজাং চ ।
বিত্তং তু অতীর্থীকৃতং অঙ্গ বাচম্
হীনাং মযা রক্ষতি দুঃখদুঃখী ॥ 19॥
যস্যাং ন মে পাবনং অঙ্গ কর্ম
স্থিতিউদ্ভবপ্রাণ নিরোধনং অস্য ।
লীলাবতারীপ্সিতজন্ম বা স্যাত্
বন্ধ্যাং গিরং তাং বিভৃযাত্ ন ধীরঃ ॥ 20॥
এবং জিজ্ঞাসযা অপোহ্য নানাত্বভ্রমং আত্মনি ।
উপারমেত বিরজং মনঃ মযি অর্প্য সর্বগে ॥ 21॥
যদি অনীশঃ ধারযিতুং মনঃ ব্রহ্মণি নিশ্চলম্ ।
মযি সর্বাণি কর্মাণি নিরপেক্ষঃ সমাচর ॥ 22॥
শ্রদ্ধালুঃ মে কথাঃ শঋণ্বন্ সুভদ্রা লোকপাবনীঃ ।
গাযন্ অনুস্মরন্ কর্ম জন্ম চ অভিনযন্ মুহুঃ ॥ 23॥
মদর্থে ধর্মকামার্থান্ আচরন্ মদপাশ্রযঃ ।
লভতে নিশ্চলাং ভক্তিং মযি উদ্ধব সনাতনে ॥ 24॥
সত্সঙ্গলব্ধযা ভক্ত্যা মযি মাং সঃ উপাসিতা ।
সঃ বৈ মে দর্শিতং সদ্ভিঃ অঞ্জসা বিন্দতে পদম্ ॥ 25॥
উদ্ধব উবাচ ।
সাধুঃ তব উত্তমশ্লোক মতঃ কীদৃগ্বিধঃ প্রভো ।
ভক্তিঃ ত্বযি উপযুজ্যেত কীদৃশী সদ্ভিঃ আদৃতা ॥ 26॥
এতত্ মে পুরুষাধ্যক্ষ লোকাধ্যক্ষ জগত্ প্রভো ।
প্রণতায অনুরক্তায প্রপন্নায চ কথ্যতাম্ ॥ 27॥
ত্বং ব্রহ্ম পরমং ব্যোম পুরুষঃ প্রকৃতেঃ পরঃ ।
অবতীর্ণঃ অসি ভগবন্ স্বেচ্ছাউপাত্তপৃথক্ বপুঃ ॥ 28॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
কৃপালুঃ অকৃতদ্রোহঃ তিতিক্ষুঃ সর্বদেহিনাম্ ।
সত্যসারঃ অনবদ্যাত্মা সমঃ সর্বোপকারকঃ ॥ 29॥
কামৈঃ অহতধীঃ দান্তঃ মৃদুঃ শুচিঃ অকিঞ্চনঃ ।
অনীহঃ মিতভুক্ শান্তঃ স্থিরঃ মত্ শরণঃ মুনিঃ ॥ 30॥
অপ্রমত্তঃ গভীরাত্মা ধৃতিমাঞ্জিতষড্গুণঃ ।
অমানী মানদঃ কল্পঃ মৈত্রঃ কারুণিকঃ কবিঃ ॥ 31॥
আজ্ঞায এবং গুণান্ দোষান্মযাদিষ্টান্ অপি স্বকান্ ।
ধর্মান্ সন্ত্যজ্য যঃ সর্বান্ মাং ভজেত সঃ সত্তমঃ ॥ 32॥
জ্ঞাত্বা অজ্ঞাত্বা অথ যে বৈ মাং যাবান্ যঃ চ অস্মি
যাদৃশঃ ।
ভজন্তি অনন্যভাবেন তে মে ভক্ততমাঃ মতাঃ ॥ 33॥
মল্লিঙ্গমদ্ভক্তজনদর্শনস্পর্শনার্চনম্ ।
পরিচর্যা স্তুতিঃ প্রহ্বগুণকর্ম অনুকীর্তনম্ ॥ 34॥
মত্কথাশ্রবণে শ্রদ্ধা মত্ অনুধ্যানং উদ্ধব ।
সর্বলাভ উপহরণং দাস্যেন আত্মনিবেদনম্ ॥ 35॥
মজ্জন্মকর্মকথনং মম পর্বানুমোদনম্ ।
গীততাণ্ডববাদিত্রগোষ্ঠীভিঃ মদ্গৃহ উত্সবঃ ॥ 36॥
যাত্রা বলিবিধানং চ সর্ববার্ষিকপর্বসু ।
বৈদিকী তান্ত্রিকী দীক্ষা মদীযব্রতধারণম্ ॥ 37॥
মম অর্চাস্থাপনে শ্রদ্ধা স্বতঃ সংহত্য চ উদ্যমঃ ।
উদ্যান উপবনাক্রীডপুরমন্দিরকর্মণি ॥ 38॥
সম্মার্জন উপলেপাভ্যাং সেকমণ্ডলবর্তনৈঃ ।
গৃহশুশ্রূষণং মহ্যং দাসবদ্যদমাযযা ॥ 39॥
অমানিত্বং অদম্ভিত্বং কৃতস্য অপরিকীর্তনম্ ।
অপি দীপাবলোকং মে ন উপযুঞ্জ্যাত্ নিবেদিতম্ ॥ 40॥
যত্ যত্ ইষ্টতমং লোকে যত্ চ অতিপ্রিযং আত্মনঃ ।
তত্ তত্ নিবেদযেত্ মহ্যং তত্ আনন্ত্যায কল্পতে ॥ 41॥
সূর্যঃ অগ্নিঃ ব্রাহ্মণঃ গাবঃ বৈষ্ণবঃ খং মরুত্ জলম্ ।
ভূঃ আত্মা সর্বভূতানি ভদ্র পূজাপদানি মে ॥ 42॥
সূর্যে তু বিদ্যযা ত্রয্যা হবিষাগ্নৌ যজেত মাম্ ।
আতিথ্যেন তু বিপ্রাগ্র্যঃ গোষ্বঙ্গ যবসাদিনা ॥ 43॥
বৈষ্ণবে বন্ধুসত্কৃত্যা হৃদি খে ধ্যাননিষ্ঠযা ।
বাযৌ মুখ্যধিযা তোযে দ্রব্যৈঃ তোযপুরস্কৃতৈঃ ॥ 44॥
স্থণ্ডিলে মন্ত্রহৃদযৈঃ ভোগৈঃ আত্মানং আত্মনি ।
ক্ষেত্রজ্ঞং সর্বভূতেষু সমত্বেন যজেত মাম্ ॥ 45॥
ধিষ্ণ্যেষু এষু ইতি মদ্রূপং শঙ্খচক্রগদাম্বুজৈঃ ।
যুক্তং চতুর্ভুজং শান্তং ধ্যাযন্ অর্চেত্ সমাহিতঃ ॥ 46॥
ইষ্টাপূর্তেন মাং এবং যঃ যজেত সমাহিতঃ ।
লভতে মযি সদ্ভক্তিং মত্স্মৃতিঃ সাধুসেবযা ॥ 47॥
প্রাযেণ ভক্তিযোগেন সত্সঙ্গেন বিনা উদ্ধব ।
ন উপাযঃ বিদ্যতে সধ্র্যঙ্ প্রাযণং হি সতাং অহম্ ॥ 48॥
অথ এতত্ পরমং গুহ্যং শ্রুণ্বতঃ যদুনন্দন ।
সুগোপ্যং অপি বক্ষ্যামি ত্বং মে ভৃত্যঃ সুহৃত্ সখা ॥ 49॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
একাদশপূজাবিধানযোগো নাম একাদশোঽধ্যাযঃ ॥ 11॥
অথ দ্বাদশোঽধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
ন রোধযতি মাং যোগঃ ন স্সাঙ্খ্যং ধর্মঃ এব চ ।
ন স্বাধ্যাযঃ তপঃ ত্যাগঃ ন ইষ্টাপূর্তং ন দক্ষিণা ॥ 1॥
ব্রতানি যজ্ঞঃ ছন্দাংসি তীর্থানি নিযমাঃ যমাঃ ।
যথা অবরুন্ধে সত্সঙ্গঃ সর্বসঙ্গ অপহঃ হি মাম্ ॥ 2॥
সত্সঙ্গেন হি দৈতেযা যাতুধানঃ মৃগাঃ খগাঃ ।
গন্ধর্ব অপ্সরসঃ নাগাঃ সিদ্ধাঃ চারণগুহ্যকাঃ ॥ 3॥
বিদ্যাধরাঃ মনুষ্যেষু বৈশ্যাঃ শূদ্রাঃ স্ত্রিযঃ অন্ত্যজাঃ ।
রজঃ তমঃ প্রকৃতযঃ তস্মিন্ তস্মিন্ যুগে অনঘ ॥ 4॥
বহবঃ মত্পদং প্রাপ্তাঃ ত্বাষ্ট্রকাযাধবাদযঃ ।
বৃষপর্বা বলিঃ বাণঃ মযঃ চ অথ বিভীষণঃ ॥ 5॥
সুগ্রীবঃ হনুমান্ ঋক্ষঃ গজঃ গৃধ্রঃ বণিক্পথঃ ।
ব্যাধঃ কুব্জা ব্রজে গোপ্যঃ যজ্ঞপত্ন্যঃ তথা অপরে ॥ 6॥
তে ন অধিতশ্রুতিগণাঃ ন উপাসিতমহত্তমাঃ ।
অব্রতাতপ্ততপসঃ মত্সঙ্গাত্ মাং উপাগতাঃ ॥ 7॥
কেবলেন হি ভাবেন গোপ্যঃ গাবঃ নগাঃ মৃগাঃ ।
যে অন্যে মূঢধিযঃ নাগাঃ সিদ্ধাঃ মাং ঈযুঃ অঞ্জসা ॥ 8॥
যং ন যোগেন সাঙ্খ্যেন দানব্রততপঃ অধ্বরৈঃ ।
ব্যাখ্যাঃ স্বাধ্যাযসন্ন্যাসৈঃ প্রাপ্নুযাত্ যত্নবান্ অপি ॥ 9॥
রামেণ সার্ধং মথুরাং প্রণীতে
শ্বাফল্কিনা মযি অনুরক্তচিত্তাঃ ।
বিগাঢভাবেন ন মে বিযোগ
তীব্রাধযঃ অন্যং দদৃশুঃ সুখায ॥ 10॥
তাঃ তাঃ ক্ষপাঃ প্রেষ্ঠতমেন নীতাঃ
মযা এব বৃন্দাবনগোচরেণ ।
ক্ষণার্ধবত্ তাঃ পুনরঙ্গ তাসাং
হীনা মাযা কল্পসমা বভূবুঃ ॥ 11॥
তাঃ ন অবিদন্ মযি অনুষঙ্গবদ্ধ
ধিযঃ স্বমাত্মানং অদঃ তথা ইদম্ ।
যথা সমাধৌ মুনযঃ অব্ধিতোযে
নদ্যঃ প্রবিষ্টাঃ ইব নামরূপে ॥ 12॥
মত্কামা রমণং জারং অস্বরূপবিদঃ অবলাঃ ।
ব্রহ্ম মাং পরমং প্রাপুঃ সঙ্গাত্ শতসহস্রশঃ ॥ 13॥
তস্মাত্ ত্বং উদ্ধব উত্সৃজ্য চোদনাং প্রতিচোদনাম্ ।
প্রবৃত্তং চ নিবৃত্তং চ শ্রোতব্যং শ্রুতং এব চ ॥ 14॥
মাং একং এব শরণং আত্মানং সর্বদেহিনাম্ ।
যাহি সর্বাত্মভাবেন মযা স্যাঃ হি অকুতোভযঃ ॥ 15॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
সংশযঃ শ্রুণ্বতঃ বাচং তব যোগেশ্বর ঈশ্বর ।
ন নিবর্ততঃ আত্মস্থঃ যেন ভ্রাম্যতি মে মনঃ ॥ 16॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
সঃ এষ জীবঃ বিবরপ্রসূতিঃ
প্রাণেন ঘোষেণ গুহাং প্রবিষ্টঃ ।
মনোমযং সূক্ষ্মং উপেত্য রূপং
মাত্রা স্বরঃ বর্ণঃ ইতি স্থবিষ্ঠঃ ॥ 17॥
যথা অনলঃ খে অনিলবন্ধুঃ ঊষ্মা
বলেন দারুণ্যধিমথ্যমানঃ ।
অণুঃ প্রজাতঃ হবিষা সমিধ্যতে
তথা এব মে ব্যক্তিঃ ইযং হি বাণী ॥ 18॥
এবং গদিঃ কর্মগতিঃ বিসর্গঃ
ঘ্রাণঃ রসঃ দৃক্ স্পর্শঃ শ্রুতিঃ চ ।
সঙ্কল্পবিজ্ঞানং অথ অভিমানঃ
সূত্রং রজঃ সত্ত্বতমোবিকারঃ ॥ 19॥
অযং হি জীবঃ ত্রিবৃত্ অব্জযোনিঃ
অব্যক্তঃ একঃ বযসা সঃ আদ্যঃ ।
বিশ্লিষ্টশক্তিঃ বহুধা এব ভাতি
বীজানি যোনিং প্রতিপদ্য যদ্বত্ ॥ 20॥
যস্মিন্ ইদং প্রোতং অশেষং ওতং
পটঃ যথা তন্তুবিতানসংস্থঃ ।
যঃ এষ সংসারতরুঃ পুরাণঃ
কর্মাত্মকঃ পুষ্পফলে প্রসূতে ॥ 21॥
দ্বে অস্য বীজে শতমূলঃ ত্রিনালঃ
পঞ্চস্কন্ধঃ পঞ্চরসপ্রসূতিঃ ।
দশ একশাখঃ দ্বিসুপর্ণনীডঃ
ত্রিবল্কলঃ দ্বিফলঃ অর্কং প্রবিষ্টঃ ॥ 22॥
অদন্তি চ একং ফলং অস্য গৃধ্রা
গ্রামেচরাঃ একং অরণ্যবাসাঃ ।
হংসাঃ যঃ একং বহুরূপং ইজ্যৈঃ
মাযামযং বেদ সঃ বেদ বেদম্ ॥ 23॥
এবং গুরু উপাসনযা একভক্ত্যা
বিদ্যাকুঠারেণ শিতেন ধীরঃ ।
বিবৃশ্চ্য জীবাশযং অপ্রমত্তঃ
সম্পদ্য চ আত্মানং অথ ত্যজ অস্ত্রম্ ॥ 24॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
দ্বাদশোঽধ্যাযঃ ॥ 12॥
অথ ত্রযোদশোঽধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
সত্ত্বং রজঃ তমঃ ইতি গুণাঃ বুদ্ধেঃ ন চ আত্মনঃ ।
সত্ত্বেন অন্যতমৌ হন্যাত্ সত্ত্বং সত্ত্বেন চ এব হি ॥ 1॥
সত্ত্বাত্ ধর্মঃ ভবেত্ বৃদ্ধাত্ পুংসঃ মদ্ভক্তিলক্ষণঃ ।
সাত্বিক উপাসযা সত্ত্বং ততঃ ধর্মঃ প্রবর্ততে ॥ 2॥
ধর্মঃ রজঃ তমঃ হন্যাত্ সত্ত্ববৃদ্ধিঃ অনুত্তমঃ ।
আশু নশ্যতি তত্ মূলঃ হি অধর্মঃ উভযে হতে ॥ 3॥
আগমঃ অপঃ প্রজা দেশঃ কালঃ কর্ম চ জন্ম চ ।
ধ্যানং মন্ত্রঃ অথ সংস্কারঃ দশ এতে গুণহেতবঃ ॥ 4॥
তত্ তত্ সাত্বিকং এব এষাং যত্ যত্ বৃদ্ধাঃ প্রচক্ষতে ।
নিন্দন্তি তামসং তত্ তত্ রাজসং তত্ উপেক্ষিতম্ ॥ 5॥
সাত্ত্বিকানি এব সেবেত পুমান্ সত্ত্ববিবৃদ্ধযে ।
ততঃ ধর্মঃ ততঃ জ্ঞানং যাবত্ স্মৃতিঃ অপোহনম্ ॥ 6॥
বেণুসঙ্ঘর্ষজঃ বহ্নিঃ দগ্ধ্বা শাম্যতি তত্ বনম্ ।
এবং গুণব্যত্যযজঃ দেহঃ শাম্যতি তত্ ক্রিযঃ ॥ 7॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
বিদন্তি মর্ত্যাঃ প্রাযেণ বিষযান্ পদং আপদাম্ ।
তথা অপি ভুঞ্জতে কৃষ্ণ তত্ কথং শ্ব খর অজাবত্ ॥ 8॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
অহং ইতি অন্যথাবুদ্ধিঃ প্রমত্তস্য যথা হৃদি ।
উত্সর্পতি রজঃ ঘোরং ততঃ বৈকারিকং মনঃ ॥ 9॥
রজোযুক্তস্য মনসঃ সঙ্কল্পঃ সবিকল্পকঃ ।
ততঃ কামঃ গুণধ্যানাত্ দুঃসহঃ স্যাত্ হি দুর্মতেঃ ॥ 10॥
করোতি কামবশগঃ কর্মাণি অবিজিতেন্দ্রিযঃ ।
দুঃখোদর্কাণি সম্পশ্যন্ রজোবেগবিমোহিতঃ ॥ 11।
রজঃ তমোভ্যাং যত্ অপি বিদ্বান্ বিক্ষিপ্তধীঃ পুনঃ ।
অতন্দ্রিতঃ মনঃ যুঞ্জন্ দোষদৃষ্টিঃ ন সজ্জতে ॥ 12॥
অপ্রমত্তঃ অনুযুঞ্জীতঃ মনঃ মযি অর্পযন্ শনৈঃ ।
অনির্বিণ্ণঃ যথাকালং জিতশ্বাসঃ জিতাসনঃ ॥ 13॥
এতাবান্ যোগঃ আদিষ্টঃ মত্ শিষ্যৈঃ সনক আদিভিঃ ।
সর্বতঃ মনঃ আকৃষ্য ময্যদ্ধা আবেশ্যতে যথা ॥ 14॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
যদা ত্বং সনক আদিভ্যঃ যেন রূপেণ কেশব ।
যোগং আদিষ্টবান্ এতত্ রূপং ইচ্ছামি বেদিতুম্ ॥ 15॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
পুত্রাঃ হিরণ্যগর্ভস্য মানসাঃ সনক আদযঃ ।
পপ্রচ্ছুঃ পিতরং সূক্ষ্মাং যোগস্য ঐকান্তিকীং গতিম্ ॥
16॥
সনক আদযঃ ঊচুঃ ।
গুণেষু আবিশতে চেতঃ গুণাঃ চেতসি চ প্রভো ।
কথং অন্যোন্যসন্ত্যাগঃ মুমুক্ষোঃ অতিতিতীর্ষোঃ ॥ 17॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
এবং পৃষ্টঃ মহাদেবঃ স্বযম্ভূঃ ভূতভাবনঃ ।
ধ্যাযমানঃ প্রশ্নবীজং ন অভ্যপদ্যত কর্মধীঃ ॥ 18॥
সঃ মাং অচিন্তযত্ দেবঃ প্রশ্নপারতিতীর্ষযা ।
তস্য অহং হংসরূপেণ সকাশং অগমং তদা ॥ 19॥
দৃষ্ট্বা মাং ত উপব্রজ্য কৃত্বা পাদ অভিবন্দনম্ ।
ব্রহ্মাণং অগ্রতঃ কৃত্বা পপ্রচ্ছুঃ কঃ ভবান্ ইতি ॥ 20॥
ইতি অহং মুনিভিঃ পৃষ্টঃ তত্ত্বজিজ্ঞাসুভিঃ তদা ।
যত্ অবোচং অহং তেভ্যঃ তত্ উদ্ধব নিবোধ মে ॥ 21॥
বস্তুনঃ যদি অনানাত্বং আত্মনঃ প্রশ্নঃ ঈদৃশঃ ।
কথং ঘটেত বঃ বিপ্রাঃ বক্তুঃ বা মে কঃ আশ্রযঃ ॥ 22॥
পঞ্চাত্মকেষু ভূতেষু সমানেষু চ বস্তুতঃ ।
কঃ ভবান্ ইতি বঃ প্রশ্নঃ বাচারম্ভঃ হি অনর্থকঃ ॥ 23॥
মনসা বচসা দৃষ্ট্যা গৃহ্যতে অন্যৈঃ অপি ইন্দ্রিযৈঃ ।
অহং এব ন মত্তঃ অন্যত্ ইতি বুধ্যধ্বং অঞ্জসা ॥ 24॥
গুণেষু আবিশতে চেতঃ গুণাঃ চেতসি চ প্রজাঃ ।
জীবস্য দেহঃ উভযং গুণাঃ চেতঃ মত্ আত্মনঃ ॥ 25॥
গুণেষু চ আবিশত্ চিত্তং অভীক্ষ্ণং গুণসেবযা ।
গুণাঃ চ চিত্তপ্রভবাঃ মত্ রূপঃ উভযং ত্যজেত্ ॥ 26॥
জাগ্রত্ স্বপ্নঃ সুষুপ্তং চ গুণতঃ বুদ্ধিবৃত্তযঃ ।
তাসাং বিলক্ষণঃ জীবঃ সাক্ষিত্বেন বিনিশ্চিতঃ ॥ 27॥
যঃ হি সংসৃতিবন্ধঃ অযং আত্মনঃ গুণবৃত্তিদঃ ।
মযি তুর্যে স্থিতঃ জহ্যাত্ ত্যাগঃ তত্ গুণচেতসাম্ ॥ 28॥
অহঙ্কারকৃতং বন্ধং আত্মনঃ অর্থবিপর্যযম্ ।
বিদ্বান্ নির্বিদ্য সংসারচিন্তাং তুর্যে স্থিতঃ ত্যজেত্ ॥ 29॥
যাবত্ নানার্থধীঃ পুংসঃ ন নিবর্তেত যুক্তিভিঃ ।
জাগর্তি অপি স্বপন্ অজ্ঞঃ স্বপ্নে জাগরণং যথা ॥ 30॥
অসত্ত্বাত্ আত্মনঃ অন্যেষাং ভাবানাং তত্ কৃতা ভিদা ।
গতযঃ হেতবঃ চ অস্য মৃষা স্বপ্নদৃশঃ যথা ॥ 31॥
যো জাগরে বহিঃ অনুক্ষণধর্মিণঃ অর্থান্
ভুঙ্ক্তে সমস্তকরণৈঃ হৃদি তত্ সদৃক্ষান্ ।
স্বপ্নে সুষুপ্তঃ উপসংহরতে সঃ একঃ
স্মৃতি অন্বযাত্ ত্রিগুণবৃত্তিদৃক্ ইন্দ্রিয ঈশঃ ॥ 32॥
এবং বিমৃশ্য গুণতঃ মনসঃ ত্র্যবস্থা
মত্ মাযযা মযি কৃতা ইতি নিশ্চিতার্থাঃ ।
সঞ্ছিদ্য হার্দং অনুমানস্ত্ উক্তিতীক্ষ্ণ
জ্ঞানাসিনা ভজতঃ মা অখিলসংশযাধিম্ ॥ 33॥
ঈক্ষেত বিভ্রমং ইদং মনসঃ বিলাসম্
দৃষ্টং বিনষ্টং অতিলোলং অলাতচক্রম্ ।
বিজ্ঞানং একং উরুধা ইব বিভাতি মাযা
স্বপ্নঃ ত্রিধা গুণবিসর্গকৃতঃ বিকল্পঃ ॥ 34॥
দৃষ্টিং ততঃ প্রতিনিবর্ত্য নিবৃত্ততৃষ্ণঃ
তূষ্ণীং ভবেত্ নিজসুখ অনুভবঃ নিরীহঃ ।
সন্দৃশ্যতে ক্ব চ যদি ইদং অবস্তুবুদ্ধ্যা
ত্যক্তং ভ্রমায ন ভবেত্ স্মৃতিঃ আনিপাতাত্ ॥ 35॥
দেহং চ নশ্বরং অবস্থিতং উত্থিতং বা
সিদ্ধঃ ন পশ্যতি যতঃ অধ্যগমত্স্বরূপম্ ।
দৈবাত্ অপেতং উত দৈবশাত্ উপেতম্
বাসঃ যথা পরিকৃতং মদিরামদান্ধঃ ॥ 36॥
দেহঃ অপি দৈববশগঃ খলু কর্ম যাবত্
স্বারম্ভকং প্রতিসমীক্ষতঃ এব সাসুঃ ।
তং অপ্রপঞ্চং অধিরূঢসমাধিযোগঃ
স্বাপ্নং পুনঃ ন ভজতে প্রতিবুদ্ধবস্তুঃ ॥ 37॥
মযা এতত্ উক্তং বঃ বিপ্রাঃ গুহ্যং যত্ সাঙ্খ্যযোগযোঃ ।
জানীতং আগতং যজ্ঞং যুষ্মত্ ধর্মবিবক্ষযা ॥ 38॥
অহং যোগস্য সাঙ্খ্যস্য সত্যস্যর্তস্য তেজসঃ ।
পরাযণং দ্বিজশ্রেষ্ঠাঃ শ্রিযঃ কীর্তেঃ দমস্য চ ॥ 39॥
মাং ভজন্তি গুণাঃ সর্বে নির্গুণং নিরপেক্ষকম্ ।
সুহৃদং প্রিযং আত্মানং সাম্য অসঙ্গ আদযঃ গুণাঃ ॥ 40॥
ইতি মে ছিন্নসন্দেহাঃ মুনযঃ সনক আদযঃ ।
সভাজযিত্বা পরযা ভক্ত্যা অগৃণত সংস্তবৈঃ ॥ 41॥
তৈঃ অহং পূজিতঃ সম্যক্ সংস্তুতঃ পরম ঋষিভিঃ ।
প্রত্যেযায স্বকং ধাম পশ্যতঃ পরমেষ্ঠিনঃ ॥ 42॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
হংসগীতানিরূপণং নাম ত্রযোদশোঽধ্যাযঃ ॥ 13॥
অথ চতুর্দশোঽধ্যাযঃ ।
উদ্ধবঃ উবাচ ।
বদন্তি কৃষ্ণ শ্রেযাংসি বহূনি ব্রহ্মবাদিনঃ ।
তেষাং বিকল্পপ্রাধান্যং উত অহো একমুখ্যতা ॥ 1॥
ভবত্ উদাহৃতঃ স্বামিন্ ভক্তিযোগঃ অনপেক্ষিতঃ ।
নিরস্য সর্বতঃ সঙ্গং যেন ত্বযি আবিশেত্ মনঃ ॥ 2॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
কালেন নষ্টা প্রলযে বাণীযং বেদসঞ্জ্ঞিতা ।
মযা আদৌ ব্রহ্মণে প্রোক্তা ধর্মঃ যস্যাং মদাত্মকঃ ॥ 3॥
তেন প্রোক্তা চ পুত্রায মনবে পূর্বজায সা ।
ততঃ ভৃগু আদযঃ অগৃহ্ণন্ সপ্তব্রহ্মমহর্ষযঃ ॥ 4॥
তেভ্যঃ পিতৃভ্যঃ তত্ পুত্রাঃ দেবদানবগুহ্যকাঃ ।
মনুষ্যাঃ সিদ্ধগন্ধর্বাঃ সবিদ্যাধরচারণাঃ ॥ 5॥
কিন্দেবাঃ কিন্নরাঃ নাগাঃ রক্ষঃ কিম্পুরুষ আদযঃ ।
বহ্ব্যঃ তেষাং প্রকৃতযঃ রজঃসত্ত্বতমোভুবঃ ॥ 6॥
যাভিঃ ভূতানি ভিদ্যন্তে ভূতানাং মতযঃ তথা ।
যথাপ্রকৃতি সর্বেষাং চিত্রাঃ বাচঃ স্রবন্তি হি ॥ 7॥
এবং প্রকৃতিবৈচিত্র্যাত্ ভিদ্যন্তে মতযঃ নৃণাম্ ।
পারম্পর্যেণ কেষাঞ্চিত্ পাখণ্ডমতযঃ অপরে ॥ 8॥
মন্মাযামোহিতধিযঃ পুরুষাঃ পুরুষর্ষভ ।
শ্রেযঃ বদন্তি অনেকান্তং যথাকর্ম যথারুচি ॥ 9॥
ধর্মং একে যশঃ চ অন্যে কামং সত্যং দমং শমম্ ।
অন্যে বদন্তি স্বার্থং বা ঐশ্বর্যং ত্যাগভোজনম্ ।
কেচিত্ যজ্ঞতপোদানং ব্রতানি নিযম অন্যমান্ ॥ 10॥
আদি অন্তবন্তঃ এব এষাং লোকাঃ কর্মবিনির্মিতাঃ ।
দুঃখ উদর্কাঃ তমোনিষ্ঠাঃ ক্ষুদ্র আনন্দাঃ শুচ অর্পিতাঃ ॥
11॥
মযি অর্পিত মনঃ সভ্য নিরপেক্ষস্য সর্বতঃ ।
মযা আত্মনা সুখং যত্ তত্ কুতঃ স্যাত্ বিষয আত্মনাম্ ॥
12॥
অকিঞ্চনস্য দান্তস্য শান্তস্য সমচেতসঃ ।
মযা সন্তুষ্টমনসঃ সর্বাঃ সুখমযাঃ দিশঃ ॥ 13॥
ন পারমেষ্ঠ্যং ন মহেন্দ্রধিষ্ণ্যম্
ন সার্বভৌমং ন রসাধিপত্যম্ ।
ন যোগসিদ্ধীঃ অপুনর্ভবং বা
মযি অর্পিত আত্মা ইচ্ছতি মত্ বিনা অন্যত্ ॥ 14॥
ন তথা মে প্রিযতমঃ আত্মযোনিঃ ন শঙ্করঃ ।
ন চ সঙ্কর্ষণঃ ন শ্রীঃ ন এব আত্মা চ যথা ভবান্ ॥ 15॥
নিরপেক্ষং মুনিং শাতং নির্বৈরং সমদর্শনম্ ।
অনুব্রজামি অহং নিত্যং পূযেযেতি অঙ্ঘ্রিরেণুভিঃ ॥ 16॥
নিষ্কিঞ্চনা মযি অনুরক্তচেতসঃ
শান্তাঃ মহান্তঃ অখিলজীববত্সলাঃ ।
কামৈঃ অনালব্ধধিযঃ জুষন্তি যত্
তত্ নৈরপেক্ষ্যং ন বিদুঃ সুখং মম ॥ 17॥
বাধ্যমানঃ অপি মদ্ভক্তঃ বিষযৈঃ অজিতেন্দ্রিযঃ ।
প্রাযঃ প্রগল্ভযা ভক্ত্যা বিষযৈঃ ন অভিভূযতে ॥ 18॥
যথা অগ্নিঃ সুসমৃদ্ধ অর্চিঃ করোতি এধাংসি ভস্মসাত্ ।
তথা মদ্বিষযা ভক্তিঃ উদ্ধব এনাংসি কৃত্স্নশঃ ॥ 19॥
ন সাধযতি মাং যোগঃ ন সাঙ্খ্যং ধর্মঃ উদ্ধব ।
ন স্বাধ্যাযঃ তপঃ ত্যাগঃ যথা ভক্তিঃ মম ঊর্জিতা ॥ 20॥
ভক্ত্যা অহং একযা গ্রাহ্যঃ শ্রদ্ধযা আত্মা প্রিযঃ সতাম্ ।
ভক্তিঃ পুনাতি মন্নিষ্ঠা শ্বপাকান্ অপি সম্ভবাত্ ॥ 21॥
ধর্মঃ সত্যদযা উপেতঃ বিদ্যা বা তপসান্বিতা ।
মদ্ভ্ক্ত্যাপেতং আত্মানং ন সম্যক্ প্রপুনাতি হি ॥ 22॥
কথং বিনা রোমহর্ষং দ্রবতা চেতসা বিনা ।
বিনানন্দ অশ্রুকলযা শুধ্যেত্ ভক্ত্যা বিনাশযঃ ॥ 23॥
বাক্ গদ্গদা দ্রবতে যস্য চিত্তম্
রুদতি অভীক্ষ্ণং হসতি ক্বচিত্ চ ।
বিলজ্জঃ উদ্গাযতি নৃত্যতে চ
মদ্ভক্তিযুক্তঃ ভুবনং পুনাতি ॥ 24॥
যথা অগ্নিনা হেম মলং জহাতি
ধ্মাতং পুনঃ স্বং ভজতে চ রূপম্ ।
আত্মা চ কর্মানুশযং বিধূয
মদ্ভক্তিযোগেন ভজতি অথঃ মাম্ ॥ 25॥
যথা যথা আত্মা পরিমৃজ্যতে অসৌ
মত্পুণ্যগাথাশ্রবণ অভিধানৈঃ ।
তথা তথা পশ্যতি বস্তু সূক্ষ্মম্
চক্ষুঃ যথা এব অঞ্জনসম্প্রযুক্তম্ ॥ 26॥
বিষযান্ ধ্যাযতঃ চিত্তং বিষযেষু বিষজ্জতে ।
মাং অনুস্মরতঃ চিত্তং মযি এব প্রবিলীযতে ॥ 27॥
তস্মাত্ অসত্ অভিধ্যানং যথা স্বপ্নমনোরথম্ ।
হিত্বা মযি সমাধত্স্ব মনঃ মদ্ভাবভাবিতম্ ॥ 28॥
স্ত্রীণাং স্ত্রীসঙ্গিনাং সঙ্গং ত্যক্ত্বা দূরতঃ আত্মবান্ ।
ক্ষেমে বিবিক্তঃ আসীনঃ চিন্তযেত্ মাং অতন্দ্রিতঃ ॥ 29॥
ন তথা অস্য ভবেত্ ক্লেশঃ বন্ধঃ চ অন্যপ্রসঙ্গতঃ ।
যোষিত্ সঙ্গাত্ যথা পুংসঃ যথা তত্ সঙ্গিসঙ্গতঃ ॥ 30॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
যথা ত্বাং অরবিন্দাক্ষ যাদৃশং বা যদাত্মকম্ ।
ধ্যাযেত্ মুমুক্ষুঃ এতত্ মে ধ্যানং মে বক্তুং অর্হসি ॥ 31॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
সমঃ আসনঃ আসীনঃ সমকাযঃ যথাসুখম্ ।
হস্তৌ উত্সঙ্গঃ আধায স্বনাসাগ্রকৃত ঈক্ষণঃ ॥ 32॥
প্রাণস্য শোধযেত্ মার্গং পূরকুম্ভকরেচকৈঃ ।
বিপর্যযেণ অপি শনৈঃ অভ্যসেত্ নির্জিতেন্দ্রিযঃ ॥ 33॥
হৃদি অবিচ্ছিন্নং ওঙ্কারং ঘণ্টানাদং বিসোর্ণবত্ ।
প্রাণেন উদীর্য তত্র অথ পুনঃ সংবেশযেত্ স্বরম্ ॥ 34॥
এবং প্রণবসংযুক্তং প্রাণং এব সমভ্যসেত্ ।
দশকৃত্বঃ ত্রিষবণং মাসাত্ অর্বাক্ জিত অনিলঃ ॥35॥
হৃত্পুণ্ডরীকং অন্তস্থং ঊর্ধ্বনালং অধোমুখম্ ।
ধ্যাত্বা ঊর্ধ্বমুখং উন্নিদ্রং অষ্টপত্রং সকর্ণিকম্ ॥ 36॥
কর্ণিকাযাং ন্যসেত্ সূর্যসোমাগ্নীন্ উত্তরোত্তরম্ ।
বহ্নিমধ্যে স্মরেত্ রূপং মম এতত্ ধ্যানমঙ্গলম্ ॥ 37॥
সমং প্রশান্তং সুমুখং দীর্ঘচারুচতুর্ভুজম্ ।
সুচারুসুন্দরগ্রীবং সুকপোলং শুচিস্মিতম্ ॥ 38॥
সমান কর্ণ বিন্যস্ত স্ফুরন্ মকর কুণ্ডলম্ ।
হেম অম্বরং ঘনশ্যামং শ্রীবত্স শ্রীনিকেতনম্ ॥ 39॥
শঙ্খ চক্র গদা পদ্ম বনমালা বিভূষিতম্ ।
নূপুরৈঃ বিলসত্ পাদং কৌস্তুভ প্রভযা যুতম্ ॥ 40॥
দ্যুমত্ কিরীট কটক কটিসূত্র অঙ্গদ অযুতম্ ।
সর্বাঙ্গ সুন্দরং হৃদ্যং প্রসাদ সুমুখ ঈক্ষণম্ ॥ 41॥
সুকুমারং অভিধ্যাযেত্ সর্বাঙ্গেষু মনঃ দধত্ ।
ইন্দ্রিযাণি ইন্দ্রিযেভ্যঃ মনসা আকৃষ্য তত্ মনঃ ।
বুদ্ধ্যা সারথিনা ধীরঃ প্রণযেত্ মযি সর্বতঃ ॥ 42॥
তত্ সর্ব ব্যাপকং চিত্তং আকৃষ্য একত্র ধারযেত্ ।
ন অন্যানি চিন্তযেত্ ভূযঃ সুস্মিতং ভাবযেত্ মুখম্ ॥ 43॥
তত্র লব্ধপদং চিত্তং আকৃষ্য ব্যোম্নি ধারযেত্ ।
তত্ চ ত্যক্ত্বা মদারোহঃ ন কিঞ্চিত্ অপি চিন্তযেত্ ॥ 44॥
এবং সমাহিতমতিঃ মাং এব আত্মানং আত্মনি ।
বিচষ্টে মযি সর্বাত্মত্ জ্যোতিঃ জ্যোতিষি সংযুতম্ ॥ 45॥
ধ্যানেন ইত্থং সুতীব্রেণ যুঞ্জতঃ যোগিনঃ মনঃ ।
সংযাস্যতি আশু নির্বাণং দ্রব্য জ্ঞান ক্রিযা ভ্রমঃ ॥ 46॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
ভক্তিরহস্যাবধারণযোগো নাম চতুর্দশোঽধ্যাযঃ ॥ 14॥
অথ পঞ্চদশোঽধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
জিতেন্দ্রিযস্য যুক্তস্য জিতশ্বাসস্য যোগিনঃ
মযি ধারযতঃ চেতঃ উপতিষ্ঠন্তি সিদ্ধযঃ ॥ 1॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
কযা ধারণযা কাস্বিত্ কথংস্বিত্ সিদ্ধিঃ অচ্যুত ।
কতি বা সিদ্ধযঃ ব্রূহি যোগিনাং সিদ্ধিদঃ ভবান্ ॥ 2॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
সিদ্ধযঃ অষ্টাদশ প্রোক্তা ধারণাযোগপারগৈঃ ।
তাসাং অষ্টৌ মত্ প্রধানাঃ দশঃ এব গুণহেতবঃ ॥ 3॥
অণিমা মহিমা মূর্তেঃ লঘিমা প্রাপ্তিঃ ইন্দ্রিযৈঃ ।
প্রাকাম্যং শ্রুতদৃষ্টেষু শক্তিপ্রেরণং ঈশিতা ॥ 4॥
গুণেষু অসঙ্গঃ বশিতা যত্ কামঃ তত্ অবস্যতি ।
এতাঃ মে সিদ্ধযঃ সৌম্য অষ্টৌ উত্পত্তিকাঃ মতাঃ ॥ 5॥
অনূর্মিমত্ত্বং দেহে অস্মিন্ দূরশ্রবণদর্শনম্ ।
মনোজবঃ কামরূপং পরকাযপ্রবেশনম্ ॥ 6॥
স্বচ্ছন্দমৃত্যুঃ দেবানাং সহক্রীডানুদর্শনম্ ।
যথাসঙ্কল্পসংসিদ্ধিঃ আজ্ঞাপ্রতিহতা গতিঃ ॥ 7॥
ত্রিকালজ্ঞত্বং অদ্বন্দ্বং পরচিত্তাদি অভিজ্ঞতা ।
অগ্নি অর্ক অম্বু বিষ আদীনাং প্রতিষ্টম্ভঃ অপরাজযঃ ॥ 8॥
এতাঃ চ উদ্দেশতঃ প্রোক্তা যোগধারণসিদ্ধযঃ ।
যযা ধারণযা যা স্যাত্ যথা বা স্যাত্ নিবোধ মে ॥ 9॥
ভূতসূক্ষ্ম আত্মনি মযি তন্মাত্রং ধারযেত্ মনঃ ।
অণিমানং অবাপ্নোতি তন্মাত্র উপাসকঃ মম ॥ 10॥
মহতি আত্মন্ মযি পরে যথাসংস্থং মনঃ দধত্ ।
মহিমানং অবাপ্নোতি ভূতানাং চ পৃথক্ পৃথক্ ॥ 11॥
পরমাণুমযে চিত্তং ভূতানাং মযি রঞ্জযন্ ।
কালসূক্ষ্মাত্মতাং যোগী লঘিমানং অবাপ্নুযাত্ ॥ 12॥
ধারযন্ মযি অহন্তত্ত্বে মনঃ বৈকারিকে অখিলম্ ।
সর্বেন্দ্রিযাণাং আত্মত্বং প্রাপ্তিং প্রাপ্নোতি মন্মনাঃ ॥ 13॥
মহতি আত্মনি যঃ সূত্রে ধারযেত্ মযি মানসম্ ।
প্রাকাম্যং পারমেষ্ঠ্যং মে বিন্দতে অব্যক্তজন্মনঃ ॥ 14॥
বিষ্ণৌ ত্র্যধি ঈশ্বরে চিত্তং ধারযেত্ কালবিগ্রহে ।
সঃ ঈশিত্বং অবাপ্নোতি ক্ষেত্রক্ষেত্রজ্ঞচোদনাম্ ॥ 15॥
নারাযণে তুরীযাখ্যে ভগবত্ শব্দশব্দিতে ।
মনঃ মযি আদধত্ যোগী মত্ ধর্মাঃ বহিতাং ইযাত্ ॥ 16॥
নির্গুণে ব্রহ্মণি মযি ধারযন্ বিশদং মনঃ ।
পরমানন্দং আপ্নোতি যত্র কামঃ অবসীযতে ॥ 17॥
শ্বেতদীপপতৌ চিত্তং শুদ্ধে ধর্মমযে মযি ।
ধারযন্ শ্বেততাং যাতি ষডূর্মিরহিতঃ নরঃ ॥ 18॥
মযি আকাশ আত্মনি প্রাণে মনসা ঘোষং উদ্বহন্ ।
তত্র উপলব্ধা ভূতানাং হংসঃ বাচঃ শ্রুণোতি অসৌ ॥ 19॥
চক্ষুঃ ত্বষ্টরি সংযোজ্য ত্বষ্টারং অপি চক্ষুষি ।
মাং তত্র মনসা ধ্যাযন্ বিশ্বং পশ্যতি সূক্ষ্মদৃক্ ॥ 20॥
মনঃ মযি সুসংযোজ্য দেহং তদনু বাযুনা ।
মদ্ধারণ অনুভাবেন তত্র আত্মা যত্র বৈ মনঃ ॥ 21॥
যদা মনঃ উপাদায যত্ যত্ রূপং বুভূষতি ।
তত্ তত্ ভবেত্ মনোরূপং মদ্যোগবলং আশ্রযঃ ॥ 22॥
পরকাযং বিশন্ সিদ্ধঃ আত্মানং তত্র ভাবযেত্ ।
পিণ্ডং হিত্বা বিশেত্ প্রাণঃ বাযুভূতঃ ষডঙ্ঘ্রিবত্ ॥ 23॥
পার্ষ্ণ্যা আপীড্য গুদং প্রাণং হৃত্ উরঃ কণ্ঠ মূর্ধসু ।
আরোপ্য ব্রহ্মরন্ধ্রেণ ব্রহ্ম নীত্বা উত্সৃজেত্ তনুম্ ॥ 24॥
বিহরিষ্যন্ সুরাক্রীডে মত্স্থং সত্ত্বং বিভাবযেত্ ।
বিমানেন উপতিষ্ঠন্তি সত্ত্ববৃত্তীঃ সুরস্ত্রিযঃ ॥ 25॥
যথা সঙ্কল্পযেত্ বুদ্ধ্যা যদা বা মত্পরঃ পুমান্ ।
মযি সত্যে মনঃ যুঞ্জন্ তথা তত্ সমুপাশ্নুতে ॥ 26॥
যঃ বৈ মদ্ভাবং আপন্নঃ ঈশিতুঃ বশিতুঃ পুমান্ ।
কুতশ্চিত্ ন বিহন্যেত তস্য চ আজ্ঞা যথা মম ॥ 27॥
মদ্ভক্ত্যা শুদ্ধসত্ত্বস্য যোগিনঃ ধারণাবিদঃ ।
তস্য ত্রৈকালিকী বুদ্ধিঃ জন্ম মৃত্যু উপবৃংহিতা ॥ 28॥
অগ্নি আদিভিঃ ন হন্যেত মুনেঃ যোগং অযং বপুঃ ।
মদ্যোগশ্রান্তচিত্তস্য যাদসাং উদকং যথা ॥ 29॥
মদ্বিভূতিঃ অভিধ্যাযন্ শ্রীবত্স অস্ত্রবিভূষিতাঃ ।
ধ্বজাতপত্রব্যজনৈঃ সঃ ভবেত্ অপরাজিতঃ ॥ 30॥
উপাসকস্য মাং এবং যোগধারণযা মুনেঃ ।
সিদ্ধযঃ পূর্বকথিতাঃ উপতিষ্ঠন্তি অশেষতঃ ॥ 31॥
জিতেন্দ্রিযস্য দান্তস্য জিতশ্বাস আত্মনঃ মুনেঃ ।
মদ্ধারণাং ধারযতঃ কা সা সিদ্ধিঃ সুদুর্লভা ॥ 32॥
অন্তরাযান্ বদন্তি এতাঃ যুঞ্জতঃ যোগং উত্তমম্ ।
মযা সম্পদ্যমানস্য কালক্ষেপণহেতবঃ ॥ 33॥
জন্ম ওষধি তপো মন্ত্রৈঃ যাবতীঃ ইহ সিদ্ধযঃ ।
যোগেন আপ্নোতি তাঃ সর্বাঃ ন অন্যৈঃ যোগগতিং ব্রজেত্ ॥ 34॥
সর্বাসাং অপি সিদ্ধীনাং হেতুঃ পতিঃ অহং প্রভুঃ ।
অহং যোগস্য সাঙ্খ্যস্য ধর্মস্য ব্রহ্মবাদিনাম্ ॥ 35॥
অহং আত্মা অন্তরঃ বাহ্যঃ অনাবৃতঃ সর্বদেহিনাম্ ।
যথা ভূতানি ভূতেষু বহিঃ অন্তঃ স্বযং তথা ॥ 36॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
সিদ্ধনিরূপণযোগো নাম পঞ্চদশোঽধ্যাযঃ ॥ 15॥
অথ ষোডশোঽধ্যাযঃ ।
উদ্ধবঃ উবাচ ।
ত্বং ব্রহ্ম পরমং সাক্ষাত্ অনাদি অনন্তং অপাবৃতম্ ।
সর্বেষাং অপি ভাবানাং ত্রাণস্থিতি অপ্যয উদ্ভবঃ ॥ 1॥
উচ্চাবচেষু ভূতেষু দুর্জ্ঞেযং অকৃত আত্মভিঃ ।
উপাসতে ত্বাং ভগবন্ যাথাতথ্যেন ব্রাহ্মণাঃ ॥ 2॥
যেষু যেষু চ ভাবেষু ভক্ত্যা ত্বাং পরমর্ষযঃ ।
উপাসীনাঃ প্রপদ্যন্তে সংসিদ্ধিং তত্ বদস্ব মে ॥ 3॥
গূঢঃ চরসি ভূতাত্মা ভূতানাং ভূতভাবন ।
ন ত্বাং পশ্যন্তি ভূতানি পশ্যন্তং মোহিতানি তে ॥ 4॥
যাঃ কাঃ চ ভূমৌ দিবি বৈ রসাযাম্
বিভূতযঃ দিক্ষু মহাবিভূতে ।
তাঃ মহ্যং আখ্যাহি অনুভাবিতাঃ তে
নমামি তে তীর্থ পদ অঙ্ঘ্রিপদ্মম্ ॥ 5॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
এবং এতত্ অহং পৃষ্টঃ প্রশ্নং প্রশ্নবিদাং বর ।
যুযুত্সুনা বিনশনে সপত্নৈঃ অর্জুনেন বৈ ॥ 6॥
জ্ঞাত্বা জ্ঞাতিবধং গর্হ্যং অধর্মং রাজ্যহেতুকম্ ।
ততঃ নিবৃত্তঃ হন্তা অহং হতঃ অযং ইতি লৌকিকঃ ॥ 7॥
সঃ তদা পুরুষব্যাঘ্রঃ যুক্ত্যা মে প্রতিবোধিতঃ ।
অভ্যভাষত মাং এবং যথা ত্বং রণমূর্ধনি ॥ 8॥
অহং আত্মা উদ্ধব আমীষাং ভূতানাং সুহৃত্ ঈশ্বরঃ ।
অহং সর্বাণি ভূতানি তেষাং স্থিতি উদ্ভব অপ্যযঃ ॥ 9॥
অহং গতিঃ গতিমতাং কালঃ কলযতাং অহম্ ।
গুণানাং চ অপি অহং সাম্যং গুণিন্যা উত্পত্তিকঃ গুণঃ ॥ 10॥
গুণিনাং অপি অহং সূত্রং মহতাং চ মহান্ অহম্ ।
সূক্ষ্মাণাং অপি অহং জীবঃ দুর্জযানাং অহং মনঃ ॥ 11॥
হিরণ্যগর্ভঃ বেদানাং মন্ত্রাণাং প্রণবঃ ত্রিবৃত্ ।
অক্ষরাণাং অকারঃ অস্মি পদানি ছন্দসাং অহম্ ॥ 12॥
ইন্দ্রঃ অহং সর্বদেবানাং বসূনামস্মি হব্যবাট্ ।
আদিত্যানাং অহং বিষ্ণূ রুদ্রাণাং নীললোহিতঃ ॥ 13॥
ব্রহ্মর্ষীণাং ভৃগুঃ অহং রাজর্ষীণাং অহং মনুঃ ।
দেবর্ষিণাং নারদঃ অহং হবির্ধানি অস্মি ধেনুষু ॥ 14॥
সিদ্ধেশ্বরাণাং কপিলঃ সুপর্ণঃ অহং পতত্রিণাম্ ।
প্রজাপতীনাং দক্ষঃ অহং পিতৄণাং অহং অর্যমা ॥ 15॥
মাং বিদ্ধি উদ্ধব দৈত্যানাং প্রহ্লাদং অসুরেশ্বরম্ ।
সোমং নক্ষত্র ওষধীনাং ধনেশং যক্ষরক্ষসাম্ ॥ 16॥
ঐরাবতং গজেন্দ্রাণাং যাদসাং বরুণং প্রভুম্ ।
তপতাং দ্যুমতাং সূর্যং মনুষ্যাণাং চ ভূপতিম্ ॥ 17॥
উচ্চৈঃশ্রবাঃ তুরঙ্গাণাং ধাতূনাং অস্মি কাঞ্চনম্ ।
যমঃ সংযমতাং চ অহং সর্পাণাং অস্মি বাসুকিঃ ॥ 18॥
নাগেন্দ্রাণাং অনন্তঃ অহং মৃগেন্দ্রঃ শঋঙ্গিদংষ্ট্রিণাম্ ।
আশ্রমাণাং অহং তুর্যঃ বর্ণানাং প্রথমঃ অনঘ ॥ 19॥
তীর্থানাং স্রোতসাং গঙ্গা সমুদ্রঃ সরসাং অহম্ ।
আযুধানাং ধনুঃ অহং ত্রিপুরঘ্নঃ ধনুষ্মতাম্ ॥ 20॥
ধিষ্ণ্যানাং অস্মি অহং মেরুঃ গহনানাং হিমালযঃ ।
বনস্পতীনাং অশ্বত্থঃ ওষধীনাং অহং যবঃ ॥ 21॥
পুরোধসাং বসিষ্ঠঃ অহং ব্রহ্মিষ্ঠানাং বৃহস্পতিঃ ।
স্কন্দঃ অহং সর্বসেনান্যাং অগ্রণ্যাং ভগবান্ অজঃ ॥ 22॥
যজ্ঞানাং ব্রহ্মযজ্ঞঃ অহং ব্রতানাং অবিহিংসনম্ ।
বাযু অগ্নি অর্ক অম্বু বাক্ আত্মা শুচীনাং অপি অহং শুচিঃ ॥ 23॥
যোগানাং আত্মসংরোধঃ মন্ত্রঃ অস্মি বিজিগীষতাম্ ।
আন্বীক্ষিকী কৌশলানাং বিকল্পঃ খ্যাতিবাদিনাম্ ॥ 24॥
স্ত্রীণাং তু শতরূপা অহং পুংসাং স্বাযম্ভুবঃ মনুঃ ।
নারাযণঃ মুনীনাং চ কুমারঃ ব্রহ্মচারিণাম্ ॥ 25॥
ধর্মাণাং অস্মি সন্ন্যাসঃ ক্ষেমাণাং অবহিঃ মতিঃ ।
গুহ্যানাং সূনৃতং মৌনং মিথুনানাং অজঃ তু অহম্ ॥ 26॥
সংবত্সরঃ অস্মি অনিমিষাং ঋতূনাং মধুমাধবৌ ।
মাসানাং মার্গশীর্ষঃ অহং নক্ষত্রাণাং তথা অভিজিত্ ॥ 27॥
অহং যুগানাং চ কৃতং ধীরাণাং দেবলঃ অসিতঃ ।
দ্বৈপাযনঃ অস্মি ব্যাসানাং কবীনাং কাব্যঃ আত্মবান্ ॥ 28॥
বাসুদেবঃ ভগবতাং ত্বং ভাগবতেষু অহম্ ।
কিম্পুরুষাণাং হনুমান্ বিদ্যাঘ্রাণাং সুদর্শনঃ ॥ 29॥
রত্নানাং পদ্মরাগঃ অস্মি পদ্মকোশঃ সুপেশসাম্ ।
কুশঃ অস্মি দর্ভজাতীনাং গব্যং আজ্যং হবিষ্ষু অহম্ ॥
30॥
ব্যবসাযিনাং অহং লক্ষ্মীঃ কিতবানাং ছলগ্রহঃ ।
তিতিক্ষা অস্মি তিতিক্ষণাং সত্ত্বং সত্ত্ববতাং অহম্ ॥ 31॥
ওজঃ সহোবলবতাং কর্ম অহং বিদ্ধি সাত্ত্বতাম্ ।
সাত্ত্বতাং নবমূর্তীনাং আদিমূর্তিঃ অহং পরা ॥ 32॥
বিশ্বাবসুঃ পূর্বচিত্তিঃ গন্ধর্ব অপ্সরসাং অহম্ ।
ভূধরাণাং অহং স্থৈর্যং গন্ধমাত্রং অহং ভুবঃ ॥ 33॥
অপাং রসঃ চ পরমঃ তেজিষ্ঠানাং বিভাবসুঃ ।
প্রভা সূর্য ইন্দু তারাণাং শব্দঃ অহং নভসঃ পরঃ ॥ 34॥
ব্রহ্মণ্যানাং বলিঃ অহং বিরাণাং অহং অর্জুনঃ ।
ভূতানাং স্থিতিঃ উত্পত্তিঃ অহং বৈ প্রতিসঙ্ক্রমঃ ॥ 35॥
গতি উক্তি উত্সর্গ উপাদানং আনন্দ স্পর্শ লক্ষণম্ ।
আস্বাদ শ্রুতি অবঘ্রাণং অহং সর্বেন্দ্রিয ইন্দ্রিযম্ ॥ 36॥
পৃথিবী বাযুঃ আকাশঃ আপঃ জ্যোতিঃ অহং মহান্ ।
বিকারঃ পুরুষঃ অব্যক্তং রজঃ সত্ত্বং তমঃ পরম্ ।
অহং এতত্ প্রসঙ্খ্যানং জ্ঞানং সত্ত্ববিনিশ্চযঃ ॥ 37॥
মযা ঈশ্বরেণ জীবেন গুণেন গুণিনা বিনা ।
সর্বাত্মনা অপি সর্বেণ ন ভাবঃ বিদ্যতে ক্বচিত্ ॥ 38॥
সঙ্খ্যানং পরমাণূনাং কালেন ক্রিযতে মযা ।
ন তথা মে বিভূতীনাং সৃজতঃ অণ্ডানি কোটিশঃ ॥ 39॥
তেজঃ শ্রীঃ কীর্তিঃ ঐশ্বর্যং হ্রীঃ ত্যাগঃ সৌভগং ভগঃ ।
বীর্যং তিতিক্ষা বিজ্ঞানং যত্র যত্র স মে অংশকঃ ॥ 40॥
এতাঃ তে কীর্তিতাঃ সর্বাঃ সঙ্ক্ষেপেণ বিভূতযঃ ।
মনোবিকারাঃ এব এতে যথা বাচা অভিধীযতে ॥ 41॥
বাচং যচ্ছ মনঃ যচ্ছ প্রাণানি যচ্ছ ইন্দ্রিযাণি চ ।
আত্মানং আত্মনা যচ্ছ ন ভূযঃ কল্পসে অধ্বনে ॥ 42॥
যঃ বৈ বাক্ মনসি সম্যক্ অসংযচ্ছন্ ধিযা যতিঃ ।
তস্য ব্রতং তপঃ দানং স্রবত্যামঘটাম্বুবত্ ॥ 43॥
তস্মাত্ মনঃ বচঃ প্রাণান্ নিযচ্ছেত্ মত্ পরাযণঃ ।
মত্ ভক্তি যুক্তযা বুদ্ধ্যা ততঃ পরিসমাপ্যতে ॥ 44॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
বিভূতিযোগো নাম ষোডশোঽধ্যাযঃ ॥ 16॥
অথ সপ্তদশোঽধ্যাযঃ ।
উদ্ধবঃ উবাচ ।
যঃ ত্বযা অভিতঃ পূর্বং ধর্মঃ ত্বত্ ভক্তিলক্ষণঃ ।
বর্ণাশ্রম আচারবতাং সর্বেষাং দ্বিপদাং অপি ॥ 1॥
যথা অনুষ্ঠীযমানেন ত্বযি ভক্তিঃ নৃণাং ভবেত্ ।
স্বধর্মেণ অরবিন্দাক্ষ তত্ সমাখ্যাতুং অর্হসি ॥ 2॥
পুরা কিল মহাবাহো ধর্মং পরমকং প্রভো ।
যত্ তেন হংসরূপেণ ব্রহ্মণে অভ্যাত্থ মাধব ॥ 3॥
সঃ ইদানীং সুমহতা কালেন অমিত্রকর্শন ।
ন প্রাযঃ ভবিতা মর্ত্যলোকে প্রাক্ অনুশাসিতঃ ॥ 4॥
বক্তা কর্তা অবিতা ন অন্যঃ ধর্মস্য অচ্যুত তে ভুবি ।
সভাযাং অপি বৈরিঞ্চ্যাং যত্র মূর্তিধরাঃ কলাঃ ॥ 5॥
কর্ত্রা অবিত্রা প্রবক্ত্রা চ ভবতা মধুসূদন ।
ত্যক্তে মহীতলে দেব বিনষ্টং কঃ প্রবক্ষ্যতি ॥ 6॥
তত্ত্বং নঃ সর্বধর্মজ্ঞ ধর্মঃ ত্বত্ ভক্তিলক্ষণঃ ।
যথা যস্য বিধীযেত তথা বর্ণয মে প্রভো ॥ 7॥
শ্রীশুকঃ উবাচ ।
ইত্থং স্বভৃত্যমুখ্যেন পৃষ্টঃ সঃ ভগবান্ হরিঃ ।
প্রীতঃ ক্ষেমায মর্ত্যানাং ধর্মান্ আহ সনাতনান্ ॥ 8॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
ধর্ম্যঃ এষ তব প্রশ্নঃ নৈঃশ্রেযসকরঃ নৃণাম্ ।
বর্ণাশ্রম আচারবতাং তং উদ্ধব নিবোধ মে ॥ 9॥
আদৌ কৃতযুগে বর্ণঃ নৃণাং হংসঃ ইতি স্মৃতঃ ।
কৃতকৃত্যাঃ প্রজাঃ জাত্যাঃ তস্মাত্ কৃতযুগং বিদুঃ ॥ 10॥
বেদঃ প্রণবঃ এব অগ্রে ধর্মঃ অহং বৃষরূপধৃক্ ।
উপাসতে তপোনিষ্ঠাং হংসং মাং মুক্তকিল্বিষাঃ ॥ 11॥
ত্রেতামুখে মহাভাগ প্রাণাত্ মে হৃদযাত্ ত্রযী ।
বিদ্যা প্রাদুঃ অভূত্ তস্যাঃ অহং আসং ত্রিবৃন্মখঃ ॥ 12॥
বিপ্র ক্ষত্রিয বিট্ শূদ্রাঃ মুখ বাহু উরু পাদজাঃ ।
বৈরাজাত্ পুরুষাত্ জাতাঃ যঃ আত্মাচারলক্ষণাঃ ॥ 13॥
গৃহাশ্রমঃ জঘনতঃ ব্রহ্মচর্যং হৃদঃ মম ।
বক্ষঃস্থানাত্ বনে বাসঃ ন্যাসঃ শীর্ষণি সংস্থিতঃ ॥ 14॥
বর্ণানাং আশ্রমাণাং চ জন্মভূমি অনুসারিণীঃ ।
আসন্ প্রকৃতযঃ নৄণাং নীচৈঃ নীচ উত্তম উত্তমাঃ ॥ 15॥
শমঃ দমঃ তপঃ শৌচং সন্তোষঃ ক্ষান্তিঃ আর্জবম্ ।
মদ্ভক্তিঃ চ দযা সত্যং ব্রহ্মপ্রকৃতযঃ তু ইমাঃ ॥ 16॥
তেজঃ বলং ধৃতিঃ শৌর্যং তিতিক্ষা ঔদার্যং উদ্যমঃ ।
স্থৈর্যং ব্রহ্মণি অত ঐশ্বর্যং ক্ষত্রপ্রকৃতযঃ তু ইমাঃ ॥
17॥
আস্তিক্যং দাননিষ্ঠা চ অদম্ভঃ ব্রহ্মসেবনম্ ।
অতুষ্টিঃ অর্থ উপচযৈঃ বৈশ্যপ্রকৃতযঃ তু ইমাঃ ॥ 18॥
শুশ্রূষণং দ্বিজগবাং দেবানাং চ অপি অমাযযা ।
তত্র লব্ধেন সন্তোষঃ শূদ্রপ্রকৃতযঃ তু ইমাঃ ॥ 19॥
অশৌচং অনৃতং স্তেযং নাস্তিক্যং শুষ্কবিগ্রহঃ ।
কামঃ ক্রোধঃ চ তর্ষঃ চ স্বভাবঃ অন্তেবসাযিনাম্ ॥ 20॥
অহিংসা সত্যং অস্তেযং অকামক্রোধলোভতা ।
ভূতপ্রিযহিতেহা চ ধর্মঃ অযং সার্ববর্ণিকঃ ॥ 21॥
দ্বিতীযং প্রাপ্য অনুপূর্ব্যাত্ জন্ম উপনযনং দ্বিজঃ ।
বসন্ গুরুকুলে দান্তঃ ব্রহ্ম অধীযীত চ আহুতঃ ॥ 22॥
মেখলা অজিন দণ্ড অক্ষ ব্রহ্মসূত্র কমণ্ডলূন্ ।
জটিলঃ অধৌতদদ্বাসঃ অরক্তপীঠঃ কুশান্ দধত্ ॥ 23॥
স্নান ভোজন হোমেষু জপ উচ্চারে চ বাগ্যতঃ ।
ন চ্ছিন্দ্যাত্ নখ রোমাণি কক্ষ উপস্থগতানি অপি ॥ 24॥
রেতঃ ন অবরিকেত্ জাতু ব্রহ্মব্রতধরঃ স্বযম্ ।
অবকীর্ণে অবগাহ্য অপ্সু যতাসুঃ ত্রিপদীং জপেত্ ॥ 25॥
অগ্নি অর্ক আচার্য গো বিপ্র গুরু বৃদ্ধ সুরান্ শুচিঃ ।
সমাহিতঃ উপাসীত সন্ধ্যে চ যতবাক্ জপন্ ॥ 26॥
আচার্যং মাং বিজানীযাত্ ন অবমন্যেত কর্হিচিত্ ।
ন মর্ত্যবুদ্ধি আসূযেত সর্বদেবমযঃ গুরুঃ ॥ 27॥
সাযং প্রাতঃ উপানীয ভৈক্ষ্যং তস্মৈ নিবেদযেত্ ।
যত্ চ অন্যত্ অপি অনুজ্ঞাতং উপযুঞ্জীত সংযতঃ ॥ 28॥
শুশ্রূষমাণঃ আচার্যং সদা উপাসীত নীচবত্ ।
যান শয্যা আসন স্থানৈঃ ন অতিদূরে কৃতাঞ্জলিঃ ॥ 29॥
এবংবৃত্তঃ গুরুকুলে বসেত্ ভোগবিবর্জিতঃ ।
বিদ্যা সমাপ্যতে যাবত্ বিভ্রত্ ব্রতং অখণ্ডিতম্ ॥ 30॥
যদি অসৌ ছন্দসাং লোকং আরোক্ষ্যন্ ব্রহ্মবিষ্টপম্ ।
গুরবে বিন্যসেত্ দেহং স্বাধ্যাযার্থং বৃহত্ ব্রতঃ ॥ 31॥
অগ্নৌ গুরৌ আত্মনি চ সর্বভূতেষু মাং পরম্ ।
অপৃথক্ ধীঃ উপাসীত ব্রহ্মবর্চস্বী অকল্মষঃ ॥ 32॥
স্ত্রীণাং নিরীক্ষণ স্পর্শ সংলাপ ক্ষ্বেলন আদিকম্ ।
প্রাণিনঃ মিথুনীভূতান্ অগৃহস্থঃ অগ্রতঃ ত্যজেত্ ॥ 33॥
শৌচং আচমনং স্নানং সন্ধ্যা উপাসনং আর্জবম্ ।
তীর্থসেবা জপঃ অস্পৃশ্য অভক্ষ্য অসম্ভাষ্য বর্জনম্ ॥
34॥
সর্ব আশ্রম প্রযুক্তঃ অযং নিযমঃ কুলনন্দন।
মদ্ভাবঃ সর্বভূতেষু মনোবাক্কায সংযমঃ ॥ 35॥
এবং বৃহত্ ব্রতধরঃ ব্রাহ্মণঃ অগ্নিঃ ইব জ্বলন্ ।
মদ্ভক্তঃ তীব্রতপসা দগ্ধকর্ম আশযঃ অমলঃ ॥ 36॥
অথ অনন্তরং আবেক্ষ্যন্ যথা জিজ্ঞাসিত আগমঃ ।
গুরবে দক্ষিণাং দত্ত্বা স্নাযত্ গুরু অনুমোদিতঃ ॥ 37॥
গৃহং বনং বা উপবিশেত্ প্রব্রজেত্ বা দ্বিজ উত্তমঃ ।
আশ্রমাত্ আশ্রমং গচ্ছেত্ ন অন্যথা মত্পরঃ চরেত্ ॥ 38॥
গৃহার্থী সদৃশীং ভার্যাং উদ্বহেত্ অজুগুপ্সিতাম্ ।
যবীযসীং তু বযসা যাং সবর্ণাং অনুক্রমাত্ ॥ 39॥
ইজ্য অধ্যযন দানানি সর্বেষাং চ দ্বিজন্মনাম্ ।
প্রতিগ্রহঃ অধ্যাপনং চ ব্রাহ্মণস্য এব যাজনম্ ॥ 40॥
প্রতিগ্রহং মন্যমানঃ তপঃ তেজোযশোনুদম্ ।
অন্যাভ্যাং এব জীবেত শিলৈঃ বা দোষদৃক্ তযোঃ ॥ 41॥
ব্রাহ্মণস্য হি দেহঃ অযং ক্ষুদ্রকামায ন ইষ্যতে ।
কৃচ্ছ্রায তপসে চ ইহ প্রেত্য অনন্তসুখায চ ॥ 42॥
শিলোঞ্ছবৃত্ত্যা পরিতুষ্টচিত্তঃ
ধর্মং মহান্তং বিরজং জুষাণঃ ।
মযি অর্পিতাত্মা গৃহঃ এব তিষ্ঠন্
ন অতিপ্রসক্তঃ সমুপৈতি শান্তিম্ ॥ 43॥
সমুদ্ধরন্তি যে বিপ্রং সীদন্তং মত্পরাযণম্ ।
তান্ উদ্ধরিষ্যে ন চিরাত্ আপদ্ভ্যঃ নৌঃ ইব অর্ণবাত্ ॥ 44॥
সর্বাঃ সমুদ্ধরেত্ রাজা পিতা ইব ব্যসনাত্ প্রজাঃ ।
আত্মানং আত্মনা ধীরঃ যথা গজপতিঃ গজান্ ॥ 45॥
এবংবিধঃ নরপতিঃ বিমানেন অর্কবচসা ।
বিধূয ইহ অশুভং কৃত্স্নং ইন্দ্রেণ সহ মোদতে ॥ 46॥
সীদন্ বিপ্রঃ বণিক্ বৃত্ত্যা পণ্যৈঃ এব আপদং তরেত্ ।
খড্গেন বা আপদাক্রান্তঃ ন শ্ববৃত্ত্যা কথঞ্চন ॥ 47॥
বৈশ্যবৃত্ত্যা তু রাজন্ যঃ জীবেত্ মৃগযযা আপদি ।
চরেত্ বা বিপ্ররূপেণ ন শ্ববৃত্ত্যা কথঞ্চন ॥ 48॥
শূদ্রবৃত্তিং ভজেত্ বৈশ্যঃ শূদ্রঃ কারুকটপ্রিযাম্ ।
কৃচ্ছ্রাত্ মুক্তঃ ন গর্হ্যেণ বৃত্তিং লিপ্সেত কর্মণা ॥ 49॥
বেদ অধ্যায স্বধা স্বাহা বলি অন্ন আদ্যৈঃ যথা উদযম্ ।
দেবর্ষি পিতৃভূতানি মদ্রূপাণি অন্বহং যজেত্ ॥ 50॥
যদৃচ্ছযা উপপন্নেন শুক্লেন উপার্জিতেন বা ।
ধনেন অপীডযন্ ভৃত্যান্ ন্যাযেন এব আহরেত্ ক্রতূন্ ॥ 51॥
কুটুম্বেষু ন সজ্জেত ন প্রমাদ্যেত্ কুটুম্বি অপি ।
বিপশ্চিত্ নশ্বরং পশ্যেত্ অদৃষ্টং অপি দৃষ্টবত্ ॥ 52॥
পুত্র দারা আপ্ত বন্ধূনাং সঙ্গমঃ পান্থসঙ্গমঃ ।
অনুদেহং বিযন্তি এতে স্বপ্নঃ নিদ্রানুগঃ যথা ॥ 53॥
ইত্থং পরিমৃশন্ মুক্তঃ গৃহেষু অতিথিবত্ বসন্ ।
ন গৃহৈঃ অনুবধ্যেত নির্মমঃ নিরহঙ্কৃতঃ ॥ 54॥
কর্মভিঃ গৃহং এধীযৈঃ ইষ্ট্বা মাং এব ভক্তিমান্ ।
তিষ্ঠেত্ বনং বা উপবিশেত্ প্রজাবান্ বা পরিব্রজেত্ ॥ 55॥
যঃ তু আসক্তং অতিঃ গেহে পুত্র বিত্তৈষণ আতুরঃ ।
স্ত্রৈণঃ কৃপণধীঃ মূঢঃ মম অহং ইতি বধ্যতে ॥ 56॥
অহো মে পিতরৌ বৃদ্ধৌ ভার্যা বালাত্মজা আত্মজাঃ ।
অনাথাঃ মাং ঋতে দীনাঃ কথং জীবন্তি দুঃখিতাঃ ॥ 57॥
এবং গৃহ আশয আক্ষিপ্ত হৃদযঃ মূঢধীঃ অযম্ ।
অতৃপ্তঃ তান্ অনুধ্যাযন্ মৃতঃ অন্ধং বিশতে তমঃ ॥ 58॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
ব্রহ্মচর্যগৃহস্থকর্মধর্মনিরূপণে সপ্তদশোঽধ্যাযঃ ॥
17॥
অথ অষ্টাদশোঽধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
বনং বিবিক্ষুঃ পুত্রেষু ভার্যাং ন্যস্য সহ এব বা ।
বনঃ এব বসেত্ শান্তঃ তৃতীযং ভাগং আযুষঃ ॥ 1॥
কন্দমূলফলৈঃ বন্যৈঃ মেধ্যৈঃ বৃত্তিং প্রকল্পযেত্ ।
বসীত বল্কলং বাসঃ তৃণপর্ণ অজিনানি চ ॥ 2॥
কেশরোমনখশ্মশ্রুমলানি বিভৃযাত্ অতঃ ।
ন ধাবেত্ অপ্সু মজ্জেত ত্রিকালং স্থণ্ডিলেশযঃ ॥ 3॥
গ্রীষ্মে তপ্যেত পঞ্চাগ্নীন্ বর্ষাস্বাসারষাড্ জলে ।
আকণ্ঠমগ্নঃ শিশিরঃ এবংবৃত্তঃ তপশ্চরেত্ ॥ 4॥
অগ্নিপক্বং সমশ্নীযাত্ কালপক্বং অথ অপি বা ।
উলূখল অশ্মকুট্টঃ বা দন্ত উলূখলঃ এব বা ॥ 5॥
স্বযং সঞ্চিনুযাত্ সর্বং আত্মনঃ বৃত্তিকারণম্ ।
দেশকালবল অভিজ্ঞঃ ন আদদীত অন্যদা আহৃতম্ ॥ 6॥
বন্যৈঃ চরুপুরোডাশৈঃ নির্বপেত্ কালচোদিতান্ ।
ন তু শ্রৌতেন পশুনা মাং যজেত বনাশ্রমী ॥ 7॥
অগ্নিহোত্রং চ দর্শঃ চ পূর্ণমাসঃ চ পূর্ববত্ ।
চাতুর্মাস্যানি চ মুনেঃ আম্নাতানি চ নৈগমৈঃ ॥ 8॥
এবং চীর্ণেন তপসা মুনিঃ ধমনিসন্ততঃ ।
মাং তপোমযং আরাধ্য ঋষিলোকাত্ উপৈতি মাম্ ॥ 9॥
যঃ তু এতত্ কৃচ্ছ্রতঃ চীর্ণং তপঃ নিঃশ্রেযসং মহত্ ।
কামায অল্পীযসে যুঞ্জ্যাত্ বালিশঃ কঃ অপরঃ ততঃ ॥ 10॥
যদা অসৌ নিযমে অকল্পঃ জরযা জাতবেপথুঃ ।
আত্মনি অগ্নীন্ সমারোপ্য মচ্চিত্তঃ অগ্নিং সমাবিশেত্ ॥ 11॥
যদা কর্মবিপাকেষু লোকেষু নিরয আত্মসু ।
বিরাগঃ জাযতে সম্যক্ ন্যস্ত অগ্নিঃ প্রব্রজেত্ ততঃ ॥ 12॥
ইষ্ট্বা যথা উপদেশং মাং দত্ত্বা সর্বস্বং ঋত্বিজে ।
অগ্নীন্ স্বপ্রাণঃ আবেশ্য নিরপেক্ষঃ পরিব্রজেত্ ॥ 13॥
বিপ্রস্য বৈ সন্ন্যসতঃ দেবাঃ দারাদিরূপিণঃ ।
বিঘ্নান্ কুর্বন্তি অযং হি অস্মান্ আক্রম্য সমিযাত্ পরম্ ॥ 14॥
বিভৃযাত্ চেত্ মুনিঃ বাসঃ কৌপীন আচ্ছাদনং পরম্ ।
ত্যক্তং ন দণ্ডপাত্রাভ্যাং অন্যত্ কিঞ্চিত্ অনাপদি ॥ 15॥
দৃষ্টিপূতং ন্যসেত্ পাদং বস্ত্রপূতং পিবেত্ জলম্ ।
সত্যপূতাং বদেত্ বাচং মনঃপূতং সমাচরেত্ ॥ 16॥
মৌন অনীহা অনিল আযামাঃ দণ্ডাঃ বাক্ দেহ চেতসাম্ ।
নহি এতে যস্য সন্তি অঙ্গঃ বেণুভিঃ ন ভবেত্ যতিঃ ॥ 17॥
ভিক্ষাং চতুষু বর্ণেষু বিগর্হ্যান্ বর্জযন্ চরেত্ ।
সপ্তাগারান্ অসঙ্ক্লৃপ্তান্ তুষ্যেত্ লব্ধেন তাবতা ॥ 18॥
বহিঃ জলাশযং গত্বা তত্র উপস্পৃশ্য বাগ্যতঃ ।
বিভজ্য পাবিতং শেষং ভুঞ্জীত অশেষং আহৃতম্ ॥ 19॥
একঃ চরেত্ মহীং এতাং নিঃসঙ্গঃ সংযতেন্দ্রিযঃ ।
আত্মক্রীডঃ আত্মরতঃ আত্মবান্ সমদর্শনঃ ॥ 20॥
বিবিক্তক্ষেমশরণঃ মদ্ভাববিমলাশযঃ ।
আত্মানং চিন্তযেত্ একং অভেদেন মযা মুনিঃ ॥ 21॥
অন্বীক্ষেত আত্মনঃ বন্ধং মোক্ষং চ জ্ঞাননিষ্ঠযা ।
বন্ধঃ ইন্দ্রিযবিক্ষেপঃ মোক্ষঃ এষাং চ সংযমঃ ॥ 22॥
তস্মাত্ নিযম্য ষড্বর্গং মদ্ভাবেন চরেত্ মুনিঃ ।
বিরক্তঃ ক্ষুল্লকামেভ্যঃ লব্ধ্বা আত্মনি সুখং মহত্ ॥ 23॥
পুরগ্রামব্রজান্ সার্থান্ ভিক্ষার্থং প্রবিশন্ চরেত্ ।
পুণ্যদেশসরিত্ শৈলবন আশ্রমবতীং মহীম্ ॥ 24॥
বানপ্রস্থ আশ্রম পদেষু অভীক্ষ্ণং ভৈক্ষ্যং আচরেত্ ।
সংসিধ্যত্যাশ্বসম্মোহঃ শুদ্ধসত্ত্বঃ শিলান্ধসা ॥ 25॥
ন এতত্ বস্তুতযা পশ্যেত্ দৃশ্যমানং বিনশ্যতি ।
অসক্তচিত্তঃ বিরমেত্ ইহ অমুত্র চিকীর্ষিতাত্ ॥ 26॥
যত্ এতত্ আত্মনি জগত্ মনোবাক্প্রাণসংহতম্ ।
সর্বং মাযা ইতি তর্কেণ স্বস্থঃ ত্যক্ত্বা ন তত্ স্মরেত্ ॥ 27॥
জ্ঞাননিষ্ঠঃ বিরক্তঃ বা মদ্ভক্তঃ বা অনপেক্ষকঃ ।
সলিঙ্গান্ আশ্রমাং ত্যক্ত্বা চরেত্ অবিধিগোচরঃ ॥ 28॥
বুধঃ বালকবত্ ক্রীডেত্ কুশলঃ জডবত্ চরেত্ ।
বদেত্ উন্মত্তবত্ বিদ্বান্ গোচর্যাং নৈগমঃ চরেত্ ॥ 29॥
বেদবাদরতঃ ন স্যাত্ ন পাখণ্ডী ন হৈতুকঃ ।
শুষ্কবাদবিবাদে ন কঞ্চিত্ পক্ষং সমাশ্রযেত্ ॥ 30॥
ন উদ্বিজেত জনাত্ ধীরঃ জনং চ উদ্বেজযেত্ ন তু ।
অতিবাদান্ তিতিক্ষেত ন অবমন্যেত কঞ্চন ।
দেহং উদ্দিশ্য পশুবত্ বৈরং কুর্যাত্ ন কেনচিত্ ॥ 31॥
একঃ এব পরঃ হি আত্মা ভূতেষু আত্মনি অবস্থিতঃ ।
যথা ইন্দুঃ উদপাত্রেষু ভূতানি একাত্মকানি চ ॥ 32॥
অলব্ধ্বা ন বিষীদেত কালে কালে অশনং ক্বচিত্ ।
লব্ধ্বা ন হৃষ্যেত্ ধৃতিং আনুভযং দৈবতন্ত্রিতম্ ॥ 33॥
আহারার্থং সমীহেত যুক্তং তত্ প্রাণধারণম্ ।
তত্ত্বং বিমৃশ্যতে তেন তত্ বিজ্ঞায বিমুচ্যতে ॥ 34॥
যত্ ঋচ্ছযা উপপন্নাত্ অন্নং অদ্যাত্ শ্রেষ্ঠং উত অপরম্ ।
তথা বাসঃ তথা শয্যাং প্রাপ্তং প্রাপ্তং ভজেত্ মুনিঃ ॥ 35॥
শৌচং আচমনং স্নানং ন তু চোদনযা চরেত্ ।
অন্যান্ চ নিযমান্ জ্ঞানী যথা অহং লীলযা ঈশ্বরঃ ॥ 36॥
নহি তস্য বিকল্পাখ্যা যা চ মদ্বীক্ষযা হতা ।
আদেহান্তাত্ ক্বচিত্ খ্যাতিঃ ততঃ সম্পদ্যতে মযা ॥ 37॥
দুঃখ উদর্কেষু কামেষু জাতনির্বেদঃ আত্মবান্ ।
অজিজ্ঞাসিত মদ্ধর্মঃ গুরুং মুনিং উপাব্রজেত্ ॥ 38॥
তাবত্ পরিচরেত্ ভক্তঃ শ্রদ্ধাবান্ অনসূযকঃ ।
যাবত্ ব্রহ্ম বিজানীযাত্ মাং এব গুরুং আদৃতঃ ॥ 39॥
যঃ তু অসংযত ষড্বর্গঃ প্রচণ্ড ইন্দ্রিয সারথিঃ ।
জ্ঞান বৈরাগ্য রহিতঃ ত্রিদণ্ডং উপজীবতি ॥ 40॥
সুরান্ আত্মানং আত্মস্থং নিহ্নুতে মাং চ ধর্মহা ।
অবিপক্ব কষাযঃ অস্মাত্ উষ্মাত্ চ বিহীযতে ॥ 41॥
ভিক্ষোঃ ধর্মঃ শমঃ অহিংসা তপঃ ঈক্ষা বনৌকসঃ ।
গৃহিণঃ ভূতরক্ষ ইজ্যাঃ দ্বিজস্য আচার্যসেবনম্ ॥ 42॥
ব্রহ্মচর্যং তপঃ শৌচং সন্তোষঃ ভূতসৌহৃদম্ ।
গৃহস্থস্য অপি ঋতৌ গন্তুঃ সর্বেষাং মদুপাসনম্ ॥ 43॥
ইতি মাং যঃ স্বধর্মেণ ভজন্ নিত্যং অনন্যভাক্ ।
সর্বভূতেষু মদ্ভাবঃ মদ্ভক্তিং বিন্দতে অচিরাত্ ॥ 44॥
ভক্ত্যা উদ্ধব অনপাযিন্যা সর্বলোকমহেশ্বরম্ ।
সর্ব উত্পত্তি অপি অযং ব্রহ্ম কারণং মা উপযাতি সঃ ॥ 45॥
ইতি স্বধর্ম নির্ণিক্ত সত্ত্বঃ নির্জ্ঞাত্ মদ্গতিঃ ।
জ্ঞান বিজ্ঞান সম্পন্নঃ ন চিরাত্ সমুপৈতি মাম্ ॥ 46॥
বর্ণাশ্রমবতাং ধর্মঃ এষঃ আচারলক্ষণঃ ।
সঃ এব মদ্ভক্তিযুতঃ নিঃশ্রেযসকরঃ পরঃ ॥ 47॥
এতত্ তে অভিহিতং সাধো ভবান্ পৃচ্ছতি যত্ চ মাম্ ।
যথা স্বধর্মসংযুক্তঃ ভক্তঃ মাং সমিযাত্ পরম্ ॥ 48॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
বানপ্রস্থসন্ন্যাসধর্মনিরূপণং নামাষ্টাদশোঽধ্যাযঃ ॥ 18॥
অথ একোনবিংশঃ অধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
যঃ বিদ্যাশ্রুতসম্পন্নঃ আত্মবান্ ন অনুমানিকঃ ।
মাযামাত্রং ইদং জ্ঞাত্বা জ্ঞানং চ মযি সন্ন্যসেত্ ॥ 1॥
জ্ঞানিনঃ তু অহং এব ইষ্টঃ স্বার্থঃ হেতুঃ চ সম্মতঃ ।
স্বর্গঃ চ এব অপবর্গঃ চ ন অন্যঃ অর্থঃ মদৃতে প্রিযঃ ॥ 2॥
জ্ঞানবিজ্ঞানসংসিদ্ধাঃ পদং শ্রেষ্ঠং বিদুঃ মম ।
জ্ঞানী প্রিযতমঃ অতঃ মে জ্ঞানেন অসৌ বিভর্তি মাম্ ॥ 3॥
তপঃ তীর্থং জপঃ দানং পবিত্রাণি ইতরাণি চ ।
ন অলং কুর্বন্তি তাং সিদ্ধিং যা জ্ঞানকলযা কৃতা ॥ 4॥
তস্মাত্ জ্ঞানেন সহিতং জ্ঞাত্বা স্বাত্মানং উদ্ধব ।
জ্ঞানবিজ্ঞানসম্পন্নঃ ভজ মাং ভক্তিভাবতঃ ॥ 5॥
জ্ঞানবিজ্ঞানযজ্ঞেন মাং ইষ্ট্বা আত্মানং আত্মনি ।
সর্বযজ্ঞপতিং মাং বৈ সংসিদ্ধিং মুনযঃ অগমন্॥ 6॥
ত্বযি উদ্ধব আশ্রযতি যঃ ত্রিবিধঃ বিকারঃ
মাযান্তরা আপততি ন আদি অপবর্গযোঃ যত্ ।
জন্মাদযঃ অস্য যত্ অমী তব তস্য কিং স্যুঃ
আদি অন্তযোঃ যত্ অসতঃ অস্তি তত্ এব মধ্যে ॥ 7॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
জ্ঞানং বিশুদ্ধং বিপুলং যথা এতত্
বৈরাগ্যবিজ্ঞানযুতং পুরাণম্ ।
আখ্যাহি বিশ্বেশ্বর বিশ্বমূর্তে
ত্বত্ ভক্তিযোগং চ মহত্ বিমৃগ্যম্ ॥ 8॥
তাপত্রযেণ অভিহতস্য ঘোরে
সন্তপ্যমানস্য ভবাধ্বনীশ ।
পশ্যামি ন অন্যত্ শরণং তবাঙ্ঘ্রি
দ্বন্দ্ব আতপত্রাত্ অমৃত অভিবর্ষাত্ ॥ 9॥
দষ্টং জনং সম্পতিতং বিলে অস্মিন্
কালাহিনা ক্ষুদ্রসুখোঃ উতর্ষম্ ।
সমুদ্ধর এনং কৃপযা অপবর্গ্যৈঃ
বচোভিঃ আসিঞ্চ মহানুভাব ॥ 10॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
ইত্থং এতত্ পুরা রাজা ভীষ্মং ধর্মভৃতাং বরম্ ।
অজাতশত্রুঃ পপ্রচ্ছ সর্বেষাং নঃ অনুশ্রুণ্বতাম্ ॥ 11॥
নিবৃত্তে ভারতে যুদ্ধে সুহৃত্ নিধনবিহ্বলঃ ।
শ্রুত্বা ধর্মান্ বহূন্ পশ্চাত্ মোক্ষধর্মান্ অপৃচ্ছত ॥
12॥
তান্ অহং তে অভিধাস্যামি দেবব্রতমুখাত্ শ্রুতান্ ।
জ্ঞানবৈরাগ্যবিজ্ঞানশ্রদ্ধাভক্তি উপবৃংহিতান্ ॥ 13॥
নব একাদশ পঞ্চ ত্রীন্ ভাবান্ ভূতেষু যেন বৈ ।
ঈক্ষেত অথ একং অপি এষু তত্ জ্ঞানং মম নিশ্চিতম্ ॥ 14॥
এতত্ এব হি বিজ্ঞানং ন তথা একেন যেন যত্ ।
স্থিতি উত্পত্তি অপি অযান্ পশ্যেত্ ভাবানাং ত্রিগুণ আত্মনাম্ ॥
15॥
আদৌ অন্তে চ মধ্যে চ সৃজ্যাত্ সৃজ্যং যত্ অন্বিযাত্ ।
পুনঃ তত্ প্রতিসঙ্ক্রামে যত্ শিষ্যেত তত্ এব সত্ ॥ 16॥
শ্রুতিঃ প্রত্যক্ষং ঐতিহ্যং অনুমানং চতুষ্টযম্ ।
প্রমাণেষু অনবস্থানাত্ বিকল্পাত্ সঃ বিরজ্যতে ॥ 17॥
কর্মণাং পরিণামিত্বাত্ আবিরিঞ্চাত্ অমঙ্গলম্ ।
বিপশ্চিত্ নশ্বরং পশ্যেত্ অদৃষ্টং অপি দৃষ্টবত্ ॥ 18॥
ভক্তিযোগঃ পুরা এব উক্তঃ প্রীযমাণায তে অনঘ ।
পুনঃ চ কথযিষ্যামি মদ্ভক্তেঃ কারণং পরম্ ॥ 19॥
শ্রদ্ধা অমৃতকথাযাং মে শশ্বত্ মত্ অনুকীর্তনম্ ।
পরিনিষ্ঠা চ পূজাযাং স্তুতিভিঃ স্তবনং মম ॥ 20॥
আদরঃ পরিচর্যাযাং সর্বাঙ্গৈঃ অভিবন্দনম্ ।
মদ্ভক্তপূজাভ্যধিকা সর্বভূতেষু মন্মতিঃ ॥ 21॥
মদর্থেষু অঙ্গচেষ্টা চ বচসা মদ্গুণেরণম্ ।
ময্যর্পণং চ মনসঃ সর্বকামবিবর্জনম্ ॥ 22॥
মদর্থে অর্থ পরিত্যাগঃ ভোগস্য চ সুখস্য চ ।
ইষ্টং দত্তং হুতং জপ্তং মদর্থং যত্ ব্রতং তপঃ ॥ 23॥
এবং ধর্মৈঃ মনুষ্যাণাং উদ্ধব আত্মনিবেদিনাম্ ।
মযি সঞ্জাযতে ভক্তিঃ কঃ অন্যঃ অর্থঃ অস্য অবশিষ্যতে ॥ 24॥
যদা আত্মনি অর্পিতং চিত্তং শান্তং সত্ত্ব উপবৃংহিতম্ ।
ধর্মং জ্ঞানং সবৈরাগ্যং ঐশ্বর্যং চ অভিপদ্যতে ॥ 25॥
যত্ অর্পিতং তত্ বিকল্পে ইন্দ্রিযৈঃ পরিধাবতি ।
রজস্বলং চ আসন্ নিষ্ঠং চিত্তং বিদ্ধি বিপর্যযম্ ॥ 26॥
ধর্মঃ মদ্ভক্তিকৃত্ প্রোক্তঃ জ্ঞানং চ একাত্ম্যদর্শনম্ ।
গুণেষু অসঙ্গঃ বৈরাগ্যং ঐশ্বর্যং চ অণিং আদযঃ ॥ 27॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
যমঃ কতিবিধঃ প্রোক্তঃ নিযমঃ বা অরিকর্শন ।
কঃ শমঃ কঃ দমঃ কৃষ্ণ কা তিতিক্ষা ধৃতিঃ প্রভো ॥ 28॥
কিং দানং কিং তপঃ শৌর্যং কিং সত্যং ঋতং উচ্যতে ।
কঃ ত্যাগঃ কিং ধনং চেষ্টং কঃ যজ্ঞঃ কা চ দক্ষিণা ॥
29॥
পুংসঃ কিংস্বিত্ বলং শ্রীমন্ ভগঃ লাভঃ চ কেশব ।
কা বিদ্যা হ্রীঃ পরা কা শ্রীঃ কিং সুখং দুঃখং এব চ ॥
30॥
কঃ পণ্ডিতঃ কঃ চ মূর্খঃ কঃ পন্থাঃ উত্পথঃ চ কঃ ।
কঃ স্বর্গঃ নরকঃ কঃ স্বিত্ কঃ বন্ধুঃ উত কিং গৃহম্ ॥ 31॥
কঃ আঢ্যঃ কঃ দরিদ্রঃ বা কৃপণঃ কঃ ঈশ্বরঃ ।
এতান্ প্রশ্নান্ মম ব্রূহি বিপরীতান্ চ সত্পতে ॥ 32॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
অহিংসা সত্যং অস্তেযং অসঙ্গঃ হ্রীঃ অসঞ্চযঃ ।
আস্তিক্যং ব্রহ্মচর্যং চ মৌনং স্থৈর্যং ক্ষমা অভযম্ ॥
33।
শৌচং জপঃ তপঃ হোমঃ শ্রদ্ধা আতিথ্যং মত্ অর্চনম্ ।
তীর্থাটনং পরার্থেহা তুষ্টিঃ আচার্যসেবনম্ ॥ 34॥
এতে যমাঃ সনিযমাঃ উভযোঃ দ্বাদশ স্মৃতাঃ ।
পুংসাং উপাসিতাঃ তাত যথাকামং দুহন্তি হি ॥ 35॥
শমঃ মত্ নিষ্ঠতা বুদ্ধেঃ দমঃ ইন্দ্রিযসংযমঃ ।
তিতিক্ষা দুঃখসম্মর্ষঃ জিহ্বা উপস্থজযঃ ধৃতিঃ ॥ 36॥
দণ্ডন্যাসঃ পরং দানং কামত্যাগঃ তপঃ স্মৃতম্ ।
স্বভাববিজযঃ শৌর্যং সত্যং চ সমদর্শনম্ ॥ 37॥
ঋতং চ সূনৃতা বাণী কবিভিঃ পরিকীর্তিতা ।
কর্মস্বসঙ্গমঃ শৌচং ত্যাগঃ সন্ন্যাসঃ উচ্যতে ॥ 38॥
ধর্মঃ ইষ্টং ধনং নৄণাং যজ্ঞঃ অহং ভগবত্তমঃ ।
দক্ষিণা জ্ঞানসন্দেশঃ প্রাণাযামঃ পরং বলম্ ॥ 39॥
ভগঃ মে ঐশ্বরঃ ভাবঃ লাভঃ মদ্ভক্তিঃ উত্তমঃ ।
বিদ্যা আত্মনি ভিদ অবাধঃ জুগুপ্সা হ্রীঃ অকর্মসু ॥ 40॥
শ্রীঃ গুণাঃ নৈরপেক্ষ্য আদ্যাঃ সুখং দুঃখসুখ অত্যযঃ ।
দুঃখং কামসুখ অপেক্ষা পণ্ডিতঃ বন্ধমোক্ষবিত্ ॥ 41॥
মূর্খঃ দেহ আদি অহং বুদ্ধিঃ পন্থাঃ মত্ নিগমঃ স্মৃতঃ ।
উত্পথঃ চিত্তবিক্ষেপঃ স্বর্গঃ সত্ত্বগুণ উঅদযঃ ॥ 42॥
নরকঃ তমঃ উন্নহঃ বন্ধুঃ গুরুঃ অহং সখে ।
গৃহং শরীরং মানুষ্যং গুণাঢ্যঃ হি আঢ্যঃ উচ্যতে ॥ 43॥
দরিদ্রঃ যঃ তু অসন্তুষ্টঃ কৃপণঃ যঃ অজিতেন্দ্রিযঃ ।
গুণেষু অসক্তধীঃ ঈশঃ গুণসঙ্গঃ বিপর্যযঃ ॥ 44॥
এতঃ উদ্ধব তে প্রশ্নাঃ সর্বে সাধু নিরূপিতাঃ ।
কিং বর্ণিতেন বহুনা লক্ষণং গুণদোষযোঃ ।
গুণদোষ দৃশিঃ দোষঃ গুণঃ তু উভযবর্জিতঃ ॥ 45॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগবদুধবসংবাদে
একোনবিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 19॥
অথ বিংশঃ অধ্যাযঃ ।
উদ্ধবঃ উবাচ ।
বিধিঃ চ প্রতিষেধঃ চ নিগমঃ হি ঈশ্বরস্য তে ।
অবেক্ষতে অরবিন্দাক্ষ গুণং দোষং চ কর্মণাম্ ॥ 1॥
বর্ণাশ্রম বিকল্পং চ প্রতিলোম অনুলোমজম্ ।
দ্রব্য দেশ বযঃ কালান্ স্বর্গং নরকং এব চ ॥ 2॥
গুণ দোষ ভিদা দৃষ্টিং অন্তরেণ বচঃ তব ।
নিঃশ্রেযসং কথং নৄণাং নিষেধ বিধি লক্ষণম্ ॥ 3॥
পিতৃদেবমনুষ্যাণাং বেদঃ চক্ষুঃ তব ঈশ্বর ।
শ্রেযঃ তু অনুপলব্ধে অর্থে সাধ্যসাধনযোঃ অপি ॥ 4॥
গুণদোষভিদাদৃষ্টিঃ নিগমাত্ তে ন হি স্বতঃ ।
নিগমেন অপবাদঃ চ ভিদাযাঃ ইতি হি ভ্রমঃ ॥ 5॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
যোগাঃ ত্রযঃ মযা প্রোক্তা নৄণাং শ্রেযোবিধিত্সযা ।
জ্ঞানং কর্ম চ ভক্তিঃ চ ন উপাযঃ অন্যঃ অস্তি কুত্রচিত্ ॥
6॥
নির্বিণ্ণানাং জ্ঞানযোগঃ ন্যাসিনাং ইহ কর্মসু ।
তেষু অনির্বিণ্ণচিত্তানাং কর্মযোগঃ তি কামিনাম্ ॥ 7॥
যদৃচ্ছযা মত্ কথা আদৌ জাতশ্রদ্ধঃ তু যঃ পুমান্ ।
ন নির্বিণ্ণঃ ন অতিসক্তঃ ভক্তিযোগঃ অস্য সিদ্ধিদঃ ॥ 8॥
তাবত্ কর্মাণি কুর্বীত ন নির্বিদ্যেত যাবতা ।
মত্ কথাশ্রবণ আদৌ বা শ্রদ্ধা যাবত্ ন জাযতে ॥ 9॥
স্বধর্মস্থঃ যজন্যজ্ঞৈঃ অনাশীঃ কামঃ উদ্ধব ।
ন যাতি স্বর্গনরকৌ যদি অন্যত্র সমাচরেত্ ॥ 10॥
অস্মিন্ লোকে বর্তমানঃ স্বধর্মস্থঃ অনঘঃ শুচিঃ ।
জ্ঞানং বিশুদ্ধং আপ্নোতি মদ্ভক্তিং বা যদৃচ্ছযা ॥ 11॥
স্বর্গিণঃ অপি এতং ইচ্ছন্তি লোকং নিরযিণঃ তথা ।
সাধকং জ্ঞানভক্তিভ্যাং উভযং তত্ অসাধকম্ ॥ 12॥
ন নরঃ স্বর্গতিং কাঙ্ক্ষেত্ নারকীং বা বিচক্ষণঃ ।
ন ইমং লোকং চ কাঙ্ক্ষেত দেহ আবেশাত্ প্রমাদ্যতি ॥ 13॥
এতত্ বিদ্বান্ পুরা মৃত্যোঃ অভবায ঘটেত সঃ ।
অপ্রমত্তঃ ইদং জ্ঞাত্বা মর্ত্যং অপি অর্থসিদ্ধিদম্ ॥ 14॥
ছিদ্যমানং যমৈঃ এতৈঃ কৃতনীডং বনস্পতিম্ ।
খগঃ স্বকেতং উত্সৃজ্য ক্ষেমং যাতি হি অলম্পটঃ ॥ 15॥
অহোরাত্রৈঃ ছিদ্যমানং বুদ্ধ্বাযুঃ ভযবেপথুঃ ।
মুক্তসঙ্গঃ পরং বুদ্ধ্বা নিরীহ উপশাম্যতি ॥ 16॥
নৃদেহং আদ্যং সুলভং সুদুর্লভম্
প্লবং সুকল্পং গুরুকর্ণধারম্ ।
মযা অনুকূলেন নভস্বতেরিতম্
পুমান্ ভবাব্ধিং ন তরেত্ সঃ আত্মহা ॥ 17॥
যদা আরম্ভেষু নির্বিণ্ণঃ বিরক্তঃ সংযতেন্দ্রিযঃ ।
অভ্যাসেন আত্মনঃ যোগী ধারযেত্ অচলং মনঃ ॥ 18॥
ধার্যমাণং মনঃ যঃ হি ভ্রাম্যদাশু অনবস্থিতম্ ।
অতন্দ্রিতঃ অনুরোধেন মার্গেণ আত্মবশং নযেত্ ॥ 19॥
মনোগতিং ন বিসৃজেত্ জিতপ্রাণঃ জিতেন্দ্রিযঃ ।
সত্ত্বসম্পন্নযা বুদ্ধ্যা মনঃ আত্মবশং নযেত্ ॥ 20॥
এষঃ বৈ পরমঃ যোগঃ মনসঃ সঙ্গ্রহঃ স্মৃতঃ ।
হৃদযজ্ঞত্বং অন্বিচ্ছন্ দম্যস্য এব অর্বতঃ মুহুঃ ॥ 21॥
সাঙ্খ্যেন সর্বভাবানাং প্রতিলোম অনুলোমতঃ ।
ভব অপি অযৌ অনুধ্যযেত্ মনঃ যাবত্ প্রসীদতি ॥ 22॥
নির্বিণ্ণস্য বিরক্তস্য পুরুষস্য উক্তবেদিনঃ ।
মনঃ ত্যজতি দৌরাত্ম্যং চিন্তিতস্য অনুচিন্তযা ॥ 23॥
যম আদিভিঃ যোগপথৈঃ আন্বীক্ষিক্যা চ বিদ্যযা ।
মম অর্চোপাসনাভিঃ বা ন অন্যৈঃ যোগ্যং স্মরেত্ মনঃ ॥ 24॥
যদি কুর্যাত্ প্রমাদেন যোগী কর্ম বিগর্হিতম্ ।
যোগেন এব দহেত্ অংহঃ ন অন্যত্ তত্র কদাচন ॥ 25॥
স্বে স্বে অধিকারে যা নিষ্ঠা সঃ গুণঃ পরিকীর্তিতঃ ।
কর্মণাং জাতি অশুদ্ধানাং অনেন নিযমঃ কৃতঃ ।
গুণদোষবিধানেন সঙ্গানাং ত্যাজনেচ্ছযা ॥ 26॥
জাতশ্রদ্দঃ মত্কথাসু নির্বিণ্ণঃ সর্বকর্মসু ।
বেদ দুঃখাত্মকান্ কামান্ পরিত্যাগে অপি অনীশ্বরঃ ॥ 27॥
ততঃ ভজেত মাং প্রীতঃ শ্রদ্ধালুঃ দৃঢনিশ্চযঃ ।
জুষমাণঃ চ তান্ কামান্ দুঃখ উদর্কান্ চ গর্হযন্ ॥ 28॥
প্রোক্তেন ভক্তিযোগেন ভজতঃ মা অসকৃত্ মুনেঃ ।
কামাঃ হৃদয্যাঃ নশ্যন্তি সর্বে মযি হৃদি স্থিতে ॥ 29॥
ভিদ্যতে হৃদযগ্রন্থিঃ ছিদ্যন্তে সর্বসংশযাঃ ।
ক্ষীযন্তে চ অস্য কর্মাণি মযি দৃষ্টে অখিল আত্মনি ॥ 30॥
তস্মাত্ মদ্ভক্তিযুক্তস্য যোগিনঃ বৈ মত্ আত্মনঃ ।
ন জ্ঞানং ন চ বৈরাগ্যং প্রাযঃ শ্রেযঃ ভবেত্ ইহ ॥ 31॥
যত্ কর্মভিঃ যত্ তপসা জ্ঞানবৈরাগ্যতঃ চ যত্ ।
যোগেন দানধর্মেণ শ্রেযোভিঃ ইতরৈঃ অপি ॥ 32॥
সর্বং মদ্ভক্তিযোগেন মদ্ভক্তঃ লভতে অঞ্জসা ।
স্বর্গ অপবর্গং মত্ ধাম কথঞ্চিত্ যদি বাঞ্ছতি ॥ 33॥
ন কিঞ্চিত্ সাধবঃ ধীরাঃ ভক্তাঃ হি একান্তিনঃ মম ।
বাঞ্ছতি অপি মযা দত্তং কৈবল্যং অপুনর্ভবম্ ॥ 34॥
নৈরপেক্ষ্যং পরং প্রাহুঃ নিঃশ্রেযসং অনল্পকম্ ।
তস্মাত্ নিরাশিষঃ ভক্তিঃ নিরপেক্ষস্য মে ভবেত্ ॥ 35॥
ন মযি একান্তভক্তানাং গুণদোষ উদ্ভবাঃ গুণাঃ ।
সাধূনাং সমচিত্তানাং বুদ্ধেঃ পরং উপেযুষাম্ ॥ 36॥
এবং এতত্ মযা আদিষ্টান্ অনুতিষ্ঠন্তি মে পথঃ ।
ক্ষেমং বিন্দন্তি মত্ স্থানং যত্ ব্রহ্ম পরমং বিদুঃ ॥ 37॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগবদুদ্ধবসংবাদে
বেদত্রযীবিভাগযোগো নাম বিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 20॥
অথ একবিংশঃ অধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
যঃ এতান্ মত্পথঃ হিত্বা ভক্তিজ্ঞানক্রিযাত্মকান্ ।
ক্ষুদ্রান্ কামান্ চলৈঃ প্রাণৈঃ জুষন্তঃ সংসরন্তি তে ॥ 1॥
স্বে স্বে অধিকারে যা নিষ্ঠা সঃ গুণঃ পরিকীর্তিতঃ ।
বিপর্যযঃ তু দোষঃ স্যাত্ উভযোঃ এষঃ নিশ্চযঃ ॥ 2॥
শুদ্ধি অশুদ্ধী বিধীযেতে সমানেষু অপি বস্তুষু ।
দ্রব্যস্য বিচিকিত্সার্থং গুণদোষৌ শুভ অশুভৌ ॥ 3॥
ধর্মার্থং ব্যবহারার্থং যাত্রার্থং ইতি চ অনঘ ।
দর্শিতঃ অযং মযা আচারঃ ধর্মং উদ্বহতাং ধুরম্ ॥ 4॥
ভূমি অম্বু অগ্নি অনিল আকাশাঃ ভূতানাং পঞ্চ ধাতবঃ ।
আব্রহ্ম স্থাবর আদীনাং শরীরাঃ আত্মসংযুতাঃ ॥ 5॥
বেদেন নামরূপাণি বিষমাণি সমেষু অপি ।
ধাতুষু উদ্ধব কল্প্যন্তঃ এতেষাং স্বার্থসিদ্ধযে ॥ 6॥
দেশ কাল আদি ভাবানাং বস্তূনাং মম সত্তম ।
গুণদোষৌ বিধীযেতে নিযমার্থং হি কর্মণাম্ ॥ 7॥
অকৃষ্ণসারঃ দেশানাং অব্রহ্মণ্যঃ অশুচিঃ ভবেত্ ।
কৃষ্ণসারঃ অপি অসৌবীর কীকট অসংস্কৃতেরিণম্ ॥ 8॥
কর্মণ্যঃ গুণবান্ কালঃ দ্রব্যতঃ স্বতঃ এব বা ।
যতঃ নিবর্ততে কর্ম সঃ দোষঃ অকর্মকঃ স্মৃতঃ ॥ 9॥
দ্রব্যস্য শুদ্ধি অশুদ্ধী চ দ্রব্যেণ বচনেন চ ।
সংস্কারেণ অথ কালেন মহত্ত্ব অল্পতযা অথবা ॥ 10॥
শক্ত্যা অশক্ত্যা অথবা বুদ্ধ্যা সমৃদ্ধ্যা চ যত্ আত্মনে ।
অঘং কুর্বন্তি হি যথা দেশ অবস্থা অনুসারতঃ ॥ 11॥
ধান্য দারু অস্থি তন্তূনাং রস তৈজস চর্মণাম্ ।
কাল বাযু অগ্নি মৃত্তোযৈঃ পার্থিবানাং যুত অযুতৈঃ ॥ 12॥
অমেধ্যলিপ্তং যত্ যেন গন্ধং লেপং ব্যপোহতি ।
ভজতে প্রকৃতিং তস্য তত্ শৌচং তাবত্ ইষ্যতে ॥ 13॥
স্নান দান তপঃ অবস্থা বীর্য সংস্কার কর্মভিঃ ।
মত্ স্মৃত্যা চ আত্মনঃ শৌচং শুদ্ধঃ কর্ম আচরেত্ দ্বিজঃ ॥ 14॥
মন্ত্রস্য চ পরিজ্ঞানং কর্মশুদ্ধিঃ মদর্পণম্ ।
ধর্মঃ সম্পদ্যতে ষড্ভিঃ অধর্মঃ তু বিপর্যযঃ ॥ 15॥
ক্বচিত্ গুণঃ অপি দোষঃ স্যাত্ দোষঃ অপি বিধিনা গুণঃ ।
গুণদোষার্থনিযমঃ তত্ ভিদাং এব বাধতে ॥ 16॥
সমানকর্ম আচরণং পতিতানাং ন পাতকম্ ।
ঔত্পত্তিকঃ গুণঃ সঙ্গঃ ন শযানঃ পততি অধঃ ॥ 17॥
যতঃ যতঃ নিবর্তেত বিমুচ্যেত ততঃ ততঃ ।
এষঃ ধর্মঃ নৄণাং ক্ষেমঃ শোকমোহভয অপহঃ ॥ 18॥
বিষযেষু গুণাধ্যাসাত্ পুংসঃ সঙ্গঃ ততঃ ভবেত্ ।
সঙ্গাত্ তত্র ভবেত্ কামঃ কামাত্ এব কলিঃ নৄণাম্ ॥ 19॥
কলেঃ দুর্বিষহঃ ক্রোধঃ তমঃ তং অনুবর্ততে ।
তমসা গ্রস্যতে পুংসঃ চেতনা ব্যাপিনী দ্রুতম্ ॥ 20॥
তযা বিরহিতঃ সাধো জন্তুঃ শূন্যায কল্পতে ।
ততঃ অস্য স্বার্থবিভ্রংশঃ মূর্চ্ছিতস্য মৃতস্য চ ॥ 21॥
বিষযাভিনিবেশেন ন আত্মানং বেদ ন অপরম্ ।
বৃক্ষজীবিকযা জীবন্ ব্যর্থং ভস্ত্র ইব যঃ শ্বসন্ ॥ 22॥
ফলশ্রুতিঃ ইযং নৄণাং ন শ্রেযঃ রোচনং পরম্ ।
শ্রেযোবিবক্ষযা প্রোক্তং যথা ভৈষজ্যরোচনম্ ॥ 23॥
উত্পত্তি এব হি কামেষু প্রাণেষু স্বজনেষু চ ।
আসক্তমনসঃ মর্ত্যা আত্মনঃ অনর্থহেতুষু ॥ 24॥
ন তান্ অবিদুষঃ স্বার্থং ভ্রাম্যতঃ বৃজিনাধ্বনি ।
কথং যুঞ্জ্যাত্ পুনঃ তেষু তান্ তমঃ বিশতঃ বুধঃ ॥ 25॥
এবং ব্যবসিতং কেচিত্ অবিজ্ঞায কুবুদ্ধযঃ ।
ফলশ্রুতিং কুসুমিতাং ন বেদজ্ঞাঃ বদন্তি হি ॥ 26॥
কামিনঃ কৃপণাঃ লুব্ধাঃ পুষ্পেষু ফলবুদ্ধযঃ ।
অগ্নিমুগ্ধা ধুমতান্তাঃ স্বং লোকং ন বিন্দন্তি তে ॥ 27॥
ন তে মাং অঙ্গঃ জানন্তি হৃদিস্থং যঃ ইদং যতঃ ।
উক্থশস্ত্রাঃ হি অসুতৃপঃ যথা নীহারচক্ষুষঃ ॥ 28॥
তে মে মতং অবিজ্ঞায পরোক্ষং বিষযাত্মকাঃ ।
হিংসাযাং যদি রাগঃ স্যাত্ যজ্ঞঃ এব ন চোদনা ॥ 29॥
হিংসাবিহারাঃ হি অলব্ধৈঃ পশুভিঃ স্বসুখেচ্ছযা ।
যজন্তে দেবতাঃ যজ্ঞৈঃ পিতৃভূতপতীন্ খলাঃ ॥ 30॥
স্বপ্ন্ উপমং অমুং লোকং অসন্তং শ্রবণপ্রিযম্ ।
আশিষঃ হৃদি সঙ্কল্প্য ত্যজন্তি অর্থান্ যথা বণিক্ ॥ 31॥
রজঃসত্ত্বতমোনিষ্ঠাঃ রজঃসত্ত্বতমোজুষঃ ।
উপাসতঃ ইন্দ্রমুখ্যান্ দেবাদীন্ ন তথা এব মাম্ ॥ 32॥
ইষ্ট্বা ইহ দেবতাঃ যজ্ঞৈঃ গত্বা রংস্যামহে দিবি ।
তস্য অন্তঃ ইহ ভূযাস্মঃ মহাশালা মহাকুলাঃ ॥ 33॥
এবং পুষ্পিতযা বাচা ব্যাক্ষিপ্তমনসাং নৄণাম্ ।
মানিনান্ চ অতিস্তব্ধানাং মদ্বার্তা অপি ন রোচতে ॥ 34॥
বেদাঃ ব্রহ্মাত্মবিষযাঃ ত্রিকাণ্ডবিষযাঃ ইমে ।
পরোক্ষবাদাঃ ঋষযঃ পরোক্ষং মম চ প্রিযম্ ॥ 35॥
শব্দব্রহ্ম সুদুর্বোধং প্রাণ ইন্দ্রিয মনোমযম্ ।
অনন্তপারং গম্ভীরং দুর্বিগাহ্যং সমুদ্রবত্ ॥ 36॥
মযা উপবৃংহিতং ভূম্না ব্রহ্মণা অনন্তশক্তিনা ।
ভূতেষু ঘোষরূপেণ বিসেষু ঊর্ণ ইব লক্ষ্যতে ॥ 37॥
যথা ঊর্ণনাভিঃ হৃদযাত্ ঊর্ণাং উদ্বমতে মুখাত্ ।
আকাশাত্ ঘোষবান্ প্রাণঃ মনসা স্পর্শরূপিণা ॥ 38॥
ছন্দোমযঃ অমৃতমযঃ সহস্রপদবীং প্রভুঃ ।
ওঙ্কারাত্ ব্যঞ্জিত স্পর্শ স্বর উষ্ম অন্তস্থ ভূষিতাম্ ॥
39॥
বিচিত্রভাষাবিততাং ছন্দোভিঃ চতুর উত্তরৈঃ ।
অনন্তপারাং বৃহতীং সৃজতি আক্ষিপতে স্বযম্ ॥ 40॥
গাযত্রী উষ্ণিক্ অনুষ্টুপ্ চ বৃহতী পঙ্ক্তিঃ এব চ ।
ত্রিষ্টুপ্ জগতী অতিচ্ছন্দঃ হি অত্যষ্টি অতিজগত্ বিরাট্ ॥ 41॥
কিং বিধত্তে কিং আচষ্টে কিং অনূদ্য বিকল্পযেত্ ।
ইতি অস্যাঃ হৃদযং লোকে ন অন্যঃ মত্ বেদ কশ্চন ॥42॥
মাং বিধত্তে অভিধত্তে মাং বিকল্প্য অপোহ্যতে তু অহম্ ।
এতাবান্ সর্ববেদার্থঃ শব্দঃ আস্থায মাং ভিদাম্ ।
মাযামাত্রং অনূদ্য অন্তে প্রতিষিধ্য প্রসীদতি ॥ 43॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগবদ্দ্ধবসংবাদে
বেদত্রযবিভাগনিরূপণং নাম একবিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 21॥
অথ দ্বাবিংশঃ অধ্যাযঃ ।
উদ্ধবঃ উবাচ ।
কতি তত্ত্বানি বিশ্বেশ সঙ্খ্যাতানি ঋষিভিঃ প্রভো ।
নব একাদশ পঞ্চ ত্রীণি আত্থ ত্বং ইহ শুশ্রুম ॥ 1॥
কেচিত্ ষড্বিংশতিং প্রাহুঃ অপরে পঞ্চবিংশতিম্ ।
সপ্ত একে নব ষট্ কেচিত্ চত্বারি একাদশ অপরে ।
কেচিত্ সপ্তদশ প্রাহুঃ ষোডশ একে ত্রযোদশ ॥ 2॥
এতাবত্ ত্বং হি সঙ্খ্যানাং ঋষযঃ যত্ বিবক্ষযা ।
গাযন্তি পৃথক্ আযুষ্মন্ ইদং নঃ বক্তুং অর্হসি ॥ 3॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
যুক্তং চ সন্তি সর্বত্র ভাষন্তে ব্রাহ্মণাঃ যথা ।
মাযাং মদীযাং উদ্গৃহ্য বদতাং কিং নু দুর্ঘটম্ ॥ 4॥
ন এতত্ এবং যথা আত্থ ত্বং যত্ অহং বচ্মি তত্ তথা ।
এবং বিবদতাং হেতুং শক্তযঃ মে দুরত্যযাঃ ॥ 5॥
যাসাং ব্যতিকরাত্ আসীত্ বিকল্পঃ বদতাং পদম্ ।
প্রাপ্তে শমদমে অপি এতি বাদস্তমনু শাম্যতি ॥ 6॥
পরস্পরান্ অনুপ্রবেশাত্ তত্ত্বানাং পুরুষর্ষভ ।
পৌর্ব অপর্য প্রসঙ্খ্যানং যথা বক্তুঃ বিবক্ষিতম্ ॥ 7॥
একস্মিন্ অপি দৃশ্যন্তে প্রবিষ্টানি ইতরাণি চ ।
পূর্বস্মিন্ বা পরস্মিন্ বা তত্ত্বে তত্ত্বানি সর্বশঃ ॥ 8॥
পৌর্ব অপর্যং অতঃ অমীষাং প্রসঙ্খ্যানং অভীপ্সতাম্ ।
যথা বিবিক্তং যত্ বক্ত্রং গৃহ্ণীমঃ যুক্তিসম্ভবাত্ ॥ 9॥
অনাদি অবিদ্যাযুক্তস্য পুরুষস্য আত্মবেদনম্ ।
স্বতঃ ন সম্ভবাত্ অন্যঃ তত্ত্বজ্ঞঃ জ্ঞানদঃ ভবেত্ ॥ 10॥
পুরুষ ঈশ্বরযোঃ অত্র ন বৈলক্ষণ্যং অণু অপি ।
তত্ অন্যকল্পনাপার্থা জ্ঞানং চ প্রকৃতেঃ গুণঃ ॥ 11॥
প্রকৃতিঃ গুণসাম্যং বৈ প্রকৃতেঃ ন আত্মনঃ গুণাঃ ।
সত্ত্বং রজঃ তমঃ ইতি স্থিতি উত্পত্তি অন্তহেতবঃ ॥ 12॥
সত্ত্বং জ্ঞানং রজঃ কর্ম তমঃ অজ্ঞানং ইহ উচ্যতে ।
গুণব্যতিকরঃ কালঃ স্বভাবঃ সূত্রং এব চ ॥ 13॥
পুরুষঃ প্রকৃতিঃ ব্যক্তং অহঙ্কারঃ নভঃ অনিলঃ ।
জ্যোতিঃ আপঃ ক্ষিতিঃ ইতি তত্ত্বানি উক্তানি মে নব ॥ 14॥
শ্রোত্রং ত্বক্ দর্শনং ঘ্রাণঃ জিহ্বা ইতি জ্ঞানশক্তযঃ ।
বাক্ পাণি উপস্থ পাযু অঙ্ঘ্রিঃ কর্মাণ্যঙ্গ উভযং মনঃ ॥ 15॥
শব্দঃ স্পর্শঃ রসঃ গন্ধঃ রূপং চ ইতি অর্থজাতযঃ ।
গতি উক্তি উত্সর্গ শিল্পানি কর্ম আযতন সিদ্ধযঃ ॥ 16॥
সর্গ আদৌ প্রকৃতিঃ হি অস্য কার্য কারণ রূপিণী ।
সত্ত্ব আদিভিঃ গুণৈঃ ধত্তে পুরুষঃ অব্যক্তঃ ঈক্ষতে ॥ 17॥
ব্যক্ত আদযঃ বিকুর্বাণাঃ ধাতবঃ পুরুষ ঈক্ষযা ।
লব্ধবীর্যাঃ সৃজন্তি অণ্ডং সংহতাঃ প্রকৃতেঃ বলাত্ ॥ 18॥
সপ্ত এব ধাতবঃ ইতি তত্র অর্থাঃ পঞ্চ খাদযঃ ।
জ্ঞানং আত্মা উভয আধারঃ ততঃ দেহ ইন্দ্রিয আসবঃ ॥ 19॥
ষড্ ইতি অত্র অপি ভূতানি পঞ্চ ষষ্ঠঃ পরঃ পুমান্ ।
তৈঃ যুক্তঃ আত্মসম্ভূতৈঃ সৃষ্ট্বা ইদং সমুপাবিশত্ ॥ 20॥
চত্বারি এব ইতি তত্র অপি তেজঃ আপঃ অন্নং আত্মনঃ ।
জাতানি তৈঃ ইদং জাতং জন্ম অবযবিনঃ খলু ॥ 21॥
সঙ্খ্যানে সপ্তদশকে ভূতমাত্র ইন্দ্রিযাণি চ ।
পঞ্চপঞ্চ এক মনসা আত্মা সপ্তদশঃ স্মৃতঃ ॥ 22॥
তদ্বত্ ষোডশসঙ্খ্যানে আত্মা এব মনঃ উচ্যতে ।
ভূতেন্দ্রিযাণি পঞ্চ এব মনঃ আত্মা ত্রযোদশঃ ॥ 23॥
একাদশত্বঃ আত্মা অসৌ মহাভূতেন্দ্রিযাণি চ ।
অষ্টৌ প্রকৃতযঃ চ এব পুরুষঃ চ নব ইতি অথ ॥ 24॥
ইতি নানা প্রসঙ্খ্যানং তত্ত্বানাং ঋষিভিঃ কৃতম্ ।
সর্বং ন্যায্যং যুক্তিমত্বাত্ বিদুষাং কিং অশোভনম্ ॥ 25॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
প্রকৃতিঃ পুরুষঃ চ উভৌ যদি অপি আত্মবিলক্ষণৌ ।
অন্যোন্য অপাশ্রযাত্ কৃষ্ণ দৃশ্যতে ন ভিদা তযোঃ ।
প্রকৃতৌ লক্ষ্যতে হি আত্মা প্রকৃতিঃ চ তথা আত্মনি ॥ 26॥
এবং মে পুণ্ডরীকাক্ষ মহান্তং সংশযং হৃদি ।
ছেত্তুং অর্হসি সর্বজ্ঞ বচোভিঃ নযনৈপুণৈঃ ॥ 27॥
ত্বত্তঃ জ্ঞানং হি জীবানাং প্রমোষঃ তে অত্র শক্তিতঃ ।
ত্বং এব হি আত্ম মাযাযা গতিং বেত্থ ন চ অপরঃ ॥ 28॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
প্রকৃতিঃ পুরুষঃ চ ইতি বিকল্পঃ পুরুষর্ষভ ।
এষঃ বৈকারিকঃ সর্গঃ গুণব্যতিকরাত্মকঃ ॥ 29॥
মম অঙ্গ মাযা গুণমযী অনেকধা
বিকল্পবুদ্ধীঃ চ গুণৈঃ বিধত্তে ।
বৈকারিকঃ ত্রিবিধঃ অধ্যাত্মং একম্
অথ অধিদৈবং অধিভূতং অন্যত্ ॥ 30॥
দৃক্ রূপং আর্কং বপুঃ অত্র রন্ধ্রে
পরস্পরং সিধ্যতি যঃ স্বতঃ খে ।
আত্মা যত্ এষং অপরঃ যঃ আদ্যঃ
স্বযা অনুভূত্য অখিলসিদ্ধসিদ্ধিঃ ।
এবং ত্বক্ আদি শ্রবণাদি চক্ষুঃ
জিহ্ব আদি নাস আদি চ চিত্তযুক্তম্ ॥ 31॥
যঃ অসৌ গুণক্ষোভকৃতৌ বিকারঃ
প্রধানমূলাত্ মহতঃ প্রসূতঃ ।
অহং ত্রিবৃত্ মোহবিকল্পহেতুঃ
বৈকারিকঃ তামসঃ ঐন্দ্রিযঃ চ ॥ 32॥
আত্মাপরিজ্ঞানমযঃ বিবাদঃ
হি অস্তি ইতি ন অস্তি ইতি ভিদার্থনিষ্ঠঃ ।
ব্যর্থঃ অপি ন এব উপরমেত পুংসাং
মত্তঃ পরাবৃত্তধিযাং স্বলোকাত্ ॥ 33॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
ত্বত্তঃ পরাবৃত্তধিযঃ স্বকৃতৈঃ কর্মভিঃ প্রভো ।
উচ্চ অবচান্ যথা দেহান্ গৃহ্ণন্তি বিসৃজন্তি চ ॥ 34॥
তত্ মম আখ্যাহি গোবিন্দ দুর্বিভাব্যং অনাত্মভিঃ ।
ন হি এতত্ প্রাযশঃ লোকে বিদ্বাংসঃ সন্তি বঞ্চিতাঃ ॥ 35॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
মনঃ কর্মমযং নৃণাং ইন্দ্রিযৈঃ পঞ্চভিঃ যুতম্ ।
লোকাত্ লোকং প্রযাতি অন্যঃ আত্মা তত্ অনুবর্ততে ॥ 36॥
ধ্যাযন্ মনঃ অনুবিষযান্ দৃষ্টান্ বা অনুশ্রুতান্ অথ ।
উদ্যত্ সীদত্ কর্মতন্ত্রং স্মৃতিঃ তত্ অনুশাম্যতি ॥ 37॥
বিষয অভিনিবেশেন ন আত্মানং যত্ স্মরেত্ পুনঃ ।
জন্তোঃ বৈ কস্যচিত্ হেতোঃ মৃত্যুঃ অত্যন্তবিস্মৃতিঃ ॥ 38॥
জন্ম তু আত্মতযা পুংসঃ সর্বভাবেন ভূরিদ ।
বিষয স্বীকৃতিং প্রাহুঃ যথা স্বপ্নমনোরথঃ ॥ 39॥
স্বপ্নং মনোরথং চ ইত্থং প্রাক্তনং ন স্মরতি অসৌ ।
তত্র পূর্বং ইব আত্মানং অপূর্বং চ অনুপশ্যতি ॥ 40॥
ইন্দ্রিয আযন সৃষ্ট্যা ইদং ত্রৈবিধ্যং ভাতি বস্তুনি ।
বহিঃ অন্তঃ ভিদাহেতুঃ জনঃ অসত্ জনকৃত্ যথা ॥ 41॥
নিত্যদা হি অঙ্গঃ ভূতানি ভবন্তি ন ভবন্তি চ ।
কালেন অল্ক্ষ্যবেগেন সূক্ষ্মত্বাত্ তত্ ন দৃশ্যতে ॥ 42॥
যথা অর্চিষাং স্রোতসাং চ ফলানাং বা বনস্পতেঃ ।
তথা এব সর্বভূতানাং বযঃ অবস্থা আদযঃ কৃতাঃ ॥ 43॥
সঃ অযং দীপঃ অর্চিষাং যদ্বত্ স্রোতসাং তত্ ইদং জলম্ ।
সঃ অযং পুমান্ ইতি নৃণাং মৃষাঃ গীঃ ধীঃ মৃষা
আযুষাম্ ॥ 44॥
মা স্বস্য কর্মবীজেন জাযতে সঃ অপি অযং পুমান্ ।
ম্রিযতে বামরঃ ভ্রান্ত্যা যথা অগ্নিঃ দারু সংযুতঃ ॥ 45॥
নিষেকগর্ভজন্মানি বাল্যকৌমারযৌবনম্ ।
বযোমধ্যং জরা মৃত্যুঃ ইতি অবস্থাঃ তনোঃ নব ॥ 46॥
এতাঃ মনোরথমযীঃ হি অন্যস্য উচ্চাবচাঃ তনূঃ ।
গুণসঙ্গাত্ উপাদত্তে ক্বচিত্ কশ্চিত্ জহাতি চ ॥ 47॥
আত্মনঃ পিতৃপুত্রাভ্যাং অনুমেযৌ ভবাপ্যযৌ ।
ন ভবাপ্যযবস্তূনাং অভিজ্ঞঃ দ্বযলক্ষণঃ ॥ 48॥
তরোঃ বীজবিপাকাভ্যাং যঃ বিদ্বাত্ জন্মসংযমৌ ।
তরোঃ বিলক্ষণঃ দ্রষ্টা এবং দ্রষ্টা তনোঃ পৃথক্ ॥ 49॥
প্রকৃতেঃ এবং আত্মানং অবিবিচ্য অবুধঃ পুমান্ ।
তত্ত্বেন স্পর্শসম্মূঢঃ সংসারং প্রতিপদ্যতে ॥ 50॥
সত্ত্বসঙ্গাত্ ঋষীন্ দেবান্ রজসা অসুরমানুষান্ ।
তমসা ভূততির্যক্ত্বং ভ্রামিতঃ যাতি কর্মভিঃ ॥ 51॥
নৃত্যতঃ গাযতঃ পশ্যন্ যথা এব অনুকরোতি তান্ ।
এবং বুদ্ধিগুণান্ পশ্যন্ অনীহঃ অপি অনুকার্যতে ॥ 52॥
যথা অম্ভসা প্রচলতা তরবঃ অপি চলাঃ ইব ।
চক্ষুষা ভ্রাম্যমাণেন দৃশ্যতে ভ্রমতি ইব ভূঃ ॥ 53॥
যথা মনোরথধিযঃ বিষযানুভবঃ মৃষা ।
স্বপ্নদৃষ্টাঃ চ দাশার্হ তথা সংসারঃ আত্মনঃ ॥ 54॥
অর্থে হি অবিদ্যমানে অপি সংসৃতিঃ ন নিবর্ততে ।
ধ্যাযতঃ বিষযান্ অস্য স্বপ্নে অনর্থ আগমঃ যথা ॥ 55॥
তস্মাত্ উদ্ধব মা ভুঙ্ক্ষ্ব বিষযান্ অসত্ ইন্দ্রিযৈঃ ।
আত্মা অগ্রহণনির্ভাতং পশ্য বৈকল্পিকং ভ্রমম্ ॥ 56॥
ক্ষিপ্তঃ অবমানিতঃ অসদ্ভিঃ প্রলব্ধঃ অসূযিতঃ অথবা ।
তাডিতঃ সন্নিবদ্ধঃ বা বৃত্ত্যা বা পরিহাপিতঃ ॥ 57॥
নিষ্ঠিতঃ মূত্রিতঃ বহুধা এবং প্রকম্পিতঃ ।
শ্রেযস্কামঃ কৃচ্ছ্রগতঃ আত্মনা আত্মানং উদ্ধরেত্ ॥ 58॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
যথা এবং অনুবুদ্ধ্যেযং বদ নঃ বদতাং বর ।
সুদুঃসহং ইমং মন্যঃ আত্মনি অসত্ অতিক্রমম্ ॥ 59॥
বিদুষং অপি বিশ্বাত্মন্ প্রকৃতিঃ হি বলীযসী ।
ঋতে ত্বত্ ধর্মনিরতান্ শান্তাঃ তে চরণালযান্ ॥ 60॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগবদুদ্ধবসংবাদে
দ্বাবিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 22॥
অথ ত্রযোবিংশঃ অধ্যাযঃ ।
বাদরাযণিঃ উবাচ ।
সঃ এবং আশংসিতঃ উদ্ধবেন
ভাগবতমুখ্যেন দাশার্হমুখ্যঃ ।
সভাজযন্ বৃত্যবচঃ মুকুন্দঃ
তং আবভাষে শ্রবণীযবীর্যঃ ॥ 1॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
বর্হস্পত্য সঃ বৈ ন অত্র সাধুঃ বৈ দুর্জন্ ঈরিতৈঃ ।
দুরুক্তৈঃ ভিন্নং আত্মানং যঃ সমাধাতুং ঈশ্বরঃ ॥ 2॥
ন তথা তপ্যতে বিদ্ধঃ পুমান্ বাণৈঃ সুমর্মগৈঃ ।
যথা তুদন্তি মর্মস্থাঃ হি অসতাং পরুষেষবঃ ॥ 3॥
কথযন্তি মহত্পুণ্যং ইতিহাসং ইহ উদ্ধব ।
তং অহং বর্ণযিষ্যামি নিবোধ সুসমাহিতঃ ॥ 4॥
কেনচিত্ ভিক্ষুণা গীতং পরিভূতেন দুর্জনৈঃ ।
স্মরতাঃ ধৃতিযুক্তেন বিপাকং নিজকর্মণাম্ ॥ 5॥
অবনিষু দ্বিজঃ কশ্চিত্ আসীত্ আঢ্যতমঃ শ্রিযা ।
বার্তাবৃত্তিঃ কদর্যঃ তু কামী লুব্ধঃ অতিকোপনঃ ॥ 6॥
জ্ঞাতযঃ অতিথযঃ তস্য বাঙ্মাত্রেণ অপি ন অর্চিতাঃ ।
শূন্য অবসথঃ আত্মা অপি কালে কামৈঃ অনর্চিতঃ ॥ 7॥
দুঃশীলস্য কদর্যস্য দ্রুহ্যন্তে পুত্রবান্ধবাঃ ।
দারা দুহিতরঃ ভৃত্যাঃ বিষণ্ণাঃ ন আচরন্ প্রিযম্ ॥ 8॥
তস্য এবং যক্ষবিত্তস্য চ্যুতস্য উভযলোকতঃ ।
ধর্মকামবিহীনস্য চুক্রুধুঃ পঞ্চভাগিনঃ ॥ 9॥
তত্ অবধ্যান বিস্রস্ত পুণ্য স্কন্ধস্য ভূরিদ ।
অর্থঃ অপি অগচ্ছন্ নিধনং বহু আযাস পরিশ্রমঃ ॥ 10॥
জ্ঞাতযঃ জগৃহুঃ কিঞ্চিত্ কিঞ্চিত্ অস্যবঃ উদ্ধব ।
দৈবতঃ কালতঃ কিঞ্চিত্ ব্রহ্মবন্ধোঃ নৃপার্থিবাত্ ॥ 11॥
সঃ এবং দ্রবিণে নষ্টে ধর্মকামবিবর্জিতঃ ।
উপেক্ষিতঃ চ স্বজনৈঃ চিন্তাং আপ দুরত্যযাম্ ॥ 12॥
তস্য এবং ধ্যাযতঃ দীর্ঘং নষ্টরাযঃ তপস্বিনঃ ।
খিদ্যতঃ বাষ্পকণ্ঠস্য নির্বেদঃ সুমহান্ অভূত্ ॥ 13॥
সঃ চ আহ ইদং অহো কষ্টং বৃথা আত্মা মে অনুতাপিতঃ ।
ন ধর্মায ন কামায যস্য অর্থ আযাসঃ ঈদৃশঃ ॥ 14॥
প্রাযেণ অর্থাঃ কদর্যাণাং ন সুখায কদাচন ।
ইহ চ আত্মোপতাপায মৃতস্য নরকায চ ॥ 15॥
যশঃ যশস্বিনাং শুদ্ধং শ্লাঘ্যাঃ যে গুণিনাং গুণাঃ ।
লোভঃ স্বল্পঃ অপি তান্ হন্তি শ্বিত্রঃ রূপং ইব ইপ্সিতম্ ॥ 16॥
অর্থস্য সাধনে সিদ্ধঃ উত্কর্ষে রক্ষণে ব্যযে ।
নাশ উপভোগঃ আযাসঃ ত্রাসঃ চিন্তা ভ্রমঃ নৃণাম্ ॥ 17॥
স্তেযং হিংসা অনৃতং দম্ভঃ কামঃ ক্রোধঃ স্মযঃ মদঃ ।
ভেদঃ বৈরং অবিশ্বাসঃ সংস্পর্ধা ব্যসনানি চ ॥ 18॥
এতে পঞ্চদশান্ অর্থাঃ হি অর্থমূলাঃ মতাঃ নৃণাম্ ।
তস্মাত্ অনর্থং অর্থাখ্যং শ্রেযঃ অর্থী দূরতঃ ত্যজেত্ ॥ 19॥
ভিদ্যন্তে ভ্রাতরঃ দারাঃ পিতরঃ সুহৃদঃ তথা ।
একাস্নিগ্ধাঃ কাকিণিনা সদ্যঃ সর্বে অরযঃ কৃতাঃ ॥ 20॥
অর্থেন অল্পীযসা হি এতে সংরব্ধা দীপ্তং অন্যবঃ ।
ত্যজন্তি আশু স্পৃধঃ ঘ্নন্তি সহসা উত্সৃজ্য সৌহৃদম্ ॥
21॥
লব্ধ্বা জন্ম অমরপ্রার্থ্যং মানুষ্যং তত্ দ্বিজ অগ্র্যতাম্ ।
তত্ অনাদৃত্য যে স্বার্থং ঘ্নন্তি যান্তি অশুভাং গতিম্ ॥
22॥
স্বর্গ অপবর্গযোঃ দ্বারং প্রাপ্য লোকং ইমং পুমান্ ।
দ্রবিণে কঃ অনূষজ্জেত মর্ত্যঃ অনর্থস্য ধামনি ॥ 23॥
দেবর্ষি পিতৃ ভূতানি জ্ঞাতীন্ বন্ধূন্ চ ভাগিনঃ ।
অসংবিভজ্য চ আত্মানং যক্ষবিত্তঃ পততি অধঃ ॥ 24॥
ব্যর্থযা অর্থেহযা বিত্তং প্রমত্তস্য বযঃ বলম্ ।
কুশলাঃ যেন সিধ্যন্তি জরঠঃ কিং নু সাধযে ॥ 25॥
কস্মাত্ সঙ্ক্লিশ্যতে বিদ্বান্ ব্যর্থযা অর্থেহযা অসকৃত্ ।
কস্যচিত্ মাযযা নূনং লোকঃ অযং সুবিমোহিতঃ ॥ 26॥
কিং ধনৈঃ ধনদৈঃ বা কিং কামৈঃ বা কামদৈঃ উত ।
মৃত্যুনা গ্রস্যমানস্য কর্মভিঃ বা উত জন্মদৈঃ ॥ 27॥
নূনং মে ভগবান্ তুষ্টঃ সর্বদেবমযঃ হরিঃ ।
যেন নীতঃ দশাং এতাং নির্বেদঃ চ আত্মনঃ প্লবঃ ॥ 28॥
সঃ অহং কলৌ অশেষেণ শোষযিহ্হ্যে অঙ্গং আত্মনঃ ।
অপ্রমত্তঃ অখিলস্বার্থে যদি স্যাত্ সিদ্ধঃ আত্মনি ॥ 29॥
তত্র মাং অনুমোদেরন্ দেবাঃ ত্রিভুবনেশ্বরাঃ ।
মুহূর্তেন ব্রহ্মলোকং খট্বাঙ্গঃ সমসাধযত্ ॥ 30॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
ইতি অভিপ্রেত্য মনসা হি আবন্ত্যঃ দ্বিজসত্তমঃ ।
উন্মুচ্য হৃদযগ্রন্থীন্ শান্তঃ ভিক্ষুঃ অভূত্ মুনিঃ ॥ 31॥
সঃ চচার মহীং এতাং সংযত আত্মেন্দ্রিয অনিলঃ ।
ভিক্ষার্থং নগর গ্রামান্ অসঙ্গঃ অলক্ষিতঃ অবিশত্ ॥ 32॥
তং বৈ প্রবযসং ভিক্ষুং অবধূতং অসজ্জনাঃ ।
দৃষ্ট্বা পর্যভবন্ ভদ্রঃ বহ্বীভিঃ পরিভূতিভিঃ ॥ 33॥
কেচিত্ ত্রিবেণুং জগৃহুঃ একে পাত্রং কমণ্ডলুম্ ।
পীঠং চ একে অক্ষসূত্রং চ কন্থাং চীরাণি কেচন ॥ 34॥
প্রদায চ পুনঃ তানি দর্শিতানি আদদুঃ মুনেঃ ।
অন্নং চ ভৈক্ষ্যসম্পন্নং ভুঞ্জানস্য সরিত্ তটে ॥ 35॥
মূত্রযন্তি চ পাপিষ্ঠাঃ ষ্ঠীবন্তি অস্য চ মূর্ধনি ।
যতবাচং বাচযন্তি তাডযন্তি ন বক্তি চেত্ ॥ 36॥
তর্জযন্তি অপরে বাগ্ভিঃ স্তেনঃ অযং ইতি বাদিনঃ ।
বধ্নন্তি রজ্জ্বা তং কেচিত্ বধ্যতাং বধ্যতাং ইতি ॥ 37॥
ক্ষিপন্তি একে অবজানন্তঃ এষঃ ধর্মধ্বজঃ শঠঃ ।
ক্ষীণবিত্তঃ ইমাং বৃত্তিং অগ্রহীত্ স্বজন উজ্ঝিতঃ ॥ 38॥
অহো এষঃ মহাসারঃ ধৃতিমান্ গিরিঃ আডিব ।
মৌনেন সাধযতি অর্থং বকবত্ দৃঢনিশ্চযঃ ॥ 39॥
ইতি একে বিহসন্তি এনং একে দুর্বাতযন্তি চ ।
তং ববন্ধুঃ নিরুরুধুঃ যথা ক্রীডনকং দ্বিজম্ ॥ 40॥
এবং সঃ ভৌতিকং দুঃখং দৈবিকং দৈহিকং চ যত্ ।
ভোক্তব্যং আত্মনঃ দিষ্টং প্রাপ্তং প্রাপ্তং অবুধ্যত ॥ 41॥
পরিভূতঃ ইমাং গাথাং অগাযত নরাধমৈঃ ।
পাতযদ্ভিঃ স্বধর্মস্থঃ ধৃতিং আস্থায সাত্বিকীম্ ॥ 42॥
দ্বিজঃ উবাচ ।
ন অযং জনঃ মে সুখদুঃখহেতুঃ
ন দেবতাত্মা গ্রহকর্মকালাঃ ।
মনঃ পরং কারণং আমনন্তি
সংসারচক্রং পরিবর্তযেত্ যত্ ॥ 43॥
মনঃ গুণান্ বৈ সৃজতে বলীযঃ
ততঃ চ কর্মাণি বিলক্ষণানি ।
শুক্লানি কৃষ্ণানি অথ লোহিতানি
তেভ্যঃ সবর্ণাঃ সৃতযঃ ভবন্তি ॥ 44॥
অনীহঃ আত্মা মনসা সমীহতা
হিরণ্মযঃ মত্সখঃ উদ্বিচষ্টে ।
মনঃ স্বলিঙ্গং পরিগৃহ্য কামান্
জুষন্ নিবদ্ধঃ গুণসঙ্গতঃ অসৌ ॥ 45॥
দানং স্বধর্মঃ নিযমঃ যমঃ চ
শ্রুতং চ কর্মাণি চ সদ্ব্রতানি ।
সর্বে মনোনিগ্রহলক্ষণান্তাঃ
পরঃ হি যোগঃ মনসঃ সমাধি ॥ 46॥
সমাহিতং যস্য মনঃ প্রশান্তম্
দানাদিভিঃ কিং বদ তস্য কৃত্যম্ ।
অসংযতং যস্য মনঃ বিনশ্যত্
দানাদিভিঃ চেত্ অপরং কিমেভিঃ ॥ 47॥
মনোবশে অন্যে হি অভবন্ স্ম দেবাঃ
মনঃ চ ন অন্যস্য বশং সমেতি ।
ভীষ্মঃ হি দেবঃ সহসঃ সহীযান্
যুঞ্জ্যাত্ বশে তং সঃ হি দেবদেবঃ ॥ 48॥
তং দুর্জযং শত্রুং অসহ্যবেগং
মরুন্তুদং তত্ ন বিজিত্য কেচিত্ ।
কুর্বন্তি অসত্ বিগ্রহং অত্র মর্ত্যৈঃ
মিত্রাণি উদাসীন রিপূন্ বিমূঢাঃ ॥ 49॥
দেহং মনোমাত্রং ইমং গৃহীত্বা
মম অহং ইতি অন্ধ ধিযঃ মনুষ্যাঃ ।
এষঃ অহং অন্যঃ অযং ইতি ভ্রমেণ
দুরন্তপারে তমসি ভ্রমন্তি ॥ 50॥
জনঃ তু হেতুঃ সুখদুঃখযোঃ চেত্
কিং আত্মনঃ চ অত্র হ ভৌমযোঃ তত্ ।
জিহ্বাং ক্বচিত্ সন্দশতি স্বদদ্ভিঃ
তত্ বেদনাযাং কতমায কুপ্যেত্ ॥ 51॥
দুঃখস্য হেতুঃ যদি দেবতাঃ তু
কিং আত্মনঃ তত্র বিকারযোঃ তত্ ।
যত্ অঙ্গং অঙ্গেন নিহন্যতে ক্বচিত্
ক্রুধ্যেত কস্মৈ পুরুষঃ স্বদেহে ॥ 52॥
আত্মা যদি স্যাত্ সুখদুঃখহেতুঃ
কিং অন্যতঃ তত্র নিজস্বভাবঃ ।
ন হি আত্মনঃ অন্যত্ যদি তত্ মৃষা স্যাত্
ক্রুধ্যেত কস্মাত্ ন সুখং ন দুঃখম্ ॥ 53॥
গ্রহাঃ নিমিত্তং সুখদুঃখযোঃ চেত্
কিং আত্মনঃ অজস্য জনস্য তে বৈ ।
গ্রহৈঃ গ্রহস্য এব বদন্তি পীডাম্
ক্রুধ্যেত কস্মৈ পুরুষঃ ততঃ অন্যঃ ॥ 54॥
কর্মাঃ তু হেতুঃ সুখদুঃখযোঃ চেত্
কিং আত্মনঃ তত্ হি জডাজডত্বে ।
দেহঃ তু অচিত্পুরুষঃ অযং সুপর্ণঃ
ক্রুধ্যেত কস্মৈ ন হি কর্মমূলম্ ॥ 55॥
কালঃ তু হেতুঃ সুখদুঃখযোঃ চেত্
কিং আত্মনঃ তত্র তত্ আত্মকঃ অসৌ ।
ন অগ্নেঃ হি তাপঃ ন হিমস্য তত্ স্যাত্
ক্রুধ্যেত কস্মৈ ন পরস্য দ্বন্দ্বম্ ॥ 56॥
ন কেনচিত্ ক্ব অপি কথঞ্চন অস্য
দ্বন্দ্ব উপরাগঃ পরতঃ পরস্য ।
যথাহমঃ সংসৃতিরূপিণঃ স্যাত্
এবং প্রবুদ্ধঃ ন বিভেতি ভূতৈঃ ॥ 57॥
এতাং সঃ আস্থায পরাত্মনিষ্ঠাম্
অধ্যাসিতাং পূর্বতমৈঃ মহর্ষিভিঃ ।
অহং তরিষ্যামি দুরন্তপারম্
তমঃ মুকুন্দ অঙ্ঘ্রিনিষেবযা এব ॥ 58॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
নির্বিদ্য নষ্টদ্রবিণঃ গতক্লমঃ
প্রব্রজ্য গাং পর্যটমানঃ ইত্থম্ ।
নিরাকৃতঃ অসদ্ভিঃ অপি স্বধর্মাত্
অকম্পিতঃ অমুং মুনিঃ আহ গাথাম্ ॥ 59॥
সুখদুঃখপ্রদঃ ন অন্যঃ পুরুষস্য আত্মবিভ্রমঃ ।
মিত্র উদাসীনরিপবঃ সংসারঃ তমসঃ কৃতঃ ॥ 60॥
তস্মাত্ সর্বাত্মনা তাত নিগৃহাণ মনো ধিযা ।
মযি আবেশিতযা যুক্তঃ এতাবান্ যোগসঙ্গ্রহঃ ॥ 61॥
যঃ এতাং ভিক্ষুণা গীতাং ব্রহ্মনিষ্ঠাং সমাহিতঃ ।
ধারযন্ শ্রাবযন্ শ্রুণ্বন্ দ্বন্দ্বৈঃ ন এব অভিভূযতে ॥ 62॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগবদুদ্ধবসংবাদে
বিক্ষুগীতনিরূপণং নাম ত্রযোবিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 23॥
অথ চতুর্বিংশোঽধ্যাঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
অথ তে সম্প্রবক্ষ্যামি সাঙ্খ্যং পূর্বৈঃ বিনিশ্চিতম্ ।
যত্ বিজ্ঞায পুমান্ সদ্যঃ জহ্যাত্ বৈকল্পিকং ভ্রমম্ ॥ 1॥
আসীত্ জ্ঞানং অথঃ হি অর্থঃ একং এব অবিকল্পিতম্ ।
যদা বিবেকনিপুণাঃ আদৌ কৃতযুগে অযুগে ॥ 2॥
তত্ মাযাফলরূপেণ কেবলং নির্বিকল্পিতম্ ।
বাঙ্মনঃ অগোচরং সত্যং দ্বিধা সমভবত্ বৃহত্ ॥ 3॥
তযোঃ একতরঃ হি অর্থঃ প্রকৃতিঃ সোভযাত্মিকা ।
জ্ঞানং তু অন্যতরঃ ভাবঃ পুরুষঃ সঃ অভিধীযতে ॥ 4॥
তমঃ রজঃ সত্ত্বং ইতি প্রকৃতেঃ অভবন্ গুণাঃ ।
মযা প্রক্ষোভ্যমাণাযাঃ পুরুষ অনুমতেন চ ॥ 5॥
তেভ্যঃ সমভবত্ সূত্রং মহান্ সূত্রেণ সংযুতঃ ।
ততঃ বিকুর্বতঃ জাতঃ যঃ অহঙ্কারঃ বিমোহনঃ ॥ 6॥
বৈকারিকঃ তৈজসঃ চ তামসঃ চ ইতি অহং ত্রিবৃত্ ।
তন্মাত্র ইন্দ্রিয মনসাং কারণং চিত্ অচিত্ মযঃ ॥ 7॥
অর্থঃ তন্মাত্রিকাত্ জজ্ঞে তামসাত্ ইন্দ্রিযাণি চ ।
তৈজসাত্ দেবতাঃ আসন্ একাদশ চ বৈকৃতাত্ ॥ 8॥
মযা সঞ্চোদিতাঃ ভাবাঃ সর্বে সংহতি অকারিণঃ ।
অণ্ডং উত্পাদযামাসুঃ মম আযতনং উত্তমম্ ॥ 9॥
তস্মিন্ অহং সমভবং অণ্ডে সলিলসংস্থিতৌ ।
মম নাভ্যাং অভূত্ পদ্মং বিশ্বাখ্যং তত্র চ আত্মভূঃ ॥
10॥
সঃ অসৃজত্ তপসা যুক্তঃ রজসা মত্ অনুগ্রহাত্ ।
লোকান্ সপালান্ বিশ্বাত্মা ভূঃ ভুবঃ স্বঃ ইতি ত্রিধা ॥ 11॥
দেবানাং ওকঃ আসীত্ স্বঃ ভূতানাং চ ভুবঃ পদম্ ।
মর্ত্য আদীনাং চ ভূঃ লোকঃ সিদ্ধানাং ত্রিতযাত্ পরম্ ॥
12॥
অধঃ অসুরাণাং নাগানাং ভূমেঃ ওকঃ অসৃজত্ প্রভুঃ ।
ত্রিলোক্যাং গতযঃ সর্বাঃ কর্মণাং ত্রিগুণ আত্মনাম্ ॥ 13॥
যোগস্য তপসঃ চ এব ন্যাসস্য গতযঃ অমলাঃ ।
মহঃ জনঃ তপঃ সত্যং ভক্তিযোগস্য মদ্গতিঃ ॥ 14॥
মযা কালাত্মনা ধাত্রা কর্মযুক্তং ইদং জগত্ ।
গুণপ্রবাহঃ এতস্মিন্ উন্মজ্জতি নিমজ্জতি ॥ 15॥
অণুঃ বৃহত্ কৃশঃ স্থূলঃ যঃ যঃ ভাবঃ প্রসিধ্যতি ।
সর্বঃ অপি উভযসংযুক্তঃ প্রকৃত্যা পুরুষেণ চ ॥ 16॥
যঃ তু যস্য আদিঃ অন্তঃ চ সঃ বৈ মধ্যং চ তস্য সন্ ।
বিকারঃ ব্যবহারার্থঃ যথা তৈজস পার্থিবাঃ ॥ 17॥
যত্ উপাদায পূর্বঃ তু ভাবঃ বিকুরুতে অপরম্ ।
আদিঃ অন্তঃ যদা যস্য তত্ সত্যং অভিধীযতে ॥ 18॥
প্রকৃতিঃ হি অস্য উপাদানং আধারঃ পুরুষঃ পরঃ ।
সতঃ অভিব্যঞ্জকঃ কালঃ ব্রহ্ম তত্ ত্রিতযং তু অহম্ ॥ 19॥
সর্গঃ প্রবর্ততে তাবত্ পৌর্ব অপর্যেণ নিত্যশঃ ।
মহান্ গুণবিসর্গ অর্থঃ স্থিতি অন্তঃ যাবত্ ঈক্ষণম্ ॥ 20॥
বিরাট্ মযা আসাদ্যমানঃ লোককল্পবিকল্পকঃ ।
পঞ্চত্বায বিশেষায কল্পতে ভুবনৈঃ সহ ॥ 21॥
অন্নে প্রলীযতে মর্ত্যং অন্নং ধানাসু লীযতে ।
ধানাঃ ভূমৌ প্রলীযন্তে ভূমিঃ গন্ধে প্রলীযতে ॥ 22॥
অপ্সু প্রলীযন্তে গন্ধঃ আপঃ চ স্বগুণে রসে ।
লীযতে জ্যোতিষি রসঃ জ্যোতী রূপে প্রলীযতে ॥ 23॥
রূপং বাযৌ সঃ চ স্পর্শে লীযতে সঃ অপি চ অম্বরে ।
অম্বরং শব্দতন্মাত্রঃ ইন্দ্রিযাণি স্বযোনিষু ॥ 24॥
যোনিঃ বৈকারিকে সৌম্য লীযতে মনসি ঈশ্বরে ।
শব্দঃ ভূতাদিং অপি এতি ভূতাদিঃ মহতি প্রভুঃ ॥ 25॥
সঃ লীযতে মহান্ স্বেষু গুণেষু গুণবত্তমঃ ।
তে অব্যক্তে সম্প্রলীযন্তে তত্কলে লীযতে অব্যযে ॥ 26॥
কালঃ মাযামযে জীবে জীবঃ আত্মনি মযি অজে ।
আত্মা কেবলঃ আত্মস্থঃ বিকল্প অপায লক্ষণঃ ॥ 27॥
এবং অন্বীক্ষমাণস্য কথং বৈকল্পিকঃ ভ্রমঃ ।
মনসঃ হৃদি তিষ্ঠেত ব্যোম্নি ইব অর্ক উদযে তমঃ ॥ 28॥
এষঃ সাঙ্খ্যবিধিঃ প্রোক্তঃ সংশযগ্রন্থিভেদনঃ ।
প্রতিলোম অনুলোমাভ্যাং পরাবরদৃশা মযা ॥ 29॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
প্রকৃতিপুরুষসাঙ্খ্যযোগো নাম চতুর্বিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 24॥
অথ পঞ্চবিংশোঽধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবানুবাচ ।
গুণানাং অসমিশ্রাণাং পুমান্যেন যথা ভবেত্ ।
তন্মে পুরুষবর্য ইঅদং উপধারয শংসতঃ ॥ 1॥
সমঃ দমঃ তিতিক্ষা ঈক্ষা তপঃ সত্যং দযা স্মৃতিঃ ।
তুষ্টিঃ ত্যাগঃ অস্পৃহা শ্রদ্ধা হ্রীঃ দযা আদিঃ স্বনির্বৃতিঃ ॥ 2॥
কামঃ ঈহা মদঃ তৃষ্ণা স্তম্ভঃ আশীঃ ভিদা সুখম্ ।
মদ উত্সাহঃ যশঃ প্রীতিঃ হাস্যং বীর্যং বল উদ্যমঃ ॥ 3॥
ক্রোধঃ লোভঃ অনৃতং হিংসা যাঞ্চা দম্ভঃ ক্লমঃ কলিঃ ।
শোকমোহৌ বিষাদার্তী নিদ্রা আশা ভীঃ অনুদ্যমঃ ॥ 4॥
সত্ত্বস্য রজসঃ চ এতাঃ তমসঃ চ অনুমূর্বশঃ ।
বৃত্তযঃ বর্ণিতপ্রাযাঃ সন্নিপাতং অথঃ শ্রুণু ॥ 5॥
সন্নিপাতঃ তু অহং ইতি মম ইতি উদ্ধব যা মতিঃ ।
ব্যবহারঃ সন্নিপাতঃ মনোমাত্র ইন্দ্রিযাসুভিঃ ॥ 6॥
ধর্মে চ অর্থে চ কামে চ যদা অসৌ পরিনিষ্ঠিতঃ ।
গুণানাং সন্নিকর্ষঃ অযং শ্রদ্ধাঃ অতিধনাবহঃ ॥ 7॥
প্রবৃত্তিলক্ষণে নিষ্ঠা পুমান্ যঃ হি গৃহাশ্রমে ।
স্বধর্মে চ অনুতিষ্ঠেত গুণানাং সমিতিঃ হি সা ॥ 8॥
পুরুষং সত্ত্বসংযুক্তং অনুমীযাত্ শম আদিভিঃ ।
কামাদিভী রজোযুক্তং ক্রোধাদ্যৈঃ তমসা যুতম্ ॥ 9॥
যদা ভজতি মাং ভক্ত্যা নিরপেক্ষঃ স্বকর্মভিঃ ।
তং সত্ত্বপ্রকৃতিং বিদ্যাত্ পুরুষং স্ত্রিযং এব বা ॥ 10॥
যদা আশিষঃ আশাস্য মাং ভজেত স্বকর্মভিঃ ।
তং রজঃপ্রকৃতিং বিদ্যাত্ হিংসাং আশাস্য তামসম্ ॥ 11॥
সত্ত্বং রজঃ তমঃ ইতি গুণাঃ জীবস্য ন এব মে ।
চিত্তজা যৈঃ তু ভূতানাং সজ্জমানঃ নিবধ্যতে ॥ 12॥
যদেতরৌ জযেত্ সত্ত্বং ভাস্বরং বিশদং শিবম্ ।
তদা সুখেন যুজ্যেত ধর্মজ্ঞান আদিভিঃ পুমান্ ॥ 13॥
যদা জযেত্ তমঃ সত্ত্বং রজঃ সঙ্গং ভিদা চলম্ ।
তদা দুঃখেন যুজ্যেত কর্মণা যশসা শ্রিযা ॥ 14॥
যদা জযেত্ রজঃ সত্ত্বং তমঃ মূঢঃ লযং জডম্ ।
যুজ্যেত শোকমোহাভ্যাং নিদ্রযা হিংসযা আশযা ॥ 15॥
যদা চিত্তং প্রসীদেত ইন্দ্রিযাণাং চ নির্বৃতিঃ ।
দেহে অভযং মনোসঙ্গং তত্ সত্ত্বং বিদ্ধি মত্পদম্ ॥ 16॥
বিকুর্বন্ ক্রিযযা চ অধীর নির্বৃতিঃ চ চেতসাম্ ।
গাত্রাস্বাস্থ্যং মনঃ ভ্রান্তং রজঃ এতৈঃ নিশাময ॥ 17॥
সীদত্ চিত্তং বিলীযেত চেতসঃ গ্রহণে অক্ষমম্ ।
মনঃ নষ্টং তমঃ গ্লানিঃ তমঃ তত্ উপধারয ॥ 18॥
এধমানে গুণে সত্ত্বে দেবানাং বলং এধতে ।
অসুরাণাং চ রজসি তমসি উদ্ধব রক্ষসাম্ ॥ 19॥
সত্ত্বাত্ জগরণং বিদ্যাত্ রজসা স্বপ্নং আদিশেত্ ।
প্রস্বাপং তমসা জন্তোঃ তুরীযং ত্রিষু সন্ততম্ ॥ 20॥
উপর্যুপরি গচ্ছন্তি সত্ত্বেন আব্রহ্মণঃ জনাঃ ।
তমসা অধঃ অধঃ আমুখ্যাত্ রজসা অন্তরচারিণঃ ॥ 21॥
সত্ত্বে প্রলীনাঃ স্বঃ যান্তি নরলোকং রজোলযাঃ ।
তমোলযাঃ তু নিরযং যান্তি মাং এব নির্গুণাঃ ॥ 22॥
মদর্পণং নিষ্ফলং বা সাত্বিকং নিজকর্ম তত্ ।
রাজসং ফলসঙ্কল্পং হিংসাপ্রাযাদি তামসম্ ॥ 23॥
কৈবল্যং সাত্বিকং জ্ঞানং রজঃ বৈকল্পিকং চ যত্ ।
প্রাকৃতং তামসং জ্ঞানং মন্নিষ্ঠং নির্গুণং স্মৃতম্ ॥ 24॥
বনং তু সাত্বিকঃ বাসঃ গ্রামঃ রাজসঃ উচ্যতে ।
তামসং দ্যূতসদনং মন্নিকেতনং তু নির্গুণম্ ॥ 25॥
সাত্বিকঃ কারকঃ অসঙ্গী রাগান্ধঃ রাজসঃ স্মৃতঃ ।
তামসঃ স্মৃতিবিভ্রষ্টঃ নির্গুণঃ মদপাশ্রযঃ ॥ 26॥
সাত্ত্বিকী আধ্যাত্মিকী শ্রদ্ধা কর্মশ্রদ্ধা তু রাজসী ।
তামস্যধর্মে যা শ্রদ্ধা মত্সেবাযাং তু নির্গুণা ॥ 27॥
পথ্যং পূতং অনাযঃ তং আহার্যং সাত্ত্বিকং স্মৃতম্ ।
রাজসং চ ইন্দ্রিযপ্রেষ্ঠং তামসং চ আর্তিদ অশুচি ॥ 28॥
সাত্ত্বিকং সুখং আত্মোত্থং বিষযোত্থং তু রাজসম্ ।
তামসং মোহদৈনোত্থং নির্গুণং মদপাশ্রযম্ ॥ 29॥
দ্রব্যং দেশঃ ফলং কালঃ জ্ঞানং কর্ম চ কারকাঃ ।
শ্রদ্ধা অবস্থা আকৃতিঃ নিষ্ঠা ত্রৈগুণ্যঃ সর্বঃ এব হি ॥
30॥
সর্বে গুণমযাঃ ভাবাঃ পুরুষ অব্যক্ত ধিষ্ঠিতাঃ ॥ 31॥
এতাঃ সংসৃতযঃ পুংসঃ গুণকর্মনিবন্ধনাঃ ।
যেন ইমে নির্জিতাঃ সৌম্য গুণাঃ জীবেন চিত্তজাঃ ।
ভক্তিযোগেন মন্নিষ্ঠঃ মদ্ভাবায প্রপদ্যতে ॥ 32॥
তস্মাত্ অহং ইমং লব্ধ্বা জ্ঞানবিজ্ঞানসম্ভবম্ ।
গুণসঙ্গং বিনির্ধূয মাং ভজন্তু বিচক্ষণাঃ ॥ 33॥
নিঃসঙ্গঃ মাং ভজেত্ বিদ্বান্ অপ্রমত্তঃ জিতেন্দ্রিযঃ ।
রজঃ তমঃ চ অভিজযেত্ সত্ত্বসংসেবযা মুনিঃ ॥ 34॥
সত্ত্বং চ অভিজযেত্ যুক্তঃ নৈরপেক্ষ্যেণ শান্তধীঃ ।
সম্পদ্যতে গুণৈঃ মুক্তঃ জীবঃ জীবং বিহায মাম্ ॥ 35॥
জীবঃ জীববিনির্মুক্তঃ গুণৈঃ চ আশযসম্ভবৈঃ ।
মযা এব ব্রহ্মণা পূর্ণঃ ন বহিঃ ন অন্তরঃ চরেত্ ॥ 36॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
গুণনির্গুণনিরূপণং নাম পঞ্চবিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 25॥
অথ ষড্বিংশোঽধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
মত্ লক্ষণং ইমং কাযং লব্ধ্বা মদ্ধর্মঃ আস্থিতঃ ।
আনন্দং পরমাত্মানং আত্মস্থং সমুপৈতি মাম্ ॥1॥
গুণময্যাঃ জীবযোন্যাঃ বিমুক্তঃ জ্ঞাননিষ্ঠযা ।
গুণেষু মাযামাত্রেষু দৃশ্যমানেষু অবস্তুতঃ ।
বর্তমানঃ অপি ন পুমান্ যুজ্যতে অবস্তুভিঃ গুণৈঃ ॥ 2॥
সঙ্গং ন কুর্যাত্ অসতাং শিশ্ন উদর তৃপাং ক্বচিত্ ।
তস্য অনুগতঃ তমসি অন্ধে পততি অন্ধ অনুগান্ধবত্ ॥ 3॥
ঐলঃ সম্রাট্ ইমাং গাথাং অগাযত বৃহচ্ছ্রবাঃ ।
উর্বশী বিরহাত্ মুহ্যন্ নির্বিণ্ণঃ শোকসংযমে ॥ 4॥
ত্যক্ত্বা আত্মানং ব্রজন্তীং তাং নগ্নঃ উন্মত্তবত্ নৃপঃ ।
বিলপন্ অন্বগাত্ জাযে ঘোরে তিষ্ঠ ইতি বিক্লবঃ ॥ 5॥
কামান্ অতৃপ্তঃ অনুজুষন্ ক্ষুল্লকান্ বর্ষযামিনীঃ ।
ন বেদ যান্তীঃ ন অযান্তীঃ উর্বশী আকৃষ্টচেঅতনঃ ॥ 6॥
ঐলঃ উবাচ ।
অহো মে মোহবিস্তারঃ কামকষ্মলচেতসঃ ।
দেব্যাঃ গৃহীতকণ্ঠস্য ন আযুঃখণ্ডাঃ ইমে স্মৃতাঃ ॥ 7॥
ন অহং বেদ অভিনির্মুক্তঃ সূর্যঃ বা অভ্যুদিতঃ অমুযা ।
মুষিতঃ বর্ষপূগানাং বত অহানি গতানি উত ॥ 8॥
অহো মে আত্মসম্মোহঃ যেন আত্মা যোষিতাং কৃতঃ ।
ক্রীডামৃগঃ চক্রবর্তী নরদেবশিখামণিঃ ॥ 9॥
সপরিচ্ছদং আত্মানং হিত্বা তৃণং ইব ঈশ্বরম্ ।
যান্তীং স্ত্রিযং চ অন্বগমং নগ্নঃ উন্মত্তবত্ রুদন্ ॥ 10॥
কুতঃ তস্য অনুভাবঃ স্যাত্ তেজঃ ঈশত্বং এব বা ।
যঃ অন্বগচ্ছং স্ত্রিযং যান্তীং খরবত্ পাদতাডিতঃ ॥ 11॥
কিং বিদ্যযা কিং তপসা কিং ত্যাগেন শ্রুতেন বা ।
কিং বিবিক্তেন মৌনেন স্ত্রীভিঃ যস্য মনঃ হৃতম্ ॥ 12॥
স্বার্থস্য অকোবিদং ধিঙ্ মাং মূর্খং পণ্ডিত মানিনম্ ।
যঃ অহং ঈশ্বরতাং প্রাপ্য স্ত্রীভিঃ গো খরবত্ জিতঃ ॥ 13॥
সেবতঃ বর্ষপূগাত্ মে উর্বশ্যঃ অধরাসবম্ ।
ন তৃপ্যতি আত্মভূঃ কামঃ বহ্নিঃ আহুতিভিঃ যথা ॥ 14॥
পুংশ্চল্যা অপহৃতং চিত্তং কোন্বন্যঃ মোচিতুং প্রভুঃ ।
আত্মারামেশ্বরং ঋতে ভগবন্তং অধোক্ষজম্ ॥ 15॥
বোধিতস্য অপি দেব্যা মে সূক্তবাক্যেন দুর্মতেঃ ।
মনোগতঃ মহামোহঃ ন অপযাতি অজিতাত্মনঃ ॥ 16॥
কিং এতযা নঃ অপকৃতং রজ্জ্বা বা সর্পচেতসঃ ।
রজ্জুস্বরূপ অবিদুষঃ যঃ অহং যত্ অজিতেন্দ্রিযঃ ॥ 17॥
ক্ব অযং মলোমসঃ কাযঃ দৌর্গন্ধি আদি আত্মকঃ অশুচিঃ ।
ক্ব গুণাঃ সৌমনস্য আদ্যাঃ হি অধ্যাসঃ অবিদ্যযা কৃতঃ ॥ 18॥
পিত্রোঃ কিং স্বং নু ভার্যাযাঃ স্বামিনঃ অগ্নেঃ শ্বগৃধ্রযোঃ ।
কিং আত্মনঃ কিং সুহৃদাং ইতি যঃ ন অবসীযতে ॥ 19॥
তস্মিন্ কলেবরে অমেধ্যে তুচ্ছনিষ্ঠে বিষজ্জতে ।
অহো সুভদ্রং সুনসং সুস্মিতং চ মুখং স্ত্রিযঃ ॥ 20॥
ত্বঙ্ মাংস রুধির স্নাযু মেদো মজ্জা অস্থি সংহতৌ ।
বিণ্মূত্রপূযে রমতাং কৃমীণাং কিযত্ অন্তরম্ ॥ 21॥
অথ অপি ন উপসজ্জেত স্ত্রীষু স্ত্রৈণেষু চ অর্থবিত্ ।
বিষয ইন্দ্রিয সংযোগাত্ মনঃ ক্ষুভ্যতি ন অন্যথা ॥ 22॥
অদৃষ্টাত্ অশ্রুতাত্ ভাবাত্ ন ভাবঃ উপজাযতে ।
অসম্প্রযুঞ্জতঃ প্রাণান্ শাম্যতি স্তিমিতং মনঃ ॥ 23॥
তস্মাত্ সঙ্গঃ ন কর্তব্যঃ স্ত্রীষু স্ত্রৈণেষু চ ইন্দ্রিযৈঃ ।
বিদুষাং চ অপি অবিশ্রব্ধঃ ষড্বর্গঃ কিমু মাদৃশাম্ ॥
24॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
এবং প্রগাযন্ নৃপদেবদেবঃ
সঃ উর্বশীলোকং অথঃ বিহায ।
আত্মানং আত্মনি অবগম্য মাং বৈ
উপারমত্ জ্ঞানবিধূতমোহঃ ॥ 25॥
ততঃ দুঃসঙ্গং উত্সৃজ্য সত্সু সজ্জেত বুদ্ধিমান্ ।
সন্তঃ এতস্য ছিন্দন্তি মনোব্যাসঙ্গমুক্তিভিঃ ॥ 26॥
সন্তঃ অনপেক্ষাঃ মচ্চিত্তাঃ প্রশান্তাঃ সমদর্শিনঃ ।
নির্মমাঃ নিরহঙ্কারাঃ নির্দ্বন্দ্বাঃ নিষ্পরিগ্রহাঃ ॥ 27॥
তেষু নিত্যং মহাভাগঃ মহাভাগেষু মত্কথাঃ ।
সম্ভবন্তি হিতা নৄণাং জুষতাং প্রপুনন্তি অঘম্ ॥ 28॥
তাঃ যে শ্রুণ্বন্তি গাযন্তি হি অনুমোদন্তি চ অদৃতাঃ ।
মত্পরাঃ শ্রদ্দধানাঃ চ ভক্তিং বিন্দন্তি তে মযি ॥ 29॥
ভক্তিং লব্ধবতঃ সাধোঃ কিং অন্যত্ অবশিষ্যতে ।
মযি অনন্তগুণে ব্রহ্মণি আনন্দ অনুভব আত্মনি ॥ 30॥
যথা উপশ্রযমাণস্য ভগবন্তং বিভাবসুম্ ।
শীতং ভযং তমঃ অপি এতি সাধূন্ সংসেবতঃ তথা ॥ 31॥
নিমজ্জ্য উন্মজ্জ্যতাং ঘোরে ভবাব্ধৌ পরম অযনম্ ।
সন্তঃ ব্রহ্মবিদঃ শান্তাঃ নৌঃ দৃঢ ইব অপ্সু মজ্জতাম্ ॥ 32॥
অন্নং হি প্রাণিনাং প্রাণঃ আর্তানাং শরণং তু অহম্ ।
ধর্মঃ বিত্তং নৃণাং প্রেত্য সন্তঃ অর্বাক্ বিভ্যতঃ অরণম্ ॥
33॥
সন্তঃ দিশন্তি চক্ষূংষি বহিঃ অর্কঃ সমুত্থিতঃ ।
দেবতাঃ বান্ধবাঃ সন্তঃ সন্তঃ আত্মা অহং এব চ ॥ 34॥
বৈতসেনঃ ততঃ অপি এবং উর্বশ্যা লোকনিঃস্পৃহঃ ।
মুক্তসঙ্গঃ মহীং এতাং আত্মারামঃ চচার হ ॥ 35॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
ঐলগীতং নাম ষড্বিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 26॥
অথ সপ্তবিংশোঽধ্যাযঃ ।
উদ্ধবঃ উবাচ ।
ক্রিযাযোগং সমাচক্ষ্ব ভবত্ আরাধনং প্রভো ।
যস্মাত্ ত্বাং যে যথা অর্চন্তি সাত্বতাঃ সাত্বতর্ষভ ॥ 1॥
এতত্ বদন্তি মুনযঃ মুহুঃ নিঃশ্রেযসং নৃণাম্ ।
নারদঃ ভগবান্ ব্যাসঃ আচার্যঃ অঙ্গিরসঃ সুতঃ ॥ 2॥
নিঃসৃতং তে মুখাম্ভোজাদ্যত্ আহ ভগবান্ অজঃ ।
পুত্রেভ্যঃ ভৃগুমুখ্যেভ্যঃ দেব্যৈ চ ভগবান্ ভবঃ ॥ 3॥
এতত্ বৈ সর্ববর্ণানাং আশ্রমাণাং চ সম্মতম্ ।
শ্রেযসাং উত্তমং মন্যে স্ত্রীশূদ্রাণাং চ মানদ ॥ 4॥
এতত্ কমলপত্রাক্ষ কর্মবন্ধবিমোচনম্ ।
ভক্তায চ অনুরক্তায ব্রূহি বিশ্বেশ্বর ঈশ্বর ॥ 5॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
নহি অন্তঃ অনন্তপারস্য কর্মকাণ্ডস্য চ উদ্ধব ।
সঙ্ক্ষিপ্তং বর্ণযিষ্যামি যথাবত্ অনুপূর্বশঃ ॥ 6॥
বৈদিকঃ তান্ত্রিকঃ মিশ্রঃ ইতি মে ত্রিবিধঃ মখঃ ।
ত্রযাণাং ঈপ্সিতেন এব বিধিনা মাং সমর্চযেত্ ॥ 7॥
যদা স্বনিগমেন উক্তং দ্বিজত্বং প্রাপ্য পূরুষঃ ।
যথা যজেত মাং ভক্ত্যা শ্রদ্ধযা তত্ নিবোধ মে ॥ 8॥
অর্চাযাং স্থণ্ডিলে অগ্নৌ বা সূর্যে বা অপ্সু হৃদি দ্বিজঃ ।
দ্রব্যেণ ভক্তিযুক্তঃ অর্চেত্ স্বগুরুং মাং অমাযযা ॥ 9॥
পূর্বং স্নানং প্রকুর্বীত ধৌতদন্তঃ অঙ্গশুদ্ধযে ।
উভযৈঃ অপি চ স্নানং মন্ত্রৈঃ মৃদ্গ্রহণাদিনা ॥ 10॥
সন্ধ্যা উপাস্তি আদি কর্মাণি বেদেন অচোদিতানি মে ।
পূজাং তৈঃ কল্পযেত্ সম্যক্ সঙ্কল্পঃ কর্মপাবনীম্ ॥ 11॥
শৈলী দারুমযী লৌহী লেপ্যা লেখ্যা চ সৈকতী ।
মনোমযী মণিমযী প্রতিমা অষ্টবিধা স্মৃতা ॥ 12॥
চল অচল ইতি দ্বিবিধা প্রতিষ্ঠা জীবমন্দিরম্ ।
উদ্বাস আবাহনে ন স্তঃ স্থিরাযাং উদ্ধব অর্চনে ॥ 13॥
অস্থিরাযাং বিকল্পঃ স্যাত্ স্থণ্ডিলে তু ভবেত্ দ্বযম্ ।
স্নপনং তু অবিলেপ্যাযাং অন্যত্র পরিমার্জনম্ ॥ 14॥
দ্রব্যৈঃ প্রসিদ্ধ্যৈঃ মত্ যাগঃ প্রতিমাদিষু অমাযিনঃ ।
ভক্তস্য চ যথালব্ধৈঃ হৃদি ভাবেন চ এব হি ॥ 15॥
স্নান অলঙ্করণং প্রেষ্ঠং অর্চাযাং এব তু উদ্ধব ।
স্থণ্ডিলে তত্ত্ববিন্যাসঃ বহ্নৌ আজ্যপ্লুতং হবিঃ ॥ 16॥
সূর্যে চ অভ্যর্হণং প্রেষ্ঠং সলিলে সলিল আদিভিঃ ।
শ্রদ্ধযা উপাহৃতং প্রেষ্ঠং ভক্তেন মম বারি অপি ॥ 17॥
ভূর্যপি অভক্ত উপহৃতং ন মে তোষায কল্পতে ।
গন্ধঃ ধূপঃ সুমনসঃ দীপঃ অন্ন আদ্য চ কিং পুনঃ ॥ 18॥
শুচিঃ সম্ভৃতসম্ভারঃ প্রাক্ দর্ভৈঃ কল্পিত আসনঃ ।
আসীনঃ প্রাক্ উদক্ বা অর্চেত্ অর্চাযাং অথ সম্মুখঃ ॥ 19॥
কৃতন্যাসঃ কৃতন্যাসাং মদর্চাং পাণিনা মৃজেত্ ।
কলশং প্রোক্ষণীযং চ যথাবত্ উপসাধযেত্ ॥ 20॥
তত্ অদ্ভিঃ দেবযজনং দ্রব্যাণি আত্মানং এব চ ।
প্রোক্ষ্য পাত্রাণি ত্রীণি অদ্ভিঃ তৈঃ তৈঃ দ্রব্যৈঃ চ সাধযেত্ ॥ 21॥
পাদ্য অর্ঘ আচমনীযার্থং ত্রীণি পাত্রাণি দৈশিকঃ ।
হৃদা শীর্ষ্ণা অথ শিখযা গাযত্র্যা চ অভিমন্ত্রযেত্ ॥
22॥
পিণ্ডে বাযু অগ্নি সংশুদ্ধে হৃত্পদ্মস্থাং পরাং মম ।
অণ্বীং জীবকলাং ধ্যাযেত্ নাদ অন্তে সিদ্ধভাবিতাম্ ॥ 23॥
তযা আত্মভূতযা পিণ্ডে ব্যাপ্তে সম্পূজ্য তন্মযঃ ।
আবাহ্য অর্চ আদিষু স্থাপ্য ন্যস্ত অঙ্গং মাং প্রপূজযেত্ ॥
24॥
পাদ্য উপস্পর্শ অর্হণ আদীন্ উপচারান্ প্রকল্পযেত্ ।
ধর্মাদিভিঃ চ নবভিঃ কল্পযিত্বা আসনং মম ॥ 25॥
পদ্মং অষ্টদলং তত্র কর্ণিকাকেসর উজ্জ্বলম্ ।
উভাভ্যাং বেদতন্ত্রাভ্যাং মহ্যং তু উভযসিদ্ধযে ॥ 26॥
সুদর্শনং পাঞ্চজন্যং গদাসীষুধনুঃ হলান্ ।
মুসলং কৌস্তুভং মালাং শ্রীবত্সং চ অনুপূজযেত্ ॥ 27॥
নন্দং সুনন্দং গরুডং প্রচণ্ডং চণ্ডং এব চ ।
মহাবলং বলং চ এব কুমুদং কুমুদেক্ষণম্ ॥ 28॥
দুর্গাং বিনাযকং ব্যাসং বিষ্বক্সেনং গুরূন্ সুরান্ ।
স্বে স্বে স্থানে তু অভিমুখান্ পূজযেত্ প্রোক্ষণ আদিভিঃ ॥ 29॥
চন্দন উশীর কর্পূর কুঙ্কুম অগরু বাসিতৈঃ ।
সলিলৈঃ স্নাপযেত্ মন্ত্রৈঃ নিত্যদা বিভবে সতি ॥ 30॥
স্বর্ণঘর্ম অনুবাকেন মহাপুরুষবিদ্যযা ।
পৌরুষেণ অপি সূক্তেন সামভীঃ রাজনাদিভিঃ ॥ 31॥
বস্ত্র উপবীত আভরণ পত্র স্রক্ গন্ধ লেপনৈঃ ।
অলঙ্কুর্বীত সপ্রেম মদ্ভক্তঃ মাং যথা উচিতম্ ॥ 32॥
পাদ্যং আচমনীযং চ গন্ধং সুমনসঃ অক্ষতান্ ।
ধূপ দীপ উপহার্যাণি দদ্যাত্ মে শ্রদ্ধযা অর্চকঃ ॥ 33॥
গুডপাযসসর্পীংষি শষ্কুলি আপূপ মোদকান্ ।
সংযাব দধি সূপাং চ নৈবেদ্যং সতি কল্পযেত্ ॥ 34॥
অভ্যঙ্গ উন্মর্দন আদর্শ দন্তধৌ অভিষেচনম্ ।
অন্নদ্য গীত নৃত্যাদি পর্বণি স্যুঃ উতান্বহম্ ॥ 35॥
বিধিনা বিহিতে কুণ্ডে মেখলাগর্তবেদিভিঃ ।
অগ্নিং আধায পরিতঃ সমূহেত্ পাণিনা উদিতম্ ॥ 36॥
পরিস্তীর্য অথ পর্যুক্ষেত্ অন্বাধায যথাবিধি ।
প্রোক্ষণ্যা আসাদ্য দ্রব্যাণি প্রোক্ষ্যাগ্নৌ ভাবযেত মাম্ ॥ 37॥
তপ্তজাম্বূনদপ্রখ্যং শঙ্খচক্রগদাম্বুজৈঃ ।
লসত্ চতুর্ভুজং শান্তং পদ্মকিঞ্জল্কবাসসম্ ॥ 38॥
স্ফুরত্ কিরীট কটক কটিসূত্রবর অঙ্গদম্ ।
শ্রীবত্সবক্ষসং ভ্রাজত্ কৌস্তুভং বনমালিনম্ ॥ 39॥
ধ্যাযন্ অভ্যর্চ্য দারূণি হবিষা অভিঘৃতানি চ ।
প্রাস্য আজ্যভাগৌ আঘারৌ দত্ত্বা চ আজ্যপ্লুতং হবিঃ ॥ 40॥
জুহুযাত্ মূলমন্ত্রেণ ষোডশর্চ অবদানতঃ ।
ধর্মাদিভ্যঃ যথান্যাযং মন্ত্রৈঃ স্বিষ্টিকৃতং বুধঃ ॥ 41॥
অভ্যর্চ্য অথ নমস্কৃত্য পার্ষদেভ্যঃ বলিং হরেত্ ।
মূলমন্ত্রং জপেত্ ব্রহ্ম স্মরন্ নারাযণ আত্মকম্ ॥ 42॥
দত্ত্বা আচমনং উচ্ছেষং বিষ্বক্সেনায কল্পযেত্ ।
মুখবাসং সুরভিমত্ তাম্বূলাদ্যং অথ অর্হযেত্ ॥ 42॥
উপগাযন্ গৃণন্ নৃত্যন্ কর্মাণি অভিনযন্ মম ।
মত্কথাঃ শ্রাবযন্ শ্রুণ্বন্ মুহূর্তং ক্ষণিকঃ ভবেত্ ॥ 44।
স্তবৈঃ উচ্চাবচৈঃ স্তোত্রৈঃ পৌরাণৈঃ প্রকৃতৈঃ অপি ।
স্তুত্বা প্রসীদ ভগবন্ ইতি বন্দেত দণ্ডবত্ ॥ 45॥
শিরঃ মত্ পাদযোঃ কৃত্বা বাহুভ্যাং চ পরস্পরম্ ।
প্রপন্নং পাহি মাং ঈশ ভীতং মৃত্যুগ্রহ অর্ণবাত্ ॥ 46॥
ইতি শেষাং মযা দত্তাং শিরসি আধায সাদরম্ ।
উদ্বাসযেত্ চেত্ উদ্বাস্যং জ্যোতিঃ জ্যোতিষি তত্ পুনঃ ॥ 47॥
অর্চাদিষু যদা যত্র শ্রদ্ধা মাং তত্র চ অর্চযেত্ ।
সর্বভূতেষু আত্মনি চ সর্ব আত্মা অহং অবস্থিতঃ ॥ 48॥
এবং ক্রিযাযোগপথৈঃ পুমান্ বৈদিকতান্ত্রিকৈঃ ।
অর্চন্ উভযতঃ সিদ্ধিং মত্তঃ বিন্দতি অভীপ্সিতাম্ ॥ 49॥
মদর্চাং সম্প্রতিষ্ঠাপ্য মন্দিরং কারযেত্ দৃঢম্ ।
পুষ্প উদ্যানানি রম্যাণি পূজা যাত্রা উত্সব আশ্রিতান্ ॥ 50॥
পূজাদীনাং প্রবাহার্থং মহাপর্বসু অথ অন্বহম্ ।
ক্ষেত্রাপণপুরগ্রামান্ দত্ত্বা মত্ সার্ষ্টিতাং ইযাত্ ॥ 51॥
প্রতিষ্ঠযা সার্বভৌমংসদ্মনা ভুবনত্রযম্ ।
পূজাদিনা ব্রহ্মলোকং ত্রিভিঃ মত্ সাম্যতাং ইযাত্ ॥ 52॥
মাং এব নৈরপেক্ষ্যেণ ভক্তিযোগেন বিন্দতি ।
ভক্তিযোগং সঃ লভতে এবং যঃ পূজযেত মাম্ ॥ 53॥
যঃ স্বদত্তাং পরৈঃ দত্তং হরেত সুরবিপ্রযোঃ ।
বৃত্তিং সঃ জাযতে বিড্ভুক্ বর্ষাণাং অযুতাযুতম্ ॥ 54॥
কর্তুঃ চ সারথেঃ হেতোঃ অনুমোদিতুঃ এব চ ।
কর্মণাং ভাগিনঃ প্রেত্য ভূযঃ ভূযসি তত্ফলম্ ॥ 55॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্রীকৃষ্ণোদ্ধবসংবাদে
সপ্তবিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 27॥
অথ অষ্টবিংশঃ অধ্যাযঃ ।
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
পরস্বভাবকর্মাণি ন প্রশংসেত্ ন গর্হযেত্ ।
বিশ্বং একাত্মকং পশ্যন্ প্রকৃত্যা পুরুষেণ চ ॥ 1॥
পরস্বভাবকর্মাণি যঃ প্রশংসতি নিন্দতি ।
সঃ আশু ভ্রশ্যতে স্বার্থাত্ অসত্য অভিনিবেশতঃ ॥ 2॥
তৈজসে নিদ্রযা আপন্নে পিণ্ডস্থঃ নষ্টচেতনঃ ।
মাযাং প্রাপ্নোতি মৃত্যুং বা তদ্বত্ নানার্থদৃক্ পুমান্ ॥ 3॥
কিং ভদ্রং কিং অভদ্রং বা দ্বৈতস্য অবস্তুনঃ কিযত্ ।
বাচা উদিতং তত্ অনৃতং মনসা ধ্যাতং এব চ ॥ 4॥
ছাযাপ্রত্যাহ্বযাভাসা হি অসন্তঃ অপি অর্থকারিণঃ ।
এবং দেহাদযঃ ভাবাঃ যচ্ছন্তি আমৃত্যুতঃ ভযম্ ॥ 5॥
আত্মা এব তত্ ইদং বিশ্বং সৃজ্যতে সৃজতি প্রভুঃ ।
ত্রাযতে ত্রাতি বিশ্বাত্মা হ্রিযতে হরতি ঈশ্বরঃ ॥ 6॥
তস্মাত্ নহি আত্মনঃ অন্যস্মাত্ অন্যঃ ভাবঃ নিরূপিতঃ ।
নিরূপিতেযং ত্রিবিধা নির্মূলা ভাতিঃ আত্মনি ।
ইদং গুণমযং বিদ্ধি ত্রিবিধং মাযযা কৃতম্ ॥ 7॥
এতত্ বিদ্বান্ মদুদিতং জ্ঞানবিজ্ঞাননৈপুণম্ ।
ন নিন্দতি ন চ স্তৌতি লোকে চরতি সূর্যবত্ ॥ 8॥
প্রত্যক্ষেণ অনুমানেন নিগমেন আত্মসংবিদা ।
আদি অন্তবত্ অসত্ জ্ঞাত্বা নিঃসঙ্গঃ বিচরেত্ ইহ ॥ 9॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
ন এব আত্মনঃ ন দেহস্য সংসৃতিঃ দ্রষ্টৃদৃশ্যযোঃ ।
অনাত্মস্বদৃশোঃ ঈশ কস্য স্যাত্ উপলভ্যতে ॥ 10॥
আত্মা অব্যযঃ অগুণঃ শুদ্ধঃ স্বযঞ্জ্যোতিঃ অনাবৃতঃ ।
অগ্নিবত্ দারুবত্ দেহঃ কস্য ইহ সংসৃতিঃ ॥ 11॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
যাবত্ দেহ ইন্দ্রিয প্রাণৈঃ আত্মনঃ সন্নিকর্ষণম্ ।
সংসারঃ ফলবান্ তাবত্ অপার্থঃ অপি অবিবেকিনঃ ॥ 12॥
অর্থে হি অবিদ্যমানে অপি সংসৃতিঃ ন নিবর্ততে ।
ধ্যাযতঃ বিষযান্ অস্য স্বপ্নে অনর্থ আগমঃ যথা ॥ 13॥
যথা হি অপ্রতিবুদ্ধস্য প্রস্বাপঃ বহু অনর্থভৃত্ ।
সঃ এব প্রতিবুদ্ধস্য ন বৈ মোহায কল্পতে ॥ 14॥
শোক হর্ষ ভয ক্রোধ লোভ মোহ স্পৃহাদযঃ ।
অহঙ্কারস্য দৃশ্যন্তে জন্ম মৃত্যুঃ চ ন আত্মনঃ ॥ 15॥
দেহ ইন্দ্রিয প্রাণ মনঃ অভিমানঃ
জীবঃ অন্তরাত্মা গুণকর্ম মূর্তিঃ ।
সূত্রং মহান্ ইতি উরুধা ইব গীতঃ
সংসারঃ আধাবতি কালতন্ত্রঃ ॥ 16॥
অমূলং এতত্ বহুরূপ রূপিতং
মনোবচঃপ্রাণশরীরকর্ম ।
জ্ঞানাসিনা উপাসনযা শিতেন
ছিত্ত্বা মুনিঃ গাং বিচরতি অতৃষ্ণঃ ॥ 17॥
জ্ঞানং বিবেকঃ নিগমঃ তপঃ চ
প্রত্যক্ষং ঐতিহ্যং অথ অনুমানম্ ।
আদি অন্তযোঃ অস্য যত্ এব কেবলম্
কালঃ চ হেতুঃ চ তত্ এব মধ্যে ॥ 18॥
যথা হিরণ্যং স্বকৃতং পুরস্তাত্
পশ্চাত্ চ সর্বস্য হিরণ্মযস্য ।
তত্ এব মধ্যে ব্যবহার্যমাণম্
নানাপদেশৈঃ অহং অস্য তদ্বত্ ॥ 19॥
বিজ্ঞানং এতত্ ত্রিযবস্তং অঙ্গ
গুণত্রযং কারণ কার্য কর্তৃ ।
সমন্বযেন ব্যতিরেকতঃ চ
যেন এব তুর্যেণ তত্ এব সত্যম্ ॥ 20॥
ন যত্ পুরস্তাত্ উত যত্ ন পশ্চাত্
মধ্যে চ তত্ ন ব্যপদেশমাত্রম্ ।
ভূতং প্রসিদ্ধং চ পরেণ যদ্যত্
তত্ এব তত্ স্যাত্ ইতি মে মনীষা ॥ 21॥
অবিদ্যমানঃ অপি অবভাসতে যঃ
বৈকারিকঃ রাজসসর্গঃ এষঃ ।
ব্রহ্ম স্বযঞ্জ্যোতিঃ অতঃ বিভাতি
ব্রহ্ম ইন্দ্রিয অর্থ আত্ম বিকার চিত্রম্ ॥ 22॥
এবং স্ফুটং ব্রহ্মবিবেকহেতুভিঃ
পরাপবাদেন বিশারদেন ।
ছিত্ত্বা আত্মসন্দেহং উপারমেত
স্বানন্দতুষ্টঃ অখিল কামুকেভ্যঃ ॥ 23॥
ন আত্মা বপুঃ পার্থিবং ইন্দ্রিযাণি
দেবাঃ হি অসুঃ বাযুজলং হুতাশঃ ।
মনঃ অন্নমাত্রং ধিষণা চ সত্ত্বম্
অহঙ্কৃতিঃ খং ক্ষিতিঃ অর্থসাম্যম্ ॥ 24॥
সমাহিতৈঃ কঃ করণৈঃ গুণাত্মভিঃ
গুণঃ ভবেত্ মত্সুবিবিক্তধাম্নঃ ।
বিক্ষিপ্যমাণৈঃ উত কিং ন দূষণম্
ঘনৈঃ উপেতৈঃ বিগতৈঃ রবেঃ কিম্ ॥ 25॥
যথা নভঃ বাযু অনল অম্বু ভূ গুণৈঃ
গতাগতৈঃ বর্তুগুণৈঃ ন সজ্জতে ।
তথা অক্ষরং সত্ত্ব রজঃ তমঃ মলৈঃ
অহম্মতেঃ সংসৃতিহেতুভিঃ পরম্ ॥ 26॥
তথাপি সঙ্গঃ পরিবর্জনীযঃ
গুণেষু মাযারচিতেষু তাবত্ ।
মদ্ভক্তিযোগেন দৃঢেন যাবত্
রজঃ নিরস্যেত মনঃকষাযঃ ॥ 27॥
যথা আমযঃ অসাধু চিকিত্সিতঃ নৃণাম্
পুনঃ পুনঃ সন্তুদতি প্ররোহন্ ।
এবং মনঃ অপক্ব কষয কর্ম
কুযোগিনং বিধ্যতি সর্বসঙ্গম্ ॥ 28॥
কুযোগিনঃ যে বিহিত অন্তরাযৈঃ
মনুষ্যভূতৈঃ ত্রিদশ উপসৃষ্টৈঃ ।
তে প্রাক্তন অভ্যাসবলেন ভূযঃ
যুঞ্জন্তি যোগং ন তু কর্মতন্ত্রম্ ॥ 29॥
করোতি কর্ম ক্রিযতে চ জন্তুঃ
কেনাপি অসৌ চোদিতঃ আনিপাতাত্ ।
ন তত্র বিদ্বান্প্রকৃতৌ স্থিতঃ অপি
নিবৃত্ত তৃষ্ণঃ স্বসুখ অনুভূত্যা ॥ 30॥
তিষ্ঠন্তং আসীনং উত ব্রজন্তম্
শযানং উক্ষন্তং অদন্তং অন্নম্ ।
স্বভাবং অন্যত্ কিং অপি ইহমানম্
আত্মানং আত্মস্থমতিঃ ন বেদ ॥ 31॥
যদি স্ম পশ্যতি অসত্ ইন্দ্রিয অথ
নানা অনুমানেন বিরুদ্ধং অন্যত্ ।
ন মন্যতে বস্তুতযা মনীষী
স্বাপ্নং যথা উত্থায তিরোদধানম্ ॥ 32॥
পূর্বং গৃহীতং গুণকর্মচিত্রম্
অজ্ঞানং আত্মনি অবিবিক্তং অঙ্গ ।
নিবর্ততে তত্ পুনঃ ঈক্ষযা এব
ন গৃহ্যতে ন অপি বিসৃজ্য আত্মা ॥ 33॥
যথা হি ভানোঃ উদযঃ নৃচক্ষুষাম্
তমঃ নিহন্যাত্ ন তু সদ্বিধত্তে ।
এবং সমীক্ষা নিপুণা সতী মে
হন্যাত্ তমিস্রং পুরুষস্য বুদ্ধেঃ ॥ 34॥
এষঃ স্বযঞ্জ্যোতিঃ অজঃ অপ্রমেযঃ
মহানুভূতিঃ সকলানুভূতিঃ ।
একঃ অদ্বিতীযঃ বচসাং বিরামে
যেন ঈশিতা বাক্ অসবঃ চরন্তি ॥ 35॥
এতাবান্ আত্মসম্মোহঃ যত্ বিকল্পঃ তু কেবলে ।
আত্মন্ নৃতে স্বমাত্মানং অবলম্বঃ ন যস্য হি ॥36॥
যত্ নাম আকৃতিভিঃ গ্রাহ্যং পঞ্চবর্ণং অবাধিতম্ ।
ব্যর্থেন অপি অর্থবাদঃ অযং দ্বযং পণ্ডিতমানিনাম্ ॥ 37॥
যোগিনঃ অপক্বযোগস্য যুঞ্জতঃ কাযঃ উত্থিতৈঃ ।
উপসর্গৈঃ বিহন্যেত তত্র অযং বিহিতঃ বিধিঃ ॥ 38॥
যোগধারণযা কাংশ্চিত্ আসনৈঃ ধারণ অন্বিতৈঃ ।
তপোমন্ত্রৌষধৈঃ কাংশ্চিত্ উপসর্গান্ বিনির্দহেত্ ॥ 39॥
কাংশ্চিত্ মম অনুধ্যানেন নামসঙ্কীর্তন আদিভিঃ ।
যোগেশ্বর অনুবৃত্ত্যা বা হন্যাত্ অশুভদান্ শনৈঃ ॥ 40॥
কেচিত্ দেহং ইমং ধীরাঃ সুকল্পং বযসি স্থিরম্ ।
বিধায বিবিধ উপাযৈঃ অথ যুঞ্জন্তি সিদ্ধযে ॥ 41॥
ন হি তত্ কুশলাত্ দৃত্যং তত্ আযাসঃ হি অপার্থকঃ ।
অন্তবত্ত্বাত্ শরীরস্য ফলস্য ইব বনস্পতেঃ ॥ 42॥
যোগং নিষেবতঃ নিত্যং কাযঃ চেত্ কল্পতাং ইযাত্ ।
তত্ শ্রদ্দধ্যাত্ ন মতিমান্ যোগং উত্সৃজ্য মত্পরঃ ॥ 43॥
যোগচর্যাং ইমাং যোগী বিচরন্ মত্ ব্যপাশ্রযঃ ।
ন অন্তরাযৈঃ বিহন্যেত নিঃস্পৃহঃ স্বসুখানুভূঃ ॥ 44॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগবদুদ্ধবসংবাদে
পরমার্থনির্ণযো নাম অষ্টাবিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 28॥
অথ একোনত্রিংশঃ অধ্যাযঃ ।
সুদুস্তরাং ইমাং মন্যে যোগচর্যাং অনাত্মনঃ ।
যথা অঞ্জসা পুমান্ সিহ্যেত্ তত্ মে ব্রূহি অঞ্জসা অচ্যুত ॥ 1॥
প্রাযশঃ পুণ্ডরীকাক্ষ যুঞ্জন্তঃ যোগিনঃ মনঃ ।
বিষীদন্তি অসমাধানাত্ মনোনিগ্রহকর্শিতাঃ ॥ 2॥
অথ অতঃ আনন্দদুঘং পদাম্বুজম্
হংসাঃ শ্রযেরন্ অরবিন্দলোচন ।
সুখং নু বিশ্বেশ্বর যোগকর্মভিঃ
ত্বত্ মাযযা অমী বিহতাঃ ন মানিনঃ ॥ 3॥
কিং চিত্রং অচ্যুত তব এতত্ অশেষবন্ধঃ
দাসেষু অনন্যশরণেষু যত্ আত্ম সাত্ত্বম্ ।
যঃ অরোচযত্সহ মৃগৈঃ স্বযং ঈশ্বরাণাম্
শ্রীমত্ কিরীট তট পীডিত পাদ পীঠঃ ॥ 4॥
তং ত্বা অখিল আত্মদযিত ঈশ্বরং আশ্রিতানাম্
সর্ব অর্থদং স্বকৃতবিত্ বিসৃজেত কঃ নু ।
কঃ বা ভজেত্ কিং অপি বিস্মৃতযে অনু ভূত্যৈ
কিং বা ভবেত্ ন তব পাদরজোজুষাং নঃ ॥ 5॥
ন এব উপযন্তি অপচিতিং কবযঃ তব ঈশ
ব্রহ্মাযুষা অপি কৃতং ঋধমুদঃ স্মরন্তঃ ।
যঃ অন্তর্বহিঃ তনুভৃতাং অশুভং বিধুন্বন্
আচার্যচৈত্যবপুষা স্বগতং ব্যনক্তি ॥ 6॥
শ্রীশুকঃ উবাচ ।
ইতি উদ্ধবেন অতি অনুরক্ত চেতসা
পৃষ্টঃ জগত্ক্রীডনকঃ স্বশক্তিভিঃ ।
গৃহীত মূর্তিত্রযঃ ঈশ্বর ঈশ্বরঃ
জগাদ সপ্রেম মনোহরস্মিতঃ ॥ 7॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
হন্ত তে কথযিষ্যামি মম ধর্মান্ সুমঙ্গলাম্ ।
যান্ শ্রদ্ধযা আচরন্ মর্ত্যঃ মৃত্যুং জযতি দুর্জযম্ ॥ 8॥
কুর্যাত্ সর্বাণি কর্মাণি মদর্থং শনকৈঃ স্মরন্ ।
মযি অর্পিত মনঃ চিত্তঃ মত্ ধর্ম আত্মমনোরতিঃ ॥ 9॥
দেশান্ পুণ্যান্ আশ্রযেত মদ্ভক্তৈঃ সাধুভিঃ শ্রিতান্ ।
দেব আসুর মনুষ্যেষু মদ্ভক্ত আচরিতানি চ ॥ 10॥
পৃথক্ সত্রেণ বা মহ্যং পর্বযাত্রা মহোত্সবান্ ।
কারযেত্ গীতনৃত্য আদ্যৈঃ মহারাজ বিভূতিভিঃ ॥ 11॥
মাং এব সর্বভূতেষু বহিঃ অন্তঃ অপাবৃতম্ ।
ঈক্ষেত আত্মনি চ আত্মানং যথা খং অমল আশযঃ ॥ 12॥
ইতি সর্বাণি ভূতানি মদ্ভাবেন মহাদ্যুতে ।
সভাজযন্ মন্যমানঃ জ্ঞানং কেবলং আশ্রিতঃ ॥ 13॥
ব্রাহ্মণে পুল্কসে স্তেনে ব্রহ্মণ্যে অর্কে স্ফুলিঙ্গকে ।
অক্রূরে ক্রূরকে চ এব সমদৃক্ পণ্ডিতঃ মতঃ ॥ 14॥
নরেষু অভীক্ষ্ণং মদ্ভাবং পুংসঃ ভাবযতঃ অচিরাত্ ।
স্পর্ধা অসূযা তিরস্কারাঃ সাহঙ্কারাঃ বিযন্তি হি ॥ 15॥
বিসৃজ্য স্মযমানান্ স্বান্ দৃশং ব্রীডাং চ দৈহিকীম্ ।
প্রণমেত্ দণ্ডবত্ ভূমৌ আশ্ব চাণ্ডাল গো খরম্ ॥ 16॥
যাবত্ সর্বেষু ভূতেষু মদ্ভাবঃ ন উপজাযতে ।
তাবত্ এবং উপাসীত বাঙ্ মন কায বৃত্তিভিঃ ॥ 17॥
সর্বং ব্রহ্মাত্মকং তস্য বিদ্যযা আত্ম মনীষযা ।
পরিপশ্যন্ উপরমেত্ সর্বতঃ মুক্ত সংশযঃ ॥ 18॥
অযং হি সর্বকল্পানাং সধ্রীচীনঃ মতঃ মম ।
মদ্ভাবঃ সর্বভূতেষু মনোবাক্কাযবৃত্তিভিঃ ॥ 19॥
ন হি অঙ্গ উপক্রমে ধ্বংসঃ মদ্ধর্মস্য উদ্ধব অণু অপি ।
মযা ব্যবসিতঃ সম্যক্ নির্গুণত্বাত্ অনাশিষঃ ॥ 20॥
যঃ যঃ মযি পরে ধর্মঃ কল্প্যতে নিষ্ফলায চেত্ ।
তত্ আযাসঃ নিরর্থঃ স্যাত্ ভযাদেঃ ইব সত্ত্ম ॥ 21॥
এষা বুদ্ধিমতাং বুদ্ধিঃ মনীষা চ মনীষিণাম্ ।
যত্ সত্যং অনৃতেন ইহ মর্ত্যেন আপ্নোতি মা অমৃতম্ ॥ 22॥
এষ তে অভিহিতঃ কৃত্স্নঃ ব্রহ্মবাদস্য সঙ্গ্রহঃ ।
সমাসব্যাসবিধিনা দেবানাং অপি দুর্গমঃ ॥ 23॥
অভীক্ষ্ণশঃ তে গদিতং জ্ঞানং বিস্পষ্টযুক্তিমত্ ।
এতত্ বিজ্ঞায মুচ্যেত পুরুষঃ নষ্টসংশযঃ ॥ 24॥
সুবিবিক্তং তব প্রশ্নং মযা এতত্ অপি ধারযেত্ ।
সনাতনং ব্রহ্মগুহ্যং পরং ব্রহ্ম অধিগচ্ছতি ॥ 25॥
যঃ এতত্ মম ভক্তেষু সম্প্রদদ্যাত্ সুপুষ্কলম্ ।
তস্য অহং ব্রহ্মদাযস্য দদামি আত্মানং আত্মনা ॥ 26॥
যঃ এতত্ সমধীযীত পবিত্রং পরমং শুচি ।
সঃ পূযেত অহঃ অহঃ মাং জ্ঞানদীপেন দর্শযন্ ॥ 27॥
যঃ এতত্ শ্রদ্ধযা নিত্যং অব্যগ্রঃ শ্রুণুযাত্ নরঃ ।
মযি ভক্তিং পরাং কুর্বন্ কর্মভিঃ ন সঃ বধ্যতে ॥ 28॥
অপি উদ্ধব ত্বযা ব্রহ্ম সখে সমবধারিতম্ ।
অপি তে বিগতঃ মোহঃ শোকঃ চ অসৌ মনোভবঃ ॥ 29॥
ন এতত্ ত্বযা দাম্ভিকায নাস্তিকায শঠায চ ।
অশুশ্রূষোঃ অভক্তায দুর্বিনীতায দীযতাম্ ॥ 30॥
এতৈঃ দোষৈঃ বিহীনায ব্রহ্মণ্যায প্রিযায চ ।
সাধবে শুচযে ব্রূযাত্ ভক্তিঃ স্যাত্ শূদ্র যোষিতাম্ ॥ 31॥
ন এতত্ বিজ্ঞায জিজ্ঞাসোঃ জ্ঞাতব্যং অবশিষ্যতে ।
পীত্বা পীযূষং অমৃতং পাতব্যং ন অবশিষ্যতে ॥ 32॥
জ্ঞানে কর্মণি যোগে চ বার্তাযাং দণ্ডধারণে ।
যাবান্ অর্থঃ নৃণাং তাত তাবান্ তে অহং চতুর্বিধঃ ॥ 33॥
মর্ত্যঃ যদা ত্যক্ত সমস্তকর্মা
নিবেদিতাত্মা বিচিকীর্ষিতঃ মে ।
তদা অমৃতত্বং প্রতিপদ্যমানঃ
মযা আত্মভূযায চ কল্পতে বৈ ॥ 34॥
শ্রীশুকঃ উবাচ ।
সঃ এবং আদর্শিত যোগমার্গঃ
তদা উত্তম শ্লোকবচঃ নিশম্য ।
বদ্ধ অঞ্জলিঃ প্রীতি উপরুদ্ধ কণ্ঠঃ
ন কিঞ্চিত্ ঊচেঃ অশ্রু পরিপ্লুত অক্ষঃ ॥ 35॥
বিষ্টভ্য চিত্তং প্রণয অবঘূর্ণম্
ধৈর্যেণ রাজন্ বহু মন্যমানঃ ।
কৃতাঞ্জলিঃ প্রাহ যদুপ্রবীরম্
শীর্ষ্ণা স্পৃশন্ তত্ চরণ অরবিন্দম্ ॥ 36॥
উদ্ধবঃ উবাচ ।
বিদ্রাবিতঃ মোহ মহা অন্ধকারঃ
যঃ আশ্রিতঃ মে তব সন্নিধানাত্ ।
বিভাবসোঃ কিং নু সমীপগস্য
শীতং তমঃ ভীঃ প্রভবন্তি অজ অদ্য ॥ 37॥
প্রত্যর্পিতঃ মে ভবতা অনুকম্পিনা
ভৃত্যায বিজ্ঞানমযঃ প্রদীপঃ ।
হিত্বা কৃতজ্ঞঃ তব পাদমূলম্
কঃ অন্যত্ সমীযাত্ শরণং ত্বদীযম্ ॥ 38॥
বৃক্ণঃ চ মে সুদৃঢঃ স্নেহপাশঃ
দাশার্হ বৃষ্ণি অন্ধক সাত্বতেষু ।
প্রসারিতঃ সৃষ্টিবিবৃদ্ধযে ত্বযা
স্বমাযযা হি আত্ম সুবোধ হেতিনা ॥ 39॥
নমঃ অস্তু তে মহাযোগিন্ প্রপন্নং অনুশাধি মাম্ ।
যথা ত্বত্ চরণ অম্ভোজে রতিঃ স্যাত্ অনপাযিনী ॥ 40॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
গচ্ছ উদ্ধব মযা আদিষ্টঃ বদরি আখ্যং মম আশ্রমম্ ।
তত্র মত্ পাদ তীর্থোদে স্নান উপস্পর্শনৈঃ শুচিঃ ॥ 41॥
ঈক্ষযা অলকনন্দাযা বিধূত অশেষ কল্মষঃ ।
বসানঃ বল্কলানি অঙ্গ বন্যভুক্ সুখ নিঃস্পৃহঃ ॥ 42॥
তিতিক্ষৌঃ দ্বন্দ্বমাত্রাণাং সুশীলঃ সংযতেন্দ্রিযঃ ।
শান্তঃ সমাহিতধিযা জ্ঞানবিজ্ঞানসংযুতঃ ॥ 43॥
মত্তঃ অনুশিক্ষিতং যত্ তে বিবিক্তমনুভাবযন্ ।
মযি আবেশিত বাক্ চিত্তঃ মদ্ধর্ম নিরতঃ ভব ।
অতিব্রজ্য গতীঃ তিস্রঃ মাং এষ্যসি ততঃ পরম্ ॥ 44॥
শ্রীশুকঃ উবাচ ।
সঃ এবং উক্তঃ হরিমেধসা উদ্ধবঃ
প্রদক্ষিণং তং পরিসৃত্য পাদযোঃ ।
শিরঃ নিধায অশ্রুকলাভিঃ আর্দ্রধীঃ
ন্যষিঞ্চত্ অদ্বন্দ্বপরঃ অপি উপক্রমে ॥ 45॥
সুদুস্ত্যজ স্নেহ বিযোগ কাতরঃ
ন শক্নুবন্ তং পরিহাতুং আতুরঃ ।
কৃচ্ছ্রং যযৌ মূর্ধনি ভর্তৃপাদুকে
বিভ্রন্ নমস্কৃত্য যযৌ পুনঃ পুনঃ ॥ 46॥
ততঃ তং অন্তর্হৃদি সন্নিবেশ্য
গতঃ মহাভাগবতঃ বিশালাম্ ।
যথা উপদিষ্টাং জগত্ একবন্ধুনা
ততঃ সমাস্থায হরেঃ অগাত্ গতিম্ ॥ 47॥
যঃ এঅতত্ আনন্দ সমুদ্র সম্ভৃতম্
জ্ঞানামৃতং ভাগবতায ভাষিতম্ ।
কৃষ্ণেণ যোগেশ্বর সেবিতাঙ্ঘ্রিণা
সচ্ছ্রদ্ধযা আসেব্য জগত্ বিমুচ্যতে ॥ 48॥
ভবভয অপহন্তুং জ্ঞানবিজ্ঞানসারম্
নিগমকৃত্ উপজহে ভৃঙ্গবত্ বেদসারম্ ।
অমৃতং উদধিতঃ চ অপাযযত্ ভৃত্যবর্গান্
পুরুষং ঋষভং আদ্যং কৃষ্ণসঞ্জ্ঞং নতঃ অস্মি ॥ 49॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগবদুদ্ধবসংবাদে
পরমার্থপ্রাপ্তিসুগমোপাযকথনোদ্ধববদরিকাশ্রমপ্রবেশো
নাম একোনত্রিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 29॥
অথ ত্রিংশঃ অধ্যাযঃ ।
রাজা উবাচ ।
ততঃ মহাভাগবতে উদ্ধবে নির্গতে বনম্ ।
দ্বারবত্যাং কিং অকরোত্ ভগবান্ ভূতভাবনঃ ॥ 1॥
ব্রহ্মশাপ উপসংসৃষ্টে স্বকুলে যাদবর্ষভঃ ।
প্রেযসীং সর্বনেত্রাণাং তনুং সঃ কথং অত্যজত্ ॥ 2॥
প্রত্যাক্রষ্টুং নযনং অবলা যত্র লগ্নং ন শেকুঃ
কর্ণাবিষ্টং ন সরতি ততঃ যত্ সতাং আত্মলগ্নম্ ।
যত্ শ্রীঃ বাচাং জনযতি রতিং কিং নু মানং কবীনাম্
দৃষ্ট্বা জিষ্ণোঃ যুধি রথগতং যত্ চ তত্ সাম্যম্
ঈযুঃ ॥ 3॥
ঋষিঃ উবাচ ।
দিবি ভুবি অন্তরিক্ষে চ মহোত্পাতান্ সমুত্থিতান্ ।
দৃষ্ট্বা আসীনান্ সুধর্মাযাং কৃষ্ণঃ প্রাহ যদূন্ ইদম্ ॥ 4॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
এতে ঘোরাঃ মহোত্পাতাঃ দ্বার্বত্যাং যমকেতবঃ ।
মুহূর্তং অপি ন স্থেযং অত্র নঃ যদুপুঙ্গবাঃ ॥ 5॥
স্ত্রিযঃ বালাঃ চ বৃদ্ধাঃ চ শঙ্খোদ্ধারং ব্রজন্ত্বিতঃ ।
বযং প্রভাসং যাস্যামঃ যত্র প্রত্যক্ সরস্বতী ॥ 6॥
তত্র অভিষিচ্য শুচয উপোষ্য সুসমাহিতাঃ ।
দেবতাঃ পূজযিষ্যামঃ স্নপন আলেপন অর্হণৈঃ ॥7॥
ব্রাহ্মণান্ তু মহাভাগান্ কৃতস্বস্ত্যযনা বযম্ ।
গো ভূ হিরণ্য বাসোভিঃ গজ অশ্বরথ বেশ্মভিঃ ॥ 8॥
বিধিঃ এষঃ হি অরিষ্টঘ্নঃ মঙ্গল আযনং উত্তমম্ ।
দেব দ্বিজ গবাং পূজা ভূতেষু পরমঃ ভবঃ ॥ 9॥
ইতি সর্বে সমাকর্ণ্য যদুবৃদ্ধাঃ মধুদ্বিষঃ ।
তথা ইতি নৌভিঃ উত্তীর্য প্রভাসং প্রযযূ রথৈঃ ॥ 10॥
তস্মিন্ ভগবতা আদিষ্টং যদুদেবেন যাদবা ।
চক্রুঃ পরভযা ভক্ত্যা সর্বশ্রেয উপবৃংহিতম্ ॥ 11॥
ততঃ তস্মিন্ মহাপানং পপুঃ মৈরেযকং মধু ।
দিষ্ট বিভ্রংশিত ধিযঃ যত্ দ্রবৈঃ ভ্রশ্যতে মতিঃ ॥ 12॥
মহাপান অভিমত্তানাং বীরাণাং দৃপ্তচেতসাম্ ।
কৃষ্ণমাযা বিমূঢানাং সঙ্ঘর্ষঃ সুমহান্ অভূত্ ॥ 13॥
যুযুধুঃ ক্রোধসংরব্ধা বেলাযাং আততাযিনঃ ।
ধনুভিঃ অসিভিঃ মল্লৈঃ গদাভিঃ তাং অরর্ষ্টিভিঃ ॥ 14॥
পতত্পতাকৈ রথকুঞ্জরাদিভিঃ
খর উষ্ট্র গোভিঃ মহিষৈঃ নরৈঃ অপি ।
মিথঃ সমেত্য অশ্বতরৈঃ সুদুর্মদা
ন্যহন্ শরর্দদ্ভিঃ ইব দ্বিপা বনে ॥ 15॥
প্রদ্যুম্ন সাম্বৌ যুধি রূঢমত্সরৌ
অক্রূর ভোজৌ অনিরুদ্ধ সাত্যকী ।
সুভদ্র সঙ্গ্রামজিতৌ সুদারুণৌ
গদৌ সুমিত্রা সুরথৌ সমীযতুঃ ॥ 16॥
অন্যে চ যে বৈ নিশঠ উল্মুক আদযঃ
সহস্রজিত্ শতজিত্ ভানু মুখ্যাঃ ।
অন্যোন্যং আসাদ্য মদান্ধকারিতা
জঘ্নুঃ মুকুন্দেন বিমোহিতা ভৃশম্ ॥ 17॥
দাশার্হ বৃষ্ণি অন্ধক ভোজ সাত্বতা
মধু অর্বুদা মাথুরশূরসেনাঃ ।
বিসর্জনাঃ কুকুরাঃ কুন্তযঃ চ
মিথঃ ততঃ তে অথ বিসৃজ্য সৌহৃদম্ ॥ 18॥
পুত্রাঃ অযুধ্যন্ পিতৃভিঃ ভ্রাতৃভিঃ চ
স্বস্ত্রীয দৌহিত্র পিতৃব্যমাতুলৈঃ ।
মিত্রাণি মিত্রৈঃ সুহৃদঃ সুহৃদ্ভিঃ
জ্ঞাতীংস্ত্বহন্ জ্ঞাতযঃ এব মূঢাঃ ॥ 19॥
শরেষু ক্ষীযমাণেষু ভজ্যমানেষু ধন্বসু ।
শস্ত্রেষু ক্ষীযমাণেষু মুষ্টিভিঃ জহ্রুঃ এরকাঃ ॥ 20॥
তাঃ বজ্রকল্পাঃ হি অভবন্ পরিঘাঃ মুষ্টিনাঃ ভৃতাঃ ।
জঘ্নুঃ দ্বিষঃ তৈঃ কৃষ্ণেন বার্যমাণাঃ তু তং চ তে ॥ 21॥
প্রত্যনীকং মন্যমানাঃ বলভদ্রং চ মোহিতাঃ ।
হন্তুং কৃতধিযঃ রাজন্ আপন্নাঃ আততাযিনঃ ॥ 22॥
অথ তৌ অপি সঙ্ক্রুদ্ধৌ উদ্যম্য কুরুনন্দন ।
এরকা মুষ্টি পরিঘৌ জরন্তৌ জঘ্নতুঃ যুধি ॥ 23॥
ব্রহ্মশাপ উপসৃষ্টানাং কৃষ্ণমাযাবৃত আত্মনাম্ ।
স্পর্ধাক্রোধঃ ক্ষযং নিন্যে বৈণবঃ অগ্নিঃ যথা বনম্ ॥ 24॥
এবং নষ্টেষু সর্বেষু কুলেষু স্বেষু কেশবঃ ।
অবতারিতঃ ভুবঃ ভারঃ ইতি মেনে অবশেষিতঃ ॥ 25॥
রামঃ সমুদ্রবেলাযাং যোগং আস্থায পৌরুষম্ ।
তত্ ত্যাজ লোকং মানুষ্যং সংযোজ্য আত্মানং আত্মনি ॥ 26॥
রামনির্যাণং আলোক্য ভগবান্ দেবকীসুতঃ ।
নিষসাদ ধরোপস্থে তূষ্ণীং আসাদ্য পিপ্পলম্ ॥ 27॥
বিভ্রত্ চতুর্ভুজং রূপং ভ্রাজিষ্ণু প্রভযা স্বযা ।
দিশঃ বিতিমারাঃ কুর্বন্ বিধূমঃ ইব পাবকঃ ॥ 28॥
শ্রীবত্সাঙ্কং ঘনশ্যামং তপ্ত হাটক বর্চসম্ ।
কৌশেয অম্বর যুগ্মেন পরিবীতং সুমঙ্গলম্ ॥ 29॥
সুন্দর স্মিত বক্ত্র অব্জং নীল কুন্তল মণ্ডিতম্ ।
পুণ্ডরীক অভিরামাক্ষং স্ফুরন্ মকর কুণ্ডলম্ ॥ 30॥
কটিসূত্র ব্রহ্মসূত্র কিরীট কটক অঙ্গদৈঃ ।
হার নূপুর মুদ্রাভিঃ কৌস্তুভেন বিরাজিতম্ ॥ 31॥
বনমালা পরীতাঙ্গং মূর্তিমদ্ভিঃ নিজ আযুধৈঃ ।
কৃত্বা উরৌ দক্ষিণে পাদং আসীনং পঙ্কজ অরুণম্ ॥ 32॥
মুসলৌ অশেষাযঃ খণ্ডকৃতেষুঃ লুব্ধকঃ জরাঃ ।
মৃগাস্য আকারং তত্ চরণং বিব্যাধ মৃগশঙ্কযা ॥ 33॥
চতুর্ভুজং তং পুরুষং দৃষ্ট্বা সঃ কৃত কিল্বিষঃ ।
ভীতঃ পপাত শিরসা পাদযোঃ অসুরদ্বিষঃ ॥ 34॥
অজানতা কৃতং ইদং পাপেন মধুসূদন ।
ক্ষন্তুং অর্হসি পাপস্য উত্তমশ্লোকঃ মে অনঘ ॥ 35॥
যস্য অনুস্মরণং নৄণাং অজ্ঞান ধ্বান্ত নাশনম্ ।
বদন্তি তস্য তে বিষ্ণো মযা অসাধু কৃতং প্রভো ॥ 36॥
তত্ মা আশু জহি বৈকুণ্ঠ পাপ্মানং মৃগ লুব্ধকম্ ।
যথা পুনঃ অহং তু এবং ন কুর্যাং সত্ অতিক্রমম্ ॥ 37॥
যস্য আত্ম যোগ রচিতং ন বিদুঃ বিরিঞ্চঃ
রুদ্র আদযঃ অস্য তনযাঃ পতযঃ গিরাং যে ।
ত্বত্ মাযযা পিহিত দৃষ্টযঃ এতত্ অঞ্জঃ
কিং তস্য তে বযং অসত্ গতযঃ গৃণীমঃ ॥ 38॥
শ্রীভগবান্ উবাচ ।
মা ভৈঃ জরে ত্বং উত্তিষ্ঠ কামঃ এষঃ কৃতঃ হি মে ।
যাহি ত্বং মত্ অনুজ্ঞাতঃ স্বর্গং সুকৃতিনাং পদম্ ॥ 39॥
ইতি আদিষ্টঃ ভগবতা কৃষ্ণেন ইচ্ছা শরীরিণা ।
ত্রিঃ পরিক্রম্য তং নত্বা বিমানেন দিবং যযৌ ॥ 40॥
দারুকঃ কৃষ্ণপদবীং অন্বিচ্ছন্ অধিগম্যতাম্ ।
বাযুং তুলসিকামোদং আঘ্রায অভিমুখং যযৌ ॥ 41॥
তং তত্র তিগ্মদ্যুভিঃ আযুধৈঃ বৃতম্
হি অশ্বত্থমূলে কৃতকেতনং পতিম্ ।
স্নেহপ্লুতাত্মা নিপপাত পাদযো
রথাত্ অবপ্লুত্য সবাষ্পলোচনঃ ॥ 42॥
অপশ্যতঃ ত্বত্ চরণ অম্বুজং প্রভো
দৃষ্টিঃ প্রণষ্টা তমসি প্রবিষ্টা ।
দিশঃ ন জানে ন লভে চ শান্তিম্
যথা নিশাযং উডুপে প্রণষ্টে ॥ 43॥
ইতি ব্রুবতে সূতে বৈ রথঃ গরুডলাঞ্ছনঃ ।
খং উত্পপাত রাজেন্দ্র সাশ্বধ্বজঃ উদীক্ষতঃ ॥ 44॥
তং অন্বগচ্ছন্ দিব্যানি বিষ্ণুপ্রহরণানি চ ।
তেন অতি বিস্মিত আত্মানং সূতং আহ জনার্দনঃ ॥ 45॥
গচ্ছ দ্বারবতীং সূত জ্ঞাতীনাং নিধনং মিথঃ ।
সঙ্কর্ষণস্য নির্যাণং বন্ধুভ্যঃ ব্রূহি মত্ দশাম্ ॥ 46॥
দ্বারকাযাং চ ন স্থেযং ভবদ্ভিঃ চ স্ববন্ধুভিঃ ।
মযা ত্যক্তাং যদুপুরীং সমুদ্রঃ প্লাবযিষ্যতি ॥ 47॥
স্বং স্বং পরিগ্রহং সর্বে আদায পিতরৌ চ নঃ ।
অর্জুনেন আবিতাঃ সর্ব ইন্দ্রপ্রস্থং গমিষ্যথ ॥ 48॥
ত্বং তু মত্ ধর্মং আস্থায জ্ঞাননিষ্ঠঃ উপেক্ষকঃ ।
মন্মাযা রচনাং এতাং বিজ্ঞায উপশমং ব্রজ ॥ 49॥
ইতি উক্তঃ তং পরিক্রম্য নমস্কৃত্য পুনঃ পুনঃ ।
তত্ পাদৌ শীর্ষ্ণি উপাধায দুর্মনাঃ প্রযযৌ পুরীম্ ॥ 50॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে যদুকুলসঙ্ক্ষযো নাম
ত্রিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 30॥
অথ একত্রিংশঃ অধ্যাযঃ ।
শ্রীশুকঃ উবাচ ।
অথ তত্র আগমত্ ব্রহ্মা ভবান্যা চ সমং ভবঃ ।
মহেন্দ্রপ্রমুখাঃ দেবাঃ মুনযঃ সপ্রজেশ্বরাঃ ॥ 1॥
পিতরঃ সিদ্ধগন্ধর্বাঃ বিদ্যাধর মহোরগাঃ ।
চারণাঃ যক্ষরক্ষাংসি কিন্নর অপ্সরসঃ দ্বিজাঃ ॥ 2॥
দ্রষ্টুকামাঃ ভগবতঃ নির্বাণং পরম উত্সুকাঃ ।
গাযন্তঃ চ গৃণন্তঃ চ শৌরেঃ কর্মাণি জন্ম চ ॥ 3॥
ববর্ষুঃ পুষ্পবর্ষাণি বিমান আবলিভিঃ নভঃ ।
কুর্বন্তঃ সঙ্কুলং রাজন্ ভক্ত্যা পরমযা যুতাঃ ॥ 4॥
ভগবান্ পিতামহং বীক্ষ্য বিভূতিঃ আত্মনঃ বিভুঃ ।
সংযোজ্য আত্মনি চ আত্মানং পদ্মনেত্রে ন্যমীলযত্ ॥ 5॥
লোকাভিরামাং স্বতনুং ধারণা ধ্যান মঙ্গলম্ ।
যোগধারণযা আগ্নেয্যা অদগ্ধ্বা ধাম আবিশত্ স্বকম্ ॥ 6॥
দিবি দুন্দুভযঃ নেদুঃ পেতুঃ সুমনঃ চ খাত্ ।
সত্যং ধর্মঃ ধৃতিঃ ভূমেঃ কীর্তিঃ শ্রীঃ চ অনু তং বযুঃ ॥ 7॥
দেব আদযঃ ব্রহ্মমুখ্যাঃ ন বিশন্তং স্বধামনি ।
অবিজ্ঞাতগতিং কৃষ্ণং দদৃশুঃ চ অতিবিস্মিতাঃ ॥ 8॥
সৌদামন্যাঃ যথা আকাশে যান্ত্যাঃ হিত্বা অভ্রমণ্ডলম্ ।
গতিঃ ন লক্ষ্যতে মর্ত্যৈঃ তথা কৃষ্ণস্য দৈবতৈঃ ॥ 9॥
ব্রহ্ম রুদ্র আদযঃ তে তু দৃষ্ট্বা যোগগতিং হরেঃ ।
বিস্মিতাঃ তাং প্রশংসন্তঃ স্বং স্বং লোকং যযুঃ তদা ॥ 10॥
রাজন্ পরস্য তনুভৃত্ জননাপ্যযেহা
মাযাবিডম্বনং অবেহি যথা নটস্য ।
সৃষ্ট্বা আত্মনা ইদং অনুবিশ্য বিহৃত্য চ অন্তে
সংহৃত্য চ আত্ম মহিনা উপরতঃ সঃ আস্তে ॥ 11॥
মর্ত্যেন যঃ গুরুসুতং যমলোকনীতম্
ত্বাং চ আনযত্ শরণদঃ পরম অস্ত্র দগ্ধম্ ।
জিগ্যে অন্তক অন্তকং অপি ঈশং অসৌ অবনীশঃ
কিং স্বাবনে স্বরনযন্ মৃগযুং সদেহম্ ॥ 12॥
তথা অপি অশেশা স্থিতি সম্ভব অপি
অযেষু অনন্য হেতুঃ যত্ অশেষ শক্তিধৃক্ ।
ন ইচ্ছত্ প্রণেতুং বপুঃ অত্র শেষিতম্
মর্ত্যেন কিং স্বস্থগতিং প্রদর্শযন্ ॥ 13॥
যঃ এতাং প্রাতঃ উত্থায কৃষ্ণস্য পদবীং পরাম্ ।
প্রযতঃ কীর্তযেত্ ভক্ত্যা তাং এব আপ্নোতি অনুত্তমাম্ ॥ 14॥
দারুকঃ দ্বারকাং এত্য বসুদেব উগ্রসেনযোঃ ।
পতিত্বা চরণাবস্রৈঃ ন্যষিঞ্চত্ কৃষ্ণবিচ্যুতঃ ॥ 15॥
কথযামাস নিধনং বৃষ্ণীনাং কৃত্স্নশঃ নৃপ ।
তত্ শ্রুত্বা উদ্বিগ্ন হৃদযাঃ জনাঃ শোক বিমূর্চ্ছিতাঃ ॥ 16॥
তত্র স্ম ত্বরিতা জগ্মুঃ কৃষ্ণ বিশ্লেষ বিহ্বলাঃ ।
ব্যসবাঃ শেরতে যত্র জ্ঞাতযঃ ঘ্নন্তঃ আননম্ ॥ 17॥
দেবকী রোহিণী চ এব বসুদেবঃ তথা সুতৌ ।
কৃষ্ণ রাম অবপশ্যন্তঃ শোক আর্তাঃ বিজহুঃ স্মৃতিম্ ॥ 18॥
প্রাণান্ চ বিজহুঃ তত্র ভগবত্ বিরহ আতুরাঃ ।
উপগুহ্য পতীন্ তাত চিতাং আরুরুহুঃ স্ত্রিযঃ ॥ 19॥
রামপত্ন্যঃ চ তত্ দেহং উপগুহ্য অগ্নিং আবিশন্ ।
বসুদেবপত্ন্যঃ তত্ গাত্রং প্রদ্যুম্ন আদীন্ হরেঃ স্নুষাঃ ।
কৃষ্ণপত্ন্যঃ আবিশন্ অগ্নিং রুক্মিণি আদ্যাঃ তদাত্মিকাঃ ॥ 20॥
অর্জুনঃ প্রেযসঃ সখ্যুঃ কৃষ্ণস্য বিরহ আতুরঃ ।
আত্মানং সান্ত্বযামাস কৃষ্ণগীতৈঃ সদুক্তিভিঃ ॥ 21॥
বন্ধূনাং নষ্টগোত্রাণাং অর্জুনঃ সাম্পরাযিকম্ ।
হতানাং কারযামাস যথাবত্ অনুপূর্বশঃ ॥ 22॥
দ্বারকাং হরিণা ত্যক্তা সমুদ্রঃ অপ্লাবযত্ ক্ষণাত্ ।
বর্জযিত্বা মহারাজ শ্রীমত্ ভগবত্ আলযম্ ॥ 23॥
নিত্যং সন্নিহিতঃ তত্র ভগবান্ মধুসূদনঃ ।
স্মৃত্যা অশেষা অশুভহরং সর্ব মঙ্গলং অমঙ্গলম্ ॥ 24॥
স্ত্রী বাল বৃদ্ধান্ আদায হতশেষান্ ধনঞ্জযঃ ।
ইন্দ্রপ্রস্থং সমাবেশ্য বজ্র তত্র অভ্যষেচযত্ ॥ 25॥
শ্রুত্বা সুহৃত্ বধং রাজন্ অর্জুনাত্ তে পিতামহাঃ ।
ত্বাং তু বংশধরং কৃত্বা জগ্মুঃ সর্বে মহাপথম্ ॥ 26॥
যঃ এতত্ দেবদেবস্য বিষ্ণোঃ কর্মাণি জন্ম চ ।
কীর্তযেত্ শ্রদ্ধযা মর্ত্যঃ সর্বপাপৈঃ প্রমুচ্যতে ॥ 27॥
ইত্থং হরেঃ ভগবতঃ রুচির অবতার
বীর্যাণি বালচরিতানি চ শন্তমানি ।
অন্যত্র চ ইহ চ শ্রুতানি গৃণন্ মনুষ্যঃ
ভক্তিং পরাং পরমহংসগতৌ লভেত ॥ 28॥
ইতি শ্রীমদ্ভাগবতে মহাপুরাণে পারমহংস্যাং
সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে মৌসলোপাখ্যানং নাম
একত্রিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 31॥
॥ ইতি উদ্ধবগীতা নাম একাদশস্কন্ধঃ সমাপ্তঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha ekādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||
vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||
ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||
suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||
ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||
dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||
indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||
daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||
evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||
na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||
vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||
yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||
na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||
gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||
yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||
evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||
śraddhāluḥ me kathāḥ śaṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||
madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||
uddhava uvāca |
sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||
etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||
ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||
jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||
matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||
mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||
sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||
yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||
sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||
dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||
iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||
atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||
vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |
yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||
satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||
vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||
te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||
kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |
ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||
yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||
rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte
śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||
tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ
mayā eva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |
yathā samādhau munayaḥ abdhitoye
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||
māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||
uddhavaḥ uvāca |
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |
na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||
śrībhagavān uvāca |
saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||
yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā
balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate
tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||
evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ
avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti
bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||
yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||
dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ
pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||
adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |
haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||
evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā
vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |
sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||
sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||
āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||
tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||
sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||
veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |
evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||
uddhavaḥ uvāca |
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |
tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||
śrībhagavān uvāca |
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||
rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|
rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||
etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||
uddhavaḥ uvāca |
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |
yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||
śrībhagavān uvāca |
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||
16||
sanaka ādayaḥ ūcuḥ |
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |
kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||
saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |
yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |
ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |
jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||
guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||
asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |
gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||
yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |
svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||
evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||
īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |
vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |
sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||
dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |
daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||
dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |
taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||
mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||
iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||
śrībhagavān uvāca |
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |
mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||
tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||
kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |
bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||
yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||
evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||
dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |
kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||
ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||
11||
mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||
12||
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||
na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||
na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||
nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||
niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||
yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||
na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||
bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||
dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |
madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||
vāk gadgadā dravate yasya cittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |
vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||
yathā agninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||
yathā yathā ātmā parimṛjyate asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||
viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |
kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||
na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||
uddhavaḥ uvāca |
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||
śrībhagavān uvāca |
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||
hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |
prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||
karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |
hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||
śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||
sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |
indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||
tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |
na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||
dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ
mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||
uddhavaḥ uvāca |
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |
kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||
śrībhagavān uvāca |
siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||
aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||
guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |
etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||
anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||
svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||
trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||
etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |
aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||
mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |
mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||
paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||
dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||
mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||
viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |
saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||
nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |
manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |
paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||
śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||
mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||
cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||
manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |
maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |
tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||
vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||
yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |
kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||
madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||
agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |
madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||
upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||
jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||
antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||
janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |
yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |
sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||
yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||
gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||
yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te
namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |
guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||
hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||
indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |
devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |
somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||
uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||
nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śaṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||
purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||
yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |
nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||
vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||
30||
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||
ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||
viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||
apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||
mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||
tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||
etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||
vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |
ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||
tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||
atha saptadaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||
yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||
saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |
na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |
sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||
kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||
śrīśukaḥ uvāca |
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||
śrībhagavān uvāca |
dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |
varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||
ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||
vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||
tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |
vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||
varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||
śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |
madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||
tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||
17||
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |
atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |
tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||
aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||
mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||
snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |
na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||
retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||
agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |
samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||
ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |
na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||
śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||
evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||
yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||
agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |
tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||
34||
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|
madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||
evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||
atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |
āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||
ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |
anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||
brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |
kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||
śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||
sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||
evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |
caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||
śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |
kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||
veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |
devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||
yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||
karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |
tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |
anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||
evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||
17||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |
vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |
na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||
svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |
deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||
vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||
agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||
evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |
māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||
yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||
yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |
ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||
yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |
virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||
iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |
agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||
viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||
bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |
nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||
bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||
ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||
viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||
anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |
viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |
puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||
vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |
saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||
na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||
yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||
budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |
vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||
vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||
na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |
ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |
dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||
ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |
yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||
yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||
nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |
ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||
duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||
tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||
bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |
jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |
saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||
etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||
atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||
jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |
svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |
jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||
tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||
jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||
uddhavaḥ uvāca |
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte
tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||
tāpatrayeṇa abhihatasya ghore
santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin
kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |
samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||
śrībhagavān uvāca |
itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||
12||
tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||
nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |
īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||
etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |
sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||
15||
ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |
punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||
bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |
punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||
śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||
madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||
madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||
evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||
yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||
yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||
dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |
guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||
uddhavaḥ uvāca |
yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||
29||
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||
30||
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |
etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||
śrībhagavān uvāca |
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||
33|
śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||
ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||
śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||
ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||
bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||
śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||
mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |
guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||
etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |
avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||
varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |
dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||
guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |
śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||
guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |
nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||
śrībhagavān uvāca |
yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||
6||
nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||
yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||
asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||
svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||
etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||
chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||
ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||
nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayā anukūlena nabhasvateritam
pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||
yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |
atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||
manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||
eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||
sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |
bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |
manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||
yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |
yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||
tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||
proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||
tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||
sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||
na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |
vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||
na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||
evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||
atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||
śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |
darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||
deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||
akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |
yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||
dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |
kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||
amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |
mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||
kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||
samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||
yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |
eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||
kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |
tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||
viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||
utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||
evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||
na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||
te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||
svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||
rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||
iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |
māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||
vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |
parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||
śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |
ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||
chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||
39||
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |
triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||
kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |
iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||
māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |
etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde
vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |
nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||
kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |
sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||
etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||
śrībhagavān uvāca |
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||
na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |
prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||
parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||
ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||
puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |
jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||
śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||
sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||
catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||
saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |
pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||
tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |
bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||
ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||
uddhavaḥ uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |
anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |
tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||
mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā
vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |
evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||
yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||
uddhavaḥ uvāca |
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||
tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |
na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||
śrībhagavān uvāca |
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |
lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||
viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |
jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||
svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||
yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||
saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām || 44||
mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |
mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||
etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |
guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||
taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |
taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||
prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||
sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||
yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||
yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |
svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||
uddhavaḥ uvāca |
yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |
ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||
atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |
bādarāyaṇiḥ uvāca |
saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena
bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||
śrībhagavān uvāca |
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||
kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||
avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |
śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||
tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |
arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||
saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||
tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||
saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||
prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||
arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||
steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |
bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||
ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||
bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |
ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||
arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||
21||
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |
tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||
22||
svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |
draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||
devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||
vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |
kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |
kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||
nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |
yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||
saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |
apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||
tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||
śrībhagavān uvāca |
iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |
unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||
saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||
kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||
pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||
tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||
kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||
aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |
maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||
iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |
taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||
evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||
dvijaḥ uvāca |
na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ
na devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||
manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ
tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca
śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||
manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ
manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kecit |
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||
dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |
eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti || 50||
janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |
jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ
tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||
duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |
yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit
krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |
grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām
krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||
karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |
dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||
kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |
na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||
na kenacit kva api kathañcana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||
etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||
śrībhagavān uvāca |
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||
yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||
atha caturviṃśo'dhyāḥ |
śrībhagavān uvāca |
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |
yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||
tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||
tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||
vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||
arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |
taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||
mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||
10||
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||
devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||
12||
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||
yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |
guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||
sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||
anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||
apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||
rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||
yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |
śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||
saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |
te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||
kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |
ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||
evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |
manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||
eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||
atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavānuvāca |
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||
krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||
sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||
dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||
pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |
svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |
cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||
yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||
yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||
yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||
vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||
sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||
uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||
sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||
30||
sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |
yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |
bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |
rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||
sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |
mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||
atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||
guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |
vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |
tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |
vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||
ailaḥ uvāca |
aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |
devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||
na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||
aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||
saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |
yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |
yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||
svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||
sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||
puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||
bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||
kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||
kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||
pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||
tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||
atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |
viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |
viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||
24||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||
santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||
teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||
tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |
mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||
nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||
33||
santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |
devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||
vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |
muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||
atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |
yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||
etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |
putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||
etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||
etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||
śrībhagavān uvāca |
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |
trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||
yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||
arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |
ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||
cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |
snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||
snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||
sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |
śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||
śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |
āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||
tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||
pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||
22||
piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||
tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||
24||
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |
mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||
candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||
svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||
pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |
saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||
paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||
dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||
juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||
abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |
mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||
dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|
stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||
śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |
udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |
sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||
evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||
madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||
māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||
kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |
viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||
taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |
vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||
chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||
ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |
nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||
etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||
pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||
uddhavaḥ uvāca |
na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |
agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||
śrībhagavān uvāca |
yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |
saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||
śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||
deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||
amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinā upāsanayā śitena
chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||
jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |
ādi antayoḥ asya yat eva kevalam
kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |
tat eva madhye vyavahāryamāṇam
nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||
vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |
samanvayena vyatirekataḥ ca
yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||
na yat purastāt uta yat na paścāt
madhye ca tat na vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat
tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||
avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |
brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||
evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ
parāpavādena viśāradena |
chittvā ātmasandehaṃ upārameta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat
rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||
yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||
kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |
te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||
karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||
yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānena viruddhaṃ anyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |
nivartate tat punaḥ īkṣayā eva
na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||
yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||
eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme
yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||
etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |
ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |
vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||
yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |
upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||
yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||
kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |
yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||
kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||
yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |
tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||
yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |
na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||
atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |
yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |
viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||
kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ
dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |
yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |
kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai
kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||
na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||
śrīśukaḥ uvāca |
iti uddhavena ati anurakta cetasā
pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ
jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||
śrībhagavān uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |
yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||
deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||
pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |
kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||
māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |
īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||
brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |
akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||
nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||
yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |
tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||
na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||
yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||
eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||
eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||
abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||
yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||
yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||
yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||
api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||
na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||
etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||
na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ
tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||
viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||
uddhavaḥ uvāca |
vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||
pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||
vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||
namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |
yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||
śrībhagavān uvāca |
gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |
tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |
mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||
sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||
tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |
yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā
tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||
yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā
sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |
amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo
nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |
rājā uvāca |
tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |
dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |
preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |
yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam
īyuḥ || 3||
ṛṣiḥ uvāca |
divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||
śrībhagavān uvāca |
ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |
muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||
striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||
tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |
devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |
go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||
vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |
deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||
iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |
tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |
cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||
yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |
mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhojau aniruddha sātyakī |
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||
anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |
anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca
mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||
śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |
śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |
erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||
evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||
rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |
tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||
rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |
niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||
bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |
kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |
kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||
musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |
mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||
caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |
bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |
vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |
yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||
yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ
kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||
śrībhagavān uvāca |
mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |
triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |
vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||
apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |
diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||
iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |
khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||
taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |
tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||
gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||
dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |
arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |
manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |
tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma
triṃśo'dhyāyaḥ || 30||
atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrīśukaḥ uvāca |
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |
mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |
cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |
gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |
saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||
lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |
yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||
divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||
deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||
saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |
gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||
brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā
māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante
saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||
martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam
tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |
jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||
tathā api aśeśā sthiti sambhava api
ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |
na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam
martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||
yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |
prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||
dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |
patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |
vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||
devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||
prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |
upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||
rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |
vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||
arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||
bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |
smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||
strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |
indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||
yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |
kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||
itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra
vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |
anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma
ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||
|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अथ एकादशोऽध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
बद्धः मुक्तः इति व्याख्या गुणतः मे न वस्तुतः ।
गुणस्य मायामूलत्वात् न मे मोक्षः न बन्धनम् ॥ 1॥
शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिः च मायया ।
स्वप्नः यथा आत्मनः ख्यातिः संसृतिः न तु वास्तवी ॥ 2॥
विद्या अविद्ये मम तनू विद्धि उद्धव शरीरिणाम् ।
मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ 3॥
एकस्य एव मम अंशस्य जीवस्य एव महामते ।
बन्धः अस्य अविद्यया अनादिः विद्यया च तथा इतरः ॥ 4॥
अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।
विरुद्धधर्मिणोः तात स्थितयोः एकधर्मिणि ॥ 5॥
सुपर्णौ एतौ सदृशौ सखायौ
यदृच्छया एतौ कृतनीडौ च वृक्षे ।
एकः तयोः खादति पिप्पलान्नम्
अन्यः निरन्नः अपि बलेन भूयान् ॥ 6॥
आत्मानं अन्यं च सः वेद विद्वान्
अपिप्पलादः न तु पिप्पलादः ।
यः अविद्यया युक् स तु नित्यबद्धः
विद्यामयः यः स तु नित्यमुक्तः ॥ 7॥
देहस्थः अपि न देहस्थः विद्वान् स्वप्नात् यथा उत्थितः ।
अदेहस्थः अपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृक् यथा ॥ 8॥
इन्द्रियैः इन्द्रियार्थेषु गुणैः अपि गुणेषु च ।
गृह्यमाणेषु अहङ्कुर्यात् न विद्वान् यः तु अविक्रियः ॥ 9॥
दैवाधीने शरीरे अस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।
वर्तमानः अबुधः तत्र कर्ता अस्मि इति निबध्यते ॥ 10॥
एवं विरक्तः शयनः आसनाटनमज्जने ।
दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु ॥ 11॥
न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्र आदयन् गुणान् ।
प्रकृतिस्थः अपि असंसक्तः यथा खं सविता अनिलः ॥ 12॥
वैशारद्येक्षया असङ्गशितया छिन्नसंशयः ।
प्रतिबुद्धः इव स्वप्नात् नानात्वात् विनिवर्तते ॥ 13॥
यस्य स्युः वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियमनोधियाम् ।
वृत्तयः सः विनिर्मुक्तः देहस्थः अपि हि तत् गुणैः ॥ 14॥
यस्य आत्मा हिंस्यते हिंस्र्यैः येन किञ्चित् यदृच्छया ।
अर्च्यते वा क्वचित् तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥ 15॥
न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साधु असाधु वा ।
वदतः गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृक् मुनिः ॥ 16॥
न कुर्यात् न वदेत् किञ्चित् न ध्यायेत् साधु असाधु वा ।
आत्मारामः अनया वृत्त्या विचरेत् जडवत् मुनिः ॥ 17॥
शब्दब्रह्मणि निष्णातः न निष्णायात् परे यदि ।
श्रमः तस्य श्रमफलः हि अधेनुं इव रक्षतः ॥ 18॥
गां दुग्धदोहां असतीं च भार्याम्
देहं पराधीनं असत्प्रजां च ।
वित्तं तु अतीर्थीकृतं अङ्ग वाचम्
हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ 19॥
यस्यां न मे पावनं अङ्ग कर्म
स्थितिउद्भवप्राण निरोधनं अस्य ।
लीलावतारीप्सितजन्म वा स्यात्
बन्ध्यां गिरं तां बिभृयात् न धीरः ॥ 20॥
एवं जिज्ञासया अपोह्य नानात्वभ्रमं आत्मनि ।
उपारमेत विरजं मनः मयि अर्प्य सर्वगे ॥ 21॥
यदि अनीशः धारयितुं मनः ब्रह्मणि निश्चलम् ।
मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥ 22॥
श्रद्धालुः मे कथाः शऋण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः ।
गायन् अनुस्मरन् कर्म जन्म च अभिनयन् मुहुः ॥ 23॥
मदर्थे धर्मकामार्थान् आचरन् मदपाश्रयः ।
लभते निश्चलां भक्तिं मयि उद्धव सनातने ॥ 24॥
सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां सः उपासिता ।
सः वै मे दर्शितं सद्भिः अञ्जसा विन्दते पदम् ॥ 25॥
उद्धव उवाच ।
साधुः तव उत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो ।
भक्तिः त्वयि उपयुज्येत कीदृशी सद्भिः आदृता ॥ 26॥
एतत् मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत् प्रभो ।
प्रणताय अनुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ 27॥
त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।
अवतीर्णः असि भगवन् स्वेच्छाउपात्तपृथक् वपुः ॥ 28॥
श्रीभगवान् उवाच ।
कृपालुः अकृतद्रोहः तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।
सत्यसारः अनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥ 29॥
कामैः अहतधीः दान्तः मृदुः शुचिः अकिञ्चनः ।
अनीहः मितभुक् शान्तः स्थिरः मत् शरणः मुनिः ॥ 30॥
अप्रमत्तः गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः ।
अमानी मानदः कल्पः मैत्रः कारुणिकः कविः ॥ 31॥
आज्ञाय एवं गुणान् दोषान्मयादिष्टान् अपि स्वकान् ।
धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत सः सत्तमः ॥ 32॥
ज्ञात्वा अज्ञात्वा अथ ये वै मां यावान् यः च अस्मि
यादृशः ।
भजन्ति अनन्यभावेन ते मे भक्ततमाः मताः ॥ 33॥
मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनम् ।
परिचर्या स्तुतिः प्रह्वगुणकर्म अनुकीर्तनम् ॥ 34॥
मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मत् अनुध्यानं उद्धव ।
सर्वलाभ उपहरणं दास्येन आत्मनिवेदनम् ॥ 35॥
मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् ।
गीतताण्डववादित्रगोष्ठीभिः मद्गृह उत्सवः ॥ 36॥
यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु ।
वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥ 37॥
मम अर्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य च उद्यमः ।
उद्यान उपवनाक्रीडपुरमन्दिरकर्मणि ॥ 38॥
सम्मार्जन उपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।
गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्यदमायया ॥ 39॥
अमानित्वं अदम्भित्वं कृतस्य अपरिकीर्तनम् ।
अपि दीपावलोकं मे न उपयुञ्ज्यात् निवेदितम् ॥ 40॥
यत् यत् इष्टतमं लोके यत् च अतिप्रियं आत्मनः ।
तत् तत् निवेदयेत् मह्यं तत् आनन्त्याय कल्पते ॥ 41॥
सूर्यः अग्निः ब्राह्मणः गावः वैष्णवः खं मरुत् जलम् ।
भूः आत्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ 42॥
सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् ।
आतिथ्येन तु विप्राग्र्यः गोष्वङ्ग यवसादिना ॥ 43॥
वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।
वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैः तोयपुरस्कृतैः ॥ 44॥
स्थण्डिले मन्त्रहृदयैः भोगैः आत्मानं आत्मनि ।
क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ 45॥
धिष्ण्येषु एषु इति मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन् अर्चेत् समाहितः ॥ 46॥
इष्टापूर्तेन मां एवं यः यजेत समाहितः ।
लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥ 47॥
प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विना उद्धव ।
न उपायः विद्यते सध्र्यङ् प्रायणं हि सतां अहम् ॥ 48॥
अथ एतत् परमं गुह्यं श्रुण्वतः यदुनन्दन ।
सुगोप्यं अपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा ॥ 49॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
एकादशपूजाविधानयोगो नाम एकादशोऽध्यायः ॥ 11॥
अथ द्वादशोऽध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
न रोधयति मां योगः न स्साङ्ख्यं धर्मः एव च ।
न स्वाध्यायः तपः त्यागः न इष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ 1॥
व्रतानि यज्ञः छन्दांसि तीर्थानि नियमाः यमाः ।
यथा अवरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्ग अपहः हि माम् ॥ 2॥
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधानः मृगाः खगाः ।
गन्धर्व अप्सरसः नागाः सिद्धाः चारणगुह्यकाः ॥ 3॥
विद्याधराः मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियः अन्त्यजाः ।
रजः तमः प्रकृतयः तस्मिन् तस्मिन् युगे अनघ ॥ 4॥
बहवः मत्पदं प्राप्ताः त्वाष्ट्रकायाधवादयः ।
वृषपर्वा बलिः वाणः मयः च अथ विभीषणः ॥ 5॥
सुग्रीवः हनुमान् ऋक्षः गजः गृध्रः वणिक्पथः ।
व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यः यज्ञपत्न्यः तथा अपरे ॥ 6॥
ते न अधितश्रुतिगणाः न उपासितमहत्तमाः ।
अव्रतातप्ततपसः मत्सङ्गात् मां उपागताः ॥ 7॥
केवलेन हि भावेन गोप्यः गावः नगाः मृगाः ।
ये अन्ये मूढधियः नागाः सिद्धाः मां ईयुः अञ्जसा ॥ 8॥
यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपः अध्वरैः ।
व्याख्याः स्वाध्यायसन्न्यासैः प्राप्नुयात् यत्नवान् अपि ॥ 9॥
रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते
श्वाफल्किना मयि अनुरक्तचित्ताः ।
विगाढभावेन न मे वियोग
तीव्राधयः अन्यं ददृशुः सुखाय ॥ 10॥
ताः ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीताः
मया एव वृन्दावनगोचरेण ।
क्षणार्धवत् ताः पुनरङ्ग तासां
हीना माया कल्पसमा बभूवुः ॥ 11॥
ताः न अविदन् मयि अनुषङ्गबद्ध
धियः स्वमात्मानं अदः तथा इदम् ।
यथा समाधौ मुनयः अब्धितोये
नद्यः प्रविष्टाः इव नामरूपे ॥ 12॥
मत्कामा रमणं जारं अस्वरूपविदः अबलाः ।
ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गात् शतसहस्रशः ॥ 13॥
तस्मात् त्वं उद्धव उत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् ।
प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतं एव च ॥ 14॥
मां एकं एव शरणं आत्मानं सर्वदेहिनाम् ।
याहि सर्वात्मभावेन मया स्याः हि अकुतोभयः ॥ 15॥
उद्धवः उवाच ।
संशयः श्रुण्वतः वाचं तव योगेश्वर ईश्वर ।
न निवर्ततः आत्मस्थः येन भ्राम्यति मे मनः ॥ 16॥
श्रीभगवान् उवाच ।
सः एष जीवः विवरप्रसूतिः
प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः ।
मनोमयं सूक्ष्मं उपेत्य रूपं
मात्रा स्वरः वर्णः इति स्थविष्ठः ॥ 17॥
यथा अनलः खे अनिलबन्धुः ऊष्मा
बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः ।
अणुः प्रजातः हविषा समिध्यते
तथा एव मे व्यक्तिः इयं हि वाणी ॥ 18॥
एवं गदिः कर्मगतिः विसर्गः
घ्राणः रसः दृक् स्पर्शः श्रुतिः च ।
सङ्कल्पविज्ञानं अथ अभिमानः
सूत्रं रजः सत्त्वतमोविकारः ॥ 19॥
अयं हि जीवः त्रिवृत् अब्जयोनिः
अव्यक्तः एकः वयसा सः आद्यः ।
विश्लिष्टशक्तिः बहुधा एव भाति
बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ 20॥
यस्मिन् इदं प्रोतं अशेषं ओतं
पटः यथा तन्तुवितानसंस्थः ।
यः एष संसारतरुः पुराणः
कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते ॥ 21॥
द्वे अस्य बीजे शतमूलः त्रिनालः
पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः ।
दश एकशाखः द्विसुपर्णनीडः
त्रिवल्कलः द्विफलः अर्कं प्रविष्टः ॥ 22॥
अदन्ति च एकं फलं अस्य गृध्रा
ग्रामेचराः एकं अरण्यवासाः ।
हंसाः यः एकं बहुरूपं इज्यैः
मायामयं वेद सः वेद वेदम् ॥ 23॥
एवं गुरु उपासनया एकभक्त्या
विद्याकुठारेण शितेन धीरः ।
विवृश्च्य जीवाशयं अप्रमत्तः
सम्पद्य च आत्मानं अथ त्यज अस्त्रम् ॥ 24॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
द्वादशोऽध्यायः ॥ 12॥
अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
सत्त्वं रजः तमः इति गुणाः बुद्धेः न च आत्मनः ।
सत्त्वेन अन्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन च एव हि ॥ 1॥
सत्त्वात् धर्मः भवेत् वृद्धात् पुंसः मद्भक्तिलक्षणः ।
सात्विक उपासया सत्त्वं ततः धर्मः प्रवर्तते ॥ 2॥
धर्मः रजः तमः हन्यात् सत्त्ववृद्धिः अनुत्तमः ।
आशु नश्यति तत् मूलः हि अधर्मः उभये हते ॥ 3॥
आगमः अपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।
ध्यानं मन्त्रः अथ संस्कारः दश एते गुणहेतवः ॥ 4॥
तत् तत् सात्विकं एव एषां यत् यत् वृद्धाः प्रचक्षते ।
निन्दन्ति तामसं तत् तत् राजसं तत् उपेक्षितम् ॥ 5॥
सात्त्विकानि एव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये ।
ततः धर्मः ततः ज्ञानं यावत् स्मृतिः अपोहनम् ॥ 6॥
वेणुसङ्घर्षजः वह्निः दग्ध्वा शाम्यति तत् वनम् ।
एवं गुणव्यत्ययजः देहः शाम्यति तत् क्रियः ॥ 7॥
उद्धवः उवाच ।
विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदं आपदाम् ।
तथा अपि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं श्व खर अजावत् ॥ 8॥
श्रीभगवान् उवाच ।
अहं इति अन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।
उत्सर्पति रजः घोरं ततः वैकारिकं मनः ॥ 9॥
रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।
ततः कामः गुणध्यानात् दुःसहः स्यात् हि दुर्मतेः ॥ 10॥
करोति कामवशगः कर्माणि अविजितेन्द्रियः ।
दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः ॥ 11।
रजः तमोभ्यां यत् अपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः ।
अतन्द्रितः मनः युञ्जन् दोषदृष्टिः न सज्जते ॥ 12॥
अप्रमत्तः अनुयुञ्जीतः मनः मयि अर्पयन् शनैः ।
अनिर्विण्णः यथाकालं जितश्वासः जितासनः ॥ 13॥
एतावान् योगः आदिष्टः मत् शिष्यैः सनक आदिभिः ।
सर्वतः मनः आकृष्य मय्यद्धा आवेश्यते यथा ॥ 14॥
उद्धवः उवाच ।
यदा त्वं सनक आदिभ्यः येन रूपेण केशव ।
योगं आदिष्टवान् एतत् रूपं इच्छामि वेदितुम् ॥ 15॥
श्रीभगवान् उवाच ।
पुत्राः हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनक आदयः ।
पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्य ऐकान्तिकीं गतिम् ॥
16॥
सनक आदयः ऊचुः ।
गुणेषु आविशते चेतः गुणाः चेतसि च प्रभो ।
कथं अन्योन्यसन्त्यागः मुमुक्षोः अतितितीर्षोः ॥ 17॥
श्रीभगवान् उवाच ।
एवं पृष्टः महादेवः स्वयम्भूः भूतभावनः ।
ध्यायमानः प्रश्नबीजं न अभ्यपद्यत कर्मधीः ॥ 18॥
सः मां अचिन्तयत् देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।
तस्य अहं हंसरूपेण सकाशं अगमं तदा ॥ 19॥
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पाद अभिवन्दनम् ।
ब्रह्माणं अग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः कः भवान् इति ॥ 20॥
इति अहं मुनिभिः पृष्टः तत्त्वजिज्ञासुभिः तदा ।
यत् अवोचं अहं तेभ्यः तत् उद्धव निबोध मे ॥ 21॥
वस्तुनः यदि अनानात्वं आत्मनः प्रश्नः ईदृशः ।
कथं घटेत वः विप्राः वक्तुः वा मे कः आश्रयः ॥ 22॥
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।
कः भवान् इति वः प्रश्नः वाचारम्भः हि अनर्थकः ॥ 23॥
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यते अन्यैः अपि इन्द्रियैः ।
अहं एव न मत्तः अन्यत् इति बुध्यध्वं अञ्जसा ॥ 24॥
गुणेषु आविशते चेतः गुणाः चेतसि च प्रजाः ।
जीवस्य देहः उभयं गुणाः चेतः मत् आत्मनः ॥ 25॥
गुणेषु च आविशत् चित्तं अभीक्ष्णं गुणसेवया ।
गुणाः च चित्तप्रभवाः मत् रूपः उभयं त्यजेत् ॥ 26॥
जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतः बुद्धिवृत्तयः ।
तासां विलक्षणः जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः ॥ 27॥
यः हि संसृतिबन्धः अयं आत्मनः गुणवृत्तिदः ।
मयि तुर्ये स्थितः जह्यात् त्यागः तत् गुणचेतसाम् ॥ 28॥
अहङ्कारकृतं बन्धं आत्मनः अर्थविपर्ययम् ।
विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितः त्यजेत् ॥ 29॥
यावत् नानार्थधीः पुंसः न निवर्तेत युक्तिभिः ।
जागर्ति अपि स्वपन् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ 30॥
असत्त्वात् आत्मनः अन्येषां भावानां तत् कृता भिदा ।
गतयः हेतवः च अस्य मृषा स्वप्नदृशः यथा ॥ 31॥
यो जागरे बहिः अनुक्षणधर्मिणः अर्थान्
भुङ्क्ते समस्तकरणैः हृदि तत् सदृक्षान् ।
स्वप्ने सुषुप्तः उपसंहरते सः एकः
स्मृति अन्वयात् त्रिगुणवृत्तिदृक् इन्द्रिय ईशः ॥ 32॥
एवं विमृश्य गुणतः मनसः त्र्यवस्था
मत् मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।
सञ्छिद्य हार्दं अनुमानस्त् उक्तितीक्ष्ण
ज्ञानासिना भजतः मा अखिलसंशयाधिम् ॥ 33॥
ईक्षेत विभ्रमं इदं मनसः विलासम्
दृष्टं विनष्टं अतिलोलं अलातचक्रम् ।
विज्ञानं एकं उरुधा इव विभाति माया
स्वप्नः त्रिधा गुणविसर्गकृतः विकल्पः ॥ 34॥
दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्णः
तूष्णीं भवेत् निजसुख अनुभवः निरीहः ।
सन्दृश्यते क्व च यदि इदं अवस्तुबुद्ध्या
त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिः आनिपातात् ॥ 35॥
देहं च नश्वरं अवस्थितं उत्थितं वा
सिद्धः न पश्यति यतः अध्यगमत्स्वरूपम् ।
दैवात् अपेतं उत दैवशात् उपेतम्
वासः यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ 36॥
देहः अपि दैववशगः खलु कर्म यावत्
स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षतः एव सासुः ।
तं अप्रपञ्चं अधिरूढसमाधियोगः
स्वाप्नं पुनः न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ 37॥
मया एतत् उक्तं वः विप्राः गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयोः ।
जानीतं आगतं यज्ञं युष्मत् धर्मविवक्षया ॥ 38॥
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।
परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेः दमस्य च ॥ 39॥
मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।
सुहृदं प्रियं आत्मानं साम्य असङ्ग आदयः गुणाः ॥ 40॥
इति मे छिन्नसन्देहाः मुनयः सनक आदयः ।
सभाजयित्वा परया भक्त्या अगृणत संस्तवैः ॥ 41॥
तैः अहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परम ऋषिभिः ।
प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः ॥ 42॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
हंसगीतानिरूपणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ 13॥
अथ चतुर्दशोऽध्यायः ।
उद्धवः उवाच ।
वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।
तेषां विकल्पप्राधान्यं उत अहो एकमुख्यता ॥ 1॥
भवत् उदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगः अनपेक्षितः ।
निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वयि आविशेत् मनः ॥ 2॥
श्रीभगवान् उवाच ।
कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसञ्ज्ञिता ।
मया आदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मः यस्यां मदात्मकः ॥ 3॥
तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।
ततः भृगु आदयः अगृह्णन् सप्तब्रह्ममहर्षयः ॥ 4॥
तेभ्यः पितृभ्यः तत् पुत्राः देवदानवगुह्यकाः ।
मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः ॥ 5॥
किन्देवाः किन्नराः नागाः रक्षः किम्पुरुष आदयः ।
बह्व्यः तेषां प्रकृतयः रजःसत्त्वतमोभुवः ॥ 6॥
याभिः भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयः तथा ।
यथाप्रकृति सर्वेषां चित्राः वाचः स्रवन्ति हि ॥ 7॥
एवं प्रकृतिवैचित्र्यात् भिद्यन्ते मतयः नृणाम् ।
पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाखण्डमतयः अपरे ॥ 8॥
मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।
श्रेयः वदन्ति अनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ 9॥
धर्मं एके यशः च अन्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।
अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् ।
केचित् यज्ञतपोदानं व्रतानि नियम अन्यमान् ॥ 10॥
आदि अन्तवन्तः एव एषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।
दुःख उदर्काः तमोनिष्ठाः क्षुद्र आनन्दाः शुच अर्पिताः ॥
11॥
मयि अर्पित मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।
मया आत्मना सुखं यत् तत् कुतः स्यात् विषय आत्मनाम् ॥
12॥
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।
मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमयाः दिशः ॥ 13॥
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यम्
न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीः अपुनर्भवं वा
मयि अर्पित आत्मा इच्छति मत् विना अन्यत् ॥ 14॥
न तथा मे प्रियतमः आत्मयोनिः न शङ्करः ।
न च सङ्कर्षणः न श्रीः न एव आत्मा च यथा भवान् ॥ 15॥
निरपेक्षं मुनिं शातं निर्वैरं समदर्शनम् ।
अनुव्रजामि अहं नित्यं पूयेयेति अङ्घ्रिरेणुभिः ॥ 16॥
निष्किञ्चना मयि अनुरक्तचेतसः
शान्ताः महान्तः अखिलजीववत्सलाः ।
कामैः अनालब्धधियः जुषन्ति यत्
तत् नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥ 17॥
बाध्यमानः अपि मद्भक्तः विषयैः अजितेन्द्रियः ।
प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैः न अभिभूयते ॥ 18॥
यथा अग्निः सुसमृद्ध अर्चिः करोति एधांसि भस्मसात् ।
तथा मद्विषया भक्तिः उद्धव एनांसि कृत्स्नशः ॥ 19॥
न साधयति मां योगः न साङ्ख्यं धर्मः उद्धव ।
न स्वाध्यायः तपः त्यागः यथा भक्तिः मम ऊर्जिता ॥ 20॥
भक्त्या अहं एकया ग्राह्यः श्रद्धया आत्मा प्रियः सताम् ।
भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकान् अपि सम्भवात् ॥ 21॥
धर्मः सत्यदया उपेतः विद्या वा तपसान्विता ।
मद्भ्क्त्यापेतं आत्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ 22॥
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।
विनानन्द अश्रुकलया शुध्येत् भक्त्या विनाशयः ॥ 23॥
वाक् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तम्
रुदति अभीक्ष्णं हसति क्वचित् च ।
विलज्जः उद्गायति नृत्यते च
मद्भक्तियुक्तः भुवनं पुनाति ॥ 24॥
यथा अग्निना हेम मलं जहाति
ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् ।
आत्मा च कर्मानुशयं विधूय
मद्भक्तियोगेन भजति अथः माम् ॥ 25॥
यथा यथा आत्मा परिमृज्यते असौ
मत्पुण्यगाथाश्रवण अभिधानैः ।
तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मम्
चक्षुः यथा एव अञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ 26॥
विषयान् ध्यायतः चित्तं विषयेषु विषज्जते ।
मां अनुस्मरतः चित्तं मयि एव प्रविलीयते ॥ 27॥
तस्मात् असत् अभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।
हित्वा मयि समाधत्स्व मनः मद्भावभावितम् ॥ 28॥
स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरतः आत्मवान् ।
क्षेमे विविक्तः आसीनः चिन्तयेत् मां अतन्द्रितः ॥ 29॥
न तथा अस्य भवेत् क्लेशः बन्धः च अन्यप्रसङ्गतः ।
योषित् सङ्गात् यथा पुंसः यथा तत् सङ्गिसङ्गतः ॥ 30॥
उद्धवः उवाच ।
यथा त्वां अरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।
ध्यायेत् मुमुक्षुः एतत् मे ध्यानं मे वक्तुं अर्हसि ॥ 31॥
श्रीभगवान् उवाच ।
समः आसनः आसीनः समकायः यथासुखम् ।
हस्तौ उत्सङ्गः आधाय स्वनासाग्रकृत ईक्षणः ॥ 32॥
प्राणस्य शोधयेत् मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।
विपर्ययेण अपि शनैः अभ्यसेत् निर्जितेन्द्रियः ॥ 33॥
हृदि अविच्छिन्नं ओङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् ।
प्राणेन उदीर्य तत्र अथ पुनः संवेशयेत् स्वरम् ॥ 34॥
एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणं एव समभ्यसेत् ।
दशकृत्वः त्रिषवणं मासात् अर्वाक् जित अनिलः ॥35॥
हृत्पुण्डरीकं अन्तस्थं ऊर्ध्वनालं अधोमुखम् ।
ध्यात्वा ऊर्ध्वमुखं उन्निद्रं अष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ 36॥
कर्णिकायां न्यसेत् सूर्यसोमाग्नीन् उत्तरोत्तरम् ।
वह्निमध्ये स्मरेत् रूपं मम एतत् ध्यानमङ्गलम् ॥ 37॥
समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।
सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम् ॥ 38॥
समान कर्ण विन्यस्त स्फुरन् मकर कुण्डलम् ।
हेम अम्बरं घनश्यामं श्रीवत्स श्रीनिकेतनम् ॥ 39॥
शङ्ख चक्र गदा पद्म वनमाला विभूषितम् ।
नूपुरैः विलसत् पादं कौस्तुभ प्रभया युतम् ॥ 40॥
द्युमत् किरीट कटक कटिसूत्र अङ्गद अयुतम् ।
सर्वाङ्ग सुन्दरं हृद्यं प्रसाद सुमुख ईक्षणम् ॥ 41॥
सुकुमारं अभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनः दधत् ।
इन्द्रियाणि इन्द्रियेभ्यः मनसा आकृष्य तत् मनः ।
बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेत् मयि सर्वतः ॥ 42॥
तत् सर्व व्यापकं चित्तं आकृष्य एकत्र धारयेत् ।
न अन्यानि चिन्तयेत् भूयः सुस्मितं भावयेत् मुखम् ॥ 43॥
तत्र लब्धपदं चित्तं आकृष्य व्योम्नि धारयेत् ।
तत् च त्यक्त्वा मदारोहः न किञ्चित् अपि चिन्तयेत् ॥ 44॥
एवं समाहितमतिः मां एव आत्मानं आत्मनि ।
विचष्टे मयि सर्वात्मत् ज्योतिः ज्योतिषि संयुतम् ॥ 45॥
ध्यानेन इत्थं सुतीव्रेण युञ्जतः योगिनः मनः ।
संयास्यति आशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञान क्रिया भ्रमः ॥ 46॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
भक्तिरहस्यावधारणयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ 14॥
अथ पञ्चदशोऽध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः
मयि धारयतः चेतः उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥ 1॥
उद्धवः उवाच ।
कया धारणया कास्वित् कथंस्वित् सिद्धिः अच्युत ।
कति वा सिद्धयः ब्रूहि योगिनां सिद्धिदः भवान् ॥ 2॥
श्रीभगवान् उवाच ।
सिद्धयः अष्टादश प्रोक्ता धारणायोगपारगैः ।
तासां अष्टौ मत् प्रधानाः दशः एव गुणहेतवः ॥ 3॥
अणिमा महिमा मूर्तेः लघिमा प्राप्तिः इन्द्रियैः ।
प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणं ईशिता ॥ 4॥
गुणेषु असङ्गः वशिता यत् कामः तत् अवस्यति ।
एताः मे सिद्धयः सौम्य अष्टौ उत्पत्तिकाः मताः ॥ 5॥
अनूर्मिमत्त्वं देहे अस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् ।
मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ 6॥
स्वच्छन्दमृत्युः देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् ।
यथासङ्कल्पसंसिद्धिः आज्ञाप्रतिहता गतिः ॥ 7॥
त्रिकालज्ञत्वं अद्वन्द्वं परचित्तादि अभिज्ञता ।
अग्नि अर्क अम्बु विष आदीनां प्रतिष्टम्भः अपराजयः ॥ 8॥
एताः च उद्देशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः ।
यया धारणया या स्यात् यथा वा स्यात् निबोध मे ॥ 9॥
भूतसूक्ष्म आत्मनि मयि तन्मात्रं धारयेत् मनः ।
अणिमानं अवाप्नोति तन्मात्र उपासकः मम ॥ 10॥
महति आत्मन् मयि परे यथासंस्थं मनः दधत् ।
महिमानं अवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ 11॥
परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् ।
कालसूक्ष्मात्मतां योगी लघिमानं अवाप्नुयात् ॥ 12॥
धारयन् मयि अहन्तत्त्वे मनः वैकारिके अखिलम् ।
सर्वेन्द्रियाणां आत्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ॥ 13॥
महति आत्मनि यः सूत्रे धारयेत् मयि मानसम् ।
प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दते अव्यक्तजन्मनः ॥ 14॥
विष्णौ त्र्यधि ईश्वरे चित्तं धारयेत् कालविग्रहे ।
सः ईशित्वं अवाप्नोति क्षेत्रक्षेत्रज्ञचोदनाम् ॥ 15॥
नारायणे तुरीयाख्ये भगवत् शब्दशब्दिते ।
मनः मयि आदधत् योगी मत् धर्माः वहितां इयात् ॥ 16॥
निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः ।
परमानन्दं आप्नोति यत्र कामः अवसीयते ॥ 17॥
श्वेतदीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।
धारयन् श्वेततां याति षडूर्मिरहितः नरः ॥ 18॥
मयि आकाश आत्मनि प्राणे मनसा घोषं उद्वहन् ।
तत्र उपलब्धा भूतानां हंसः वाचः श्रुणोति असौ ॥ 19॥
चक्षुः त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारं अपि चक्षुषि ।
मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति सूक्ष्मदृक् ॥ 20॥
मनः मयि सुसंयोज्य देहं तदनु वायुना ।
मद्धारण अनुभावेन तत्र आत्मा यत्र वै मनः ॥ 21॥
यदा मनः उपादाय यत् यत् रूपं बुभूषति ।
तत् तत् भवेत् मनोरूपं मद्योगबलं आश्रयः ॥ 22॥
परकायं विशन् सिद्धः आत्मानं तत्र भावयेत् ।
पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणः वायुभूतः षडङ्घ्रिवत् ॥ 23॥
पार्ष्ण्या आपीड्य गुदं प्राणं हृत् उरः कण्ठ मूर्धसु ।
आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वा उत्सृजेत् तनुम् ॥ 24॥
विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् ।
विमानेन उपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्तीः सुरस्त्रियः ॥ 25॥
यथा सङ्कल्पयेत् बुद्ध्या यदा वा मत्परः पुमान् ।
मयि सत्ये मनः युञ्जन् तथा तत् समुपाश्नुते ॥ 26॥
यः वै मद्भावं आपन्नः ईशितुः वशितुः पुमान् ।
कुतश्चित् न विहन्येत तस्य च आज्ञा यथा मम ॥ 27॥
मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनः धारणाविदः ।
तस्य त्रैकालिकी बुद्धिः जन्म मृत्यु उपबृंहिता ॥ 28॥
अग्नि आदिभिः न हन्येत मुनेः योगं अयं वपुः ।
मद्योगश्रान्तचित्तस्य यादसां उदकं यथा ॥ 29॥
मद्विभूतिः अभिध्यायन् श्रीवत्स अस्त्रबिभूषिताः ।
ध्वजातपत्रव्यजनैः सः भवेत् अपराजितः ॥ 30॥
उपासकस्य मां एवं योगधारणया मुनेः ।
सिद्धयः पूर्वकथिताः उपतिष्ठन्ति अशेषतः ॥ 31॥
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वास आत्मनः मुनेः ।
मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुर्लभा ॥ 32॥
अन्तरायान् वदन्ति एताः युञ्जतः योगं उत्तमम् ।
मया सम्पद्यमानस्य कालक्षेपणहेतवः ॥ 33॥
जन्म ओषधि तपो मन्त्रैः यावतीः इह सिद्धयः ।
योगेन आप्नोति ताः सर्वाः न अन्यैः योगगतिं व्रजेत् ॥ 34॥
सर्वासां अपि सिद्धीनां हेतुः पतिः अहं प्रभुः ।
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ 35॥
अहं आत्मा अन्तरः बाह्यः अनावृतः सर्वदेहिनाम् ।
यथा भूतानि भूतेषु बहिः अन्तः स्वयं तथा ॥ 36॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
सिद्धनिरूपणयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ 15॥
अथ षोडशोऽध्यायः ।
उद्धवः उवाच ।
त्वं ब्रह्म परमं साक्षात् अनादि अनन्तं अपावृतम् ।
सर्वेषां अपि भावानां त्राणस्थिति अप्यय उद्भवः ॥ 1॥
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयं अकृत आत्मभिः ।
उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणाः ॥ 2॥
येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।
उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तत् वदस्व मे ॥ 3॥
गूढः चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।
न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ 4॥
याः काः च भूमौ दिवि वै रसायाम्
विभूतयः दिक्षु महाविभूते ।
ताः मह्यं आख्याहि अनुभाविताः ते
नमामि ते तीर्थ पद अङ्घ्रिपद्मम् ॥ 5॥
श्रीभगवान् उवाच ।
एवं एतत् अहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
युयुत्सुना विनशने सपत्नैः अर्जुनेन वै ॥ 6॥
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यं अधर्मं राज्यहेतुकम् ।
ततः निवृत्तः हन्ता अहं हतः अयं इति लौकिकः ॥ 7॥
सः तदा पुरुषव्याघ्रः युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।
अभ्यभाषत मां एवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ 8॥
अहं आत्मा उद्धव आमीषां भूतानां सुहृत् ईश्वरः ।
अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थिति उद्भव अप्ययः ॥ 9॥
अहं गतिः गतिमतां कालः कलयतां अहम् ।
गुणानां च अपि अहं साम्यं गुणिन्या उत्पत्तिकः गुणः ॥ 10॥
गुणिनां अपि अहं सूत्रं महतां च महान् अहम् ।
सूक्ष्माणां अपि अहं जीवः दुर्जयानां अहं मनः ॥ 11॥
हिरण्यगर्भः वेदानां मन्त्राणां प्रणवः त्रिवृत् ।
अक्षराणां अकारः अस्मि पदानि छन्दसां अहम् ॥ 12॥
इन्द्रः अहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।
आदित्यानां अहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ 13॥
ब्रह्मर्षीणां भृगुः अहं राजर्षीणां अहं मनुः ।
देवर्षिणां नारदः अहं हविर्धानि अस्मि धेनुषु ॥ 14॥
सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णः अहं पतत्रिणाम् ।
प्रजापतीनां दक्षः अहं पितॄणां अहं अर्यमा ॥ 15॥
मां विद्धि उद्धव दैत्यानां प्रह्लादं असुरेश्वरम् ।
सोमं नक्षत्र ओषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ 16॥
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् ।
तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ 17॥
उच्चैःश्रवाः तुरङ्गाणां धातूनां अस्मि काञ्चनम् ।
यमः संयमतां च अहं सर्पाणां अस्मि वासुकिः ॥ 18॥
नागेन्द्राणां अनन्तः अहं मृगेन्द्रः शऋङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।
आश्रमाणां अहं तुर्यः वर्णानां प्रथमः अनघ ॥ 19॥
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसां अहम् ।
आयुधानां धनुः अहं त्रिपुरघ्नः धनुष्मताम् ॥ 20॥
धिष्ण्यानां अस्मि अहं मेरुः गहनानां हिमालयः ।
वनस्पतीनां अश्वत्थः ओषधीनां अहं यवः ॥ 21॥
पुरोधसां वसिष्ठः अहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।
स्कन्दः अहं सर्वसेनान्यां अग्रण्यां भगवान् अजः ॥ 22॥
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञः अहं व्रतानां अविहिंसनम् ।
वायु अग्नि अर्क अम्बु वाक् आत्मा शुचीनां अपि अहं शुचिः ॥ 23॥
योगानां आत्मसंरोधः मन्त्रः अस्मि विजिगीषताम् ।
आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥ 24॥
स्त्रीणां तु शतरूपा अहं पुंसां स्वायम्भुवः मनुः ।
नारायणः मुनीनां च कुमारः ब्रह्मचारिणाम् ॥ 25॥
धर्माणां अस्मि सन्न्यासः क्षेमाणां अबहिः मतिः ।
गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानां अजः तु अहम् ॥ 26॥
संवत्सरः अस्मि अनिमिषां ऋतूनां मधुमाधवौ ।
मासानां मार्गशीर्षः अहं नक्षत्राणां तथा अभिजित् ॥ 27॥
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलः असितः ।
द्वैपायनः अस्मि व्यासानां कवीनां काव्यः आत्मवान् ॥ 28॥
वासुदेवः भगवतां त्वं भागवतेषु अहम् ।
किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याघ्राणां सुदर्शनः ॥ 29॥
रत्नानां पद्मरागः अस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम् ।
कुशः अस्मि दर्भजातीनां गव्यं आज्यं हविष्षु अहम् ॥
30॥
व्यवसायिनां अहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।
तितिक्षा अस्मि तितिक्षणां सत्त्वं सत्त्ववतां अहम् ॥ 31॥
ओजः सहोबलवतां कर्म अहं विद्धि सात्त्वताम् ।
सात्त्वतां नवमूर्तीनां आदिमूर्तिः अहं परा ॥ 32॥
विश्वावसुः पूर्वचित्तिः गन्धर्व अप्सरसां अहम् ।
भूधराणां अहं स्थैर्यं गन्धमात्रं अहं भुवः ॥ 33॥
अपां रसः च परमः तेजिष्ठानां विभावसुः ।
प्रभा सूर्य इन्दु ताराणां शब्दः अहं नभसः परः ॥ 34॥
ब्रह्मण्यानां बलिः अहं विराणां अहं अर्जुनः ।
भूतानां स्थितिः उत्पत्तिः अहं वै प्रतिसङ्क्रमः ॥ 35॥
गति उक्ति उत्सर्ग उपादानं आनन्द स्पर्श लक्षणम् ।
आस्वाद श्रुति अवघ्राणं अहं सर्वेन्द्रिय इन्द्रियम् ॥ 36॥
पृथिवी वायुः आकाशः आपः ज्योतिः अहं महान् ।
विकारः पुरुषः अव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ।
अहं एतत् प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं सत्त्वविनिश्चयः ॥ 37॥
मया ईश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।
सर्वात्मना अपि सर्वेण न भावः विद्यते क्वचित् ॥ 38॥
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।
न तथा मे विभूतीनां सृजतः अण्डानि कोटिशः ॥ 39॥
तेजः श्रीः कीर्तिः ऐश्वर्यं ह्रीः त्यागः सौभगं भगः ।
वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मे अंशकः ॥ 40॥
एताः ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः ।
मनोविकाराः एव एते यथा वाचा अभिधीयते ॥ 41॥
वाचं यच्छ मनः यच्छ प्राणानि यच्छ इन्द्रियाणि च ।
आत्मानं आत्मना यच्छ न भूयः कल्पसे अध्वने ॥ 42॥
यः वै वाक् मनसि सम्यक् असंयच्छन् धिया यतिः ।
तस्य व्रतं तपः दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ 43॥
तस्मात् मनः वचः प्राणान् नियच्छेत् मत् परायणः ।
मत् भक्ति युक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥ 44॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
विभूतियोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ 16॥
अथ सप्तदशोऽध्यायः ।
उद्धवः उवाच ।
यः त्वया अभितः पूर्वं धर्मः त्वत् भक्तिलक्षणः ।
वर्णाश्रम आचारवतां सर्वेषां द्विपदां अपि ॥ 1॥
यथा अनुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिः नृणां भवेत् ।
स्वधर्मेण अरविन्दाक्ष तत् समाख्यातुं अर्हसि ॥ 2॥
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।
यत् तेन हंसरूपेण ब्रह्मणे अभ्यात्थ माधव ॥ 3॥
सः इदानीं सुमहता कालेन अमित्रकर्शन ।
न प्रायः भविता मर्त्यलोके प्राक् अनुशासितः ॥ 4॥
वक्ता कर्ता अविता न अन्यः धर्मस्य अच्युत ते भुवि ।
सभायां अपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥ 5॥
कर्त्रा अवित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन ।
त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥ 6॥
तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मः त्वत् भक्तिलक्षणः ।
यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ 7॥
श्रीशुकः उवाच ।
इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः सः भगवान् हरिः ।
प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान् ॥ 8॥
श्रीभगवान् उवाच ।
धर्म्यः एष तव प्रश्नः नैःश्रेयसकरः नृणाम् ।
वर्णाश्रम आचारवतां तं उद्धव निबोध मे ॥ 9॥
आदौ कृतयुगे वर्णः नृणां हंसः इति स्मृतः ।
कृतकृत्याः प्रजाः जात्याः तस्मात् कृतयुगं विदुः ॥ 10॥
वेदः प्रणवः एव अग्रे धर्मः अहं वृषरूपधृक् ।
उपासते तपोनिष्ठां हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥ 11॥
त्रेतामुखे महाभाग प्राणात् मे हृदयात् त्रयी ।
विद्या प्रादुः अभूत् तस्याः अहं आसं त्रिवृन्मखः ॥ 12॥
विप्र क्षत्रिय विट् शूद्राः मुख बाहु उरु पादजाः ।
वैराजात् पुरुषात् जाताः यः आत्माचारलक्षणाः ॥ 13॥
गृहाश्रमः जघनतः ब्रह्मचर्यं हृदः मम ।
वक्षःस्थानात् वने वासः न्यासः शीर्षणि संस्थितः ॥ 14॥
वर्णानां आश्रमाणां च जन्मभूमि अनुसारिणीः ।
आसन् प्रकृतयः नॄणां नीचैः नीच उत्तम उत्तमाः ॥ 15॥
शमः दमः तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिः आर्जवम् ।
मद्भक्तिः च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयः तु इमाः ॥ 16॥
तेजः बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षा औदार्यं उद्यमः ।
स्थैर्यं ब्रह्मणि अत ऐश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयः तु इमाः ॥
17॥
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भः ब्रह्मसेवनम् ।
अतुष्टिः अर्थ उपचयैः वैश्यप्रकृतयः तु इमाः ॥ 18॥
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां च अपि अमायया ।
तत्र लब्धेन सन्तोषः शूद्रप्रकृतयः तु इमाः ॥ 19॥
अशौचं अनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।
कामः क्रोधः च तर्षः च स्वभावः अन्तेवसायिनाम् ॥ 20॥
अहिंसा सत्यं अस्तेयं अकामक्रोधलोभता ।
भूतप्रियहितेहा च धर्मः अयं सार्ववर्णिकः ॥ 21॥
द्वितीयं प्राप्य अनुपूर्व्यात् जन्म उपनयनं द्विजः ।
वसन् गुरुकुले दान्तः ब्रह्म अधीयीत च आहुतः ॥ 22॥
मेखला अजिन दण्ड अक्ष ब्रह्मसूत्र कमण्डलून् ।
जटिलः अधौतदद्वासः अरक्तपीठः कुशान् दधत् ॥ 23॥
स्नान भोजन होमेषु जप उच्चारे च वाग्यतः ।
न च्छिन्द्यात् नख रोमाणि कक्ष उपस्थगतानि अपि ॥ 24॥
रेतः न अवरिकेत् जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।
अवकीर्णे अवगाह्य अप्सु यतासुः त्रिपदीं जपेत् ॥ 25॥
अग्नि अर्क आचार्य गो विप्र गुरु वृद्ध सुरान् शुचिः ।
समाहितः उपासीत सन्ध्ये च यतवाक् जपन् ॥ 26॥
आचार्यं मां विजानीयात् न अवमन्येत कर्हिचित् ।
न मर्त्यबुद्धि आसूयेत सर्वदेवमयः गुरुः ॥ 27॥
सायं प्रातः उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् ।
यत् च अन्यत् अपि अनुज्ञातं उपयुञ्जीत संयतः ॥ 28॥
शुश्रूषमाणः आचार्यं सदा उपासीत नीचवत् ।
यान शय्या आसन स्थानैः न अतिदूरे कृताञ्जलिः ॥ 29॥
एवंवृत्तः गुरुकुले वसेत् भोगविवर्जितः ।
विद्या समाप्यते यावत् बिभ्रत् व्रतं अखण्डितम् ॥ 30॥
यदि असौ छन्दसां लोकं आरोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।
गुरवे विन्यसेत् देहं स्वाध्यायार्थं वृहत् व्रतः ॥ 31॥
अग्नौ गुरौ आत्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् ।
अपृथक् धीः उपासीत ब्रह्मवर्चस्वी अकल्मषः ॥ 32॥
स्त्रीणां निरीक्षण स्पर्श संलाप क्ष्वेलन आदिकम् ।
प्राणिनः मिथुनीभूतान् अगृहस्थः अग्रतः त्यजेत् ॥ 33॥
शौचं आचमनं स्नानं सन्ध्या उपासनं आर्जवम् ।
तीर्थसेवा जपः अस्पृश्य अभक्ष्य असम्भाष्य वर्जनम् ॥
34॥
सर्व आश्रम प्रयुक्तः अयं नियमः कुलनन्दन।
मद्भावः सर्बभूतेषु मनोवाक्काय संयमः ॥ 35॥
एवं बृहत् व्रतधरः ब्राह्मणः अग्निः इव ज्वलन् ।
मद्भक्तः तीव्रतपसा दग्धकर्म आशयः अमलः ॥ 36॥
अथ अनन्तरं आवेक्ष्यन् यथा जिज्ञासित आगमः ।
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायत् गुरु अनुमोदितः ॥ 37॥
गृहं वनं वा उपविशेत् प्रव्रजेत् वा द्विज उत्तमः ।
आश्रमात् आश्रमं गच्छेत् न अन्यथा मत्परः चरेत् ॥ 38॥
गृहार्थी सदृशीं भार्यां उद्वहेत् अजुगुप्सिताम् ।
यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णां अनुक्रमात् ॥ 39॥
इज्य अध्ययन दानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ।
प्रतिग्रहः अध्यापनं च ब्राह्मणस्य एव याजनम् ॥ 40॥
प्रतिग्रहं मन्यमानः तपः तेजोयशोनुदम् ।
अन्याभ्यां एव जीवेत शिलैः वा दोषदृक् तयोः ॥ 41॥
ब्राह्मणस्य हि देहः अयं क्षुद्रकामाय न इष्यते ।
कृच्छ्राय तपसे च इह प्रेत्य अनन्तसुखाय च ॥ 42॥
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तः
धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।
मयि अर्पितात्मा गृहः एव तिष्ठन्
न अतिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम् ॥ 43॥
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् ।
तान् उद्धरिष्ये न चिरात् आपद्भ्यः नौः इव अर्णवात् ॥ 44॥
सर्वाः समुद्धरेत् राजा पिता इव व्यसनात् प्रजाः ।
आत्मानं आत्मना धीरः यथा गजपतिः गजान् ॥ 45॥
एवंविधः नरपतिः विमानेन अर्कवचसा ।
विधूय इह अशुभं कृत्स्नं इन्द्रेण सह मोदते ॥ 46॥
सीदन् विप्रः वणिक् वृत्त्या पण्यैः एव आपदं तरेत् ।
खड्गेन वा आपदाक्रान्तः न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ 47॥
वैश्यवृत्त्या तु राजन् यः जीवेत् मृगयया आपदि ।
चरेत् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ 48॥
शूद्रवृत्तिं भजेत् वैश्यः शूद्रः कारुकटप्रियाम् ।
कृच्छ्रात् मुक्तः न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ 49॥
वेद अध्याय स्वधा स्वाहा बलि अन्न आद्यैः यथा उदयम् ।
देवर्षि पितृभूतानि मद्रूपाणि अन्वहं यजेत् ॥ 50॥
यदृच्छया उपपन्नेन शुक्लेन उपार्जितेन वा ।
धनेन अपीडयन् भृत्यान् न्यायेन एव आहरेत् क्रतून् ॥ 51॥
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्बि अपि ।
विपश्चित् नश्वरं पश्येत् अदृष्टं अपि दृष्टवत् ॥ 52॥
पुत्र दारा आप्त बन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः ।
अनुदेहं वियन्ति एते स्वप्नः निद्रानुगः यथा ॥ 53॥
इत्थं परिमृशन् मुक्तः गृहेषु अतिथिवत् वसन् ।
न गृहैः अनुबध्येत निर्ममः निरहङ्कृतः ॥ 54॥
कर्मभिः गृहं एधीयैः इष्ट्वा मां एव भक्तिमान् ।
तिष्ठेत् वनं वा उपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ 55॥
यः तु आसक्तं अतिः गेहे पुत्र वित्तैषण आतुरः ।
स्त्रैणः कृपणधीः मूढः मम अहं इति बध्यते ॥ 56॥
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजा आत्मजाः ।
अनाथाः मां ऋते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥ 57॥
एवं गृह आशय आक्षिप्त हृदयः मूढधीः अयम् ।
अतृप्तः तान् अनुध्यायन् मृतः अन्धं विशते तमः ॥ 58॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
ब्रह्मचर्यगृहस्थकर्मधर्मनिरूपणे सप्तदशोऽध्यायः ॥
17॥
अथ अष्टादशोऽध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सह एव वा ।
वनः एव वसेत् शान्तः तृतीयं भागं आयुषः ॥ 1॥
कन्दमूलफलैः वन्यैः मेध्यैः वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।
वसीत वल्कलं वासः तृणपर्ण अजिनानि च ॥ 2॥
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयात् अतः ।
न धावेत् अप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः ॥ 3॥
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड् जले ।
आकण्ठमग्नः शिशिरः एवंवृत्तः तपश्चरेत् ॥ 4॥
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वं अथ अपि वा ।
उलूखल अश्मकुट्टः वा दन्त उलूखलः एव वा ॥ 5॥
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वं आत्मनः वृत्तिकारणम् ।
देशकालबल अभिज्ञः न आददीत अन्यदा आहृतम् ॥ 6॥
वन्यैः चरुपुरोडाशैः निर्वपेत् कालचोदितान् ।
न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ 7॥
अग्निहोत्रं च दर्शः च पूर्णमासः च पूर्ववत् ।
चातुर्मास्यानि च मुनेः आम्नातानि च नैगमैः ॥ 8॥
एवं चीर्णेन तपसा मुनिः धमनिसन्ततः ।
मां तपोमयं आराध्य ऋषिलोकात् उपैति माम् ॥ 9॥
यः तु एतत् कृच्छ्रतः चीर्णं तपः निःश्रेयसं महत् ।
कामाय अल्पीयसे युञ्ज्यात् वालिशः कः अपरः ततः ॥ 10॥
यदा असौ नियमे अकल्पः जरया जातवेपथुः ।
आत्मनि अग्नीन् समारोप्य मच्चित्तः अग्निं समाविशेत् ॥ 11॥
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरय आत्मसु ।
विरागः जायते सम्यक् न्यस्त अग्निः प्रव्रजेत् ततः ॥ 12॥
इष्ट्वा यथा उपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वं ऋत्विजे ।
अग्नीन् स्वप्राणः आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ 13॥
विप्रस्य वै सन्न्यसतः देवाः दारादिरूपिणः ।
विघ्नान् कुर्वन्ति अयं हि अस्मान् आक्रम्य समियात् परम् ॥ 14॥
बिभृयात् चेत् मुनिः वासः कौपीन आच्छादनं परम् ।
त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यां अन्यत् किञ्चित् अनापदि ॥ 15॥
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेत् जलम् ।
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ 16॥
मौन अनीहा अनिल आयामाः दण्डाः वाक् देह चेतसाम् ।
नहि एते यस्य सन्ति अङ्गः वेणुभिः न भवेत् यतिः ॥ 17॥
भिक्षां चतुषु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयन् चरेत् ।
सप्तागारान् असङ्क्लृप्तान् तुष्येत् लब्धेन तावता ॥ 18॥
बहिः जलाशयं गत्वा तत्र उपस्पृश्य वाग्यतः ।
विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीत अशेषं आहृतम् ॥ 19॥
एकः चरेत् महीं एतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।
आत्मक्रीडः आत्मरतः आत्मवान् समदर्शनः ॥ 20॥
विविक्तक्षेमशरणः मद्भावविमलाशयः ।
आत्मानं चिन्तयेत् एकं अभेदेन मया मुनिः ॥ 21॥
अन्वीक्षेत आत्मनः बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया ।
बन्धः इन्द्रियविक्षेपः मोक्षः एषां च संयमः ॥ 22॥
तस्मात् नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेत् मुनिः ।
विरक्तः क्षुल्लकामेभ्यः लब्ध्वा आत्मनि सुखं महत् ॥ 23॥
पुरग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशन् चरेत् ।
पुण्यदेशसरित् शैलवन आश्रमवतीं महीम् ॥ 24॥
वानप्रस्थ आश्रम पदेषु अभीक्ष्णं भैक्ष्यं आचरेत् ।
संसिध्यत्याश्वसम्मोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा ॥ 25॥
न एतत् वस्तुतया पश्येत् दृश्यमानं विनश्यति ।
असक्तचित्तः विरमेत् इह अमुत्र चिकीर्षितात् ॥ 26॥
यत् एतत् आत्मनि जगत् मनोवाक्प्राणसंहतम् ।
सर्वं माया इति तर्केण स्वस्थः त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ 27॥
ज्ञाननिष्ठः विरक्तः वा मद्भक्तः वा अनपेक्षकः ।
सलिङ्गान् आश्रमां त्यक्त्वा चरेत् अविधिगोचरः ॥ 28॥
बुधः बालकवत् क्रीडेत् कुशलः जडवत् चरेत् ।
वदेत् उन्मत्तवत् विद्वान् गोचर्यां नैगमः चरेत् ॥ 29॥
वेदवादरतः न स्यात् न पाखण्डी न हैतुकः ।
शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ 30॥
न उद्विजेत जनात् धीरः जनं च उद्वेजयेत् न तु ।
अतिवादान् तितिक्षेत न अवमन्येत कञ्चन ।
देहं उद्दिश्य पशुवत् वैरं कुर्यात् न केनचित् ॥ 31॥
एकः एव परः हि आत्मा भूतेषु आत्मनि अवस्थितः ।
यथा इन्दुः उदपात्रेषु भूतानि एकात्मकानि च ॥ 32॥
अलब्ध्वा न विषीदेत काले काले अशनं क्वचित् ।
लब्ध्वा न हृष्येत् धृतिं आनुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ 33॥
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् ।
तत्त्वं विमृश्यते तेन तत् विज्ञाय विमुच्यते ॥ 34॥
यत् ऋच्छया उपपन्नात् अन्नं अद्यात् श्रेष्ठं उत अपरम् ।
तथा वासः तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेत् मुनिः ॥ 35॥
शौचं आचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् ।
अन्यान् च नियमान् ज्ञानी यथा अहं लीलया ईश्वरः ॥ 36॥
नहि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता ।
आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिः ततः सम्पद्यते मया ॥ 37॥
दुःख उदर्केषु कामेषु जातनिर्वेदः आत्मवान् ।
अजिज्ञासित मद्धर्मः गुरुं मुनिं उपाव्रजेत् ॥ 38॥
तावत् परिचरेत् भक्तः श्रद्धावान् अनसूयकः ।
यावत् ब्रह्म विजानीयात् मां एव गुरुं आदृतः ॥ 39॥
यः तु असंयत षड्वर्गः प्रचण्ड इन्द्रिय सारथिः ।
ज्ञान वैराग्य रहितः त्रिदण्डं उपजीवति ॥ 40॥
सुरान् आत्मानं आत्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा ।
अविपक्व कषायः अस्मात् उष्मात् च विहीयते ॥ 41॥
भिक्षोः धर्मः शमः अहिंसा तपः ईक्षा वनौकसः ।
गृहिणः भूतरक्ष इज्याः द्विजस्य आचार्यसेवनम् ॥ 42॥
ब्रह्मचर्यं तपः शौचं सन्तोषः भूतसौहृदम् ।
गृहस्थस्य अपि ऋतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम् ॥ 43॥
इति मां यः स्वधर्मेण भजन् नित्यं अनन्यभाक् ।
सर्वभूतेषु मद्भावः मद्भक्तिं विन्दते अचिरात् ॥ 44॥
भक्त्या उद्धव अनपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सर्व उत्पत्ति अपि अयं ब्रह्म कारणं मा उपयाति सः ॥ 45॥
इति स्वधर्म निर्णिक्त सत्त्वः निर्ज्ञात् मद्गतिः ।
ज्ञान विज्ञान सम्पन्नः न चिरात् समुपैति माम् ॥ 46॥
वर्णाश्रमवतां धर्मः एषः आचारलक्षणः ।
सः एव मद्भक्तियुतः निःश्रेयसकरः परः ॥ 47॥
एतत् ते अभिहितं साधो भवान् पृच्छति यत् च माम् ।
यथा स्वधर्मसंयुक्तः भक्तः मां समियात् परम् ॥ 48॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
वानप्रस्थसन्न्यासधर्मनिरूपणं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ 18॥
अथ एकोनविंशः अध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
यः विद्याश्रुतसम्पन्नः आत्मवान् न अनुमानिकः ।
मायामात्रं इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ 1॥
ज्ञानिनः तु अहं एव इष्टः स्वार्थः हेतुः च सम्मतः ।
स्वर्गः च एव अपवर्गः च न अन्यः अर्थः मदृते प्रियः ॥ 2॥
ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुः मम ।
ज्ञानी प्रियतमः अतः मे ज्ञानेन असौ बिभर्ति माम् ॥ 3॥
तपः तीर्थं जपः दानं पवित्राणि इतराणि च ।
न अलं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता ॥ 4॥
तस्मात् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानं उद्धव ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः भज मां भक्तिभावतः ॥ 5॥
ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मां इष्ट्वा आत्मानं आत्मनि ।
सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयः अगमन्॥ 6॥
त्वयि उद्धव आश्रयति यः त्रिविधः विकारः
मायान्तरा आपतति न आदि अपवर्गयोः यत् ।
जन्मादयः अस्य यत् अमी तव तस्य किं स्युः
आदि अन्तयोः यत् असतः अस्ति तत् एव मध्ये ॥ 7॥
उद्धवः उवाच ।
ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथा एतत्
वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम् ।
आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते
त्वत् भक्तियोगं च महत् विमृग्यम् ॥ 8॥
तापत्रयेण अभिहतस्य घोरे
सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश ।
पश्यामि न अन्यत् शरणं तवाङ्घ्रि
द्वन्द्व आतपत्रात् अमृत अभिवर्षात् ॥ 9॥
दष्टं जनं सम्पतितं बिले अस्मिन्
कालाहिना क्षुद्रसुखोः उतर्षम् ।
समुद्धर एनं कृपया अपवर्ग्यैः
वचोभिः आसिञ्च महानुभाव ॥ 10॥
श्रीभगवान् उवाच ।
इत्थं एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।
अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नः अनुश्रुण्वताम् ॥ 11॥
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृत् निधनविह्वलः ।
श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चात् मोक्षधर्मान् अपृच्छत ॥
12॥
तान् अहं ते अभिधास्यामि देवव्रतमुखात् श्रुतान् ।
ज्ञानवैराग्यविज्ञानश्रद्धाभक्ति उपबृंहितान् ॥ 13॥
नव एकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।
ईक्षेत अथ एकं अपि एषु तत् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥ 14॥
एतत् एव हि विज्ञानं न तथा एकेन येन यत् ।
स्थिति उत्पत्ति अपि अयान् पश्येत् भावानां त्रिगुण आत्मनाम् ॥
15॥
आदौ अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यत् अन्वियात् ।
पुनः तत् प्रतिसङ्क्रामे यत् शिष्येत तत् एव सत् ॥ 16॥
श्रुतिः प्रत्यक्षं ऐतिह्यं अनुमानं चतुष्टयम् ।
प्रमाणेषु अनवस्थानात् विकल्पात् सः विरज्यते ॥ 17॥
कर्मणां परिणामित्वात् आविरिञ्चात् अमङ्गलम् ।
विपश्चित् नश्वरं पश्येत् अदृष्टं अपि दृष्टवत् ॥ 18॥
भक्तियोगः पुरा एव उक्तः प्रीयमाणाय ते अनघ ।
पुनः च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परम् ॥ 19॥
श्रद्धा अमृतकथायां मे शश्वत् मत् अनुकीर्तनम् ।
परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥ 20॥
आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैः अभिवन्दनम् ।
मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥ 21॥
मदर्थेषु अङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् ।
मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥ 22॥
मदर्थे अर्थ परित्यागः भोगस्य च सुखस्य च ।
इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यत् व्रतं तपः ॥ 23॥
एवं धर्मैः मनुष्याणां उद्धव आत्मनिवेदिनाम् ।
मयि सञ्जायते भक्तिः कः अन्यः अर्थः अस्य अवशिष्यते ॥ 24॥
यदा आत्मनि अर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्व उपबृंहितम् ।
धर्मं ज्ञानं सवैराग्यं ऐश्वर्यं च अभिपद्यते ॥ 25॥
यत् अर्पितं तत् विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति ।
रजस्वलं च आसन् निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥ 26॥
धर्मः मद्भक्तिकृत् प्रोक्तः ज्ञानं च एकात्म्यदर्शनम् ।
गुणेषु असङ्गः वैराग्यं ऐश्वर्यं च अणिं आदयः ॥ 27॥
उद्धवः उवाच ।
यमः कतिविधः प्रोक्तः नियमः वा अरिकर्शन ।
कः शमः कः दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो ॥ 28॥
किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यं ऋतं उच्यते ।
कः त्यागः किं धनं चेष्टं कः यज्ञः का च दक्षिणा ॥
29॥
पुंसः किंस्वित् बलं श्रीमन् भगः लाभः च केशव ।
का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखं एव च ॥
30॥
कः पण्डितः कः च मूर्खः कः पन्थाः उत्पथः च कः ।
कः स्वर्गः नरकः कः स्वित् कः बन्धुः उत किं गृहम् ॥ 31॥
कः आढ्यः कः दरिद्रः वा कृपणः कः ईश्वरः ।
एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि विपरीतान् च सत्पते ॥ 32॥
श्रीभगवान् उवाच ।
अहिंसा सत्यं अस्तेयं असङ्गः ह्रीः असञ्चयः ।
आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमा अभयम् ॥
33।
शौचं जपः तपः होमः श्रद्धा आतिथ्यं मत् अर्चनम् ।
तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिः आचार्यसेवनम् ॥ 34॥
एते यमाः सनियमाः उभयोः द्वादश स्मृताः ।
पुंसां उपासिताः तात यथाकामं दुहन्ति हि ॥ 35॥
शमः मत् निष्ठता बुद्धेः दमः इन्द्रियसंयमः ।
तितिक्षा दुःखसम्मर्षः जिह्वा उपस्थजयः धृतिः ॥ 36॥
दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागः तपः स्मृतम् ।
स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम् ॥ 37॥
ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता ।
कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यासः उच्यते ॥ 38॥
धर्मः इष्टं धनं नॄणां यज्ञः अहं भगवत्तमः ।
दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥ 39॥
भगः मे ऐश्वरः भावः लाभः मद्भक्तिः उत्तमः ।
विद्या आत्मनि भिद अबाधः जुगुप्सा ह्रीः अकर्मसु ॥ 40॥
श्रीः गुणाः नैरपेक्ष्य आद्याः सुखं दुःखसुख अत्ययः ।
दुःखं कामसुख अपेक्षा पण्डितः बन्धमोक्षवित् ॥ 41॥
मूर्खः देह आदि अहं बुद्धिः पन्थाः मत् निगमः स्मृतः ।
उत्पथः चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुण उअदयः ॥ 42॥
नरकः तमः उन्नहः बन्धुः गुरुः अहं सखे ।
गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यः हि आढ्यः उच्यते ॥ 43॥
दरिद्रः यः तु असन्तुष्टः कृपणः यः अजितेन्द्रियः ।
गुणेषु असक्तधीः ईशः गुणसङ्गः विपर्ययः ॥ 44॥
एतः उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः ।
किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः ।
गुणदोष दृशिः दोषः गुणः तु उभयवर्जितः ॥ 45॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुधवसंवादे
एकोनविंशोऽध्यायः ॥ 19॥
अथ विंशः अध्यायः ।
उद्धवः उवाच ।
विधिः च प्रतिषेधः च निगमः हि ईश्वरस्य ते ।
अवेक्षते अरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ 1॥
वर्णाश्रम विकल्पं च प्रतिलोम अनुलोमजम् ।
द्रव्य देश वयः कालान् स्वर्गं नरकं एव च ॥ 2॥
गुण दोष भिदा दृष्टिं अन्तरेण वचः तव ।
निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेध विधि लक्षणम् ॥ 3॥
पितृदेवमनुष्याणां वेदः चक्षुः तव ईश्वर ।
श्रेयः तु अनुपलब्धे अर्थे साध्यसाधनयोः अपि ॥ 4॥
गुणदोषभिदादृष्टिः निगमात् ते न हि स्वतः ।
निगमेन अपवादः च भिदायाः इति हि भ्रमः ॥ 5॥
श्रीभगवान् उवाच ।
योगाः त्रयः मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयोविधित्सया ।
ज्ञानं कर्म च भक्तिः च न उपायः अन्यः अस्ति कुत्रचित् ॥
6॥
निर्विण्णानां ज्ञानयोगः न्यासिनां इह कर्मसु ।
तेषु अनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगः ति कामिनाम् ॥ 7॥
यदृच्छया मत् कथा आदौ जातश्रद्धः तु यः पुमान् ।
न निर्विण्णः न अतिसक्तः भक्तियोगः अस्य सिद्धिदः ॥ 8॥
तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ।
मत् कथाश्रवण आदौ वा श्रद्धा यावत् न जायते ॥ 9॥
स्वधर्मस्थः यजन्यज्ञैः अनाशीः कामः उद्धव ।
न याति स्वर्गनरकौ यदि अन्यत्र समाचरेत् ॥ 10॥
अस्मिन् लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थः अनघः शुचिः ।
ज्ञानं विशुद्धं आप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ॥ 11॥
स्वर्गिणः अपि एतं इच्छन्ति लोकं निरयिणः तथा ।
साधकं ज्ञानभक्तिभ्यां उभयं तत् असाधकम् ॥ 12॥
न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेत् नारकीं वा विचक्षणः ।
न इमं लोकं च काङ्क्षेत देह आवेशात् प्रमाद्यति ॥ 13॥
एतत् विद्वान् पुरा मृत्योः अभवाय घटेत सः ।
अप्रमत्तः इदं ज्ञात्वा मर्त्यं अपि अर्थसिद्धिदम् ॥ 14॥
छिद्यमानं यमैः एतैः कृतनीडं वनस्पतिम् ।
खगः स्वकेतं उत्सृज्य क्षेमं याति हि अलम्पटः ॥ 15॥
अहोरात्रैः छिद्यमानं बुद्ध्वायुः भयवेपथुः ।
मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ 16॥
नृदेहं आद्यं सुलभं सुदुर्लभम्
प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् ।
मया अनुकूलेन नभस्वतेरितम्
पुमान् भवाब्धिं न तरेत् सः आत्महा ॥ 17॥
यदा आरम्भेषु निर्विण्णः विरक्तः संयतेन्द्रियः ।
अभ्यासेन आत्मनः योगी धारयेत् अचलं मनः ॥ 18॥
धार्यमाणं मनः यः हि भ्राम्यदाशु अनवस्थितम् ।
अतन्द्रितः अनुरोधेन मार्गेण आत्मवशं नयेत् ॥ 19॥
मनोगतिं न विसृजेत् जितप्राणः जितेन्द्रियः ।
सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मनः आत्मवशं नयेत् ॥ 20॥
एषः वै परमः योगः मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः ।
हृदयज्ञत्वं अन्विच्छन् दम्यस्य एव अर्वतः मुहुः ॥ 21॥
साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोम अनुलोमतः ।
भव अपि अयौ अनुध्ययेत् मनः यावत् प्रसीदति ॥ 22॥
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्य उक्तवेदिनः ।
मनः त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्य अनुचिन्तया ॥ 23॥
यम आदिभिः योगपथैः आन्वीक्षिक्या च विद्यया ।
मम अर्चोपासनाभिः वा न अन्यैः योग्यं स्मरेत् मनः ॥ 24॥
यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् ।
योगेन एव दहेत् अंहः न अन्यत् तत्र कदाचन ॥ 25॥
स्वे स्वे अधिकारे या निष्ठा सः गुणः परिकीर्तितः ।
कर्मणां जाति अशुद्धानां अनेन नियमः कृतः ।
गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ 26॥
जातश्रद्दः मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु ।
वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागे अपि अनीश्वरः ॥ 27॥
ततः भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुः दृढनिश्चयः ।
जुषमाणः च तान् कामान् दुःख उदर्कान् च गर्हयन् ॥ 28॥
प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतः मा असकृत् मुनेः ।
कामाः हृदय्याः नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ 29॥
भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते च अस्य कर्माणि मयि दृष्टे अखिल आत्मनि ॥ 30॥
तस्मात् मद्भक्तियुक्तस्य योगिनः वै मत् आत्मनः ।
न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयः भवेत् इह ॥ 31॥
यत् कर्मभिः यत् तपसा ज्ञानवैराग्यतः च यत् ।
योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिः इतरैः अपि ॥ 32॥
सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तः लभते अञ्जसा ।
स्वर्ग अपवर्गं मत् धाम कथञ्चित् यदि वाञ्छति ॥ 33॥
न किञ्चित् साधवः धीराः भक्ताः हि एकान्तिनः मम ।
वाञ्छति अपि मया दत्तं कैवल्यं अपुनर्भवम् ॥ 34॥
नैरपेक्ष्यं परं प्राहुः निःश्रेयसं अनल्पकम् ।
तस्मात् निराशिषः भक्तिः निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ 35॥
न मयि एकान्तभक्तानां गुणदोष उद्भवाः गुणाः ।
साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परं उपेयुषाम् ॥ 36॥
एवं एतत् मया आदिष्टान् अनुतिष्ठन्ति मे पथः ।
क्षेमं विन्दन्ति मत् स्थानं यत् ब्रह्म परमं विदुः ॥ 37॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे
वेदत्रयीविभागयोगो नाम विंशोऽध्यायः ॥ 20॥
अथ एकविंशः अध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
यः एतान् मत्पथः हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् ।
क्षुद्रान् कामान् चलैः प्राणैः जुषन्तः संसरन्ति ते ॥ 1॥
स्वे स्वे अधिकारे या निष्ठा सः गुणः परिकीर्तितः ।
विपर्ययः तु दोषः स्यात् उभयोः एषः निश्चयः ॥ 2॥
शुद्धि अशुद्धी विधीयेते समानेषु अपि वस्तुषु ।
द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभ अशुभौ ॥ 3॥
धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थं इति च अनघ ।
दर्शितः अयं मया आचारः धर्मं उद्वहतां धुरम् ॥ 4॥
भूमि अम्बु अग्नि अनिल आकाशाः भूतानां पञ्च धातवः ।
आब्रह्म स्थावर आदीनां शरीराः आत्मसंयुताः ॥ 5॥
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेषु अपि ।
धातुषु उद्धव कल्प्यन्तः एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ 6॥
देश काल आदि भावानां वस्तूनां मम सत्तम ।
गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ 7॥
अकृष्णसारः देशानां अब्रह्मण्यः अशुचिः भवेत् ।
कृष्णसारः अपि असौवीर कीकट असंस्कृतेरिणम् ॥ 8॥
कर्मण्यः गुणवान् कालः द्रव्यतः स्वतः एव वा ।
यतः निवर्तते कर्म सः दोषः अकर्मकः स्मृतः ॥ 9॥
द्रव्यस्य शुद्धि अशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।
संस्कारेण अथ कालेन महत्त्व अल्पतया अथवा ॥ 10॥
शक्त्या अशक्त्या अथवा बुद्ध्या समृद्ध्या च यत् आत्मने ।
अघं कुर्वन्ति हि यथा देश अवस्था अनुसारतः ॥ 11॥
धान्य दारु अस्थि तन्तूनां रस तैजस चर्मणाम् ।
काल वायु अग्नि मृत्तोयैः पार्थिवानां युत अयुतैः ॥ 12॥
अमेध्यलिप्तं यत् येन गन्धं लेपं व्यपोहति ।
भजते प्रकृतिं तस्य तत् शौचं तावत् इष्यते ॥ 13॥
स्नान दान तपः अवस्था वीर्य संस्कार कर्मभिः ।
मत् स्मृत्या च आत्मनः शौचं शुद्धः कर्म आचरेत् द्विजः ॥ 14॥
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिः मदर्पणम् ।
धर्मः सम्पद्यते षड्भिः अधर्मः तु विपर्ययः ॥ 15॥
क्वचित् गुणः अपि दोषः स्यात् दोषः अपि विधिना गुणः ।
गुणदोषार्थनियमः तत् भिदां एव बाधते ॥ 16॥
समानकर्म आचरणं पतितानां न पातकम् ।
औत्पत्तिकः गुणः सङ्गः न शयानः पतति अधः ॥ 17॥
यतः यतः निवर्तेत विमुच्येत ततः ततः ।
एषः धर्मः नॄणां क्षेमः शोकमोहभय अपहः ॥ 18॥
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंसः सङ्गः ततः भवेत् ।
सङ्गात् तत्र भवेत् कामः कामात् एव कलिः नॄणाम् ॥ 19॥
कलेः दुर्विषहः क्रोधः तमः तं अनुवर्तते ।
तमसा ग्रस्यते पुंसः चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ 20॥
तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।
ततः अस्य स्वार्थविभ्रंशः मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ 21॥
विषयाभिनिवेशेन न आत्मानं वेद न अपरम् ।
वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्र इव यः श्वसन् ॥ 22॥
फलश्रुतिः इयं नॄणां न श्रेयः रोचनं परम् ।
श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ 23॥
उत्पत्ति एव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।
आसक्तमनसः मर्त्या आत्मनः अनर्थहेतुषु ॥ 24॥
न तान् अविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतः वृजिनाध्वनि ।
कथं युञ्ज्यात् पुनः तेषु तान् तमः विशतः बुधः ॥ 25॥
एवं व्यवसितं केचित् अविज्ञाय कुबुद्धयः ।
फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञाः वदन्ति हि ॥ 26॥
कामिनः कृपणाः लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः ।
अग्निमुग्धा धुमतान्ताः स्वं लोकं न विन्दन्ति ते ॥ 27॥
न ते मां अङ्गः जानन्ति हृदिस्थं यः इदं यतः ।
उक्थशस्त्राः हि असुतृपः यथा नीहारचक्षुषः ॥ 28॥
ते मे मतं अविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः ।
हिंसायां यदि रागः स्यात् यज्ञः एव न चोदना ॥ 29॥
हिंसाविहाराः हि अलब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया ।
यजन्ते देवताः यज्ञैः पितृभूतपतीन् खलाः ॥ 30॥
स्वप्न् उपमं अमुं लोकं असन्तं श्रवणप्रियम् ।
आशिषः हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्ति अर्थान् यथा वणिक् ॥ 31॥
रजःसत्त्वतमोनिष्ठाः रजःसत्त्वतमोजुषः ।
उपासतः इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न तथा एव माम् ॥ 32॥
इष्ट्वा इह देवताः यज्ञैः गत्वा रंस्यामहे दिवि ।
तस्य अन्तः इह भूयास्मः महाशाला महाकुलाः ॥ 33॥
एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नॄणाम् ।
मानिनान् च अतिस्तब्धानां मद्वार्ता अपि न रोचते ॥ 34॥
वेदाः ब्रह्मात्मविषयाः त्रिकाण्डविषयाः इमे ।
परोक्षवादाः ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम् ॥ 35॥
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राण इन्द्रिय मनोमयम् ।
अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ 36॥
मया उपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणा अनन्तशक्तिना ।
भूतेषु घोषरूपेण बिसेषु ऊर्ण इव लक्ष्यते ॥ 37॥
यथा ऊर्णनाभिः हृदयात् ऊर्णां उद्वमते मुखात् ।
आकाशात् घोषवान् प्राणः मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ 38॥
छन्दोमयः अमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः ।
ओङ्कारात् व्यञ्जित स्पर्श स्वर उष्म अन्तस्थ भूषिताम् ॥
39॥
विचित्रभाषाविततां छन्दोभिः चतुर उत्तरैः ।
अनन्तपारां बृहतीं सृजति आक्षिपते स्वयम् ॥ 40॥
गायत्री उष्णिक् अनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिः एव च ।
त्रिष्टुप् जगती अतिच्छन्दः हि अत्यष्टि अतिजगत् विराट् ॥ 41॥
किं विधत्ते किं आचष्टे किं अनूद्य विकल्पयेत् ।
इति अस्याः हृदयं लोके न अन्यः मत् वेद कश्चन ॥42॥
मां विधत्ते अभिधत्ते मां विकल्प्य अपोह्यते तु अहम् ।
एतावान् सर्ववेदार्थः शब्दः आस्थाय मां भिदाम् ।
मायामात्रं अनूद्य अन्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ 43॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवद्द्धवसंवादे
वेदत्रयविभागनिरूपणं नाम एकविंशोऽध्यायः ॥ 21॥
अथ द्वाविंशः अध्यायः ।
उद्धवः उवाच ।
कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातानि ऋषिभिः प्रभो ।
नव एकादश पञ्च त्रीणि आत्थ त्वं इह शुश्रुम ॥ 1॥
केचित् षड्विंशतिं प्राहुः अपरे पञ्चविंशतिम् ।
सप्त एके नव षट् केचित् चत्वारि एकादश अपरे ।
केचित् सप्तदश प्राहुः षोडश एके त्रयोदश ॥ 2॥
एतावत् त्वं हि सङ्ख्यानां ऋषयः यत् विवक्षया ।
गायन्ति पृथक् आयुष्मन् इदं नः वक्तुं अर्हसि ॥ 3॥
श्रीभगवान् उवाच ।
युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणाः यथा ।
मायां मदीयां उद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ 4॥
न एतत् एवं यथा आत्थ त्वं यत् अहं वच्मि तत् तथा ।
एवं विवदतां हेतुं शक्तयः मे दुरत्ययाः ॥ 5॥
यासां व्यतिकरात् आसीत् विकल्पः वदतां पदम् ।
प्राप्ते शमदमे अपि एति वादस्तमनु शाम्यति ॥ 6॥
परस्परान् अनुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ ।
पौर्व अपर्य प्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुः विवक्षितम् ॥ 7॥
एकस्मिन् अपि दृश्यन्ते प्रविष्टानि इतराणि च ।
पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः ॥ 8॥
पौर्व अपर्यं अतः अमीषां प्रसङ्ख्यानं अभीप्सताम् ।
यथा विविक्तं यत् वक्त्रं गृह्णीमः युक्तिसम्भवात् ॥ 9॥
अनादि अविद्यायुक्तस्य पुरुषस्य आत्मवेदनम् ।
स्वतः न सम्भवात् अन्यः तत्त्वज्ञः ज्ञानदः भवेत् ॥ 10॥
पुरुष ईश्वरयोः अत्र न वैलक्षण्यं अणु अपि ।
तत् अन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेः गुणः ॥ 11॥
प्रकृतिः गुणसाम्यं वै प्रकृतेः न आत्मनः गुणाः ।
सत्त्वं रजः तमः इति स्थिति उत्पत्ति अन्तहेतवः ॥ 12॥
सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमः अज्ञानं इह उच्यते ।
गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रं एव च ॥ 13॥
पुरुषः प्रकृतिः व्यक्तं अहङ्कारः नभः अनिलः ।
ज्योतिः आपः क्षितिः इति तत्त्वानि उक्तानि मे नव ॥ 14॥
श्रोत्रं त्वक् दर्शनं घ्राणः जिह्वा इति ज्ञानशक्तयः ।
वाक् पाणि उपस्थ पायु अङ्घ्रिः कर्माण्यङ्ग उभयं मनः ॥ 15॥
शब्दः स्पर्शः रसः गन्धः रूपं च इति अर्थजातयः ।
गति उक्ति उत्सर्ग शिल्पानि कर्म आयतन सिद्धयः ॥ 16॥
सर्ग आदौ प्रकृतिः हि अस्य कार्य कारण रूपिणी ।
सत्त्व आदिभिः गुणैः धत्ते पुरुषः अव्यक्तः ईक्षते ॥ 17॥
व्यक्त आदयः विकुर्वाणाः धातवः पुरुष ईक्षया ।
लब्धवीर्याः सृजन्ति अण्डं संहताः प्रकृतेः बलात् ॥ 18॥
सप्त एव धातवः इति तत्र अर्थाः पञ्च खादयः ।
ज्ञानं आत्मा उभय आधारः ततः देह इन्द्रिय आसवः ॥ 19॥
षड् इति अत्र अपि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् ।
तैः युक्तः आत्मसम्भूतैः सृष्ट्वा इदं समुपाविशत् ॥ 20॥
चत्वारि एव इति तत्र अपि तेजः आपः अन्नं आत्मनः ।
जातानि तैः इदं जातं जन्म अवयविनः खलु ॥ 21॥
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्र इन्द्रियाणि च ।
पञ्चपञ्च एक मनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥ 22॥
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मा एव मनः उच्यते ।
भूतेन्द्रियाणि पञ्च एव मनः आत्मा त्रयोदशः ॥ 23॥
एकादशत्वः आत्मा असौ महाभूतेन्द्रियाणि च ।
अष्टौ प्रकृतयः च एव पुरुषः च नव इति अथ ॥ 24॥
इति नाना प्रसङ्ख्यानं तत्त्वानां ऋषिभिः कृतम् ।
सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्वात् विदुषां किं अशोभनम् ॥ 25॥
उद्धवः उवाच ।
प्रकृतिः पुरुषः च उभौ यदि अपि आत्मविलक्षणौ ।
अन्योन्य अपाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः ।
प्रकृतौ लक्ष्यते हि आत्मा प्रकृतिः च तथा आत्मनि ॥ 26॥
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि ।
छेत्तुं अर्हसि सर्वज्ञ वचोभिः नयनैपुणैः ॥ 27॥
त्वत्तः ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषः ते अत्र शक्तितः ।
त्वं एव हि आत्म मायाया गतिं वेत्थ न च अपरः ॥ 28॥
श्रीभगवान् उवाच ।
प्रकृतिः पुरुषः च इति विकल्पः पुरुषर्षभ ।
एषः वैकारिकः सर्गः गुणव्यतिकरात्मकः ॥ 29॥
मम अङ्ग माया गुणमयी अनेकधा
विकल्पबुद्धीः च गुणैः विधत्ते ।
वैकारिकः त्रिविधः अध्यात्मं एकम्
अथ अधिदैवं अधिभूतं अन्यत् ॥ 30॥
दृक् रूपं आर्कं वपुः अत्र रन्ध्रे
परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे ।
आत्मा यत् एषं अपरः यः आद्यः
स्वया अनुभूत्य अखिलसिद्धसिद्धिः ।
एवं त्वक् आदि श्रवणादि चक्षुः
जिह्व आदि नास आदि च चित्तयुक्तम् ॥ 31॥
यः असौ गुणक्षोभकृतौ विकारः
प्रधानमूलात् महतः प्रसूतः ।
अहं त्रिवृत् मोहविकल्पहेतुः
वैकारिकः तामसः ऐन्द्रियः च ॥ 32॥
आत्मापरिज्ञानमयः विवादः
हि अस्ति इति न अस्ति इति भिदार्थनिष्ठः ।
व्यर्थः अपि न एव उपरमेत पुंसां
मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ 33॥
उद्धवः उवाच ।
त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो ।
उच्च अवचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ 34॥
तत् मम आख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यं अनात्मभिः ।
न हि एतत् प्रायशः लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः ॥ 35॥
श्रीभगवान् उवाच ।
मनः कर्ममयं नृणां इन्द्रियैः पञ्चभिः युतम् ।
लोकात् लोकं प्रयाति अन्यः आत्मा तत् अनुवर्तते ॥ 36॥
ध्यायन् मनः अनुविषयान् दृष्टान् वा अनुश्रुतान् अथ ।
उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिः तत् अनुशाम्यति ॥ 37॥
विषय अभिनिवेशेन न आत्मानं यत् स्मरेत् पुनः ।
जन्तोः वै कस्यचित् हेतोः मृत्युः अत्यन्तविस्मृतिः ॥ 38॥
जन्म तु आत्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद ।
विषय स्वीकृतिं प्राहुः यथा स्वप्नमनोरथः ॥ 39॥
स्वप्नं मनोरथं च इत्थं प्राक्तनं न स्मरति असौ ।
तत्र पूर्वं इव आत्मानं अपूर्वं च अनुपश्यति ॥ 40॥
इन्द्रिय आयन सृष्ट्या इदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि ।
बहिः अन्तः भिदाहेतुः जनः असत् जनकृत् यथा ॥ 41॥
नित्यदा हि अङ्गः भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।
कालेन अल्क्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात् तत् न दृश्यते ॥ 42॥
यथा अर्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः ।
तथा एव सर्वभूतानां वयः अवस्था आदयः कृताः ॥ 43॥
सः अयं दीपः अर्चिषां यद्वत् स्रोतसां तत् इदं जलम् ।
सः अयं पुमान् इति नृणां मृषाः गीः धीः मृषा
आयुषाम् ॥ 44॥
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सः अपि अयं पुमान् ।
म्रियते वामरः भ्रान्त्या यथा अग्निः दारु संयुतः ॥ 45॥
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् ।
वयोमध्यं जरा मृत्युः इति अवस्थाः तनोः नव ॥ 46॥
एताः मनोरथमयीः हि अन्यस्य उच्चावचाः तनूः ।
गुणसङ्गात् उपादत्ते क्वचित् कश्चित् जहाति च ॥ 47॥
आत्मनः पितृपुत्राभ्यां अनुमेयौ भवाप्ययौ ।
न भवाप्ययवस्तूनां अभिज्ञः द्वयलक्षणः ॥ 48॥
तरोः बीजविपाकाभ्यां यः विद्वात् जन्मसंयमौ ।
तरोः विलक्षणः द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक् ॥ 49॥
प्रकृतेः एवं आत्मानं अविविच्य अबुधः पुमान् ।
तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते ॥ 50॥
सत्त्वसङ्गात् ऋषीन् देवान् रजसा असुरमानुषान् ।
तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितः याति कर्मभिः ॥ 51॥
नृत्यतः गायतः पश्यन् यथा एव अनुकरोति तान् ।
एवं बुद्धिगुणान् पश्यन् अनीहः अपि अनुकार्यते ॥ 52॥
यथा अम्भसा प्रचलता तरवः अपि चलाः इव ।
चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमति इव भूः ॥ 53॥
यथा मनोरथधियः विषयानुभवः मृषा ।
स्वप्नदृष्टाः च दाशार्ह तथा संसारः आत्मनः ॥ 54॥
अर्थे हि अविद्यमाने अपि संसृतिः न निवर्तते ।
ध्यायतः विषयान् अस्य स्वप्ने अनर्थ आगमः यथा ॥ 55॥
तस्मात् उद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयान् असत् इन्द्रियैः ।
आत्मा अग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ 56॥
क्षिप्तः अवमानितः असद्भिः प्रलब्धः असूयितः अथवा ।
ताडितः सन्निबद्धः वा वृत्त्या वा परिहापितः ॥ 57॥
निष्ठितः मूत्रितः बहुधा एवं प्रकम्पितः ।
श्रेयस्कामः कृच्छ्रगतः आत्मना आत्मानं उद्धरेत् ॥ 58॥
उद्धवः उवाच ।
यथा एवं अनुबुद्ध्येयं वद नः वदतां वर ।
सुदुःसहं इमं मन्यः आत्मनि असत् अतिक्रमम् ॥ 59॥
विदुषं अपि विश्वात्मन् प्रकृतिः हि बलीयसी ।
ऋते त्वत् धर्मनिरतान् शान्ताः ते चरणालयान् ॥ 60॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे
द्वाविंशोऽध्यायः ॥ 22॥
अथ त्रयोविंशः अध्यायः ।
बादरायणिः उवाच ।
सः एवं आशंसितः उद्धवेन
भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्यः ।
सभाजयन् बृत्यवचः मुकुन्दः
तं आबभाषे श्रवणीयवीर्यः ॥ 1॥
श्रीभगवान् उवाच ।
बर्हस्पत्य सः वै न अत्र साधुः वै दुर्जन् ईरितैः ।
दुरुक्तैः भिन्नं आत्मानं यः समाधातुं ईश्वरः ॥ 2॥
न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बाणैः सुमर्मगैः ।
यथा तुदन्ति मर्मस्थाः हि असतां परुषेषवः ॥ 3॥
कथयन्ति महत्पुण्यं इतिहासं इह उद्धव ।
तं अहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहितः ॥ 4॥
केनचित् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः ।
स्मरताः धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ 5॥
अवनिषु द्विजः कश्चित् आसीत् आढ्यतमः श्रिया ।
वार्तावृत्तिः कदर्यः तु कामी लुब्धः अतिकोपनः ॥ 6॥
ज्ञातयः अतिथयः तस्य वाङ्मात्रेण अपि न अर्चिताः ।
शून्य अवसथः आत्मा अपि काले कामैः अनर्चितः ॥ 7॥
दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः ।
दारा दुहितरः भृत्याः विषण्णाः न आचरन् प्रियम् ॥ 8॥
तस्य एवं यक्षवित्तस्य च्युतस्य उभयलोकतः ।
धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः ॥ 9॥
तत् अवध्यान विस्रस्त पुण्य स्कन्धस्य भूरिद ।
अर्थः अपि अगच्छन् निधनं बहु आयास परिश्रमः ॥ 10॥
ज्ञातयः जगृहुः किञ्चित् किञ्चित् अस्यवः उद्धव ।
दैवतः कालतः किञ्चित् ब्रह्मबन्धोः नृपार्थिवात् ॥ 11॥
सः एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः ।
उपेक्षितः च स्वजनैः चिन्तां आप दुरत्ययाम् ॥ 12॥
तस्य एवं ध्यायतः दीर्घं नष्टरायः तपस्विनः ।
खिद्यतः बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहान् अभूत् ॥ 13॥
सः च आह इदं अहो कष्टं वृथा आत्मा मे अनुतापितः ।
न धर्माय न कामाय यस्य अर्थ आयासः ईदृशः ॥ 14॥
प्रायेण अर्थाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन ।
इह च आत्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ 15॥
यशः यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्याः ये गुणिनां गुणाः ।
लोभः स्वल्पः अपि तान् हन्ति श्वित्रः रूपं इव इप्सितम् ॥ 16॥
अर्थस्य साधने सिद्धः उत्कर्षे रक्षणे व्यये ।
नाश उपभोगः आयासः त्रासः चिन्ता भ्रमः नृणाम् ॥ 17॥
स्तेयं हिंसा अनृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयः मदः ।
भेदः वैरं अविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ 18॥
एते पञ्चदशान् अर्थाः हि अर्थमूलाः मताः नृणाम् ।
तस्मात् अनर्थं अर्थाख्यं श्रेयः अर्थी दूरतः त्यजेत् ॥ 19॥
भिद्यन्ते भ्रातरः दाराः पितरः सुहृदः तथा ।
एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वे अरयः कृताः ॥ 20॥
अर्थेन अल्पीयसा हि एते संरब्धा दीप्तं अन्यवः ।
त्यजन्ति आशु स्पृधः घ्नन्ति सहसा उत्सृज्य सौहृदम् ॥
21॥
लब्ध्वा जन्म अमरप्रार्थ्यं मानुष्यं तत् द्विज अग्र्यताम् ।
तत् अनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्ति अशुभां गतिम् ॥
22॥
स्वर्ग अपवर्गयोः द्वारं प्राप्य लोकं इमं पुमान् ।
द्रविणे कः अनूषज्जेत मर्त्यः अनर्थस्य धामनि ॥ 23॥
देवर्षि पितृ भूतानि ज्ञातीन् बन्धून् च भागिनः ।
असंविभज्य च आत्मानं यक्षवित्तः पतति अधः ॥ 24॥
व्यर्थया अर्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयः बलम् ।
कुशलाः येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये ॥ 25॥
कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थया अर्थेहया असकृत् ।
कस्यचित् मायया नूनं लोकः अयं सुविमोहितः ॥ 26॥
किं धनैः धनदैः वा किं कामैः वा कामदैः उत ।
मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिः वा उत जन्मदैः ॥ 27॥
नूनं मे भगवान् तुष्टः सर्वदेवमयः हरिः ।
येन नीतः दशां एतां निर्वेदः च आत्मनः प्लवः ॥ 28॥
सः अहं कलौ अशेषेण शोषयिह्ह्ये अङ्गं आत्मनः ।
अप्रमत्तः अखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्धः आत्मनि ॥ 29॥
तत्र मां अनुमोदेरन् देवाः त्रिभुवनेश्वराः ।
मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत् ॥ 30॥
श्रीभगवान् उवाच ।
इति अभिप्रेत्य मनसा हि आवन्त्यः द्विजसत्तमः ।
उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तः भिक्षुः अभूत् मुनिः ॥ 31॥
सः चचार महीं एतां संयत आत्मेन्द्रिय अनिलः ।
भिक्षार्थं नगर ग्रामान् असङ्गः अलक्षितः अविशत् ॥ 32॥
तं वै प्रवयसं भिक्षुं अवधूतं असज्जनाः ।
दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्रः बह्वीभिः परिभूतिभिः ॥ 33॥
केचित् त्रिवेणुं जगृहुः एके पात्रं कमण्डलुम् ।
पीठं च एके अक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन ॥ 34॥
प्रदाय च पुनः तानि दर्शितानि आददुः मुनेः ।
अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित् तटे ॥ 35॥
मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्ति अस्य च मूर्धनि ।
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् ॥ 36॥
तर्जयन्ति अपरे वाग्भिः स्तेनः अयं इति वादिनः ।
बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचित् बध्यतां बध्यतां इति ॥ 37॥
क्षिपन्ति एके अवजानन्तः एषः धर्मध्वजः शठः ।
क्षीणवित्तः इमां वृत्तिं अग्रहीत् स्वजन उज्झितः ॥ 38॥
अहो एषः महासारः धृतिमान् गिरिः आडिव ।
मौनेन साधयति अर्थं बकवत् दृढनिश्चयः ॥ 39॥
इति एके विहसन्ति एनं एके दुर्वातयन्ति च ।
तं बबन्धुः निरुरुधुः यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ 40॥
एवं सः भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् ।
भोक्तव्यं आत्मनः दिष्टं प्राप्तं प्राप्तं अबुध्यत ॥ 41॥
परिभूतः इमां गाथां अगायत नराधमैः ।
पातयद्भिः स्वधर्मस्थः धृतिं आस्थाय सात्विकीम् ॥ 42॥
द्विजः उवाच ।
न अयं जनः मे सुखदुःखहेतुः
न देवतात्मा ग्रहकर्मकालाः ।
मनः परं कारणं आमनन्ति
संसारचक्रं परिवर्तयेत् यत् ॥ 43॥
मनः गुणान् वै सृजते बलीयः
ततः च कर्माणि विलक्षणानि ।
शुक्लानि कृष्णानि अथ लोहितानि
तेभ्यः सवर्णाः सृतयः भवन्ति ॥ 44॥
अनीहः आत्मा मनसा समीहता
हिरण्मयः मत्सखः उद्विचष्टे ।
मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान्
जुषन् निबद्धः गुणसङ्गतः असौ ॥ 45॥
दानं स्वधर्मः नियमः यमः च
श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि ।
सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः
परः हि योगः मनसः समाधि ॥ 46॥
समाहितं यस्य मनः प्रशान्तम्
दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम् ।
असंयतं यस्य मनः विनश्यत्
दानादिभिः चेत् अपरं किमेभिः ॥ 47॥
मनोवशे अन्ये हि अभवन् स्म देवाः
मनः च न अन्यस्य वशं समेति ।
भीष्मः हि देवः सहसः सहीयान्
युञ्ज्यात् वशे तं सः हि देवदेवः ॥ 48॥
तं दुर्जयं शत्रुं असह्यवेगं
मरुन्तुदं तत् न विजित्य केचित् ।
कुर्वन्ति असत् विग्रहं अत्र मर्त्यैः
मित्राणि उदासीन रिपून् विमूढाः ॥ 49॥
देहं मनोमात्रं इमं गृहीत्वा
मम अहं इति अन्ध धियः मनुष्याः ।
एषः अहं अन्यः अयं इति भ्रमेण
दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ 50॥
जनः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्
किं आत्मनः च अत्र ह भौमयोः तत् ।
जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भिः
तत् वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ 51॥
दुःखस्य हेतुः यदि देवताः तु
किं आत्मनः तत्र विकारयोः तत् ।
यत् अङ्गं अङ्गेन निहन्यते क्वचित्
क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे ॥ 52॥
आत्मा यदि स्यात् सुखदुःखहेतुः
किं अन्यतः तत्र निजस्वभावः ।
न हि आत्मनः अन्यत् यदि तत् मृषा स्यात्
क्रुध्येत कस्मात् न सुखं न दुःखम् ॥ 53॥
ग्रहाः निमित्तं सुखदुःखयोः चेत्
किं आत्मनः अजस्य जनस्य ते वै ।
ग्रहैः ग्रहस्य एव वदन्ति पीडाम्
क्रुध्येत कस्मै पुरुषः ततः अन्यः ॥ 54॥
कर्माः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्
किं आत्मनः तत् हि जडाजडत्वे ।
देहः तु अचित्पुरुषः अयं सुपर्णः
क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ 55॥
कालः तु हेतुः सुखदुःखयोः चेत्
किं आत्मनः तत्र तत् आत्मकः असौ ।
न अग्नेः हि तापः न हिमस्य तत् स्यात्
क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ 56॥
न केनचित् क्व अपि कथञ्चन अस्य
द्वन्द्व उपरागः परतः परस्य ।
यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यात्
एवं प्रबुद्धः न बिभेति भूतैः ॥ 57॥
एतां सः आस्थाय परात्मनिष्ठाम्
अध्यासितां पूर्वतमैः महर्षिभिः ।
अहं तरिष्यामि दुरन्तपारम्
तमः मुकुन्द अङ्घ्रिनिषेवया एव ॥ 58॥
श्रीभगवान् उवाच ।
निर्विद्य नष्टद्रविणः गतक्लमः
प्रव्रज्य गां पर्यटमानः इत्थम् ।
निराकृतः असद्भिः अपि स्वधर्मात्
अकम्पितः अमुं मुनिः आह गाथाम् ॥ 59॥
सुखदुःखप्रदः न अन्यः पुरुषस्य आत्मविभ्रमः ।
मित्र उदासीनरिपवः संसारः तमसः कृतः ॥ 60॥
तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया ।
मयि आवेशितया युक्तः एतावान् योगसङ्ग्रहः ॥ 61॥
यः एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः ।
धारयन् श्रावयन् श्रुण्वन् द्वन्द्वैः न एव अभिभूयते ॥ 62॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे
बिक्षुगीतनिरूपणं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ 23॥
अथ चतुर्विंशोऽध्याः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैः विनिश्चितम् ।
यत् विज्ञाय पुमान् सद्यः जह्यात् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ 1॥
आसीत् ज्ञानं अथः हि अर्थः एकं एव अविकल्पितम् ।
यदा विवेकनिपुणाः आदौ कृतयुगे अयुगे ॥ 2॥
तत् मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् ।
वाङ्मनः अगोचरं सत्यं द्विधा समभवत् बृहत् ॥ 3॥
तयोः एकतरः हि अर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।
ज्ञानं तु अन्यतरः भावः पुरुषः सः अभिधीयते ॥ 4॥
तमः रजः सत्त्वं इति प्रकृतेः अभवन् गुणाः ।
मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुष अनुमतेन च ॥ 5॥
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः ।
ततः विकुर्वतः जातः यः अहङ्कारः विमोहनः ॥ 6॥
वैकारिकः तैजसः च तामसः च इति अहं त्रिवृत् ।
तन्मात्र इन्द्रिय मनसां कारणं चित् अचित् मयः ॥ 7॥
अर्थः तन्मात्रिकात् जज्ञे तामसात् इन्द्रियाणि च ।
तैजसात् देवताः आसन् एकादश च वैकृतात् ॥ 8॥
मया सञ्चोदिताः भावाः सर्वे संहति अकारिणः ।
अण्डं उत्पादयामासुः मम आयतनं उत्तमम् ॥ 9॥
तस्मिन् अहं समभवं अण्डे सलिलसंस्थितौ ।
मम नाभ्यां अभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र च आत्मभूः ॥
10॥
सः असृजत् तपसा युक्तः रजसा मत् अनुग्रहात् ।
लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूः भुवः स्वः इति त्रिधा ॥ 11॥
देवानां ओकः आसीत् स्वः भूतानां च भुवः पदम् ।
मर्त्य आदीनां च भूः लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥
12॥
अधः असुराणां नागानां भूमेः ओकः असृजत् प्रभुः ।
त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुण आत्मनाम् ॥ 13॥
योगस्य तपसः च एव न्यासस्य गतयः अमलाः ।
महः जनः तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ 14॥
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तं इदं जगत् ।
गुणप्रवाहः एतस्मिन् उन्मज्जति निमज्जति ॥ 15॥
अणुः बृहत् कृशः स्थूलः यः यः भावः प्रसिध्यति ।
सर्वः अपि उभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ 16॥
यः तु यस्य आदिः अन्तः च सः वै मध्यं च तस्य सन् ।
विकारः व्यवहारार्थः यथा तैजस पार्थिवाः ॥ 17॥
यत् उपादाय पूर्वः तु भावः विकुरुते अपरम् ।
आदिः अन्तः यदा यस्य तत् सत्यं अभिधीयते ॥ 18॥
प्रकृतिः हि अस्य उपादानं आधारः पुरुषः परः ।
सतः अभिव्यञ्जकः कालः ब्रह्म तत् त्रितयं तु अहम् ॥ 19॥
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्व अपर्येण नित्यशः ।
महान् गुणविसर्ग अर्थः स्थिति अन्तः यावत् ईक्षणम् ॥ 20॥
विराट् मया आसाद्यमानः लोककल्पविकल्पकः ।
पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ 21॥
अन्ने प्रलीयते मर्त्यं अन्नं धानासु लीयते ।
धानाः भूमौ प्रलीयन्ते भूमिः गन्धे प्रलीयते ॥ 22॥
अप्सु प्रलीयन्ते गन्धः आपः च स्वगुणे रसे ।
लीयते ज्योतिषि रसः ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ 23॥
रूपं वायौ सः च स्पर्शे लीयते सः अपि च अम्बरे ।
अम्बरं शब्दतन्मात्रः इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ 24॥
योनिः वैकारिके सौम्य लीयते मनसि ईश्वरे ।
शब्दः भूतादिं अपि एति भूतादिः महति प्रभुः ॥ 25॥
सः लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः ।
ते अव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत्कले लीयते अव्यये ॥ 26॥
कालः मायामये जीवे जीवः आत्मनि मयि अजे ।
आत्मा केवलः आत्मस्थः विकल्प अपाय लक्षणः ॥ 27॥
एवं अन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिकः भ्रमः ।
मनसः हृदि तिष्ठेत व्योम्नि इव अर्क उदये तमः ॥ 28॥
एषः साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः ।
प्रतिलोम अनुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ 29॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
प्रकृतिपुरुषसाङ्ख्ययोगो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ 24॥
अथ पञ्चविंशोऽध्यायः ।
श्रीभगवानुवाच ।
गुणानां असमिश्राणां पुमान्येन यथा भवेत् ।
तन्मे पुरुषवर्य इअदं उपधारय शंसतः ॥ 1॥
समः दमः तितिक्षा ईक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः ।
तुष्टिः त्यागः अस्पृहा श्रद्धा ह्रीः दया आदिः स्वनिर्वृतिः ॥ 2॥
कामः ईहा मदः तृष्णा स्तम्भः आशीः भिदा सुखम् ।
मद उत्साहः यशः प्रीतिः हास्यं वीर्यं बल उद्यमः ॥ 3॥
क्रोधः लोभः अनृतं हिंसा याञ्चा दम्भः क्लमः कलिः ।
शोकमोहौ विषादार्ती निद्रा आशा भीः अनुद्यमः ॥ 4॥
सत्त्वस्य रजसः च एताः तमसः च अनुमूर्वशः ।
वृत्तयः वर्णितप्रायाः सन्निपातं अथः श्रुणु ॥ 5॥
सन्निपातः तु अहं इति मम इति उद्धव या मतिः ।
व्यवहारः सन्निपातः मनोमात्र इन्द्रियासुभिः ॥ 6॥
धर्मे च अर्थे च कामे च यदा असौ परिनिष्ठितः ।
गुणानां सन्निकर्षः अयं श्रद्धाः अतिधनावहः ॥ 7॥
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यः हि गृहाश्रमे ।
स्वधर्मे च अनुतिष्ठेत गुणानां समितिः हि सा ॥ 8॥
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तं अनुमीयात् शम आदिभिः ।
कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैः तमसा युतम् ॥ 9॥
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः ।
तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियं एव वा ॥ 10॥
यदा आशिषः आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः ।
तं रजःप्रकृतिं विद्यात् हिंसां आशास्य तामसम् ॥ 11॥
सत्त्वं रजः तमः इति गुणाः जीवस्य न एव मे ।
चित्तजा यैः तु भूतानां सज्जमानः निबध्यते ॥ 12॥
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् ।
तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञान आदिभिः पुमान् ॥ 13॥
यदा जयेत् तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम् ।
तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ 14॥
यदा जयेत् रजः सत्त्वं तमः मूढः लयं जडम् ।
युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसया आशया ॥ 15॥
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः ।
देहे अभयं मनोसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ 16॥
विकुर्वन् क्रियया च अधीर निर्वृतिः च चेतसाम् ।
गात्रास्वास्थ्यं मनः भ्रान्तं रजः एतैः निशामय ॥ 17॥
सीदत् चित्तं विलीयेत चेतसः ग्रहणे अक्षमम् ।
मनः नष्टं तमः ग्लानिः तमः तत् उपधारय ॥ 18॥
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलं एधते ।
असुराणां च रजसि तमसि उद्धव रक्षसाम् ॥ 19॥
सत्त्वात् जगरणं विद्यात् रजसा स्वप्नं आदिशेत् ।
प्रस्वापं तमसा जन्तोः तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ 20॥
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन आब्रह्मणः जनाः ।
तमसा अधः अधः आमुख्यात् रजसा अन्तरचारिणः ॥ 21॥
सत्त्वे प्रलीनाः स्वः यान्ति नरलोकं रजोलयाः ।
तमोलयाः तु निरयं यान्ति मां एव निर्गुणाः ॥ 22॥
मदर्पणं निष्फलं वा सात्विकं निजकर्म तत् ।
राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ 23॥
कैवल्यं सात्विकं ज्ञानं रजः वैकल्पिकं च यत् ।
प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ 24॥
वनं तु सात्विकः वासः ग्रामः राजसः उच्यते ।
तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतनं तु निर्गुणम् ॥ 25॥
सात्विकः कारकः असङ्गी रागान्धः राजसः स्मृतः ।
तामसः स्मृतिविभ्रष्टः निर्गुणः मदपाश्रयः ॥ 26॥
सात्त्विकी आध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी ।
तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ 27॥
पथ्यं पूतं अनायः तं आहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् ।
राजसं च इन्द्रियप्रेष्ठं तामसं च आर्तिद अशुचि ॥ 28॥
सात्त्विकं सुखं आत्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् ।
तामसं मोहदैनोत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ 29॥
द्रव्यं देशः फलं कालः ज्ञानं कर्म च कारकाः ।
श्रद्धा अवस्था आकृतिः निष्ठा त्रैगुण्यः सर्वः एव हि ॥
30॥
सर्वे गुणमयाः भावाः पुरुष अव्यक्त धिष्ठिताः ॥ 31॥
एताः संसृतयः पुंसः गुणकर्मनिबन्धनाः ।
येन इमे निर्जिताः सौम्य गुणाः जीवेन चित्तजाः ।
भक्तियोगेन मन्निष्ठः मद्भावाय प्रपद्यते ॥ 32॥
तस्मात् अहं इमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् ।
गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ॥ 33॥
निःसङ्गः मां भजेत् विद्वान् अप्रमत्तः जितेन्द्रियः ।
रजः तमः च अभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनिः ॥ 34॥
सत्त्वं च अभिजयेत् युक्तः नैरपेक्ष्येण शान्तधीः ।
सम्पद्यते गुणैः मुक्तः जीवः जीवं विहाय माम् ॥ 35॥
जीवः जीवविनिर्मुक्तः गुणैः च आशयसम्भवैः ।
मया एव ब्रह्मणा पूर्णः न बहिः न अन्तरः चरेत् ॥ 36॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
गुणनिर्गुणनिरूपणं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ 25॥
अथ षड्विंशोऽध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
मत् लक्षणं इमं कायं लब्ध्वा मद्धर्मः आस्थितः ।
आनन्दं परमात्मानं आत्मस्थं समुपैति माम् ॥1॥
गुणमय्याः जीवयोन्याः विमुक्तः ज्ञाननिष्ठया ।
गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेषु अवस्तुतः ।
वर्तमानः अपि न पुमान् युज्यते अवस्तुभिः गुणैः ॥ 2॥
सङ्गं न कुर्यात् असतां शिश्न उदर तृपां क्वचित् ।
तस्य अनुगतः तमसि अन्धे पतति अन्ध अनुगान्धवत् ॥ 3॥
ऐलः सम्राट् इमां गाथां अगायत बृहच्छ्रवाः ।
उर्वशी विरहात् मुह्यन् निर्विण्णः शोकसंयमे ॥ 4॥
त्यक्त्वा आत्मानं व्रजन्तीं तां नग्नः उन्मत्तवत् नृपः ।
विलपन् अन्वगात् जाये घोरे तिष्ठ इति विक्लवः ॥ 5॥
कामान् अतृप्तः अनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनीः ।
न वेद यान्तीः न अयान्तीः उर्वशी आकृष्टचेअतनः ॥ 6॥
ऐलः उवाच ।
अहो मे मोहविस्तारः कामकष्मलचेतसः ।
देव्याः गृहीतकण्ठस्य न आयुःखण्डाः इमे स्मृताः ॥ 7॥
न अहं वेद अभिनिर्मुक्तः सूर्यः वा अभ्युदितः अमुया ।
मुषितः वर्षपूगानां बत अहानि गतानि उत ॥ 8॥
अहो मे आत्मसम्मोहः येन आत्मा योषितां कृतः ।
क्रीडामृगः चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः ॥ 9॥
सपरिच्छदं आत्मानं हित्वा तृणं इव ईश्वरम् ।
यान्तीं स्त्रियं च अन्वगमं नग्नः उन्मत्तवत् रुदन् ॥ 10॥
कुतः तस्य अनुभावः स्यात् तेजः ईशत्वं एव वा ।
यः अन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडितः ॥ 11॥
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा ।
किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिः यस्य मनः हृतम् ॥ 12॥
स्वार्थस्य अकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डित मानिनम् ।
यः अहं ईश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिः गो खरवत् जितः ॥ 13॥
सेवतः वर्षपूगात् मे उर्वश्यः अधरासवम् ।
न तृप्यति आत्मभूः कामः वह्निः आहुतिभिः यथा ॥ 14॥
पुंश्चल्या अपहृतं चित्तं कोन्वन्यः मोचितुं प्रभुः ।
आत्मारामेश्वरं ऋते भगवन्तं अधोक्षजम् ॥ 15॥
बोधितस्य अपि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः ।
मनोगतः महामोहः न अपयाति अजितात्मनः ॥ 16॥
किं एतया नः अपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतसः ।
रज्जुस्वरूप अविदुषः यः अहं यत् अजितेन्द्रियः ॥ 17॥
क्व अयं मलोमसः कायः दौर्गन्धि आदि आत्मकः अशुचिः ।
क्व गुणाः सौमनस्य आद्याः हि अध्यासः अविद्यया कृतः ॥ 18॥
पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनः अग्नेः श्वगृध्रयोः ।
किं आत्मनः किं सुहृदां इति यः न अवसीयते ॥ 19॥
तस्मिन् कलेवरे अमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।
अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः ॥ 20॥
त्वङ् मांस रुधिर स्नायु मेदो मज्जा अस्थि संहतौ ।
विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियत् अन्तरम् ॥ 21॥
अथ अपि न उपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु च अर्थवित् ।
विषय इन्द्रिय संयोगात् मनः क्षुभ्यति न अन्यथा ॥ 22॥
अदृष्टात् अश्रुतात् भावात् न भावः उपजायते ।
असम्प्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः ॥ 23॥
तस्मात् सङ्गः न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु च इन्द्रियैः ।
विदुषां च अपि अविश्रब्धः षड्वर्गः किमु मादृशाम् ॥
24॥
श्रीभगवान् उवाच ।
एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः
सः उर्वशीलोकं अथः विहाय ।
आत्मानं आत्मनि अवगम्य मां वै
उपारमत् ज्ञानविधूतमोहः ॥ 25॥
ततः दुःसङ्गं उत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् ।
सन्तः एतस्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥ 26॥
सन्तः अनपेक्षाः मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।
निर्ममाः निरहङ्काराः निर्द्वन्द्वाः निष्परिग्रहाः ॥ 27॥
तेषु नित्यं महाभागः महाभागेषु मत्कथाः ।
सम्भवन्ति हिता नॄणां जुषतां प्रपुनन्ति अघम् ॥ 28॥
ताः ये श्रुण्वन्ति गायन्ति हि अनुमोदन्ति च अदृताः ।
मत्पराः श्रद्दधानाः च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ 29॥
भक्तिं लब्धवतः साधोः किं अन्यत् अवशिष्यते ।
मयि अनन्तगुणे ब्रह्मणि आनन्द अनुभव आत्मनि ॥ 30॥
यथा उपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् ।
शीतं भयं तमः अपि एति साधून् संसेवतः तथा ॥ 31॥
निमज्ज्य उन्मज्ज्यतां घोरे भवाब्धौ परम अयनम् ।
सन्तः ब्रह्मविदः शान्ताः नौः दृढ इव अप्सु मज्जताम् ॥ 32॥
अन्नं हि प्राणिनां प्राणः आर्तानां शरणं तु अहम् ।
धर्मः वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तः अर्वाक् बिभ्यतः अरणम् ॥
33॥
सन्तः दिशन्ति चक्षूंषि बहिः अर्कः समुत्थितः ।
देवताः बान्धवाः सन्तः सन्तः आत्मा अहं एव च ॥ 34॥
वैतसेनः ततः अपि एवं उर्वश्या लोकनिःस्पृहः ।
मुक्तसङ्गः महीं एतां आत्मारामः चचार ह ॥ 35॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
ऐलगीतं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ 26॥
अथ सप्तविंशोऽध्यायः ।
उद्धवः उवाच ।
क्रियायोगं समाचक्ष्व भवत् आराधनं प्रभो ।
यस्मात् त्वां ये यथा अर्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ ॥ 1॥
एतत् वदन्ति मुनयः मुहुः निःश्रेयसं नृणाम् ।
नारदः भगवान् व्यासः आचार्यः अङ्गिरसः सुतः ॥ 2॥
निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यत् आह भगवान् अजः ।
पुत्रेभ्यः भृगुमुख्येभ्यः देव्यै च भगवान् भवः ॥ 3॥
एतत् वै सर्ववर्णानां आश्रमाणां च सम्मतम् ।
श्रेयसां उत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ 4॥
एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।
भक्ताय च अनुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वर ईश्वर ॥ 5॥
श्रीभगवान् उवाच ।
नहि अन्तः अनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य च उद्धव ।
सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावत् अनुपूर्वशः ॥ 6॥
वैदिकः तान्त्रिकः मिश्रः इति मे त्रिविधः मखः ।
त्रयाणां ईप्सितेन एव विधिना मां समर्चयेत् ॥ 7॥
यदा स्वनिगमेन उक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।
यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तत् निबोध मे ॥ 8॥
अर्चायां स्थण्डिले अग्नौ वा सूर्ये वा अप्सु हृदि द्विजः ।
द्रव्येण भक्तियुक्तः अर्चेत् स्वगुरुं मां अमायया ॥ 9॥
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तः अङ्गशुद्धये ।
उभयैः अपि च स्नानं मन्त्रैः मृद्ग्रहणादिना ॥ 10॥
सन्ध्या उपास्ति आदि कर्माणि वेदेन अचोदितानि मे ।
पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीम् ॥ 11॥
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ।
मनोमयी मणिमयी प्रतिमा अष्टविधा स्मृता ॥ 12॥
चल अचल इति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।
उद्वास आवाहने न स्तः स्थिरायां उद्धव अर्चने ॥ 13॥
अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेत् द्वयम् ।
स्नपनं तु अविलेप्यायां अन्यत्र परिमार्जनम् ॥ 14॥
द्रव्यैः प्रसिद्ध्यैः मत् यागः प्रतिमादिषु अमायिनः ।
भक्तस्य च यथालब्धैः हृदि भावेन च एव हि ॥ 15॥
स्नान अलङ्करणं प्रेष्ठं अर्चायां एव तु उद्धव ।
स्थण्डिले तत्त्वविन्यासः वह्नौ आज्यप्लुतं हविः ॥ 16॥
सूर्ये च अभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिल आदिभिः ।
श्रद्धया उपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वारि अपि ॥ 17॥
भूर्यपि अभक्त उपहृतं न मे तोषाय कल्पते ।
गन्धः धूपः सुमनसः दीपः अन्न आद्य च किं पुनः ॥ 18॥
शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राक् दर्भैः कल्पित आसनः ।
आसीनः प्राक् उदक् वा अर्चेत् अर्चायां अथ सम्मुखः ॥ 19॥
कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् ।
कलशं प्रोक्षणीयं च यथावत् उपसाधयेत् ॥ 20॥
तत् अद्भिः देवयजनं द्रव्याणि आत्मानं एव च ।
प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीणि अद्भिः तैः तैः द्रव्यैः च साधयेत् ॥ 21॥
पाद्य अर्घ आचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः ।
हृदा शीर्ष्णा अथ शिखया गायत्र्या च अभिमन्त्रयेत् ॥
22॥
पिण्डे वायु अग्नि संशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।
अण्वीं जीवकलां ध्यायेत् नाद अन्ते सिद्धभाविताम् ॥ 23॥
तया आत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः ।
आवाह्य अर्च आदिषु स्थाप्य न्यस्त अङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥
24॥
पाद्य उपस्पर्श अर्हण आदीन् उपचारान् प्रकल्पयेत् ।
धर्मादिभिः च नवभिः कल्पयित्वा आसनं मम ॥ 25॥
पद्मं अष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसर उज्ज्वलम् ।
उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तु उभयसिद्धये ॥ 26॥
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुः हलान् ।
मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं च अनुपूजयेत् ॥ 27॥
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डं एव च ।
महाबलं बलं च एव कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥ 28॥
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।
स्वे स्वे स्थाने तु अभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षण आदिभिः ॥ 29॥
चन्दन उशीर कर्पूर कुङ्कुम अगरु वासितैः ।
सलिलैः स्नापयेत् मन्त्रैः नित्यदा विभवे सति ॥ 30॥
स्वर्णघर्म अनुवाकेन महापुरुषविद्यया ।
पौरुषेण अपि सूक्तेन सामभीः राजनादिभिः ॥ 31॥
वस्त्र उपवीत आभरण पत्र स्रक् गन्ध लेपनैः ।
अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तः मां यथा उचितम् ॥ 32॥
पाद्यं आचमनीयं च गन्धं सुमनसः अक्षतान् ।
धूप दीप उपहार्याणि दद्यात् मे श्रद्धया अर्चकः ॥ 33॥
गुडपायससर्पींषि शष्कुलि आपूप मोदकान् ।
संयाव दधि सूपां च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ 34॥
अभ्यङ्ग उन्मर्दन आदर्श दन्तधौ अभिषेचनम् ।
अन्नद्य गीत नृत्यादि पर्वणि स्युः उतान्वहम् ॥ 35॥
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।
अग्निं आधाय परितः समूहेत् पाणिना उदितम् ॥ 36॥
परिस्तीर्य अथ पर्युक्षेत् अन्वाधाय यथाविधि ।
प्रोक्षण्या आसाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ 37॥
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।
लसत् चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ 38॥
स्फुरत् किरीट कटक कटिसूत्रवर अङ्गदम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ 39॥
ध्यायन् अभ्यर्च्य दारूणि हविषा अभिघृतानि च ।
प्रास्य आज्यभागौ आघारौ दत्त्वा च आज्यप्लुतं हविः ॥ 40॥
जुहुयात् मूलमन्त्रेण षोडशर्च अवदानतः ।
धर्मादिभ्यः यथान्यायं मन्त्रैः स्विष्टिकृतं बुधः ॥ 41॥
अभ्यर्च्य अथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यः बलिं हरेत् ।
मूलमन्त्रं जपेत् ब्रह्म स्मरन् नारायण आत्मकम् ॥ 42॥
दत्त्वा आचमनं उच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।
मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यं अथ अर्हयेत् ॥ 42॥
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माणि अभिनयन् मम ।
मत्कथाः श्रावयन् श्रुण्वन् मुहूर्तं क्षणिकः भवेत् ॥ 44।
स्तवैः उच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्रकृतैः अपि ।
स्तुत्वा प्रसीद भगवन् इति वन्देत दण्डवत् ॥ 45॥
शिरः मत् पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।
प्रपन्नं पाहि मां ईश भीतं मृत्युग्रह अर्णवात् ॥ 46॥
इति शेषां मया दत्तां शिरसि आधाय सादरम् ।
उद्वासयेत् चेत् उद्वास्यं ज्योतिः ज्योतिषि तत् पुनः ॥ 47॥
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र च अर्चयेत् ।
सर्वभूतेषु आत्मनि च सर्व आत्मा अहं अवस्थितः ॥ 48॥
एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतान्त्रिकैः ।
अर्चन् उभयतः सिद्धिं मत्तः विन्दति अभीप्सिताम् ॥ 49॥
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेत् दृढम् ।
पुष्प उद्यानानि रम्याणि पूजा यात्रा उत्सव आश्रितान् ॥ 50॥
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वसु अथ अन्वहम् ।
क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत् सार्ष्टितां इयात् ॥ 51॥
प्रतिष्ठया सार्वभौमंसद्मना भुवनत्रयम् ।
पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिः मत् साम्यतां इयात् ॥ 52॥
मां एव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।
भक्तियोगं सः लभते एवं यः पूजयेत माम् ॥ 53॥
यः स्वदत्तां परैः दत्तं हरेत सुरविप्रयोः ।
वृत्तिं सः जायते विड्भुक् वर्षाणां अयुतायुतम् ॥ 54॥
कर्तुः च सारथेः हेतोः अनुमोदितुः एव च ।
कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयः भूयसि तत्फलम् ॥ 55॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
सप्तविंशोऽध्यायः ॥ 27॥
अथ अष्टविंशः अध्यायः ।
श्रीभगवान् उवाच ।
परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेत् न गर्हयेत् ।
विश्वं एकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ 1॥
परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।
सः आशु भ्रश्यते स्वार्थात् असत्य अभिनिवेशतः ॥ 2॥
तैजसे निद्रया आपन्ने पिण्डस्थः नष्टचेतनः ।
मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वत् नानार्थदृक् पुमान् ॥ 3॥
किं भद्रं किं अभद्रं वा द्वैतस्य अवस्तुनः कियत् ।
वाचा उदितं तत् अनृतं मनसा ध्यातं एव च ॥ 4॥
छायाप्रत्याह्वयाभासा हि असन्तः अपि अर्थकारिणः ।
एवं देहादयः भावाः यच्छन्ति आमृत्युतः भयम् ॥ 5॥
आत्मा एव तत् इदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः ।
त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरति ईश्वरः ॥ 6॥
तस्मात् नहि आत्मनः अन्यस्मात् अन्यः भावः निरूपितः ।
निरूपितेयं त्रिविधा निर्मूला भातिः आत्मनि ।
इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ 7॥
एतत् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।
न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ 8॥
प्रत्यक्षेण अनुमानेन निगमेन आत्मसंविदा ।
आदि अन्तवत् असत् ज्ञात्वा निःसङ्गः विचरेत् इह ॥ 9॥
उद्धवः उवाच ।
न एव आत्मनः न देहस्य संसृतिः द्रष्टृदृश्ययोः ।
अनात्मस्वदृशोः ईश कस्य स्यात् उपलभ्यते ॥ 10॥
आत्मा अव्ययः अगुणः शुद्धः स्वयञ्ज्योतिः अनावृतः ।
अग्निवत् दारुवत् देहः कस्य इह संसृतिः ॥ 11॥
श्रीभगवान् उवाच ।
यावत् देह इन्द्रिय प्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणम् ।
संसारः फलवान् तावत् अपार्थः अपि अविवेकिनः ॥ 12॥
अर्थे हि अविद्यमाने अपि संसृतिः न निवर्तते ।
ध्यायतः विषयान् अस्य स्वप्ने अनर्थ आगमः यथा ॥ 13॥
यथा हि अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापः बहु अनर्थभृत् ।
सः एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ 14॥
शोक हर्ष भय क्रोध लोभ मोह स्पृहादयः ।
अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्म मृत्युः च न आत्मनः ॥ 15॥
देह इन्द्रिय प्राण मनः अभिमानः
जीवः अन्तरात्मा गुणकर्म मूर्तिः ।
सूत्रं महान् इति उरुधा इव गीतः
संसारः आधावति कालतन्त्रः ॥ 16॥
अमूलं एतत् बहुरूप रूपितं
मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।
ज्ञानासिना उपासनया शितेन
छित्त्वा मुनिः गां विचरति अतृष्णः ॥ 17॥
ज्ञानं विवेकः निगमः तपः च
प्रत्यक्षं ऐतिह्यं अथ अनुमानम् ।
आदि अन्तयोः अस्य यत् एव केवलम्
कालः च हेतुः च तत् एव मध्ये ॥ 18॥
यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्
पश्चात् च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।
तत् एव मध्ये व्यवहार्यमाणम्
नानापदेशैः अहं अस्य तद्वत् ॥ 19॥
विज्ञानं एतत् त्रियवस्तं अङ्ग
गुणत्रयं कारण कार्य कर्तृ ।
समन्वयेन व्यतिरेकतः च
येन एव तुर्येण तत् एव सत्यम् ॥ 20॥
न यत् पुरस्तात् उत यत् न पश्चात्
मध्ये च तत् न व्यपदेशमात्रम् ।
भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यत्
तत् एव तत् स्यात् इति मे मनीषा ॥ 21॥
अविद्यमानः अपि अवभासते यः
वैकारिकः राजससर्गः एषः ।
ब्रह्म स्वयञ्ज्योतिः अतः विभाति
ब्रह्म इन्द्रिय अर्थ आत्म विकार चित्रम् ॥ 22॥
एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः
परापवादेन विशारदेन ।
छित्त्वा आत्मसन्देहं उपारमेत
स्वानन्दतुष्टः अखिल कामुकेभ्यः ॥ 23॥
न आत्मा वपुः पार्थिवं इन्द्रियाणि
देवाः हि असुः वायुजलं हुताशः ।
मनः अन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वम्
अहङ्कृतिः खं क्षितिः अर्थसाम्यम् ॥ 24॥
समाहितैः कः करणैः गुणात्मभिः
गुणः भवेत् मत्सुविविक्तधाम्नः ।
विक्षिप्यमाणैः उत किं न दूषणम्
घनैः उपेतैः विगतैः रवेः किम् ॥ 25॥
यथा नभः वायु अनल अम्बु भू गुणैः
गतागतैः वर्तुगुणैः न सज्जते ।
तथा अक्षरं सत्त्व रजः तमः मलैः
अहम्मतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥ 26॥
तथापि सङ्गः परिवर्जनीयः
गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।
मद्भक्तियोगेन दृढेन यावत्
रजः निरस्येत मनःकषायः ॥ 27॥
यथा आमयः असाधु चिकित्सितः नृणाम्
पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् ।
एवं मनः अपक्व कषय कर्म
कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ 28॥
कुयोगिनः ये विहित अन्तरायैः
मनुष्यभूतैः त्रिदश उपसृष्टैः ।
ते प्राक्तन अभ्यासबलेन भूयः
युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ 29॥
करोति कर्म क्रियते च जन्तुः
केनापि असौ चोदितः आनिपातात् ।
न तत्र विद्वान्प्रकृतौ स्थितः अपि
निवृत्त तृष्णः स्वसुख अनुभूत्या ॥ 30॥
तिष्ठन्तं आसीनं उत व्रजन्तम्
शयानं उक्षन्तं अदन्तं अन्नम् ।
स्वभावं अन्यत् किं अपि इहमानम्
आत्मानं आत्मस्थमतिः न वेद ॥ 31॥
यदि स्म पश्यति असत् इन्द्रिय अथ
नाना अनुमानेन विरुद्धं अन्यत् ।
न मन्यते वस्तुतया मनीषी
स्वाप्नं यथा उत्थाय तिरोदधानम् ॥ 32॥
पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रम्
अज्ञानं आत्मनि अविविक्तं अङ्ग ।
निवर्तते तत् पुनः ईक्षया एव
न गृह्यते न अपि विसृज्य आत्मा ॥ 33॥
यथा हि भानोः उदयः नृचक्षुषाम्
तमः निहन्यात् न तु सद्विधत्ते ।
एवं समीक्षा निपुणा सती मे
हन्यात् तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥ 34॥
एषः स्वयञ्ज्योतिः अजः अप्रमेयः
महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।
एकः अद्वितीयः वचसां विरामे
येन ईशिता वाक् असवः चरन्ति ॥ 35॥
एतावान् आत्मसम्मोहः यत् विकल्पः तु केवले ।
आत्मन् नृते स्वमात्मानं अवलम्बः न यस्य हि ॥36॥
यत् नाम आकृतिभिः ग्राह्यं पञ्चवर्णं अबाधितम् ।
व्यर्थेन अपि अर्थवादः अयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ 37॥
योगिनः अपक्वयोगस्य युञ्जतः कायः उत्थितैः ।
उपसर्गैः विहन्येत तत्र अयं विहितः विधिः ॥ 38॥
योगधारणया कांश्चित् आसनैः धारण अन्वितैः ।
तपोमन्त्रौषधैः कांश्चित् उपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ 39॥
कांश्चित् मम अनुध्यानेन नामसङ्कीर्तन आदिभिः ।
योगेश्वर अनुवृत्त्या वा हन्यात् अशुभदान् शनैः ॥ 40॥
केचित् देहं इमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् ।
विधाय विविध उपायैः अथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ 41॥
न हि तत् कुशलात् दृत्यं तत् आयासः हि अपार्थकः ।
अन्तवत्त्वात् शरीरस्य फलस्य इव वनस्पतेः ॥ 42॥
योगं निषेवतः नित्यं कायः चेत् कल्पतां इयात् ।
तत् श्रद्दध्यात् न मतिमान् योगं उत्सृज्य मत्परः ॥ 43॥
योगचर्यां इमां योगी विचरन् मत् व्यपाश्रयः ।
न अन्तरायैः विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥ 44॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे
परमार्थनिर्णयो नाम अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ 28॥
अथ एकोनत्रिंशः अध्यायः ।
सुदुस्तरां इमां मन्ये योगचर्यां अनात्मनः ।
यथा अञ्जसा पुमान् सिह्येत् तत् मे ब्रूहि अञ्जसा अच्युत ॥ 1॥
प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तः योगिनः मनः ।
विषीदन्ति असमाधानात् मनोनिग्रहकर्शिताः ॥ 2॥
अथ अतः आनन्ददुघं पदाम्बुजम्
हंसाः श्रयेरन् अरविन्दलोचन ।
सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिः
त्वत् मायया अमी विहताः न मानिनः ॥ 3॥
किं चित्रं अच्युत तव एतत् अशेषबन्धः
दासेषु अनन्यशरणेषु यत् आत्म सात्त्वम् ।
यः अरोचयत्सह मृगैः स्वयं ईश्वराणाम्
श्रीमत् किरीट तट पीडित पाद पीठः ॥ 4॥
तं त्वा अखिल आत्मदयित ईश्वरं आश्रितानाम्
सर्व अर्थदं स्वकृतवित् विसृजेत कः नु ।
कः वा भजेत् किं अपि विस्मृतये अनु भूत्यै
किं वा भवेत् न तव पादरजोजुषां नः ॥ 5॥
न एव उपयन्ति अपचितिं कवयः तव ईश
ब्रह्मायुषा अपि कृतं ऋधमुदः स्मरन्तः ।
यः अन्तर्बहिः तनुभृतां अशुभं विधुन्वन्
आचार्यचैत्यवपुषा स्वगतं व्यनक्ति ॥ 6॥
श्रीशुकः उवाच ।
इति उद्धवेन अति अनुरक्त चेतसा
पृष्टः जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।
गृहीत मूर्तित्रयः ईश्वर ईश्वरः
जगाद सप्रेम मनोहरस्मितः ॥ 7॥
श्रीभगवान् उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलाम् ।
यान् श्रद्धया आचरन् मर्त्यः मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ 8॥
कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ।
मयि अर्पित मनः चित्तः मत् धर्म आत्ममनोरतिः ॥ 9॥
देशान् पुण्यान् आश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् ।
देव आसुर मनुष्येषु मद्भक्त आचरितानि च ॥ 10॥
पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रा महोत्सवान् ।
कारयेत् गीतनृत्य आद्यैः महाराज विभूतिभिः ॥ 11॥
मां एव सर्वभूतेषु बहिः अन्तः अपावृतम् ।
ईक्षेत आत्मनि च आत्मानं यथा खं अमल आशयः ॥ 12॥
इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते ।
सभाजयन् मन्यमानः ज्ञानं केवलं आश्रितः ॥ 13॥
ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्ये अर्के स्फुलिङ्गके ।
अक्रूरे क्रूरके च एव समदृक् पण्डितः मतः ॥ 14॥
नरेषु अभीक्ष्णं मद्भावं पुंसः भावयतः अचिरात् ।
स्पर्धा असूया तिरस्काराः साहङ्काराः वियन्ति हि ॥ 15॥
विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् ।
प्रणमेत् दण्डवत् भूमौ आश्व चाण्डाल गो खरम् ॥ 16॥
यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावः न उपजायते ।
तावत् एवं उपासीत वाङ् मन काय वृत्तिभिः ॥ 17॥
सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्यया आत्म मनीषया ।
परिपश्यन् उपरमेत् सर्वतः मुक्त संशयः ॥ 18॥
अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनः मतः मम ।
मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥ 19॥
न हि अङ्ग उपक्रमे ध्वंसः मद्धर्मस्य उद्धव अणु अपि ।
मया व्यवसितः सम्यक् निर्गुणत्वात् अनाशिषः ॥ 20॥
यः यः मयि परे धर्मः कल्प्यते निष्फलाय चेत् ।
तत् आयासः निरर्थः स्यात् भयादेः इव सत्त्म ॥ 21॥
एषा बुद्धिमतां बुद्धिः मनीषा च मनीषिणाम् ।
यत् सत्यं अनृतेन इह मर्त्येन आप्नोति मा अमृतम् ॥ 22॥
एष ते अभिहितः कृत्स्नः ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः ।
समासव्यासविधिना देवानां अपि दुर्गमः ॥ 23॥
अभीक्ष्णशः ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् ।
एतत् विज्ञाय मुच्येत पुरुषः नष्टसंशयः ॥ 24॥
सुविविक्तं तव प्रश्नं मया एतत् अपि धारयेत् ।
सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्म अधिगच्छति ॥ 25॥
यः एतत् मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् ।
तस्य अहं ब्रह्मदायस्य ददामि आत्मानं आत्मना ॥ 26॥
यः एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।
सः पूयेत अहः अहः मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ 27॥
यः एतत् श्रद्धया नित्यं अव्यग्रः श्रुणुयात् नरः ।
मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिः न सः बध्यते ॥ 28॥
अपि उद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् ।
अपि ते विगतः मोहः शोकः च असौ मनोभवः ॥ 29॥
न एतत् त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।
अशुश्रूषोः अभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ 30॥
एतैः दोषैः विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।
साधवे शुचये ब्रूयात् भक्तिः स्यात् शूद्र योषिताम् ॥ 31॥
न एतत् विज्ञाय जिज्ञासोः ज्ञातव्यं अवशिष्यते ।
पीत्वा पीयूषं अमृतं पातव्यं न अवशिष्यते ॥ 32॥
ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।
यावान् अर्थः नृणां तात तावान् ते अहं चतुर्विधः ॥ 33॥
मर्त्यः यदा त्यक्त समस्तकर्मा
निवेदितात्मा विचिकीर्षितः मे ।
तदा अमृतत्वं प्रतिपद्यमानः
मया आत्मभूयाय च कल्पते वै ॥ 34॥
श्रीशुकः उवाच ।
सः एवं आदर्शित योगमार्गः
तदा उत्तम श्लोकवचः निशम्य ।
बद्ध अञ्जलिः प्रीति उपरुद्ध कण्ठः
न किञ्चित् ऊचेः अश्रु परिप्लुत अक्षः ॥ 35॥
विष्टभ्य चित्तं प्रणय अवघूर्णम्
धैर्येण राजन् बहु मन्यमानः ।
कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरम्
शीर्ष्णा स्पृशन् तत् चरण अरविन्दम् ॥ 36॥
उद्धवः उवाच ।
विद्रावितः मोह महा अन्धकारः
यः आश्रितः मे तव सन्निधानात् ।
विभावसोः किं नु समीपगस्य
शीतं तमः भीः प्रभवन्ति अज अद्य ॥ 37॥
प्रत्यर्पितः मे भवता अनुकम्पिना
भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।
हित्वा कृतज्ञः तव पादमूलम्
कः अन्यत् समीयात् शरणं त्वदीयम् ॥ 38॥
वृक्णः च मे सुदृढः स्नेहपाशः
दाशार्ह वृष्णि अन्धक सात्वतेषु ।
प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया
स्वमायया हि आत्म सुबोध हेतिना ॥ 39॥
नमः अस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नं अनुशाधि माम् ।
यथा त्वत् चरण अम्भोजे रतिः स्यात् अनपायिनी ॥ 40॥
श्रीभगवान् उवाच ।
गच्छ उद्धव मया आदिष्टः बदरि आख्यं मम आश्रमम् ।
तत्र मत् पाद तीर्थोदे स्नान उपस्पर्शनैः शुचिः ॥ 41॥
ईक्षया अलकनन्दाया विधूत अशेष कल्मषः ।
वसानः वल्कलानि अङ्ग वन्यभुक् सुख निःस्पृहः ॥ 42॥
तितिक्षौः द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः ।
शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ 43॥
मत्तः अनुशिक्षितं यत् ते विविक्तमनुभावयन् ।
मयि आवेशित वाक् चित्तः मद्धर्म निरतः भव ।
अतिव्रज्य गतीः तिस्रः मां एष्यसि ततः परम् ॥ 44॥
श्रीशुकः उवाच ।
सः एवं उक्तः हरिमेधसा उद्धवः
प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।
शिरः निधाय अश्रुकलाभिः आर्द्रधीः
न्यषिञ्चत् अद्वन्द्वपरः अपि उपक्रमे ॥ 45॥
सुदुस्त्यज स्नेह वियोग कातरः
न शक्नुवन् तं परिहातुं आतुरः ।
कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके
बिभ्रन् नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥ 46॥
ततः तं अन्तर्हृदि सन्निवेश्य
गतः महाभागवतः विशालाम् ।
यथा उपदिष्टां जगत् एकबन्धुना
ततः समास्थाय हरेः अगात् गतिम् ॥ 47॥
यः एअतत् आनन्द समुद्र सम्भृतम्
ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् ।
कृष्णेण योगेश्वर सेविताङ्घ्रिणा
सच्छ्रद्धया आसेव्य जगत् विमुच्यते ॥ 48॥
भवभय अपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारम्
निगमकृत् उपजहे भृङ्गवत् वेदसारम् ।
अमृतं उदधितः च अपाययत् भृत्यवर्गान्
पुरुषं ऋषभं आद्यं कृष्णसञ्ज्ञं नतः अस्मि ॥ 49॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे
परमार्थप्राप्तिसुगमोपायकथनोद्धवबदरिकाश्रमप्रवेशो
नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ 29॥
अथ त्रिंशः अध्यायः ।
राजा उवाच ।
ततः महाभागवते उद्धवे निर्गते वनम् ।
द्वारवत्यां किं अकरोत् भगवान् भूतभावनः ॥ 1॥
ब्रह्मशाप उपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।
प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं सः कथं अत्यजत् ॥ 2॥
प्रत्याक्रष्टुं नयनं अबला यत्र लग्नं न शेकुः
कर्णाविष्टं न सरति ततः यत् सतां आत्मलग्नम् ।
यत् श्रीः वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनाम्
दृष्ट्वा जिष्णोः युधि रथगतं यत् च तत् साम्यम्
ईयुः ॥ 3॥
ऋषिः उवाच ।
दिवि भुवि अन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् ।
दृष्ट्वा आसीनान् सुधर्मायां कृष्णः प्राह यदून् इदम् ॥ 4॥
श्रीभगवान् उवाच ।
एते घोराः महोत्पाताः द्वार्वत्यां यमकेतवः ।
मुहूर्तं अपि न स्थेयं अत्र नः यदुपुङ्गवाः ॥ 5॥
स्त्रियः बालाः च वृद्धाः च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वितः ।
वयं प्रभासं यास्यामः यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ 6॥
तत्र अभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः ।
देवताः पूजयिष्यामः स्नपन आलेपन अर्हणैः ॥7॥
ब्राह्मणान् तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् ।
गो भू हिरण्य वासोभिः गज अश्वरथ वेश्मभिः ॥ 8॥
विधिः एषः हि अरिष्टघ्नः मङ्गल आयनं उत्तमम् ।
देव द्विज गवां पूजा भूतेषु परमः भवः ॥ 9॥
इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धाः मधुद्विषः ।
तथा इति नौभिः उत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः ॥ 10॥
तस्मिन् भगवता आदिष्टं यदुदेवेन यादवा ।
चक्रुः परभया भक्त्या सर्वश्रेय उपबृंहितम् ॥ 11॥
ततः तस्मिन् महापानं पपुः मैरेयकं मधु ।
दिष्ट विभ्रंशित धियः यत् द्रवैः भ्रश्यते मतिः ॥ 12॥
महापान अभिमत्तानां वीराणां दृप्तचेतसाम् ।
कृष्णमाया विमूढानां सङ्घर्षः सुमहान् अभूत् ॥ 13॥
युयुधुः क्रोधसंरब्धा वेलायां आततायिनः ।
धनुभिः असिभिः मल्लैः गदाभिः तां अरर्ष्टिभिः ॥ 14॥
पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः
खर उष्ट्र गोभिः महिषैः नरैः अपि ।
मिथः समेत्य अश्वतरैः सुदुर्मदा
न्यहन् शरर्दद्भिः इव द्विपा वने ॥ 15॥
प्रद्युम्न साम्बौ युधि रूढमत्सरौ
अक्रूर भोजौ अनिरुद्ध सात्यकी ।
सुभद्र सङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ
गदौ सुमित्रा सुरथौ समीयतुः ॥ 16॥
अन्ये च ये वै निशठ उल्मुक आदयः
सहस्रजित् शतजित् भानु मुख्याः ।
अन्योन्यं आसाद्य मदान्धकारिता
जघ्नुः मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ 17॥
दाशार्ह वृष्णि अन्धक भोज सात्वता
मधु अर्बुदा माथुरशूरसेनाः ।
विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयः च
मिथः ततः ते अथ विसृज्य सौहृदम् ॥ 18॥
पुत्राः अयुध्यन् पितृभिः भ्रातृभिः च
स्वस्त्रीय दौहित्र पितृव्यमातुलैः ।
मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भिः
ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातयः एव मूढाः ॥ 19॥
शरेषु क्षीयमाणेषु भज्यमानेषु धन्वसु ।
शस्त्रेषु क्षीयमाणेषु मुष्टिभिः जह्रुः एरकाः ॥ 20॥
ताः वज्रकल्पाः हि अभवन् परिघाः मुष्टिनाः भृताः ।
जघ्नुः द्विषः तैः कृष्णेन वार्यमाणाः तु तं च ते ॥ 21॥
प्रत्यनीकं मन्यमानाः बलभद्रं च मोहिताः ।
हन्तुं कृतधियः राजन् आपन्नाः आततायिनः ॥ 22॥
अथ तौ अपि सङ्क्रुद्धौ उद्यम्य कुरुनन्दन ।
एरका मुष्टि परिघौ जरन्तौ जघ्नतुः युधि ॥ 23॥
ब्रह्मशाप उपसृष्टानां कृष्णमायावृत आत्मनाम् ।
स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवः अग्निः यथा वनम् ॥ 24॥
एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः ।
अवतारितः भुवः भारः इति मेने अवशेषितः ॥ 25॥
रामः समुद्रवेलायां योगं आस्थाय पौरुषम् ।
तत् त्याज लोकं मानुष्यं संयोज्य आत्मानं आत्मनि ॥ 26॥
रामनिर्याणं आलोक्य भगवान् देवकीसुतः ।
निषसाद धरोपस्थे तूष्णीं आसाद्य पिप्पलम् ॥ 27॥
बिभ्रत् चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया ।
दिशः वितिमाराः कुर्वन् विधूमः इव पावकः ॥ 28॥
श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्त हाटक वर्चसम् ।
कौशेय अम्बर युग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ 29॥
सुन्दर स्मित वक्त्र अब्जं नील कुन्तल मण्डितम् ।
पुण्डरीक अभिरामाक्षं स्फुरन् मकर कुण्डलम् ॥ 30॥
कटिसूत्र ब्रह्मसूत्र किरीट कटक अङ्गदैः ।
हार नूपुर मुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम् ॥ 31॥
वनमाला परीताङ्गं मूर्तिमद्भिः निज आयुधैः ।
कृत्वा उरौ दक्षिणे पादं आसीनं पङ्कज अरुणम् ॥ 32॥
मुसलौ अशेषायः खण्डकृतेषुः लुब्धकः जराः ।
मृगास्य आकारं तत् चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ 33॥
चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा सः कृत किल्बिषः ।
भीतः पपात शिरसा पादयोः असुरद्विषः ॥ 34॥
अजानता कृतं इदं पापेन मधुसूदन ।
क्षन्तुं अर्हसि पापस्य उत्तमश्लोकः मे अनघ ॥ 35॥
यस्य अनुस्मरणं नॄणां अज्ञान ध्वान्त नाशनम् ।
वदन्ति तस्य ते विष्णो मया असाधु कृतं प्रभो ॥ 36॥
तत् मा आशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृग लुब्धकम् ।
यथा पुनः अहं तु एवं न कुर्यां सत् अतिक्रमम् ॥ 37॥
यस्य आत्म योग रचितं न विदुः विरिञ्चः
रुद्र आदयः अस्य तनयाः पतयः गिरां ये ।
त्वत् मायया पिहित दृष्टयः एतत् अञ्जः
किं तस्य ते वयं असत् गतयः गृणीमः ॥ 38॥
श्रीभगवान् उवाच ।
मा भैः जरे त्वं उत्तिष्ठ कामः एषः कृतः हि मे ।
याहि त्वं मत् अनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ 39॥
इति आदिष्टः भगवता कृष्णेन इच्छा शरीरिणा ।
त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ 40॥
दारुकः कृष्णपदवीं अन्विच्छन् अधिगम्यताम् ।
वायुं तुलसिकामोदं आघ्राय अभिमुखं ययौ ॥ 41॥
तं तत्र तिग्मद्युभिः आयुधैः वृतम्
हि अश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् ।
स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो
रथात् अवप्लुत्य सबाष्पलोचनः ॥ 42॥
अपश्यतः त्वत् चरण अम्बुजं प्रभो
दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा ।
दिशः न जाने न लभे च शान्तिम्
यथा निशायं उडुपे प्रणष्टे ॥ 43॥
इति ब्रुवते सूते वै रथः गरुडलाञ्छनः ।
खं उत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वजः उदीक्षतः ॥ 44॥
तं अन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च ।
तेन अति विस्मित आत्मानं सूतं आह जनार्दनः ॥ 45॥
गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः ।
सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यः ब्रूहि मत् दशाम् ॥ 46॥
द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिः च स्वबन्धुभिः ।
मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ 47॥
स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च नः ।
अर्जुनेन आविताः सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ 48॥
त्वं तु मत् धर्मं आस्थाय ज्ञाननिष्ठः उपेक्षकः ।
मन्माया रचनां एतां विज्ञाय उपशमं व्रज ॥ 49॥
इति उक्तः तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः ।
तत् पादौ शीर्ष्णि उपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम् ॥ 50॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे यदुकुलसङ्क्षयो नाम
त्रिंशोऽध्यायः ॥ 30॥
अथ एकत्रिंशः अध्यायः ।
श्रीशुकः उवाच ।
अथ तत्र आगमत् ब्रह्मा भवान्या च समं भवः ।
महेन्द्रप्रमुखाः देवाः मुनयः सप्रजेश्वराः ॥ 1॥
पितरः सिद्धगन्धर्वाः विद्याधर महोरगाः ।
चारणाः यक्षरक्षांसि किन्नर अप्सरसः द्विजाः ॥ 2॥
द्रष्टुकामाः भगवतः निर्वाणं परम उत्सुकाः ।
गायन्तः च गृणन्तः च शौरेः कर्माणि जन्म च ॥ 3॥
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि विमान आवलिभिः नभः ।
कुर्वन्तः सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युताः ॥ 4॥
भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतिः आत्मनः विभुः ।
संयोज्य आत्मनि च आत्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ 5॥
लोकाभिरामां स्वतनुं धारणा ध्यान मङ्गलम् ।
योगधारणया आग्नेय्या अदग्ध्वा धाम आविशत् स्वकम् ॥ 6॥
दिवि दुन्दुभयः नेदुः पेतुः सुमनः च खात् ।
सत्यं धर्मः धृतिः भूमेः कीर्तिः श्रीः च अनु तं वयुः ॥ 7॥
देव आदयः ब्रह्ममुख्याः न विशन्तं स्वधामनि ।
अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुः च अतिविस्मिताः ॥ 8॥
सौदामन्याः यथा आकाशे यान्त्याः हित्वा अभ्रमण्डलम् ।
गतिः न लक्ष्यते मर्त्यैः तथा कृष्णस्य दैवतैः ॥ 9॥
ब्रह्म रुद्र आदयः ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरेः ।
विस्मिताः तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुः तदा ॥ 10॥
राजन् परस्य तनुभृत् जननाप्ययेहा
मायाविडम्बनं अवेहि यथा नटस्य ।
सृष्ट्वा आत्मना इदं अनुविश्य विहृत्य च अन्ते
संहृत्य च आत्म महिना उपरतः सः आस्ते ॥ 11॥
मर्त्येन यः गुरुसुतं यमलोकनीतम्
त्वां च आनयत् शरणदः परम अस्त्र दग्धम् ।
जिग्ये अन्तक अन्तकं अपि ईशं असौ अवनीशः
किं स्वावने स्वरनयन् मृगयुं सदेहम् ॥ 12॥
तथा अपि अशेशा स्थिति सम्भव अपि
अयेषु अनन्य हेतुः यत् अशेष शक्तिधृक् ।
न इच्छत् प्रणेतुं वपुः अत्र शेषितम्
मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ 13॥
यः एतां प्रातः उत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् ।
प्रयतः कीर्तयेत् भक्त्या तां एव आप्नोति अनुत्तमाम् ॥ 14॥
दारुकः द्वारकां एत्य वसुदेव उग्रसेनयोः ।
पतित्वा चरणावस्रैः न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युतः ॥ 15॥
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशः नृप ।
तत् श्रुत्वा उद्विग्न हृदयाः जनाः शोक विमूर्च्छिताः ॥ 16॥
तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्ण विश्लेष विह्वलाः ।
व्यसवाः शेरते यत्र ज्ञातयः घ्नन्तः आननम् ॥ 17॥
देवकी रोहिणी च एव वसुदेवः तथा सुतौ ।
कृष्ण राम अवपश्यन्तः शोक आर्ताः विजहुः स्मृतिम् ॥ 18॥
प्राणान् च विजहुः तत्र भगवत् विरह आतुराः ।
उपगुह्य पतीन् तात चितां आरुरुहुः स्त्रियः ॥ 19॥
रामपत्न्यः च तत् देहं उपगुह्य अग्निं आविशन् ।
वसुदेवपत्न्यः तत् गात्रं प्रद्युम्न आदीन् हरेः स्नुषाः ।
कृष्णपत्न्यः आविशन् अग्निं रुक्मिणि आद्याः तदात्मिकाः ॥ 20॥
अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरह आतुरः ।
आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥ 21॥
बन्धूनां नष्टगोत्राणां अर्जुनः साम्परायिकम् ।
हतानां कारयामास यथावत् अनुपूर्वशः ॥ 22॥
द्वारकां हरिणा त्यक्ता समुद्रः अप्लावयत् क्षणात् ।
वर्जयित्वा महाराज श्रीमत् भगवत् आलयम् ॥ 23॥
नित्यं सन्निहितः तत्र भगवान् मधुसूदनः ।
स्मृत्या अशेषा अशुभहरं सर्व मङ्गलं अमङ्गलम् ॥ 24॥
स्त्री बाल वृद्धान् आदाय हतशेषान् धनञ्जयः ।
इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्र तत्र अभ्यषेचयत् ॥ 25॥
श्रुत्वा सुहृत् वधं राजन् अर्जुनात् ते पितामहाः ।
त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महापथम् ॥ 26॥
यः एतत् देवदेवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च ।
कीर्तयेत् श्रद्धया मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ 27॥
इत्थं हरेः भगवतः रुचिर अवतार
वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि ।
अन्यत्र च इह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यः
भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ 28॥
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धे मौसलोपाख्यानं नाम
एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ 31॥
॥ इति उद्धवगीता नाम एकादशस्कन्धः समाप्तः ॥
atha ekādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||
vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||
ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||
suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||
ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||
dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||
indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||
daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||
evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||
na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||
vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||
yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||
na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||
gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||
yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||
evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||
śraddhāluḥ me kathāḥ śaṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||
madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||
uddhava uvāca |
sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||
etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||
ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||
jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||
matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||
mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||
sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||
yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||
sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||
dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||
iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||
atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||
vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |
yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||
satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||
vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||
te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||
kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |
ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||
yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||
rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte
śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||
tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ
mayā eva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |
yathā samādhau munayaḥ abdhitoye
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||
māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||
uddhavaḥ uvāca |
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |
na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||
śrībhagavān uvāca |
saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||
yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā
balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate
tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||
evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ
avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti
bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||
yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||
dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ
pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||
adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |
haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||
evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā
vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |
sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||
sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||
āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||
tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||
sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||
veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |
evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||
uddhavaḥ uvāca |
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |
tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||
śrībhagavān uvāca |
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||
rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|
rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||
etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||
uddhavaḥ uvāca |
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |
yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||
śrībhagavān uvāca |
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||
16||
sanaka ādayaḥ ūcuḥ |
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |
kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||
saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |
yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |
ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |
jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||
guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||
asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |
gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||
yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |
svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||
evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||
īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |
vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |
sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||
dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |
daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||
dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |
taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||
mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||
iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||
śrībhagavān uvāca |
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |
mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||
tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||
kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |
bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||
yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||
evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||
dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |
kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||
ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||
11||
mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||
12||
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||
na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||
na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||
nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||
niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||
yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||
na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||
bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||
dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |
madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||
vāk gadgadā dravate yasya cittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |
vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||
yathā agninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||
yathā yathā ātmā parimṛjyate asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||
viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |
kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||
na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||
uddhavaḥ uvāca |
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||
śrībhagavān uvāca |
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||
hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |
prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||
karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |
hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||
śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||
sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |
indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||
tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |
na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||
dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ
mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||
uddhavaḥ uvāca |
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |
kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||
śrībhagavān uvāca |
siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||
aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||
guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |
etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||
anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||
svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||
trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||
etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |
aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||
mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |
mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||
paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||
dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||
mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||
viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |
saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||
nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |
manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |
paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||
śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||
mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||
cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||
manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |
maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |
tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||
vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||
yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |
kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||
madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||
agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |
madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||
upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||
jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||
antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||
janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |
yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |
sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||
yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||
gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||
yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te
namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |
guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||
hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||
indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |
devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |
somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||
uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||
nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śaṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||
purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||
yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |
nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||
vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||
30||
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||
ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||
viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||
apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||
mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||
tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||
etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||
vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |
ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||
tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||
atha saptadaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||
yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||
saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |
na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |
sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||
kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||
śrīśukaḥ uvāca |
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||
śrībhagavān uvāca |
dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |
varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||
ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||
vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||
tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |
vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||
varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||
śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |
madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||
tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||
17||
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |
atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |
tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||
aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||
mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||
snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |
na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||
retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||
agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |
samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||
ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |
na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||
śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||
evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||
yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||
agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |
tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||
34||
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|
madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||
evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||
atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |
āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||
ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |
anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||
brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |
kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||
śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||
sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||
evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |
caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||
śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |
kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||
veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |
devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||
yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||
karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |
tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |
anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||
evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||
17||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |
vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |
na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||
svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |
deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||
vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||
agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||
evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |
māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||
yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||
yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |
ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||
yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |
virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||
iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |
agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||
viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||
bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |
nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||
bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||
ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||
viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||
anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |
viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |
puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||
vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |
saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||
na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||
yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||
budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |
vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||
vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||
na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |
ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |
dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||
ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |
yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||
yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||
nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |
ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||
duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||
tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||
bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |
jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |
saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||
etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||
atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||
jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |
svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |
jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||
tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||
jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||
uddhavaḥ uvāca |
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte
tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||
tāpatrayeṇa abhihatasya ghore
santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin
kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |
samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||
śrībhagavān uvāca |
itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||
12||
tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||
nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |
īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||
etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |
sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||
15||
ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |
punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||
bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |
punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||
śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||
madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||
madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||
evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||
yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||
yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||
dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |
guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||
uddhavaḥ uvāca |
yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||
29||
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||
30||
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |
etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||
śrībhagavān uvāca |
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||
33|
śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||
ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||
śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||
ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||
bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||
śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||
mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |
guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||
etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |
avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||
varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |
dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||
guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |
śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||
guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |
nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||
śrībhagavān uvāca |
yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||
6||
nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||
yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||
asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||
svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||
etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||
chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||
ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||
nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayā anukūlena nabhasvateritam
pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||
yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |
atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||
manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||
eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||
sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |
bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |
manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||
yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |
yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||
tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||
proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||
tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||
sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||
na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |
vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||
na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||
evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||
atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||
śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |
darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||
deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||
akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |
yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||
dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |
kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||
amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |
mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||
kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||
samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||
yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |
eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||
kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |
tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||
viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||
utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||
evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||
na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||
te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||
svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||
rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||
iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |
māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||
vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |
parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||
śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |
ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||
chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||
39||
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |
triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||
kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |
iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||
māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |
etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde
vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |
nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||
kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |
sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||
etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||
śrībhagavān uvāca |
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||
na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |
prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||
parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||
ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||
puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |
jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||
śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||
sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||
catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||
saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |
pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||
tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |
bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||
ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||
uddhavaḥ uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |
anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |
tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||
mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā
vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |
evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||
yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||
uddhavaḥ uvāca |
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||
tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |
na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||
śrībhagavān uvāca |
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |
lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||
viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |
jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||
svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||
yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||
saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām || 44||
mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |
mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||
etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |
guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||
taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |
taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||
prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||
sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||
yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||
yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |
svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||
uddhavaḥ uvāca |
yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |
ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||
atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |
bādarāyaṇiḥ uvāca |
saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena
bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||
śrībhagavān uvāca |
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||
kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||
avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |
śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||
tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |
arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||
saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||
tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||
saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||
prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||
arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||
steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |
bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||
ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||
bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |
ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||
arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||
21||
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |
tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||
22||
svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |
draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||
devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||
vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |
kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |
kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||
nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |
yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||
saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |
apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||
tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||
śrībhagavān uvāca |
iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |
unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||
saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||
kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||
pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||
tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||
kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||
aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |
maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||
iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |
taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||
evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||
dvijaḥ uvāca |
na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ
na devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||
manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ
tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca
śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||
manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ
manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kecit |
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||
dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |
eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti || 50||
janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |
jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ
tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||
duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |
yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit
krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |
grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām
krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||
karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |
dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||
kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |
na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||
na kenacit kva api kathañcana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||
etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||
śrībhagavān uvāca |
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||
yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||
atha caturviṃśo'dhyāḥ |
śrībhagavān uvāca |
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |
yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||
tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||
tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||
vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||
arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |
taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||
mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||
10||
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||
devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||
12||
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||
yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |
guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||
sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||
anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||
apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||
rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||
yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |
śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||
saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |
te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||
kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |
ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||
evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |
manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||
eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||
atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavānuvāca |
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||
krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||
sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||
dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||
pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |
svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |
cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||
yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||
yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||
yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||
vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||
sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||
uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||
sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||
30||
sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |
yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |
bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |
rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||
sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |
mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||
atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||
guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |
vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |
tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |
vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||
ailaḥ uvāca |
aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |
devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||
na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||
aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||
saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |
yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |
yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||
svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||
sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||
puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||
bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||
kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||
kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||
pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||
tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||
atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |
viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |
viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||
24||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||
santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||
teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||
tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |
mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||
nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||
33||
santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |
devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||
vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |
muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||
atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |
yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||
etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |
putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||
etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||
etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||
śrībhagavān uvāca |
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |
trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||
yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||
arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |
ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||
cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |
snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||
snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||
sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |
śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||
śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |
āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||
tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||
pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||
22||
piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||
tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||
24||
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |
mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||
candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||
svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||
pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |
saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||
paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||
dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||
juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||
abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |
mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||
dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|
stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||
śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |
udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |
sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||
evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||
madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||
māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||
kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |
viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||
taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |
vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||
chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||
ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |
nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||
etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||
pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||
uddhavaḥ uvāca |
na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |
agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||
śrībhagavān uvāca |
yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |
saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||
śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||
deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||
amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinā upāsanayā śitena
chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||
jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |
ādi antayoḥ asya yat eva kevalam
kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |
tat eva madhye vyavahāryamāṇam
nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||
vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |
samanvayena vyatirekataḥ ca
yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||
na yat purastāt uta yat na paścāt
madhye ca tat na vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat
tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||
avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |
brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||
evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ
parāpavādena viśāradena |
chittvā ātmasandehaṃ upārameta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat
rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||
yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||
kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |
te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||
karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||
yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānena viruddhaṃ anyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |
nivartate tat punaḥ īkṣayā eva
na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||
yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||
eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme
yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||
etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |
ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |
vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||
yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |
upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||
yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||
kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |
yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||
kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||
yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |
tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||
yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |
na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||
atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |
yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |
viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||
kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ
dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |
yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |
kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai
kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||
na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||
śrīśukaḥ uvāca |
iti uddhavena ati anurakta cetasā
pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ
jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||
śrībhagavān uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |
yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||
deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||
pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |
kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||
māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |
īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||
brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |
akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||
nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||
yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |
tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||
na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||
yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||
eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||
eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||
abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||
yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||
yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||
yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||
api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||
na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||
etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||
na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ
tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||
viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||
uddhavaḥ uvāca |
vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||
pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||
vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||
namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |
yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||
śrībhagavān uvāca |
gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |
tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |
mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||
sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||
tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |
yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā
tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||
yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā
sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |
amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo
nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |
rājā uvāca |
tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |
dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |
preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |
yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam
īyuḥ || 3||
ṛṣiḥ uvāca |
divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||
śrībhagavān uvāca |
ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |
muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||
striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||
tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |
devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |
go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||
vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |
deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||
iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |
tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |
cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||
yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |
mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhojau aniruddha sātyakī |
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||
anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |
anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca
mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||
śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |
śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |
erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||
evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||
rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |
tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||
rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |
niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||
bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |
kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |
kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||
musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |
mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||
caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |
bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |
vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |
yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||
yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ
kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||
śrībhagavān uvāca |
mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |
triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |
vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||
apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |
diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||
iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |
khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||
taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |
tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||
gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||
dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |
arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |
manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |
tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma
triṃśo'dhyāyaḥ || 30||
atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrīśukaḥ uvāca |
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |
mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |
cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |
gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |
saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||
lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |
yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||
divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||
deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||
saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |
gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||
brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā
māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante
saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||
martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam
tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |
jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||
tathā api aśeśā sthiti sambhava api
ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |
na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam
martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||
yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |
prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||
dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |
patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |
vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||
devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||
prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |
upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||
rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |
vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||
arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||
bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |
smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||
strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |
indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||
yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |
kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||
itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra
vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |
anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma
ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||
|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.