2.75 Ayodhyakanda - Panchasaptatitama Sargah

ॐ

2.75 అయోధ్యాకాణ్డ - పఞ్చసప్తతితమ సర్గః

Valmiki Telugu

శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।

అథ పఞ్చసప్తతితమస్సర్గః ।

దీర్ఘకాలాత్సముత్థాయ సఞ్జ్ఞాం లబ్ధ్వా చ వీర్యవాన్ ।

నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యాం దీనాముద్వీక్ష్య మాతరమ్ ॥ 1 ॥

సోఽమాత్యమధ్యే భరతో జననీమభ్యకుత్సయత్ ।

రాజ్యం న కామయే జాతు మన్త్రయే నాపి మాతరమ్ ॥ 2 ॥

అభిషేకం న జానామి యోఽభూద్రాజ్ఞా సమీక్షితః ।

విప్రకృష్టేహ్యహం దేశే శత్రుఘ్నసహితోఽవసమ్ ॥ 3 ॥

వనవాసం న జానామి రామస్యాహం మహాత్మనః ।

వివాసనం వా సౌమిత్రే స్సీతాయాశ్చ యథాఽభవత్ ॥ 4 ॥

తథైవ క్రోశతస్తస్య భరతస్య మహాత్మనః ।

కౌసల్యా శబ్దమాజ్ఞాయ సుమిత్రామిదమబ్రవీత్ ॥ 5 ॥

ఆగతః క్రూరకార్యాయాః కైకేయ్యా భరతస్సుతః ।

తమహం ద్రష్టుమిచ్ఛామి భరతం దీర్ఘదర్శినమ్ ॥ 6 ॥

ఏవముక్త్వా సుమిత్రాం సా వివర్ణా మలినా కృశా ।

ప్రతస్థే భరతో యత్ర వేపమానా విచేతనా ॥ 7 ॥

స తు రామానుజశ్చాపి శత్రుఘ్నసహితస్తదా ।

ప్రతస్థే భరతో యత్ర కౌసల్యాయా నివేశనమ్ ॥ 8 ॥

తత శ్శత్రుఘ్నభరతౌ కౌసల్యాం ప్రేక్ష్య దుఃఖితౌ ।

పర్యష్వజేతాం దుఃఖార్తాం పతితాం నష్టచేతసామ్ ॥ 9 ॥

రుదన్తౌ రుదతీం దుఃఖాత్సమేత్యార్యాం మనస్స్వినీమ్ ।

భరతం ప్రత్యువాచేదం కౌసల్యా భృశదుఃఖితా ॥ 10 ॥

ఇదం తే రాజ్యకామస్య రాజ్యం ప్రాప్తమకణ్టకమ్ ।

సమ్ప్రాప్తం బత కైకేయ్యా శశీఘ్రం క్రూరేణ కర్మణా ॥ 11 ॥

ప్రస్థాప్య చీరవసనం పుత్రం మే వనవాసినమ్ ।

కైకేయీ కం గుణం తత్ర పశ్యతి క్రూరదర్శినీ ॥ 12 ॥

క్షిప్రం మామపి కైకేయీ ప్రస్థాపయితుమర్హతి ।

హిరణ్యనాభో యత్రాస్తే సుతో మే సుమహాయశాః ॥ 13 ॥

అథవా స్వయమేవాహం సుమిత్రానుచరా సుఖమ్ ।

అగ్నిహోత్రం పురస్కృత్య ప్రస్థాస్యే యత్ర రాఘవః ॥ 14 ॥

కామం వా స్వయమేవాద్య తత్ర మాం నేతుమర్హసి ।

యత్రాసౌ పురుషవ్యాఘ్రః పుత్రో మే తప్యతే తపః ॥ 15 ॥

ఇదం హి తవ విస్తీర్ణం ధనధాన్యసమాచితమ్ ।

హస్త్వశ్వరథసమ్పూర్ణం రాజ్యం నిర్యాతితం తయా ॥ 16 ॥

ఇత్యాదిబహుభిర్వాక్యైః క్రూరైః సమ్భర్త్సితోఽనఘః ।

వివ్యథే భరతస్తీవ్రం వ్రణే తుద్యేవ సూచినా ॥ 17 ॥

పపాత చరణౌ తస్యాస్తదా సమ్భ్రాన్తచేతనః ।

విలప్య బహుధాఽసఞ్జ్ఞో లబ్ధసఞ్జ్ఞస్తతః స్థితః ॥ 18 ॥

ఏవం విలపమానాం తాం భరతః ప్రాఞ్జలిస్తదా ।

కౌసల్యాం ప్రత్యువాచేదం శోకైర్బహుభిరావృతామ్ ॥ 19 ॥

ఆర్యే కస్మాదజానన్తం గర్హసే మామకిల్బిషమ్ ।

విపులాం చ మమ ప్రీతిం స్థిరాం జానాసి రాఘవే ॥ 20 ॥

కృతా శాస్త్రానుగా బుద్ధిర్మాభూత్తస్య కదాచన ।

సత్యసన్ధ స్సతాం శ్రేష్ఠో యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 21 ॥

ప్రేష్యం పాపీయసాం యాతు సూర్యఞ్చ ప్రతిమేహతు ।

హన్తు పాదేన గాం సుప్తాం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 22 ॥

కారయిత్వా మహత్కర్మ భర్తా భృత్యమనర్థకమ్ ।

అధర్మో యోఽస్య సోఽస్యాస్తు యస్యాఽర్యోఽనుమతేగతః ॥ 23 ॥

పరిపాలయమానస్య రాజ్ఞో భూతాని పుయత్రవత్ ।

తతస్ను దుహ్యతాం పాపం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 24 ॥

బలిషడ్భాగముద్ధృత్య నృపస్యారక్షతః ప్రజాః ।

అధర్మో యోఽస్య సోఽస్యాస్తు యస్యార్థోఽనుమతే గతః ॥ 25 ॥

సంశ్రుత్య చ తపస్విభ్యస్సత్రే వై యజ్ఞదక్షిణామ్ ।

తాం విప్రలపతాం పాపం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 26 ॥

హస్త్యశ్వరథసమ్బాధే యుద్ధే శస్త్రసమాకులే ।

మా స్మ కార్షీత్సతాం ధర్మం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 27 ॥

ఉపదిష్టం సుసూక్ష్మార్థం శాస్త్రం యత్నేన ధీమతా ।

స నాశయతు దుష్టాత్మా యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 28 ॥

మా చ తం వ్యూఢబాహ్వంసం చన్ద్రార్కసమతేజసమ్ ।

ద్రాక్షీద్రాజ్యస్థమాసీనం యస్యార్యోఽనుమతేగతః ॥ 29 ॥

పాయసం కృసరం ఛాగం వృథా సోఽశ్నాతు నిర్ఘృణః ।

గురూంశ్చాప్యవజానాతు యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 30 ॥

గాశ్చ స్పృశతు పాదేన గురూన్పరివదేత్స్వయమ్ ।

మిత్రే ద్రుహ్యేత సోఽత్యన్తం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 31 ॥

విశ్వాసాత్కథితం కిఞ్చిత్పరివాదం మిథః క్వచిత్ ।

వివృణోతు స దుష్టాత్మా యస్యాఽర్యోఽమతే గతః ॥ 32 ॥

అకర్తా హ్యకృతజ్ఞశ్చ త్యక్తాచాఽత్మా నిరపత్రపః ।

లోకే భవతు విద్విష్టో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 33 ॥

పుత్రైర్దారైశ్చ భృత్యైశ్చ స్వగృహే పరివారితః ।

స ఏకో మృష్టమశ్నాతు యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 34 ॥

అప్రాప్య సదృశాన్ దారాననపత్యః ప్రమీయతామ్ ।

అనవాప్య క్రియాం ధర్మ్యాం యస్యాఽర్యోఽనుమతే గతః ॥ 35 ॥

మాఽత్మనస్సన్తతిం ద్రాక్షీత్స్వేషు దారేషు దుఃఖితః ।

ఆయుస్సమగ్రమప్రాప్య యఽస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 36 ॥

రాజస్త్రీబాలవృద్ధానాం వధే యత్పాపముచ్యతే ।

భృత్యత్యాగే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ ॥ 37 ॥

లాక్షయా మధుమాంసేన లోహేన చ విషేణ చ ।

సదైవ బిభృయాద్భృత్యాన్యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 38 ॥

సఙ్గ్రమే సముపోఢే స్మ శత్రుపక్షభయఙ్కరే ।

పలాయామానో వధ్యేత యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 39 ॥

కపాలపాణిః పృథివీమటతాం చీరసంవృతః ।

భిక్షమాణో యథోన్మత్తో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 40 ॥

మద్యే ప్రసక్తో భవతు స్త్రీష్వక్షేషు చ నిత్యశః ।

కామక్రోధాభిభూతస్తు యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 41 ॥

మాస్మ ధర్మే మనో భూయాదధర్మం స నిషేవతామ్ ।

అపాత్రవర్షీ భవతు యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 42 ॥

సఞ్చితాన్యస్య విత్తని వివిధాని సహస్రశః ।

దస్యుభిర్విప్రలుప్యన్తాం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 43 ॥

ఉభే సన్ధ్యే శయానస్య యత్పాపం పరికల్ప్యతే ।

తచ్చపాపం భవేత్తస్య యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 44 ॥

యదగ్నిదాయకే పాపం యత్పాపం గురతల్పగే ।

మిత్రద్రోహే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ ॥ 45 ॥

దేవతానాం పిత్రూణాం చ మాతాపిత్రోస్తథైవ చ ।

మా స్మ కార్షీత్స శుశ్రూషాం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 46 ॥

సతాం లోకాత్సతాం కీర్త్యా స్సఞ్జుష్టాత్కర్మణస్తథా ।

భ్రశ్యతు క్షిప్రమద్యైవ యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 47 ॥

అపాస్య మాతృశుశ్రూషామనర్థే సోఽవతిష్ఠతామ్ ।

దీర్ఘబాహుర్మహావక్షాః యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 48 ॥

బహుపుత్రో దరిద్రశ్చ జ్వరరోగసమన్వితః ।

స భూయాత్సతత క్లేశీ యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 49 ॥

ఆశామాశంసమానానాం దీనానామూర్ధ్వచక్షుషామ్ ।

అర్థినాం వితథాం కుర్యాద్యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 50 ॥

మాయయా రమతాం నిత్యం పరుషః పిశునోఽశుచిః ।

రాజ్ఞో భీతస్త్వధర్మాత్మా యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 51 ॥

ఋతుస్నాతాం సతీం భార్యామృతుకాలానురోధినీమ్ ।

అతివర్తేత దుష్టాత్మా యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 52 ॥

సధర్మదారాన్పరిత్యజ్య పరదారాన్నిషేవతామ్ ।

త్యక్తధర్మరతిర్మూఢో యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 53 ॥

విప్రలుప్తప్రజాతస్య దుష్కృతం బ్రాహ్మణస్య యత్ ।

తదేవ ప్రతిపద్యేత యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 54 ॥

పానీయదూషకే పాపం తథైవ విషదాయకే ।

యత్తదేకస్స లభతాం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 55 ॥

బ్రాహ్మణాయోద్యతాం పూజాం విహన్తు కలుషేన్ద్రియః ।

బాలవత్సాం చ గాం దోగ్ధు యస్యార్యో ఽనుమతే గతః ॥ 56 ॥

తుర్ష్ణార్తం సతి పానీయే విప్రలమ్భేన యోజయేత్ ।

లభేత తస్య యత్పాపం యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 57 ॥

భక్త్యా వివదమానేషు మార్గమాశ్రిత్య పశ్యతః ।

తస్య పాపేన యుజ్యేత యస్యార్యోఽనుమతే గతః ॥ 58 ॥

విహీనాం పతిపుత్రాభ్యాం కౌసల్యాం పార్థివాత్మజః ।

ఏవమాశ్వాసయన్నేవ దుఃఖార్తో నిపపాత హ ॥ 59 ॥

తథా తు శపథైః కష్టై శ్శపమానమచేతనమ్ ।

భరతం శోకసన్తప్తం కౌసల్యా వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 60 ॥

మమ దుఃఖమిదం పుత్ర భూయస్సముపజాయతే ।

శపథై శ్శపమానో హి ప్రాణానుపరుణత్సి మే ॥ 61 ॥

దిష్ట్యా న చలితో ధర్మాదాత్మా తే సహలక్ష్మణః ।

వత్స సత్యప్రతిజ్ఞో తే సతాం లోకమవాప్స్యసి ॥ 62 ॥

ఇత్యుక్త్వా చాఙ్కమానీయ భరతం భ్రాతృవత్సలమ్ ।

పరిష్వజ్య మహాబాహుం రురోద భృశదుఃఖితా ॥ 63 ॥

ఏవం విలపమానస్య దుఃఖార్తస్య మహాత్మనః ।

మోహాచ్చ శోకసమ్రోధాద్బభూవ లులితం మనః ॥ 64 ॥

లాలప్యమానస్య విచేతనస్య ప్రణష్టబుద్ధేః పతితస్య భూమౌ ।

ముహుర్ముహుర్నిశ్శ్వసతశ్చ ఘర్మం సా తస్య శోకేన జగామ రాత్రిః ॥ 65 ॥

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చసప్తతితమస్సర్గః ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcasaptatitamassargaḥ |

dīrghakālātsamutthāya sañjñāṃ labdhvā ca vīryavān |

netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1 ||

so'mātyamadhye bharato jananīmabhyakutsayat |

rājyaṃ na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram || 2 ||

abhiṣekaṃ na jānāmi yo'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |

viprakṛṣṭehyahaṃ deśe śatrughnasahito'vasam || 3 ||

vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |

vivāsanaṃ vā saumitre ssītāyāśca yathā'bhavat || 4 ||

tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |

kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5 ||

āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharatassutaḥ |

tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6 ||

evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |

pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 7 ||

sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |

pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 8 ||

tata śśatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |

paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetasām || 9 ||

rudantau rudatīṃ duḥkhātsametyāryāṃ manassvinīm |

bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā || 10 ||

idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |

samprāptaṃ bata kaikeyyā śaśīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 11 ||

prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |

kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12 ||

kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |

hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 13 ||

athavā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |

agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 14 ||

kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |

yatrāsau puruṣavyāghraḥ putro me tapyate tapaḥ || 15 ||

idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |

hastvaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16 ||

ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambhartsito'naghaḥ |

vivyathe bharatastīvraṃ vraṇe tudyeva sūcinā || 17 ||

papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |

vilapya bahudhā'sañjño labdhasañjñastataḥ sthitaḥ || 18 ||

evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |

kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 19 ||

ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |

vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 20 ||

kṛtā śāstrānugā buddhirmābhūttasya kadācana |

satyasandha ssatāṃ śreṣṭho yasyā'ryo'numate gataḥ || 21 ||

preṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryañca pratimehatu |

hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 22 ||

kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |

adharmo yo'sya so'syāstu yasyā'ryo'numategataḥ || 23 ||

paripālayamānasya rājño bhūtāni puyatravat |

tatasnu duhyatāṃ pāpaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 24 ||

baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |

adharmo yo'sya so'syāstu yasyārtho'numate gataḥ || 25 ||

saṃśrutya ca tapasvibhyassatre vai yajñadakṣiṇām |

tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 26 ||

hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule |

mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 27 ||

upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |

sa nāśayatu duṣṭātmā yasyā'ryo'numate gataḥ || 28 ||

mā ca taṃ vyūḍhabāhvaṃsaṃ candrārkasamatejasam |

drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryo'numategataḥ || 29 ||

pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |

gurūṃścāpyavajānātu yasyā'ryo'numate gataḥ || 30 ||

gāśca spṛśatu pādena gurūnparivadetsvayam |

mitre druhyeta so'tyantaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 31 ||

viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |

vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyā'ryo'mate gataḥ || 32 ||

akartā hyakṛtajñaśca tyaktācā'tmā nirapatrapaḥ |

loke bhavatu vidviṣṭo yasyāryo'numate gataḥ || 33 ||

putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |

sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 34 ||

aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |

anavāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 35 ||

mā'tmanassantatiṃ drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |

āyussamagramaprāpya ya'syāryo'numate gataḥ || 36 ||

rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |

bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37 ||

lākṣayā madhumāṃsena lohena ca viṣeṇa ca |

sadaiva bibhṛyādbhṛtyānyasyāryo'numate gataḥ || 38 ||

saṅgrame samupoḍhe sma śatrupakṣabhayaṅkare |

palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'numate gataḥ || 39 ||

kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |

bhikṣamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gataḥ || 40 ||

madye prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |

kāmakrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ || 41 ||

māsma dharme mano bhūyādadharmaṃ sa niṣevatām |

apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ || 42 ||

sañcitānyasya vittani vividhāni sahasraśaḥ |

dasyubhirvipralupyantāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 43 ||

ubhe sandhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |

taccapāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 44 ||

yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ guratalpage |

mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45 ||

devatānāṃ pitrūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |

mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 46 ||

satāṃ lokātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |

bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 47 ||

apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |

dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryo'numate gataḥ || 48 ||

bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |

sa bhūyātsatata kleśī yasyāryo'numate gataḥ || 49 ||

āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |

arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryo'numate gataḥ || 50 ||

māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |

rājño bhītastvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ || 51 ||

ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurodhinīm |

ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 52 ||

sadharmadārānparityajya paradārānniṣevatām |

tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ || 53 ||

vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |

tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ || 54 ||

pānīyadūṣake pāpaṃ tathaiva viṣadāyake |

yattadekassa labhatāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 55 ||

brāhmaṇāyodyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ |

bālavatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasyāryo 'numate gataḥ || 56 ||

turṣṇārtaṃ sati pānīye vipralambhena yojayet |

labheta tasya yatpāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 57 ||

bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |

tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ || 58 ||

vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |

evamāśvāsayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 59 ||

tathā tu śapathaiḥ kaṣṭai śśapamānamacetanam |

bharataṃ śokasantaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 60 ||

mama duḥkhamidaṃ putra bhūyassamupajāyate |

śapathai śśapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 61 ||

diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |

vatsa satyapratijño te satāṃ lokamavāpsyasi || 62 ||

ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |

pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā || 63 ||

evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |

mohācca śokasamrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64 ||

lālapyamānasya vicetanasya praṇaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |

muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 65 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcasaptatitamassargaḥ ||