(ଵିଷ୍ଣୁପୁରାଣାନ୍ତର୍ଗତା; ମୁଖ୍ଯ ସ୍ତୁତି ଶ୍ଲୋକାଃ 51-74)
ଧ୍ରୁଵ ଉଵାଚ ।
ଭୂମିରାପୋଽନଲୋ ଵାଯୁଃ ଖଂ ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରେଵ ଚ ।
ଭୂତାଦିରାଦିପ୍ରକୃତିର୍ଯସ୍ଯ ରୂପଂ ନତୋଽସ୍ମି ତମ୍ ॥ 51 ॥
ଶୁଦ୍ଧଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୋଽଖିଲଵ୍ଯାପୀ ପ୍ରଧାନାତ୍ପରତଃ ପୁମାନ୍ ।
ଯସ୍ଯ ରୂପଂ ନମସ୍ତସ୍ମୈ ପୁରୁଷାଯ ଗୁଣାଶିନେ ॥ 52 ॥
ଭୂରାଦୀନାଂ ସମସ୍ତାନାଂ ଗନ୍ଧାଦୀନାଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତଃ ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୀନାଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ଯଃ ପରଃ ॥ 53 ॥
ତଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତମାତ୍ମାନମଶେଷଜଗତଃ ପତିମ୍ ।
ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଶରଣଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ତ୍ଵଦ୍ରୂପଂ ପରମେଶ୍ଵର ॥ 54 ॥
ବୃହତ୍ତ୍ଵାଦ୍ବୃଂହଣତ୍ଵାଚ୍ଚ ଯଦ୍ରୂପଂ ବ୍ରହ୍ମସଞ୍ଜ୍ଞିତମ୍ ।
ତସ୍ମୈ ନମସ୍ତେ ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ଯୋଗିଚିନ୍ତ୍ଯାଵିକାରିଣେ ॥ 55 ॥
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ ।
ସର୍ଵଵ୍ଯାପୀ ଭୁଵଃ ସ୍ପର୍ଶାଦତ୍ଯତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ ॥ 56 ॥
ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଵୈ ଭଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତଦ୍ଭଵାନ୍ ।
ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵିରାଟ୍ ସ୍ଵରାଟ୍ ସମ୍ରାଟ୍ ତ୍ଵତ୍ତଶ୍ଚାପ୍ଯଧିପୂରୁଷଃ ॥ 57 ॥
ଅତ୍ଯରିଚ୍ଯତ ସୋଽଧଶ୍ଚ ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଵୈ ଭୁଵଃ ।
ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଜାତଂ ତ୍ଵତ୍ତୋ ଭୂତଭଵିଷ୍ଯତୀ ॥ 58 ॥
ତ୍ଵଦ୍ରୂପଧାରିଣଶ୍ଚାନ୍ତଃ ସର୍ଵଭୂତମିଦଂ ଜଗତ୍ ।
ତ୍ଵତ୍ତୋ ଯଜ୍ଞଃ ସର୍ଵହୁତଃ ପୃଷଦାଜ୍ଯଂ ପଶୁର୍ଦ୍ଵିଧା ॥ 59 ॥
ତ୍ଵତ୍ତ ଋଚୋଽଥ ସାମାନି ତ୍ଵତ୍ତଶ୍ଛନ୍ଦାଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ।
ତ୍ଵତ୍ତୋ ଯଜୂଂଷ୍ଯଜାଯନ୍ତ ତ୍ଵତ୍ତୋଽଶ୍ଵାଶ୍ଚୈକତୋ ଦତଃ ॥ 60 ॥
ଗାଵସ୍ତ୍ଵତ୍ତଃ ସମୁଦ୍ଭୂତାସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋଽଜା ଅଵଯୋ ମୃଗାଃ ।
ତ୍ଵନ୍ମୁଖାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋ ବାହୋଃ କ୍ଷତ୍ରମଜାଯତ ॥ 61 ॥
ଵୈଶ୍ଯାସ୍ତଵୋରୁଜାଃ ଶୂଦ୍ରାସ୍ତଵ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସମୁଦ୍ଗତାଃ ।
ଅକ୍ଷ୍ଣୋଃ ସୂର୍ଯୋଽନିଲଃ ପ୍ରାଣାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନସସ୍ତଵ ॥ 62 ॥
ପ୍ରାଣୋଽନ୍ତଃସୁଷିରାଜ୍ଜାତୋ ମୁଖାଦଗ୍ନିରଜାଯତ ।
ନାଭିତୋ ଗଗନଂ ଦ୍ଯୌଶ୍ଚ ଶିରସଃ ସମଵର୍ତତ ॥ 63 ॥
ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍କ୍ଷିତିଃ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତ୍ଵତ୍ତଃ ସର୍ଵମଭୂଦିଦମ୍ ॥ 64 ॥
ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ ସୁମହାନଲ୍ପେ ଯଥା ବୀଜେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ।
ସଂଯମେ ଵିଶ୍ଵମଖିଲଂ ବୀଜଭୂତେ ତଥା ତ୍ଵଯି ॥ 65 ॥
ବୀଜାଦଙ୍କୁରସମ୍ଭୂତୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ ସ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ ।
ଵିସ୍ତାରଂ ଚ ଯଥା ଯାତି ତ୍ଵତ୍ତଃ ସୃଷ୍ଟୌ ତଥା ଜଗତ୍ ॥ 66 ॥
ଯଥା ହି କଦଲୀ ନାନ୍ଯା ତ୍ଵକ୍ପତ୍ରାଦପି ଦୃଶ୍ଯତେ ।
ଏଵଂ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ନାନ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଵତ୍ସ୍ଥାଯୀଶ୍ଵର ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ 67 ॥
ହ୍ଲାଦିନୀ ସନ୍ଧିନୀ ସଂଵିତ୍ତ୍ଵଯ୍ଯେକା ସର୍ଵସଂସ୍ଥିତୌ ।
ହ୍ଲାଦତାପକରୀ ମିଶ୍ରା ତ୍ଵଯି ନୋ ଗୁଣଵର୍ଜିତେ ॥ 68 ॥
ପୃଥଗ୍ଭୂତୈକଭୂତାଯ ଭୂତଭୂତାଯ ତେ ନମଃ ।
ପ୍ରଭୂତଭୂତଭୂତାଯ ତୁଭ୍ଯଂ ଭୂତାତ୍ମନେ ନମଃ ॥ 69 ॥
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷୌ ଵିରାଟ୍ ସମ୍ରାଟ୍ ସ୍ଵରାଟ୍ ତଥା ।
ଵିଭାଵ୍ଯତେଽନ୍ତଃକରଣେ ପୁରୁଷେଷ୍ଵକ୍ଷଯୋ ଭଵାନ୍ ॥ 70 ॥
ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସର୍ଵଭୂତସ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଃ ସର୍ଵସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ ।
ସର୍ଵଂ ତ୍ଵତ୍ତସ୍ତତଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ନମଃ ସର୍ଵାତ୍ମନେଽସ୍ତୁ ତେ ॥ 71 ॥
ସର୍ଵାତ୍ମକୋଽସି ସର୍ଵେଶ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥିତୋ ଯତଃ ।
କଥଯାମି ତତଃ କିଂ ତେ ସର୍ଵଂ ଵେତ୍ସି ହୃଦି ସ୍ଥିତମ୍ ॥ 72 ॥
ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ସର୍ଵଭୂତେଶ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵସମୁଦ୍ଭଵ ।
ସର୍ଵଭୂତୋ ଭଵାନ୍ଵେତ୍ତି ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵମନୋରଥମ୍ ॥ 73 ॥
ଯୋ ମେ ମନୋରଥୋ ନାଥ ସଫଲଃ ସ ତ୍ଵଯା କୃତଃ ।
ତପଶ୍ଚ ତପ୍ତଂ ସଫଲଂ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋଽସି ଜଗତ୍ପତେ ॥ 74 ॥
Roman (IAST) Transliteration
(viṣṇupurāṇāntargatā; mukhya stuti ślokāḥ 51-74)
dhruva uvāca |
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
bhūtādirādiprakṛtiryasya rūpaṃ nato'smi tam || 51 ||
śuddhaḥ sūkṣmo'khilavyāpī pradhānātparataḥ pumān |
yasya rūpaṃ namastasmai puruṣāya guṇāśine || 52 ||
bhūrādīnāṃ samastānāṃ gandhādīnāṃ ca śāśvataḥ |
buddhyādīnāṃ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ || 53 ||
taṃ brahmabhūtamātmānamaśeṣajagataḥ patim |
prapadye śaraṇaṃ śuddhaṃ tvadrūpaṃ parameśvara || 54 ||
bṛhattvādbṛṃhaṇatvācca yadrūpaṃ brahmasañjñitam |
tasmai namaste sarvātmanyogicintyāvikāriṇe || 55 ||
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sarvavyāpī bhuvaḥ sparśādatyatiṣṭhaddaśāṅgulam || 56 ||
yadbhūtaṃ yacca vai bhavyaṃ puruṣottama tadbhavān |
tvatto virāṭ svarāṭ samrāṭ tvattaścāpyadhipūruṣaḥ || 57 ||
atyaricyata so'dhaśca tiryagūrdhvaṃ ca vai bhuvaḥ |
tvatto viśvamidaṃ jātaṃ tvatto bhūtabhaviṣyatī || 58 ||
tvadrūpadhāriṇaścāntaḥ sarvabhūtamidaṃ jagat |
tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśurdvidhā || 59 ||
tvatta ṛco'tha sāmāni tvattaśchandāṃsi jajñire |
tvatto yajūṃṣyajāyanta tvatto'śvāścaikato dataḥ || 60 ||
gāvastvattaḥ samudbhūtāstvatto'jā avayo mṛgāḥ |
tvanmukhādbrāhmaṇāstvatto bāhoḥ kṣatramajāyata || 61 ||
vaiśyāstavorujāḥ śūdrāstava padbhyāṃ samudgatāḥ |
akṣṇoḥ sūryo'nilaḥ prāṇāccandramā manasastava || 62 ||
prāṇo'ntaḥsuṣirājjāto mukhādagnirajāyata |
nābhito gaganaṃ dyauśca śirasaḥ samavartata || 63 ||
diśaḥ śrotrātkṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvamabhūdidam || 64 ||
nyagrodhaḥ sumahānalpe yathā bīje vyavasthitaḥ |
saṃyame viśvamakhilaṃ bījabhūte tathā tvayi || 65 ||
bījādaṅkurasambhūto nyagrodhaḥ sa samucchritaḥ |
vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat || 66 ||
yathā hi kadalī nānyā tvakpatrādapi dṛśyate |
evaṃ viśvasya nānyastvaṃ tvatsthāyīśvara dṛśyate || 67 ||
hlādinī sandhinī saṃvittvayyekā sarvasaṃsthitau |
hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite || 68 ||
pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ |
prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ || 69 ||
vyaktaṃ pradhānapuruṣau virāṭ samrāṭ svarāṭ tathā |
vibhāvyate'ntaḥkaraṇe puruṣeṣvakṣayo bhavān || 70 ||
sarvasmin sarvabhūtastvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk |
sarvaṃ tvattastataśca tvaṃ namaḥ sarvātmane'stu te || 71 ||
sarvātmako'si sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ |
kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛdi sthitam || 72 ||
sarvātmansarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava |
sarvabhūto bhavānvetti sarvasattvamanoratham || 73 ||
yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ |
tapaśca taptaṃ saphalaṃ yaddṛṣṭo'si jagatpate || 74 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
(विष्णुपुराणान्तर्गता; मुख्य स्तुति श्लोकाः 51-74)
ध्रुव उवाच ।
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
भूतादिरादिप्रकृतिर्यस्य रूपं नतोऽस्मि तम् ॥ 51 ॥
शुद्धः सूक्ष्मोऽखिलव्यापी प्रधानात्परतः पुमान् ।
यस्य रूपं नमस्तस्मै पुरुषाय गुणाशिने ॥ 52 ॥
भूरादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः ।
बुद्ध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः ॥ 53 ॥
तं ब्रह्मभूतमात्मानमशेषजगतः पतिम् ।
प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर ॥ 54 ॥
बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च यद्रूपं ब्रह्मसञ्ज्ञितम् ।
तस्मै नमस्ते सर्वात्मन्योगिचिन्त्याविकारिणे ॥ 55 ॥
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
सर्वव्यापी भुवः स्पर्शादत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ 56 ॥
यद्भूतं यच्च वै भव्यं पुरुषोत्तम तद्भवान् ।
त्वत्तो विराट् स्वराट् सम्राट् त्वत्तश्चाप्यधिपूरुषः ॥ 57 ॥
अत्यरिच्यत सोऽधश्च तिर्यगूर्ध्वं च वै भुवः ।
त्वत्तो विश्वमिदं जातं त्वत्तो भूतभविष्यती ॥ 58 ॥
त्वद्रूपधारिणश्चान्तः सर्वभूतमिदं जगत् ।
त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्विधा ॥ 59 ॥
त्वत्त ऋचोऽथ सामानि त्वत्तश्छन्दांसि जज्ञिरे ।
त्वत्तो यजूंष्यजायन्त त्वत्तोऽश्वाश्चैकतो दतः ॥ 60 ॥
गावस्त्वत्तः समुद्भूतास्त्वत्तोऽजा अवयो मृगाः ।
त्वन्मुखाद्ब्राह्मणास्त्वत्तो बाहोः क्षत्रमजायत ॥ 61 ॥
वैश्यास्तवोरुजाः शूद्रास्तव पद्भ्यां समुद्गताः ।
अक्ष्णोः सूर्योऽनिलः प्राणाच्चन्द्रमा मनसस्तव ॥ 62 ॥
प्राणोऽन्तःसुषिराज्जातो मुखादग्निरजायत ।
नाभितो गगनं द्यौश्च शिरसः समवर्तत ॥ 63 ॥
दिशः श्रोत्रात्क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वमभूदिदम् ॥ 64 ॥
न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः ।
संयमे विश्वमखिलं बीजभूते तथा त्वयि ॥ 65 ॥
बीजादङ्कुरसम्भूतो न्यग्रोधः स समुच्छ्रितः ।
विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत् ॥ 66 ॥
यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रादपि दृश्यते ।
एवं विश्वस्य नान्यस्त्वं त्वत्स्थायीश्वर दृश्यते ॥ 67 ॥
ह्लादिनी सन्धिनी संवित्त्वय्येका सर्वसंस्थितौ ।
ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते ॥ 68 ॥
पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः ।
प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः ॥ 69 ॥
व्यक्तं प्रधानपुरुषौ विराट् सम्राट् स्वराट् तथा ।
विभाव्यतेऽन्तःकरणे पुरुषेष्वक्षयो भवान् ॥ 70 ॥
सर्वस्मिन् सर्वभूतस्त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् ।
सर्वं त्वत्तस्ततश्च त्वं नमः सर्वात्मनेऽस्तु ते ॥ 71 ॥
सर्वात्मकोऽसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः ।
कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदि स्थितम् ॥ 72 ॥
सर्वात्मन्सर्वभूतेश सर्वसत्त्वसमुद्भव ।
सर्वभूतो भवान्वेत्ति सर्वसत्त्वमनोरथम् ॥ 73 ॥
यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः ।
तपश्च तप्तं सफलं यद्दृष्टोऽसि जगत्पते ॥ 74 ॥
(viṣṇupurāṇāntargatā; mukhya stuti ślokāḥ 51-74)
dhruva uvāca |
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca |
bhūtādirādiprakṛtiryasya rūpaṃ nato'smi tam || 51 ||
śuddhaḥ sūkṣmo'khilavyāpī pradhānātparataḥ pumān |
yasya rūpaṃ namastasmai puruṣāya guṇāśine || 52 ||
bhūrādīnāṃ samastānāṃ gandhādīnāṃ ca śāśvataḥ |
buddhyādīnāṃ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ || 53 ||
taṃ brahmabhūtamātmānamaśeṣajagataḥ patim |
prapadye śaraṇaṃ śuddhaṃ tvadrūpaṃ parameśvara || 54 ||
bṛhattvādbṛṃhaṇatvācca yadrūpaṃ brahmasañjñitam |
tasmai namaste sarvātmanyogicintyāvikāriṇe || 55 ||
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sarvavyāpī bhuvaḥ sparśādatyatiṣṭhaddaśāṅgulam || 56 ||
yadbhūtaṃ yacca vai bhavyaṃ puruṣottama tadbhavān |
tvatto virāṭ svarāṭ samrāṭ tvattaścāpyadhipūruṣaḥ || 57 ||
atyaricyata so'dhaśca tiryagūrdhvaṃ ca vai bhuvaḥ |
tvatto viśvamidaṃ jātaṃ tvatto bhūtabhaviṣyatī || 58 ||
tvadrūpadhāriṇaścāntaḥ sarvabhūtamidaṃ jagat |
tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśurdvidhā || 59 ||
tvatta ṛco'tha sāmāni tvattaśchandāṃsi jajñire |
tvatto yajūṃṣyajāyanta tvatto'śvāścaikato dataḥ || 60 ||
gāvastvattaḥ samudbhūtāstvatto'jā avayo mṛgāḥ |
tvanmukhādbrāhmaṇāstvatto bāhoḥ kṣatramajāyata || 61 ||
vaiśyāstavorujāḥ śūdrāstava padbhyāṃ samudgatāḥ |
akṣṇoḥ sūryo'nilaḥ prāṇāccandramā manasastava || 62 ||
prāṇo'ntaḥsuṣirājjāto mukhādagnirajāyata |
nābhito gaganaṃ dyauśca śirasaḥ samavartata || 63 ||
diśaḥ śrotrātkṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvamabhūdidam || 64 ||
nyagrodhaḥ sumahānalpe yathā bīje vyavasthitaḥ |
saṃyame viśvamakhilaṃ bījabhūte tathā tvayi || 65 ||
bījādaṅkurasambhūto nyagrodhaḥ sa samucchritaḥ |
vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat || 66 ||
yathā hi kadalī nānyā tvakpatrādapi dṛśyate |
evaṃ viśvasya nānyastvaṃ tvatsthāyīśvara dṛśyate || 67 ||
hlādinī sandhinī saṃvittvayyekā sarvasaṃsthitau |
hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite || 68 ||
pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ |
prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ || 69 ||
vyaktaṃ pradhānapuruṣau virāṭ samrāṭ svarāṭ tathā |
vibhāvyate'ntaḥkaraṇe puruṣeṣvakṣayo bhavān || 70 ||
sarvasmin sarvabhūtastvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk |
sarvaṃ tvattastataśca tvaṃ namaḥ sarvātmane'stu te || 71 ||
sarvātmako'si sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ |
kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛdi sthitam || 72 ||
sarvātmansarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava |
sarvabhūto bhavānvetti sarvasattvamanoratham || 73 ||
yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ |
tapaśca taptaṃ saphalaṃ yaddṛṣṭo'si jagatpate || 74 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.