ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତୋ ନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ନିଯୁକ୍ତସ୍ସୁରସତ୍ତମୈଃ ।
ଜାନନ୍ନପି ସୁରାନେଵଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥
ଉପାଯଃ କୋ ଵଧେ ତସ୍ଯ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ।
ଯମହଂ ତଂ ସମାସ୍ଥାଯ ନିହନ୍ଯାମୃଷିକଣ୍ଟକମ୍ ॥ 2 ॥
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ସୁରାସ୍ସର୍ଵେ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ଵିଷ୍ଣୁମଵ୍ଯଯମ୍ ।
ମାନୁଷୀଂ ତନୁମାସ୍ଥାଯ ରାଵଣଂ ଜହି ସଂଯୁଗେ ॥ 3 ॥
ସ ହି ତେପେ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଦୀର୍ଘକାଲମରିନ୍ଦମ ।
ଯେନ ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୃଲ୍ଲୋକପୂର୍ଵଜଃ ॥ 4 ॥
ସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦଦୌ ତସ୍ମୈ ରାକ୍ଷସାଯ ଵରଂ ପ୍ରଭୁଃ ।
04 ନାନାଵିଧେଭ୍ଯୋ ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଭଯଂ ନାନ୍ଯତ୍ର ମାନୁଷାତ୍ ॥ 5 ॥
ଅଵଜ୍ଞାତାଃ ପୁରା ତେନ ଵରଦାନେ ହି ମାନଵାଃ ।
105 ଏଵଂ ପିତାମହାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ ଦର୍ପିତଃ ॥ 6 ॥
ଉତ୍ସାଦଯତି ଲୋକାନ୍ତ୍ରୀନ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚାପ୍ଯପକର୍ଷତି ।
ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଵଧୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ମାନୁଷେଭ୍ଯଃ ପରନ୍ତପ ॥ 7 ॥
ଇତ୍ଯେତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁରାଣାଂ ଵିଷ୍ଣୁରାତ୍ମଵାନ୍ ।
ପିତରଂ ରୋଚଯାମାସ ତଦା ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍ ॥ 8 ॥
ସ ଚାପ୍ଯପୁତ୍ରୋ ନୃପତିସ୍ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ ।
ଅଯଜତ୍ପୁତ୍ରିଯାମିଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରେପ୍ସୁରରିସୂଦନଃ ॥ 9 ॥
ସ କୃତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଚ ପିତାମହମ୍ ।
ଅନ୍ତର୍ଧାନଂ ଗତୋ ଦେଵୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ମହର୍ଷିଭିଃ ॥ 10 ॥
ତୋ ଵୈ ଯଜମାନସ୍ଯ ପାଵକାଦତୁଲପ୍ରଭମ୍ ।
ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଂ ମହଦ୍ଭୂତଂ ମହାଵୀର୍ଯଂ ମହାବଲମ୍ ॥ 11 ॥
କୃଷ୍ଣଂ ରକ୍ତାମ୍ବରଧରଂ ରକ୍ତାସ୍ଯଂ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ଵନମ୍ ।
ସ୍ନିଗ୍ଧହର୍ଯକ୍ଷତନୁଜଶ୍ମଶ୍ରୁପ୍ରଵରମୂର୍ଧଜମ୍ ॥ 12 ॥
ଶୁଭଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିଵ୍ଯାଭରଣଭୂଷିତମ୍ ।
ଶୈଲଶୃଙ୍ଗସମୁତ୍ସେଥଂ ଦୃପ୍ତଶାର୍ଦୂଲଵିକ୍ରମମ୍ ॥ 13 ॥
ଦିଵାକରସମାକାରଂ ଦୀପ୍ତାନଲଶିଖୋପମମ୍ ।
ତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦମଯୀଂ ରାଜତାନ୍ତପରିଚ୍ଛଦାମ୍ ॥ 14 ॥
ଦିଵ୍ଯପାଯସସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ପାତ୍ରୀଂ ପତ୍ନୀମିଵ ପ୍ରିଯାମ୍ ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵିପୁଲାଂ ଦୋର୍ଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵଯଂ ମାଯାମଯୀମିଵ ॥ 15 ॥
ସମଵେକ୍ଷ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯମିଦଂ ଦଶରଥଂ ନୃପମ୍ ।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ନରଂ ଵିଦ୍ଧି ମାମିହାଭ୍ଯାଗତଂ ନୃପ ॥ 16 ॥
ତତଃ ପରଂ ତଦା ରାଜା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ।
ଭଗଵନ୍ ସ୍ଵାଗତଂ ତେଽସ୍ତୁ କିମହଂ କରଵାଣି ତେ ॥ 17 ॥
ଅଥୋ ପୁନରିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯୋ ନରୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।
ରାଜନ୍ନର୍ଚଯତା ଦେଵାନଦ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତମିଦଂ ତ୍ଵଯା ॥ 18 ॥
ଇଦଂ ତୁ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ପାଯସଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ ।
ପ୍ରଜାକରଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ଧନ୍ଯମାରୋଗ୍ଯଵର୍ଧନମ୍ ॥ 19 ॥
ଭାର୍ଯାଣାମନୁରୂପାଣାମଶ୍ନୀତେତି ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଵୈ ।
ତାସୁ ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ପୁତ୍ରାନ୍ଯଦର୍ଥଂ ଯଜସେ ନୃପ ॥ 20 ॥
ତଥେତି ନୃପତିଃ ପ୍ରୀତଶ୍ଶିରସା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯତାମ୍ ।
ପାତ୍ରୀଂ ଦେଵାନ୍ନସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ଦେଵଦତ୍ତାଂ ହିରଣ୍ମଯୀମ୍ ॥ 21 ॥
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଭୂତମଦ୍ଭୁତଂ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନମ୍ ।
ମୁଦା ପରମଯା ଯୁକ୍ତଶ୍ଚକାରାଭିପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ॥ 22 ॥
ତତୋ ଦଶରଥଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ପାଯସଂ ଦେଵନିର୍ମିତମ୍ ।
ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିତ୍ତମିଵାଧନଃ ॥ 23 ॥
ତତସ୍ତଦଦ୍ଭୁତପ୍ରଖ୍ଯଂ ଭୂତଂ ପରମଭାସ୍ଵରମ୍ ।
ସଂଵର୍ତଯିତ୍ଵା ତତ୍କର୍ମ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ ॥ 24 ॥
ହର୍ଷରଶ୍ମିଭିରୁଦ୍ଯୋତଂ ତସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରମାବଭୌ ।
ଶାରଦସ୍ଯାଭିରାମସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯେଵ ନଭୋଂଽଶୁଭିଃ ॥ 25 ॥
ସୋଽନ୍ତଃପୁରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯୈଵ କୌସଲ୍ଯାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ପାଯସଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ପୁତ୍ରୀଯଂ ତ୍ଵିଦମାତ୍ମନଃ ॥ 26 ॥
କୌସଲ୍ଯାଯୈ ନରପତିଃ ପାଯସାର୍ଧଂ ଦଦୌ ତଦା ।
ଅର୍ଧାଦର୍ଧଂ ଦଦୌ ଚାପି ସୁମିତ୍ରାଯୈ ନରାଧିପଃ ॥ 27 ॥
କୈକେଯ୍ଯୈ ଚାଵଶିଷ୍ଟାର୍ଧଂ ଦଦୌ ପୁତ୍ରାର୍ଥକାରଣାତ୍ ।
ପ୍ରଦଦୌ ଚାଵଶିଷ୍ଟାର୍ଧଂ ପାଯସସ୍ଯାମୃତୋପମମ୍ ॥ 28 ॥
ଅନୁଚିନ୍ତ୍ଯ ସୁମିତ୍ରାଯୈ ପୁନରେଵ ମହୀପତିଃ ।
ଏଵଂ ତାସାଂ ଦଦୌ ରାଜା ଭାର୍ଯାଣାଂ ପାଯସଂ ପୃଥକ୍ ॥ 29 ॥
ତାସ୍ତ୍ଵେତତ୍ପାଯସଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯୋତ୍ତମାସ୍ସ୍ତ୍ରଯଃ ।
ସମ୍ମାନଂ ମେନିରେ ସର୍ଵାଂଃ ପ୍ରହର୍ଷୋଦିତଚେତସଃ ॥ 30 ॥
ତତସ୍ତୁ ତାଃ ପ୍ରାଶ୍ଯ ତଦୁତ୍ତମାସ୍ତ୍ରିଯୋ ମହୀପତେରୁତ୍ତମପାଯସଂ ପୃଥକ୍ ।
ହୁତାଶନାଦିତ୍ଯସମାନତେଜସୋ ଽଚିରେଣ ଗର୍ଭାନ୍ପ୍ରତିପେଦିରେ ତଦା ॥ 31 ॥
ତତସ୍ତୁ ରାଜା ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପ୍ରରୂଢଗର୍ଭାଃ ପ୍ରତିଲବ୍ଧମାନସଃ ।
ବଭୂଵ ହୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ରିଦିଵେ ଯଥା ହରିଃ ସୁରେନ୍ଦ୍ରସିଦ୍ଧର୍ଷିଗଣାଭିପୂଜିତଃ ॥ 32 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tato nārāyaṇo devo niyuktassurasattamaiḥ |
jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1 ||
upāyaḥ ko vadhe tasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
yamahaṃ taṃ samāsthāya nihanyāmṛṣikaṇṭakam || 2 ||
evamuktāssurāssarve pratyūcurviṣṇumavyayam |
mānuṣīṃ tanumāsthāya rāvaṇaṃ jahi saṃyuge || 3 ||
sa hi tepe tapastīvraṃ dīrghakālamarindama |
yena tuṣṭo'bhavadbrahmā lokakṛllokapūrvajaḥ || 4 ||
santuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ |
04 nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt || 5 ||
avajñātāḥ purā tena varadāne hi mānavāḥ |
105 evaṃ pitāmahāttasmādvaraṃ prāpya sa darpitaḥ || 6 ||
utsādayati lokāntrīn striyaścāpyapakarṣati |
tasmāttasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ parantapa || 7 ||
ityetadvacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇurātmavān |
pitaraṃ rocayāmāsa tadā daśarathaṃ nṛpam || 8 ||
sa cāpyaputro nṛpatistasminkāle mahādyutiḥ |
ayajatputriyāmiṣṭiṃ putrepsurarisūdanaḥ || 9 ||
sa kṛtvā niścayaṃ viṣṇurāmantrya ca pitāmaham |
antardhānaṃ gato devaiḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ || 10 ||
to vai yajamānasya pāvakādatulaprabham |
prādurbhūtaṃ mahadbhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam || 11 ||
kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam |
snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam || 12 ||
śubhalakṣaṇasampannaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
śailaśṛṅgasamutsethaṃ dṛptaśārdūlavikramam || 13 ||
divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam |
taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām || 14 ||
divyapāyasasampūrṇāṃ pātrīṃ patnīmiva priyām |
pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīmiva || 15 ||
samavekṣyābravīdvākyamidaṃ daśarathaṃ nṛpam |
prājāpatyaṃ naraṃ viddhi māmihābhyāgataṃ nṛpa || 16 ||
tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
bhagavan svāgataṃ te'stu kimahaṃ karavāṇi te || 17 ||
atho punaridaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro'bravīt |
rājannarcayatā devānadya prāptamidaṃ tvayā || 18 ||
idaṃ tu nṛpaśārdūla pāyasaṃ devanirmitam |
prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyamārogyavardhanam || 19 ||
bhāryāṇāmanurūpāṇāmaśnīteti prayaccha vai |
tāsu tvaṃ prāpsyase putrānyadarthaṃ yajase nṛpa || 20 ||
tatheti nṛpatiḥ prītaśśirasā pratigṛhyatām |
pātrīṃ devānnasampūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm || 21 ||
abhivādya ca tadbhūtamadbhutaṃ priyadarśanam |
mudā paramayā yuktaścakārābhipradakṣiṇam || 22 ||
tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam |
babhūva paramaprītaḥ prāpya vittamivādhanaḥ || 23 ||
tatastadadbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram |
saṃvartayitvā tatkarma tatraivāntaradhīyata || 24 ||
harṣaraśmibhirudyotaṃ tasyāntaḥpuramābabhau |
śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabhoṃ'śubhiḥ || 25 ||
so'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyāmidamabravīt |
pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tvidamātmanaḥ || 26 ||
kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā |
ardhādardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ || 27 ||
kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt |
pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam || 28 ||
anucintya sumitrāyai punareva mahīpatiḥ |
evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak || 29 ||
tāstvetatpāyasaṃ prāpya narendrasyottamāsstrayaḥ |
sammānaṃ menire sarvāṃḥ praharṣoditacetasaḥ || 30 ||
tatastu tāḥ prāśya taduttamāstriyo mahīpateruttamapāyasaṃ pṛthak |
hutāśanādityasamānatejaso 'cireṇa garbhānpratipedire tadā || 31 ||
tatastu rājā prasamīkṣya tāḥ striyaḥ prarūḍhagarbhāḥ pratilabdhamānasaḥ |
babhūva hṛṣṭastridive yathā hariḥ surendrasiddharṣigaṇābhipūjitaḥ || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।
अथ षोडशस्सर्गः ।
ततो नारायणो देवो नियुक्तस्सुरसत्तमैः ।
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥
उपायः को वधे तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥ 2 ॥
एवमुक्तास्सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।
मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥ 3 ॥
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दम ।
येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥ 4 ॥
सन्तुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।
04 नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ 5 ॥
अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः ।
105 एवं पितामहात्तस्माद्वरं प्राप्य स दर्पितः ॥ 6 ॥
उत्सादयति लोकान्त्रीन् स्त्रियश्चाप्यपकर्षति ।
तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परन्तप ॥ 7 ॥
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥ 8 ॥
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युतिः ।
अयजत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥ 9 ॥
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् ।
अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ 10 ॥
तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।
प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥ 11 ॥
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥ 12 ॥
शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।
शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥ 13 ॥
दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥ 14 ॥
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥ 15 ॥
समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥ 16 ॥
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥ 17 ॥
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥ 18 ॥
इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥ 19 ॥
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।
तासु त्वं प्राप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप ॥ 20 ॥
तथेति नृपतिः प्रीतश्शिरसा प्रतिगृह्यताम् ।
पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥ 21 ॥
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥ 22 ॥
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥ 23 ॥
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।
संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ 24 ॥
हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥ 25 ॥
सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥ 26 ॥
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥ 27 ॥
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥ 28 ॥
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ।
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥ 29 ॥
तास्त्वेतत्पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमास्स्त्रयः ।
सम्मानं मेनिरे सर्वांः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ 30 ॥
ततस्तु ताः प्राश्य तदुत्तमास्त्रियो महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् ।
हुताशनादित्यसमानतेजसो ऽचिरेण गर्भान्प्रतिपेदिरे तदा ॥ 31 ॥
ततस्तु राजा प्रसमीक्ष्य ताः स्त्रियः प्ररूढगर्भाः प्रतिलब्धमानसः ।
बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः ॥ 32 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tato nārāyaṇo devo niyuktassurasattamaiḥ |
jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1 ||
upāyaḥ ko vadhe tasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
yamahaṃ taṃ samāsthāya nihanyāmṛṣikaṇṭakam || 2 ||
evamuktāssurāssarve pratyūcurviṣṇumavyayam |
mānuṣīṃ tanumāsthāya rāvaṇaṃ jahi saṃyuge || 3 ||
sa hi tepe tapastīvraṃ dīrghakālamarindama |
yena tuṣṭo'bhavadbrahmā lokakṛllokapūrvajaḥ || 4 ||
santuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ |
04 nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt || 5 ||
avajñātāḥ purā tena varadāne hi mānavāḥ |
105 evaṃ pitāmahāttasmādvaraṃ prāpya sa darpitaḥ || 6 ||
utsādayati lokāntrīn striyaścāpyapakarṣati |
tasmāttasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ parantapa || 7 ||
ityetadvacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇurātmavān |
pitaraṃ rocayāmāsa tadā daśarathaṃ nṛpam || 8 ||
sa cāpyaputro nṛpatistasminkāle mahādyutiḥ |
ayajatputriyāmiṣṭiṃ putrepsurarisūdanaḥ || 9 ||
sa kṛtvā niścayaṃ viṣṇurāmantrya ca pitāmaham |
antardhānaṃ gato devaiḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ || 10 ||
to vai yajamānasya pāvakādatulaprabham |
prādurbhūtaṃ mahadbhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam || 11 ||
kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam |
snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam || 12 ||
śubhalakṣaṇasampannaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
śailaśṛṅgasamutsethaṃ dṛptaśārdūlavikramam || 13 ||
divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam |
taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām || 14 ||
divyapāyasasampūrṇāṃ pātrīṃ patnīmiva priyām |
pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīmiva || 15 ||
samavekṣyābravīdvākyamidaṃ daśarathaṃ nṛpam |
prājāpatyaṃ naraṃ viddhi māmihābhyāgataṃ nṛpa || 16 ||
tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
bhagavan svāgataṃ te'stu kimahaṃ karavāṇi te || 17 ||
atho punaridaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro'bravīt |
rājannarcayatā devānadya prāptamidaṃ tvayā || 18 ||
idaṃ tu nṛpaśārdūla pāyasaṃ devanirmitam |
prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyamārogyavardhanam || 19 ||
bhāryāṇāmanurūpāṇāmaśnīteti prayaccha vai |
tāsu tvaṃ prāpsyase putrānyadarthaṃ yajase nṛpa || 20 ||
tatheti nṛpatiḥ prītaśśirasā pratigṛhyatām |
pātrīṃ devānnasampūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm || 21 ||
abhivādya ca tadbhūtamadbhutaṃ priyadarśanam |
mudā paramayā yuktaścakārābhipradakṣiṇam || 22 ||
tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam |
babhūva paramaprītaḥ prāpya vittamivādhanaḥ || 23 ||
tatastadadbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram |
saṃvartayitvā tatkarma tatraivāntaradhīyata || 24 ||
harṣaraśmibhirudyotaṃ tasyāntaḥpuramābabhau |
śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabhoṃ'śubhiḥ || 25 ||
so'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyāmidamabravīt |
pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tvidamātmanaḥ || 26 ||
kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā |
ardhādardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ || 27 ||
kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt |
pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam || 28 ||
anucintya sumitrāyai punareva mahīpatiḥ |
evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak || 29 ||
tāstvetatpāyasaṃ prāpya narendrasyottamāsstrayaḥ |
sammānaṃ menire sarvāṃḥ praharṣoditacetasaḥ || 30 ||
tatastu tāḥ prāśya taduttamāstriyo mahīpateruttamapāyasaṃ pṛthak |
hutāśanādityasamānatejaso 'cireṇa garbhānpratipedire tadā || 31 ||
tatastu rājā prasamīkṣya tāḥ striyaḥ prarūḍhagarbhāḥ pratilabdhamānasaḥ |
babhūva hṛṣṭastridive yathā hariḥ surendrasiddharṣigaṇābhipūjitaḥ || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.