అష్టావక్ర ఉవాచ ॥
ఆచక్ష్వ శృణు వా తాత నానాశాస్త్రాణ్యనేకశః ।
తథాపి న తవ స్వాస్థ్యం సర్వవిస్మరణాదృతే ॥ 16-1॥
భోగం కర్మ సమాధిం వా కురు విజ్ఞ తథాపి తే ।
చిత్తం నిరస్తసర్వాశమత్యర్థం రోచయిష్యతి ॥ 16-2॥
ఆయాసాత్సకలో దుఃఖీ నైనం జానాతి కశ్చన ।
అనేనైవోపదేశేన ధన్యః ప్రాప్నోతి నిర్వృతిమ్ ॥ 16-3॥
వ్యాపారే ఖిద్యతే యస్తు నిమేషోన్మేషయోరపి ।
తస్యాలస్య ధురీణస్య సుఖం నాన్యస్య కస్యచిత్ ॥ 16-4॥
ఇదం కృతమిదం నేతి ద్వన్ద్వైర్ముక్తం యదా మనః ।
ధర్మార్థకామమోక్షేషు నిరపేక్షం తదా భవేత్ ॥ 16-5॥
విరక్తో విషయద్వేష్టా రాగీ విషయలోలుపః ।
గ్రహమోక్షవిహీనస్తు న విరక్తో న రాగవాన్ ॥ 16-6॥
హేయోపాదేయతా తావత్సంసారవిటపాఙ్కురః ।
స్పృహా జీవతి యావద్ వై నిర్విచారదశాస్పదమ్ ॥ 16-7॥
ప్రవృత్తౌ జాయతే రాగో నిర్వృత్తౌ ద్వేష ఏవ హి ।
నిర్ద్వన్ద్వో బాలవద్ ధీమాన్ ఏవమేవ వ్యవస్థితః ॥ 16-8॥
హాతుమిచ్ఛతి సంసారం రాగీ దుఃఖజిహాసయా ।
వీతరాగో హి నిర్దుఃఖస్తస్మిన్నపి న ఖిద్యతి ॥ 16-9॥
యస్యాభిమానో మోక్షేఽపి దేహేఽపి మమతా తథా ।
న చ జ్ఞానీ న వా యోగీ కేవలం దుఃఖభాగసౌ ॥ 16-10॥
హరో యద్యుపదేష్టా తే హరిః కమలజోఽపి వా ।
తథాపి న తవ స్వాస్థ్యం సర్వవిస్మరణాదృతే ॥ 16-11॥
Roman (IAST) Transliteration
aṣṭāvakra uvāca ||
ācakṣva śṛṇu vā tāta nānāśāstrāṇyanekaśaḥ |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-1||
bhogaṃ karma samādhiṃ vā kuru vijña tathāpi te |
cittaṃ nirastasarvāśamatyarthaṃ rocayiṣyati || 16-2||
āyāsātsakalo duḥkhī nainaṃ jānāti kaścana |
anenaivopadeśena dhanyaḥ prāpnoti nirvṛtim || 16-3||
vyāpāre khidyate yastu nimeṣonmeṣayorapi |
tasyālasya dhurīṇasya sukhaṃ nānyasya kasyacit || 16-4||
idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktaṃ yadā manaḥ |
dharmārthakāmamokṣeṣu nirapekṣaṃ tadā bhavet || 16-5||
virakto viṣayadveṣṭā rāgī viṣayalolupaḥ |
grahamokṣavihīnastu na virakto na rāgavān || 16-6||
heyopādeyatā tāvatsaṃsāraviṭapāṅkuraḥ |
spṛhā jīvati yāvad vai nirvicāradaśāspadam || 16-7||
pravṛttau jāyate rāgo nirvṛttau dveṣa eva hi |
nirdvandvo bālavad dhīmān evameva vyavasthitaḥ || 16-8||
hātumicchati saṃsāraṃ rāgī duḥkhajihāsayā |
vītarāgo hi nirduḥkhastasminnapi na khidyati || 16-9||
yasyābhimāno mokṣe'pi dehe'pi mamatā tathā |
na ca jñānī na vā yogī kevalaṃ duḥkhabhāgasau || 16-10||
haro yadyupadeṣṭā te hariḥ kamalajo'pi vā |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-11||
Sanskrit — Devanagari (original)
अष्टावक्र उवाच ॥
आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः ।
तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणादृते ॥ 16-1॥
भोगं कर्म समाधिं वा कुरु विज्ञ तथापि ते ।
चित्तं निरस्तसर्वाशमत्यर्थं रोचयिष्यति ॥ 16-2॥
आयासात्सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन ।
अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम् ॥ 16-3॥
व्यापारे खिद्यते यस्तु निमेषोन्मेषयोरपि ।
तस्यालस्य धुरीणस्य सुखं नान्यस्य कस्यचित् ॥ 16-4॥
इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तं यदा मनः ।
धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत् ॥ 16-5॥
विरक्तो विषयद्वेष्टा रागी विषयलोलुपः ।
ग्रहमोक्षविहीनस्तु न विरक्तो न रागवान् ॥ 16-6॥
हेयोपादेयता तावत्संसारविटपाङ्कुरः ।
स्पृहा जीवति यावद् वै निर्विचारदशास्पदम् ॥ 16-7॥
प्रवृत्तौ जायते रागो निर्वृत्तौ द्वेष एव हि ।
निर्द्वन्द्वो बालवद् धीमान् एवमेव व्यवस्थितः ॥ 16-8॥
हातुमिच्छति संसारं रागी दुःखजिहासया ।
वीतरागो हि निर्दुःखस्तस्मिन्नपि न खिद्यति ॥ 16-9॥
यस्याभिमानो मोक्षेऽपि देहेऽपि ममता तथा ।
न च ज्ञानी न वा योगी केवलं दुःखभागसौ ॥ 16-10॥
हरो यद्युपदेष्टा ते हरिः कमलजोऽपि वा ।
तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणादृते ॥ 16-11॥
aṣṭāvakra uvāca ||
ācakṣva śṛṇu vā tāta nānāśāstrāṇyanekaśaḥ |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-1||
bhogaṃ karma samādhiṃ vā kuru vijña tathāpi te |
cittaṃ nirastasarvāśamatyarthaṃ rocayiṣyati || 16-2||
āyāsātsakalo duḥkhī nainaṃ jānāti kaścana |
anenaivopadeśena dhanyaḥ prāpnoti nirvṛtim || 16-3||
vyāpāre khidyate yastu nimeṣonmeṣayorapi |
tasyālasya dhurīṇasya sukhaṃ nānyasya kasyacit || 16-4||
idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktaṃ yadā manaḥ |
dharmārthakāmamokṣeṣu nirapekṣaṃ tadā bhavet || 16-5||
virakto viṣayadveṣṭā rāgī viṣayalolupaḥ |
grahamokṣavihīnastu na virakto na rāgavān || 16-6||
heyopādeyatā tāvatsaṃsāraviṭapāṅkuraḥ |
spṛhā jīvati yāvad vai nirvicāradaśāspadam || 16-7||
pravṛttau jāyate rāgo nirvṛttau dveṣa eva hi |
nirdvandvo bālavad dhīmān evameva vyavasthitaḥ || 16-8||
hātumicchati saṃsāraṃ rāgī duḥkhajihāsayā |
vītarāgo hi nirduḥkhastasminnapi na khidyati || 16-9||
yasyābhimāno mokṣe'pi dehe'pi mamatā tathā |
na ca jñānī na vā yogī kevalaṃ duḥkhabhāgasau || 16-10||
haro yadyupadeṣṭā te hariḥ kamalajo'pi vā |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-11||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.