Chanakya Niti Chapter 8 — Bengali Script

Meaning —

Verse 01

অধমা ধনমিচ্ছন্তি ধনমানৌ চ মধ্যমাঃ ।
উত্তমা মানমিচ্ছন্তি মানো হি মহতাং ধনম্ ॥ 01 ॥

adhamā dhanamicchanti dhanamānau ca madhyamāḥ |
uttamā mānamicchanti māno hi mahatāṃ dhanam || 01 ||

Verse 02

ইক্ষুরাপঃ পযো মূলং তাম্বূলং ফলমৌষধম্ ।
ভক্ষযিত্বাপি কর্তব্যাঃ স্নানদানাদিকাঃ ক্রিযাঃ ॥ 02 ॥

ikṣurāpaḥ payo mūlaṃ tāmbūlaṃ phalamauṣadham |
bhakṣayitvāpi kartavyāḥ snānadānādikāḥ kriyāḥ || 02 ||

Verse 03

দীপো ভক্ষযতে ধ্বান্তং কজ্জলং চ প্রসূযতে ।
যদন্নং ভক্ষযতে নিত্যং জাযতে তাদৃশী প্রজা ॥ 03 ॥

dīpo bhakṣayate dhvāntaṃ kajjalaṃ ca prasūyate |
yadannaṃ bhakṣayate nityaṃ jāyate tādṛśī prajā || 03 ||

Verse 04

বিত্তং দেহি গুণান্বিতেষু মতিমন্নান্যত্র দেহি ক্বচিত্
প্রাপ্তং বারিনিধের্জলং ঘনমুখে মাধুর্যযুক্তং সদা ।
জীবান্স্থাবরজঙ্গমাংশ্চ সকলান্সঞ্জীব্য ভূমণ্ডলং
ভূযঃ পশ্য তদেব কোটিগুণিতং গচ্ছন্তমম্ভোনিধিম্ ॥ 04 ॥

vittaṃ dehi guṇānviteṣu matimannānyatra dehi kvacit
prāptaṃ vārinidherjalaṃ ghanamukhe mādhuryayuktaṃ sadā |
jīvānsthāvarajaṅgamāṃśca sakalānsañjīvya bhūmaṇḍalaṃ
bhūyaḥ paśya tadeva koṭiguṇitaṃ gacchantamambhonidhim || 04 ||

Verse 05

চাণ্ডালানাং সহস্রৈশ্চ সূরিভিস্তত্ত্বদর্শিভিঃ ।
একো হি যবনঃ প্রোক্তো ন নীচো যবনাত্পরঃ ॥ 05 ॥

cāṇḍālānāṃ sahasraiśca sūribhistattvadarśibhiḥ |
eko hi yavanaḥ prokto na nīco yavanātparaḥ || 05 ||

Verse 06

তৈলাভ্যঙ্গে চিতাধূমে মৈথুনে ক্ষৌরকর্মণি ।
তাবদ্ভবতি চাণ্ডালো যাবত্স্নানং ন চাচরেত্ ॥ 06 ॥

tailābhyaṅge citādhūme maithune kṣaurakarmaṇi |
tāvadbhavati cāṇḍālo yāvatsnānaṃ na cācaret || 06 ||

Verse 07

অজীর্ণে ভেষজং বারি জীর্ণে বারি বলপ্রদম্ ।
ভোজনে চামৃতং বারি ভোজনান্তে বিষাপহম্ ॥ 07 ॥

ajīrṇe bheṣajaṃ vāri jīrṇe vāri balapradam |
bhojane cāmṛtaṃ vāri bhojanānte viṣāpaham || 07 ||

Verse 08

হতং জ্ঞানং ক্রিযাহীনং হতশ্চাজ্ঞানতো নরঃ ।
হতং নির্ণাযকং সৈন্যং স্ত্রিযো নষ্টা হ্যভর্তৃকাঃ ॥ 08 ॥

hataṃ jñānaṃ kriyāhīnaṃ hataścājñānato naraḥ |
hataṃ nirṇāyakaṃ sainyaṃ striyo naṣṭā hyabhartṛkāḥ || 08 ||

Verse 09

বৃদ্ধকালে মৃতা ভার্যা বন্ধুহস্তগতং ধনম্ ।
ভোজনং চ পরাধীনং তিস্রঃ পুংসাং বিডম্বনাঃ ॥ 09 ॥

vṛddhakāle mṛtā bhāryā bandhuhastagataṃ dhanam |
bhojanaṃ ca parādhīnaṃ tisraḥ puṃsāṃ viḍambanāḥ || 09 ||

Verse 10

নাগ্নিহোত্রং বিনা বেদা ন চ দানং বিনা ক্রিযা ।
ন ভাবেন বিনা সিদ্ধিস্তস্মাদ্ভাবো হি কারণম্ ॥ 10 ॥

nāgnihotraṃ vinā vedā na ca dānaṃ vinā kriyā |
na bhāvena vinā siddhistasmādbhāvo hi kāraṇam || 10 ||

Verse 11

ন দেবো বিদ্যতে কাষ্ঠে ন পাষাণে ন মৃণ্মযে ।
ন ভাবেন বিনা সিদ্ধিস্তস্মাদ্ভাবো হি কারণম্ ॥ 11 ॥

na devo vidyate kāṣṭhe na pāṣāṇe na mṛṇmaye |
na bhāvena vinā siddhistasmādbhāvo hi kāraṇam || 11 ||

Verse 12

কাষ্ঠপাষাণধাতূনাং কৃত্বা ভাবেন সেবনম্ ।
শ্রদ্ধযা চ তথা সিদ্ধিস্তস্য বিষ্ণুপ্রসাদতঃ ॥ 12 ॥

kāṣṭhapāṣāṇadhātūnāṃ kṛtvā bhāvena sevanam |
śraddhayā ca tathā siddhistasya viṣṇuprasādataḥ || 12 ||

Verse 13

ন দেবো বিদ্যতে কাষ্ঠে ন পাষাণে ন মৃন্মযে ।
ভাবে হি বিদ্যতে দেবস্তস্মাদ্ভাবো হি কারণম্ ॥ 13 ॥

na devo vidyate kāṣṭhe na pāṣāṇe na mṛnmaye |
bhāve hi vidyate devastasmādbhāvo hi kāraṇam || 13 ||

Verse 14

শান্তিতুল্যং তপো নাস্তি ন সন্তোষাত্পরং সুখম্ ।
অপত্যং চ কলত্রং চ সতাং সঙ্গতিরেব চ ॥ 14 ॥

śāntitulyaṃ tapo nāsti na santoṣātparaṃ sukham |
apatyaṃ ca kalatraṃ ca satāṃ saṅgatireva ca || 14 ||

Verse 15

গুণো ভূষযতে রূপং শীলং ভূষযতে কুলম্ ।
প্রাসাদশিখরস্থোঽপি কাকঃ কিং গরুডাযতে ॥ 15 ॥

guṇo bhūṣayate rūpaṃ śīlaṃ bhūṣayate kulam |
prāsādaśikharastho'pi kākaḥ kiṃ garuḍāyate || 15 ||

Verse 16

নির্গুণস্য হতং রূপং দুঃশীলস্য হতং কুলম্ ।
অসিদ্ধস্য হতা বিদ্যা হ্যভোগেন হতং ধনম্ ॥ 16 ॥

nirguṇasya hataṃ rūpaṃ duḥśīlasya hataṃ kulam |
asiddhasya hatā vidyā hyabhogena hataṃ dhanam || 16 ||

Verse 17

শুদ্ধং ভূমিগতং তোযং শুদ্ধা নারী পতিব্রতা ।
শুচিঃ ক্ষেমকরো রাজা সন্তোষো ব্রাহ্মণঃ শুচিঃ ॥ 17 ॥

śuddhaṃ bhūmigataṃ toyaṃ śuddhā nārī pativratā |
śuciḥ kṣemakaro rājā santoṣo brāhmaṇaḥ śuciḥ || 17 ||

Verse 18

অসন্তুষ্টা দ্বিজা নষ্টাঃ সন্তুষ্টাশ্চ মহীভৃতঃ ।
সলজ্জা গণিকা নষ্টা নির্লজ্জাশ্চ কুলাঙ্গনা ॥ 18 ॥

asantuṣṭā dvijā naṣṭāḥ santuṣṭāśca mahībhṛtaḥ |
salajjā gaṇikā naṣṭā nirlajjāśca kulāṅganā || 18 ||

Verse 19

কিং কুলেন বিশালেন বিদ্যাহীনেন দেহিনাম্ ।
দুষ্কুলং চাপি বিদুষো দেবৈরপি স পূজ্যতে ॥ 19 ॥

kiṃ kulena viśālena vidyāhīnena dehinām |
duṣkulaṃ cāpi viduṣo devairapi sa pūjyate || 19 ||

Verse 20

বিদ্বান্প্রশস্যতে লোকে বিদ্বান্ সর্বত্র পূজ্যতে ।
বিদ্যযা লভতে সর্বং বিদ্যা সর্বত্র পূজ্যতে ॥ 20 ॥

vidvānpraśasyate loke vidvān sarvatra pūjyate |
vidyayā labhate sarvaṃ vidyā sarvatra pūjyate || 20 ||

Verse 21

মাংসভক্ষ্যৈঃ সুরাপানৈর্মুখৈশ্চাক্ষরবর্জিতৈঃ ।
পশুভিঃ পুরুষাকারৈর্ভারাক্রান্তা হি মেদিনী ॥ 21 ॥

māṃsabhakṣyaiḥ surāpānairmukhaiścākṣaravarjitaiḥ |
paśubhiḥ puruṣākārairbhārākrāntā hi medinī || 21 ||

Verse 22

অন্নহীনো দহেদ্রাষ্ট্রং মন্ত্রহীনশ্চ ঋত্বিজঃ ।
যজমানং দানহীনো নাস্তি যজ্ঞসমো রিপুঃ ॥ 22 ॥

annahīno dahedrāṣṭraṃ mantrahīnaśca ṛtvijaḥ |
yajamānaṃ dānahīno nāsti yajñasamo ripuḥ || 22 ||

Sanskrit — Devanagari (original)

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ च मध्यमाः ।

उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ 01 ॥

इक्षुरापः पयो मूलं ताम्बूलं फलमौषधम् ।

भक्षयित्वापि कर्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥ 02 ॥

दीपो भक्षयते ध्वान्तं कज्जलं च प्रसूयते ।

यदन्नं भक्षयते नित्यं जायते तादृशी प्रजा ॥ 03 ॥

वित्तं देहि गुणान्वितेषु मतिमन्नान्यत्र देहि क्वचित्

प्राप्तं वारिनिधेर्जलं घनमुखे माधुर्ययुक्तं सदा ।

जीवान्स्थावरजङ्गमांश्च सकलान्सञ्जीव्य भूमण्डलं

भूयः पश्य तदेव कोटिगुणितं गच्छन्तमम्भोनिधिम् ॥ 04 ॥

चाण्डालानां सहस्रैश्च सूरिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।

एको हि यवनः प्रोक्तो न नीचो यवनात्परः ॥ 05 ॥

तैलाभ्यङ्गे चिताधूमे मैथुने क्षौरकर्मणि ।

तावद्भवति चाण्डालो यावत्स्नानं न चाचरेत् ॥ 06 ॥

अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम् ।

भोजने चामृतं वारि भोजनान्ते विषापहम् ॥ 07 ॥

हतं ज्ञानं क्रियाहीनं हतश्चाज्ञानतो नरः ।

हतं निर्णायकं सैन्यं स्त्रियो नष्टा ह्यभर्तृकाः ॥ 08 ॥

वृद्धकाले मृता भार्या बन्धुहस्तगतं धनम् ।

भोजनं च पराधीनं तिस्रः पुंसां विडम्बनाः ॥ 09 ॥

नाग्निहोत्रं विना वेदा न च दानं विना क्रिया ।

न भावेन विना सिद्धिस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥ 10 ॥

न देवो विद्यते काष्ठे न पाषाणे न मृण्मये ।

न भावेन विना सिद्धिस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥ 11 ॥

काष्ठपाषाणधातूनां कृत्वा भावेन सेवनम् ।

श्रद्धया च तथा सिद्धिस्तस्य विष्णुप्रसादतः ॥ 12 ॥

न देवो विद्यते काष्ठे न पाषाणे न मृन्मये ।

भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥ 13 ॥

शान्तितुल्यं तपो नास्ति न सन्तोषात्परं सुखम् ।

अपत्यं च कलत्रं च सतां सङ्गतिरेव च ॥ 14 ॥

गुणो भूषयते रूपं शीलं भूषयते कुलम् ।

प्रासादशिखरस्थोऽपि काकः किं गरुडायते ॥ 15 ॥

निर्गुणस्य हतं रूपं दुःशीलस्य हतं कुलम् ।

असिद्धस्य हता विद्या ह्यभोगेन हतं धनम् ॥ 16 ॥

शुद्धं भूमिगतं तोयं शुद्धा नारी पतिव्रता ।

शुचिः क्षेमकरो राजा सन्तोषो ब्राह्मणः शुचिः ॥ 17 ॥

असन्तुष्टा द्विजा नष्टाः सन्तुष्टाश्च महीभृतः ।

सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुलाङ्गना ॥ 18 ॥

किं कुलेन विशालेन विद्याहीनेन देहिनाम् ।

दुष्कुलं चापि विदुषो देवैरपि स पूज्यते ॥ 19 ॥

विद्वान्प्रशस्यते लोके विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ।

विद्यया लभते सर्वं विद्या सर्वत्र पूज्यते ॥ 20 ॥

मांसभक्ष्यैः सुरापानैर्मुखैश्चाक्षरवर्जितैः ।

पशुभिः पुरुषाकारैर्भाराक्रान्ता हि मेदिनी ॥ 21 ॥

अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनश्च ऋत्विजः ।

यजमानं दानहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः ॥ 22 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

চাণক্য নীতি - অষ্টমোঽধ্যাযঃ