శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ పఞ్చసప్తతితమస్సర్గః ।
దీర్ఘకాలాత్సముత్థాయ సఞ్జ్ఞాం లబ్ధ్వా చ వీర్యవాన్ ।
నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యాం దీనాముద్వీక్ష్య మాతరమ్ ॥ 1 ॥
సోఽమాత్యమధ్యే భరతో జననీమభ్యకుత్సయత్ ।
రాజ్యం న కామయే జాతు మన్త్రయే నాపి మాతరమ్ ॥ 2 ॥
అభిషేకం న జానామి యోఽభూద్రాజ్ఞా సమీక్షితః ।
విప్రకృష్టేహ్యహం దేశే శత్రుఘ్నసహితోఽవసమ్ ॥ 3 ॥
వనవాసం న జానామి రామస్యాహం మహాత్మనః ।
వివాసనం వా సౌమిత్రే స్సీతాయాశ్చ యథాఽభవత్ ॥ 4 ॥
తథైవ క్రోశతస్తస్య భరతస్య మహాత్మనః ।
కౌసల్యా శబ్దమాజ్ఞాయ సుమిత్రామిదమబ్రవీత్ ॥ 5 ॥
ఆగతః క్రూరకార్యాయాః కైకేయ్యా భరతస్సుతః ।
తమహం ద్రష్టుమిచ్ఛామి భరతం దీర్ఘదర్శినమ్ ॥ 6 ॥
ఏవముక్త్వా సుమిత్రాం సా వివర్ణా మలినా కృశా ।
ప్రతస్థే భరతో యత్ర వేపమానా విచేతనా ॥ 7 ॥
స తు రామానుజశ్చాపి శత్రుఘ్నసహితస్తదా ।
ప్రతస్థే భరతో యత్ర కౌసల్యాయా నివేశనమ్ ॥ 8 ॥
తత శ్శత్రుఘ్నభరతౌ కౌసల్యాం ప్రేక్ష్య దుఃఖితౌ ।
పర్యష్వజేతాం దుఃఖార్తాం పతితాం నష్టచేతసామ్ ॥ 9 ॥
రుదన్తౌ రుదతీం దుఃఖాత్సమేత్యార్యాం మనస్స్వినీమ్ ।
భరతం ప్రత్యువాచేదం కౌసల్యా భృశదుఃఖితా ॥ 10 ॥
ఇదం తే రాజ్యకామస్య రాజ్యం ప్రాప్తమకణ్టకమ్ ।
సమ్ప్రాప్తం బత కైకేయ్యా శశీఘ్రం క్రూరేణ కర్మణా ॥ 11 ॥
ప్రస్థాప్య చీరవసనం పుత్రం మే వనవాసినమ్ ।
కైకేయీ కం గుణం తత్ర పశ్యతి క్రూరదర్శినీ ॥ 12 ॥
క్షిప్రం మామపి కైకేయీ ప్రస్థాపయితుమర్హతి ।
హిరణ్యనాభో యత్రాస్తే సుతో మే సుమహాయశాః ॥ 13 ॥
అథవా స్వయమేవాహం సుమిత్రానుచరా సుఖమ్ ।
అగ్నిహోత్రం పురస్కృత్య ప్రస్థాస్యే యత్ర రాఘవః ॥ 14 ॥
కామం వా స్వయమేవాద్య తత్ర మాం నేతుమర్హసి ।
యత్రాసౌ పురుషవ్యాఘ్రః పుత్రో మే తప్యతే తపః ॥ 15 ॥
ఇదం హి తవ విస్తీర్ణం ధనధాన్యసమాచితమ్ ।
హస్త్వశ్వరథసమ్పూర్ణం రాజ్యం నిర్యాతితం తయా ॥ 16 ॥
ఇత్యాదిబహుభిర్వాక్యైః క్రూరైః సమ్భర్త్సితోఽనఘః ।
వివ్యథే భరతస్తీవ్రం వ్రణే తుద్యేవ సూచినా ॥ 17 ॥
పపాత చరణౌ తస్యాస్తదా సమ్భ్రాన్తచేతనః ।
విలప్య బహుధాఽసఞ్జ్ఞో లబ్ధసఞ్జ్ఞస్తతః స్థితః ॥ 18 ॥
ఏవం విలపమానాం తాం భరతః ప్రాఞ్జలిస్తదా ।
కౌసల్యాం ప్రత్యువాచేదం శోకైర్బహుభిరావృతామ్ ॥ 19 ॥
ఆర్యే కస్మాదజానన్తం గర్హసే మామకిల్బిషమ్ ।
విపులాం చ మమ ప్రీతిం స్థిరాం జానాసి రాఘవే ॥ 20 ॥
కృతా శాస్త్రానుగా బుద్ధిర్మాభూత్తస్య కదాచన ।
సత్యసన్ధ స్సతాం శ్రేష్ఠో యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 21 ॥
ప్రేష్యం పాపీయసాం యాతు సూర్యఞ్చ ప్రతిమేహతు ।
హన్తు పాదేన గాం సుప్తాం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 22 ॥
కారయిత్వా మహత్కర్మ భర్తా భృత్యమనర్థకమ్ ।
అధర్మో యోఽస్య సోఽస్యాస్తు యస్యాఽర్యోఽనుమతేగతః ॥ 23 ॥
పరిపాలయమానస్య రాజ్ఞో భూతాని పుయత్రవత్ ।
తతస్ను దుహ్యతాం పాపం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 24 ॥
బలిషడ్భాగముద్ధృత్య నృపస్యారక్షతః ప్రజాః ।
అధర్మో యోఽస్య సోఽస్యాస్తు యస్యార్థోఽనుమతే గతః ॥ 25 ॥
సంశ్రుత్య చ తపస్విభ్యస్సత్రే వై యజ్ఞదక్షిణామ్ ।
తాం విప్రలపతాం పాపం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 26 ॥
హస్త్యశ్వరథసమ్బాధే యుద్ధే శస్త్రసమాకులే ।
మా స్మ కార్షీత్సతాం ధర్మం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 27 ॥
ఉపదిష్టం సుసూక్ష్మార్థం శాస్త్రం యత్నేన ధీమతా ।
స నాశయతు దుష్టాత్మా యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 28 ॥
మా చ తం వ్యూఢబాహ్వంసం చన్ద్రార్కసమతేజసమ్ ।
ద్రాక్షీద్రాజ్యస్థమాసీనం యస్యార్యోఽనుమతేగతః ॥ 29 ॥
పాయసం కృసరం ఛాగం వృథా సోఽశ్నాతు నిర్ఘృణః ।
గురూంశ్చాప్యవజానాతు యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 30 ॥
గాశ్చ స్పృశతు పాదేన గురూన్పరివదేత్స్వయమ్ ।
మిత్రే ద్రుహ్యేత సోఽత్యన్తం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 31 ॥
విశ్వాసాత్కథితం కిఞ్చిత్పరివాదం మిథః క్వచిత్ ।
వివృణోతు స దుష్టాత్మా యస్యాఽర్యోఽమతే గతః ॥ 32 ॥
అకర్తా హ్యకృతజ్ఞశ్చ త్యక్తాచాఽత్మా నిరపత్రపః ।
లోకే భవతు విద్విష్టో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 33 ॥
పుత్రైర్దారైశ్చ భృత్యైశ్చ స్వగృహే పరివారితః ।
స ఏకో మృష్టమశ్నాతు యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 34 ॥
అప్రాప్య సదృశాన్ దారాననపత్యః ప్రమీయతామ్ ।
అనవాప్య క్రియాం ధర్మ్యాం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 35 ॥
మాఽత్మనస్సన్తతిం ద్రాక్షీత్స్వేషు దారేషు దుఃఖితః ।
ఆయుస్సమగ్రమప్రాప్య యఽస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 36 ॥
రాజస్త్రీబాలవృద్ధానాం వధే యత్పాపముచ్యతే ।
భృత్యత్యాగే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ ॥ 37 ॥
లాక్షయా మధుమాంసేన లోహేన చ విషేణ చ ।
సదైవ బిభృయాద్భృత్యాన్యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 38 ॥
సఙ్గ్రమే సముపోఢే స్మ శత్రుపక్షభయఙ్కరే ।
పలాయామానో వధ్యేత యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 39 ॥
కపాలపాణిః పృథివీమటతాం చీరసంవృతః ।
భిక్షమాణో యథోన్మత్తో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 40 ॥
మద్యే ప్రసక్తో భవతు స్త్రీష్వక్షేషు చ నిత్యశః ।
కామక్రోధాభిభూతస్తు యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 41 ॥
మాస్మ ధర్మే మనో భూయాదధర్మం స నిషేవతామ్ ।
అపాత్రవర్షీ భవతు యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 42 ॥
సఞ్చితాన్యస్య విత్తని వివిధాని సహస్రశః ।
దస్యుభిర్విప్రలుప్యన్తాం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 43 ॥
ఉభే సన్ధ్యే శయానస్య యత్పాపం పరికల్ప్యతే ।
తచ్చపాపం భవేత్తస్య యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 44 ॥
యదగ్నిదాయకే పాపం యత్పాపం గురతల్పగే ।
మిత్రద్రోహే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ ॥ 45 ॥
దేవతానాం పిత్రూణాం చ మాతాపిత్రోస్తథైవ చ ।
మా స్మ కార్షీత్స శుశ్రూషాం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 46 ॥
సతాం లోకాత్సతాం కీర్త్యా స్సఞ్జుష్టాత్కర్మణస్తథా ।
భ్రశ్యతు క్షిప్రమద్యైవ యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 47 ॥
అపాస్య మాతృశుశ్రూషామనర్థే సోఽవతిష్ఠతామ్ ।
దీర్ఘబాహుర్మహావక్షాః యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 48 ॥
బహుపుత్రో దరిద్రశ్చ జ్వరరోగసమన్వితః ।
స భూయాత్సతత క్లేశీ యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 49 ॥
ఆశామాశంసమానానాం దీనానామూర్ధ్వచక్షుషామ్ ।
అర్థినాం వితథాం కుర్యాద్యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 50 ॥
మాయయా రమతాం నిత్యం పరుషః పిశునోఽశుచిః ।
రాజ్ఞో భీతస్త్వధర్మాత్మా యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 51 ॥
ఋతుస్నాతాం సతీం భార్యామృతుకాలానురోధినీమ్ ।
అతివర్తేత దుష్టాత్మా యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 52 ॥
సధర్మదారాన్పరిత్యజ్య పరదారాన్నిషేవతామ్ ।
త్యక్తధర్మరతిర్మూఢో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 53 ॥
విప్రలుప్తప్రజాతస్య దుష్కృతం బ్రాహ్మణస్య యత్ ।
తదేవ ప్రతిపద్యేత యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 54 ॥
పానీయదూషకే పాపం తథైవ విషదాయకే ।
యత్తదేకస్స లభతాం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 55 ॥
బ్రాహ్మణాయోద్యతాం పూజాం విహన్తు కలుషేన్ద్రియః ।
బాలవత్సాం చ గాం దోగ్ధు యస్యార్యో ఽనుమతే గతః ॥ 56 ॥
తుర్ష్ణార్తం సతి పానీయే విప్రలమ్భేన యోజయేత్ ।
లభేత తస్య యత్పాపం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 57 ॥
భక్త్యా వివదమానేషు మార్గమాశ్రిత్య పశ్యతః ।
తస్య పాపేన యుజ్యేత యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 58 ॥
విహీనాం పతిపుత్రాభ్యాం కౌసల్యాం పార్థివాత్మజః ।
ఏవమాశ్వాసయన్నేవ దుఃఖార్తో నిపపాత హ ॥ 59 ॥
తథా తు శపథైః కష్టై శ్శపమానమచేతనమ్ ।
భరతం శోకసన్తప్తం కౌసల్యా వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 60 ॥
మమ దుఃఖమిదం పుత్ర భూయస్సముపజాయతే ।
శపథై శ్శపమానో హి ప్రాణానుపరుణత్సి మే ॥ 61 ॥
దిష్ట్యా న చలితో ధర్మాదాత్మా తే సహలక్ష్మణః ।
వత్స సత్యప్రతిజ్ఞో తే సతాం లోకమవాప్స్యసి ॥ 62 ॥
ఇత్యుక్త్వా చాఙ్కమానీయ భరతం భ్రాతృవత్సలమ్ ।
పరిష్వజ్య మహాబాహుం రురోద భృశదుఃఖితా ॥ 63 ॥
ఏవం విలపమానస్య దుఃఖార్తస్య మహాత్మనః ।
మోహాచ్చ శోకసమ్రోధాద్బభూవ లులితం మనః ॥ 64 ॥
లాలప్యమానస్య విచేతనస్య ప్రణష్టబుద్ధేః పతితస్య భూమౌ ।
ముహుర్ముహుర్నిశ్శ్వసతశ్చ ఘర్మం సా తస్య శోకేన జగామ రాత్రిః ॥ 65 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చసప్తతితమస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcasaptatitamassargaḥ |
dīrghakālātsamutthāya sañjñāṃ labdhvā ca vīryavān |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1 ||
so'mātyamadhye bharato jananīmabhyakutsayat |
rājyaṃ na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram || 2 ||
abhiṣekaṃ na jānāmi yo'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |
viprakṛṣṭehyahaṃ deśe śatrughnasahito'vasam || 3 ||
vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |
vivāsanaṃ vā saumitre ssītāyāśca yathā'bhavat || 4 ||
tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |
kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5 ||
āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharatassutaḥ |
tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6 ||
evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |
pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 7 ||
sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |
pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 8 ||
tata śśatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |
paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetasām || 9 ||
rudantau rudatīṃ duḥkhātsametyāryāṃ manassvinīm |
bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā || 10 ||
idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |
samprāptaṃ bata kaikeyyā śaśīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 11 ||
prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |
kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12 ||
kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |
hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 13 ||
athavā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |
agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 14 ||
kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |
yatrāsau puruṣavyāghraḥ putro me tapyate tapaḥ || 15 ||
idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |
hastvaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16 ||
ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambhartsito'naghaḥ |
vivyathe bharatastīvraṃ vraṇe tudyeva sūcinā || 17 ||
papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |
vilapya bahudhā'sañjño labdhasañjñastataḥ sthitaḥ || 18 ||
evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |
kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 19 ||
ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |
vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 20 ||
kṛtā śāstrānugā buddhirmābhūttasya kadācana |
satyasandha ssatāṃ śreṣṭho yasyā'ryo'numate gataḥ || 21 ||
preṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryañca pratimehatu |
hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 22 ||
kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyā'ryo'numategataḥ || 23 ||
paripālayamānasya rājño bhūtāni puyatravat |
tatasnu duhyatāṃ pāpaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 24 ||
baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyārtho'numate gataḥ || 25 ||
saṃśrutya ca tapasvibhyassatre vai yajñadakṣiṇām |
tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 26 ||
hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule |
mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 27 ||
upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |
sa nāśayatu duṣṭātmā yasyā'ryo'numate gataḥ || 28 ||
mā ca taṃ vyūḍhabāhvaṃsaṃ candrārkasamatejasam |
drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryo'numategataḥ || 29 ||
pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |
gurūṃścāpyavajānātu yasyā'ryo'numate gataḥ || 30 ||
gāśca spṛśatu pādena gurūnparivadetsvayam |
mitre druhyeta so'tyantaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 31 ||
viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |
vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyā'ryo'mate gataḥ || 32 ||
akartā hyakṛtajñaśca tyaktācā'tmā nirapatrapaḥ |
loke bhavatu vidviṣṭo yasyāryo'numate gataḥ || 33 ||
putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |
sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 34 ||
aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |
anavāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 35 ||
mā'tmanassantatiṃ drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |
āyussamagramaprāpya ya'syāryo'numate gataḥ || 36 ||
rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |
bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37 ||
lākṣayā madhumāṃsena lohena ca viṣeṇa ca |
sadaiva bibhṛyādbhṛtyānyasyāryo'numate gataḥ || 38 ||
saṅgrame samupoḍhe sma śatrupakṣabhayaṅkare |
palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'numate gataḥ || 39 ||
kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |
bhikṣamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gataḥ || 40 ||
madye prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |
kāmakrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ || 41 ||
māsma dharme mano bhūyādadharmaṃ sa niṣevatām |
apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ || 42 ||
sañcitānyasya vittani vividhāni sahasraśaḥ |
dasyubhirvipralupyantāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 43 ||
ubhe sandhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |
taccapāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 44 ||
yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ guratalpage |
mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45 ||
devatānāṃ pitrūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |
mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 46 ||
satāṃ lokātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |
bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 47 ||
apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |
dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryo'numate gataḥ || 48 ||
bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |
sa bhūyātsatata kleśī yasyāryo'numate gataḥ || 49 ||
āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |
arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryo'numate gataḥ || 50 ||
māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |
rājño bhītastvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ || 51 ||
ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurodhinīm |
ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 52 ||
sadharmadārānparityajya paradārānniṣevatām |
tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ || 53 ||
vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |
tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ || 54 ||
pānīyadūṣake pāpaṃ tathaiva viṣadāyake |
yattadekassa labhatāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 55 ||
brāhmaṇāyodyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ |
bālavatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasyāryo 'numate gataḥ || 56 ||
turṣṇārtaṃ sati pānīye vipralambhena yojayet |
labheta tasya yatpāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 57 ||
bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |
tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ || 58 ||
vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |
evamāśvāsayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 59 ||
tathā tu śapathaiḥ kaṣṭai śśapamānamacetanam |
bharataṃ śokasantaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 60 ||
mama duḥkhamidaṃ putra bhūyassamupajāyate |
śapathai śśapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 61 ||
diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |
vatsa satyapratijño te satāṃ lokamavāpsyasi || 62 ||
ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |
pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā || 63 ||
evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
mohācca śokasamrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64 ||
lālapyamānasya vicetanasya praṇaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |
muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 65 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcasaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चसप्ततितमस्सर्गः ।
दीर्घकालात्समुत्थाय सञ्ज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥ 1 ॥
सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।
राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥ 2 ॥
अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः ।
विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम् ॥ 3 ॥
वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः ।
विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत् ॥ 4 ॥
तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः ।
कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥
आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः ।
तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥ 6 ॥
एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा ।
प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ॥ 7 ॥
स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा ।
प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ 8 ॥
तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।
पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम् ॥ 9 ॥
रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम् ।
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता ॥ 10 ॥
इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।
सम्प्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥ 11 ॥
प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् ।
कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी ॥ 12 ॥
क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति ।
हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः ॥ 13 ॥
अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् ।
अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ 14 ॥
कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।
यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः ॥ 15 ॥
इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् ।
हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥ 16 ॥
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः ।
विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना ॥ 17 ॥
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।
विलप्य बहुधाऽसञ्ज्ञो लब्धसञ्ज्ञस्ततः स्थितः ॥ 18 ॥
एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा ।
कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम् ॥ 19 ॥
आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् ।
विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥ 20 ॥
कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन ।
सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 21 ॥
प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु ।
हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 22 ॥
कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् ।
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः ॥ 23 ॥
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत् ।
ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 24 ॥
बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः ।
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः ॥ 25 ॥
संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् ।
तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 26 ॥
हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले ।
मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 27 ॥
उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता ।
स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 28 ॥
मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम् ।
द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः ॥ 29 ॥
पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः ।
गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 30 ॥
गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम् ।
मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 31 ॥
विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित् ।
विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः ॥ 32 ॥
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः ।
लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 33 ॥
पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः ।
स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 34 ॥
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।
अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 35 ॥
माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।
आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 36 ॥
राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते ।
भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ 37 ॥
लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च ।
सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 38 ॥
सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे ।
पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 39 ॥
कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः ।
भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 40 ॥
मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।
कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 41 ॥
मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम् ।
अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 42 ॥
सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः ।
दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 43 ॥
उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते ।
तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 44 ॥
यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे ।
मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ 45 ॥
देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च ।
मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 46 ॥
सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा ।
भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 47 ॥
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।
दीर्घबाहुर्महावक्षाः यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 48 ॥
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।
स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 49 ॥
आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।
अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 50 ॥
मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः ।
राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 51 ॥
ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।
अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 52 ॥
सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम् ।
त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 53 ॥
विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत् ।
तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 54 ॥
पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके ।
यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 55 ॥
ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।
बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ 56 ॥
तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।
लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 57 ॥
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।
तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 58 ॥
विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः ।
एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥ 59 ॥
तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम् ।
भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ 60 ॥
मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते ।
शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे ॥ 61 ॥
दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः ।
वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि ॥ 62 ॥
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम् ।
परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता ॥ 63 ॥
एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।
मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः ॥ 64 ॥
लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।
मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ 65 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcasaptatitamassargaḥ |
dīrghakālātsamutthāya sañjñāṃ labdhvā ca vīryavān |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1 ||
so'mātyamadhye bharato jananīmabhyakutsayat |
rājyaṃ na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram || 2 ||
abhiṣekaṃ na jānāmi yo'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |
viprakṛṣṭehyahaṃ deśe śatrughnasahito'vasam || 3 ||
vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |
vivāsanaṃ vā saumitre ssītāyāśca yathā'bhavat || 4 ||
tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |
kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5 ||
āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharatassutaḥ |
tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6 ||
evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |
pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 7 ||
sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |
pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 8 ||
tata śśatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |
paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetasām || 9 ||
rudantau rudatīṃ duḥkhātsametyāryāṃ manassvinīm |
bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā || 10 ||
idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |
samprāptaṃ bata kaikeyyā śaśīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 11 ||
prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |
kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12 ||
kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |
hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 13 ||
athavā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |
agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 14 ||
kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |
yatrāsau puruṣavyāghraḥ putro me tapyate tapaḥ || 15 ||
idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |
hastvaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16 ||
ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambhartsito'naghaḥ |
vivyathe bharatastīvraṃ vraṇe tudyeva sūcinā || 17 ||
papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |
vilapya bahudhā'sañjño labdhasañjñastataḥ sthitaḥ || 18 ||
evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |
kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 19 ||
ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |
vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 20 ||
kṛtā śāstrānugā buddhirmābhūttasya kadācana |
satyasandha ssatāṃ śreṣṭho yasyā'ryo'numate gataḥ || 21 ||
preṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryañca pratimehatu |
hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 22 ||
kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyā'ryo'numategataḥ || 23 ||
paripālayamānasya rājño bhūtāni puyatravat |
tatasnu duhyatāṃ pāpaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 24 ||
baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyārtho'numate gataḥ || 25 ||
saṃśrutya ca tapasvibhyassatre vai yajñadakṣiṇām |
tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 26 ||
hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule |
mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 27 ||
upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |
sa nāśayatu duṣṭātmā yasyā'ryo'numate gataḥ || 28 ||
mā ca taṃ vyūḍhabāhvaṃsaṃ candrārkasamatejasam |
drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryo'numategataḥ || 29 ||
pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |
gurūṃścāpyavajānātu yasyā'ryo'numate gataḥ || 30 ||
gāśca spṛśatu pādena gurūnparivadetsvayam |
mitre druhyeta so'tyantaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 31 ||
viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |
vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyā'ryo'mate gataḥ || 32 ||
akartā hyakṛtajñaśca tyaktācā'tmā nirapatrapaḥ |
loke bhavatu vidviṣṭo yasyāryo'numate gataḥ || 33 ||
putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |
sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 34 ||
aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |
anavāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 35 ||
mā'tmanassantatiṃ drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |
āyussamagramaprāpya ya'syāryo'numate gataḥ || 36 ||
rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |
bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37 ||
lākṣayā madhumāṃsena lohena ca viṣeṇa ca |
sadaiva bibhṛyādbhṛtyānyasyāryo'numate gataḥ || 38 ||
saṅgrame samupoḍhe sma śatrupakṣabhayaṅkare |
palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'numate gataḥ || 39 ||
kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |
bhikṣamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gataḥ || 40 ||
madye prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |
kāmakrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ || 41 ||
māsma dharme mano bhūyādadharmaṃ sa niṣevatām |
apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ || 42 ||
sañcitānyasya vittani vividhāni sahasraśaḥ |
dasyubhirvipralupyantāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 43 ||
ubhe sandhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |
taccapāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 44 ||
yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ guratalpage |
mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45 ||
devatānāṃ pitrūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |
mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 46 ||
satāṃ lokātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |
bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 47 ||
apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |
dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryo'numate gataḥ || 48 ||
bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |
sa bhūyātsatata kleśī yasyāryo'numate gataḥ || 49 ||
āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |
arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryo'numate gataḥ || 50 ||
māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |
rājño bhītastvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ || 51 ||
ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurodhinīm |
ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 52 ||
sadharmadārānparityajya paradārānniṣevatām |
tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ || 53 ||
vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |
tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ || 54 ||
pānīyadūṣake pāpaṃ tathaiva viṣadāyake |
yattadekassa labhatāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 55 ||
brāhmaṇāyodyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ |
bālavatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasyāryo 'numate gataḥ || 56 ||
turṣṇārtaṃ sati pānīye vipralambhena yojayet |
labheta tasya yatpāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 57 ||
bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |
tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ || 58 ||
vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |
evamāśvāsayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 59 ||
tathā tu śapathaiḥ kaṣṭai śśapamānamacetanam |
bharataṃ śokasantaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 60 ||
mama duḥkhamidaṃ putra bhūyassamupajāyate |
śapathai śśapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 61 ||
diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |
vatsa satyapratijño te satāṃ lokamavāpsyasi || 62 ||
ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |
pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā || 63 ||
evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
mohācca śokasamrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64 ||
lālapyamānasya vicetanasya praṇaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |
muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 65 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcasaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.