2.3 - Hotribrahmanasheshah - Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana Pathah - Brahmavadino Vadanti — Malayalam Script

കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ തൃതീയഃ പ്രപാഠകഃ - ഹോതൃബ്രാഹ്മണശേഷഃ

ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,

ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹ॒രിഃ॒ ഓമ് ॥

അനുവാകം 1 - സര്വേഷാം ഹോതൃമന്ത്രാണാ-ഞ്ചതുര്ഹോതൃശബ്ദേന വ്യവഹാര

ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॑ വദന്തി । കി-ഞ്ചതു॑ര്ഹോതൃണാ-ഞ്ചതുര്ഹോതൃ॒ത്വമിതി॑ । യദേ॒വൈഷു ച॑തു॒ര്ധാ ഹോതാ॑രഃ । തേന॒ ചതു॑ര്ഹോതാരഃ । തസ്മാ॒ച്ചതു॑ര്ഹോതാര ഉച്യന്തേ । തച്ചതു॑ര്ഹോതൃണാ-ഞ്ചതുര്ഹോതൃ॒ത്വമ് ॥ സോമോ॒ വൈ ചതു॑ര്ഹോതാ । അ॒ഗ്നിഃ പഞ്ച॑ഹോതാ । ധാ॒താ ഷഡ്ഢോ॑താ । ഇന്ദ്രഃ॑ സ॒പ്തഹോ॑താ ॥ 1 ॥

പ്ര॒ജാപ॑തി॒-ര്ദശ॑ഹോതാ । യ ഏ॒വ-ഞ്ചതു॑ര്ഹോതൃണാ॒-മൃദ്ധിം॒-വേഁദ॑ । ഋ॒ധ്നോത്യേ॒വ ॥ യ ഏ॑ഷാമേ॒വ-മ്ബ॒ന്ധുതാം॒-വേഁദ॑ । ബന്ധു॑മാന്ഭവതി । യ ഏ॑ഷാമേ॒വ-ങ്ക്ലൃപ്തിം॒-വേഁദ॑ । കല്പ॑തേ-ഽസ്മൈ । യ ഏ॑ഷാമേ॒വ-മാ॒യത॑നം॒-വേഁദ॑ । ആ॒യത॑നവാന്-ഭവതി । യ ഏ॑ഷാമേ॒വ-മ്പ്ര॑തി॒ഷ്ഠാം-വേഁദ॑ ॥ 2 ॥

പ്രത്യേ॒വ തി॑ഷ്ഠതി ॥ ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॑ വദന്തി । ദശ॑ഹോതാ॒ ചതു॑ര്ഹോതാ । പഞ്ച॑ഹോതാ॒ ഷഡ്ഢോ॑താ സ॒പ്തഹോ॑താ । അഥ॒ കസ്മാ॒ച്ചതു॑ര്ഹോതാര ഉച്യന്ത॒ ഇതി॑ । ഇന്ദ്രോ॒ വൈ ചതു॑ര്ഹോതാ । ഇന്ദ്രഃ॒ ഖലു॒ വൈ ശ്രേഷ്ഠോ॑ ദേ॒വതാ॑നാ-മുപ॒ദേശ॑നാത് । യ ഏ॒വമിന്ദ്ര॒ഗ്ഗ്॒ ശ്രേഷ്ഠ॑-ന്ദേ॒വതാ॑നാ-മുപ॒ദേശ॑നാ॒-ദ്വേദ॑ । വസി॑ഷ്ഠ-സ്സമാ॒നാനാ᳚-മ്ഭവതി । തസ്മാ॒ച്ഛ്രേഷ്ഠ॑മാ॒യന്ത॑-മ്പ്രഥ॒മേനൈ॒വാനു॑ബുദ്ധ്യന്തേ । അ॒യമാഗന്ന്॑ । അ॒യമവാ॑സാ॒ദിതി॑ । കീ॒ര്തിര॑സ്യ॒ പൂര്വാ-ഽഽഗ॑ച്ഛതി ജ॒നതാ॑മായ॒തഃ । അഥോ॑ ഏന-മ്പ്രഥ॒മേനൈ॒വാനു॑ ബുദ്ധ്യന്തേ । അ॒യമാഗന്ന്॑ । അ॒യമവാ॑സാ॒ദിതി॑ ॥ 3 ॥

(സ॒പ്തഹോ॑താ - പ്രതി॒ഷ്ഠാം-വേഁദ॑ - ബുദ്ധ്യന്തേ॒ ഷട്ച॑) (അ. 1)

അനുവാകം 2 - നൈമിത്തികോ ഹോതൃമന്ത്രഹോമഃ

ദക്ഷി॑ണാ-മ്പ്രതിഗ്രഹീ॒ഷ്യന്-ഥ്സ॒പ്തദ॑ശ॒ കൃത്വോ-ഽപാ᳚ന്യാത് । ആ॒ത്മാന॑മേ॒വ സമി॑ന്ധേ । തേജ॑സേ വീ॒ര്യാ॑യ । അഥോ᳚ പ്ര॒ജാപ॑തിരേ॒വൈനാ᳚-മ്ഭൂ॒ത്വാ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । ആ॒ത്മനോ ഽനാ᳚ര്ത്യൈ ॥ യദ്യേ॑ന॒മാര്ത്-വി॑ജ്യാ-ദ്വൃ॒തഗ്ം സന്ത॑-ന്നി॒ര്ഹരേ॑രന്ന് । ആഗ്നീ᳚ദ്ധ്രേ ജുഹുയാ॒-ദ്ദശ॑ഹോതാരമ് । ച॒തു॒ര്ഗൃ॒ഹീ॒തേനാജ്യേ॑ന । പു॒രസ്താ᳚ത്-പ്ര॒ത്യന്തിഷ്ഠന്ന്॑ । പ്ര॒തി॒ലോ॒മം-വിഁ॒ഗ്രാഹ᳚മ് ॥ 4 ॥

പ്രാ॒ണാനേ॒വാസ്യോപ॑ദാസയതി ॥ യദ്യേ॑ന॒-മ്പുന॑രുപ॒ ശിക്ഷേ॑യുഃ । ആഗ്നീ᳚ദ്ധ്ര ഏ॒വ ജു॑ഹുയാ॒-ദ്ദശ॑ഹോതാരമ് । ച॒തു॒ര്ഗൃ॒ഹീ॒തേനാജ്യേ॑ന । പ॒ശ്ചാ-ത്പ്രാംആസീ॑നഃ । അ॒നു॒ലോ॒മ-മവി॑ഗ്രാഹമ് । പ്രാ॒ണാനേ॒വാസ്മൈ॑ കല്പയതി ॥ പ്രായ॑ശ്ചിത്തീ॒-വാഘോതേ-ത്യൃ॑തുമു॒ഖ ഋ॑തുമുഖേ ജുഹോതി । ഋ॒തൂനേ॒വാസ്മൈ॑ കല്പയതി । കല്പ॑ന്തേ-ഽസ്മാ ഋ॒തവഃ॑ ॥ 5 ॥

ക്ലൃ॒താ അ॑സ്മാ ഋ॒തവ॒ ആയ॑ന്തി ॥ ഷഡ്ഢോ॑താ॒ വൈ ഭൂ॒ത്വാ പ്ര॒ജാപ॑തിരി॒ദഗ്ം സര്വ॑മസൃജത । സ മനോ॑-ഽസൃജത । മന॒സോ-ഽധി॑ ഗായ॒ത്രീമ॑സൃജത । തദ്ഗാ॑യ॒ത്രീം-യഁശ॑ ആര്ച്ഛത് । താമാ-ഽല॑ഭത । ഗാ॒യ॒ത്രി॒യാ അധി॒ ഛന്ദാഗ്॑സ്യ സൃജത । ഛന്ദോ॒ഭ്യോ-ഽധി॒ സാമ॑ । ത-ഥ്സാമ॒ യശ॑ ആര്ച്ഛത് । തദാ-ഽല॑ഭത ॥ 6 ॥

സാമ്നോ-ഽധി॒ യജൂഗ്॑ഷ്യസൃജത । യജു॒ര്ഭ്യോ-ഽധി॒ വിഷ്ണു᳚മ് । ത-ദ്വിഷ്ണും॒-യഁശ॑ ആര്ച്ഛത് । തമാ-ഽല॑ഭത । വി॒ഷ്ണോരദ്ധ്യോഷ॑ധീരസൃജത । ഓഷ॑ധീ॒ഭ്യോ-ഽധി॒ സോമ᳚മ് । ത-ഥ്സോമം॒-യഁശ॑ ആര്ച്ഛത് । തമാ-ഽല॑ഭത । സോമാ॒ദധി॑ പ॒ശൂന॑സൃജത । പ॒ശുഭ്യോ-ഽധീന്ദ്ര᳚മ് ॥ 7 ॥

തദിന്ദ്രം॒-യഁശ॑ ആര്ച്ഛത് । തദേ॑ന॒-ന്നാതി॒ പ്രാച്യ॑വത । ഇന്ദ്ര॑ ഇവ യശ॒സ്വീ ഭ॑വതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । നൈനം॒-യഁശോ-ഽതി॒ പ്രച്യ॑വതേ ॥ യദ്വാ ഇ॒ദ-ങ്കി-ഞ്ച॑ । ത-ഥ്സര്വ॑മുത്താ॒ന ഏ॒വാങ്ഗീ॑ര॒സഃ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണാത് । തദേ॑ന॒-മ്പ്രതി॑ഗൃഹീത॒-ന്നാഹി॑നത് । യ-ത്കിഞ്ച॑ പ്രതി ഗൃഹ്ണീ॒യാത് । ത-ഥ്സര്വ॑മുത്താ॒നസ്ത്വാ᳚ങ്ഗീര॒സഃ പ്രതി॑ഗൃഹ്ണാ॒ത്വിത്യേ॒വ പ്രതി॑ഗൃഹ്ണീയാത് । ഇ॒യം-വാഁ ഉ॑ത്താ॒ന ആ᳚ങ്ഗീര॒സഃ । അ॒നയൈ॒വൈന॒ത്-പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । നൈനഗ്ം॑ ഹിനസ്തി ॥ ബ॒ര॒ഃഇഷാ॒ പ്രതീ॑യാ॒ദ്ഗാം-വാഁ-ഽശ്വം॑-വാഁ । ഏ॒തദ്വൈ പ॑ശൂ॒നാ-മ്പ്രി॒യ-ന്ധാമ॑ । പ്രി॒യേണൈ॒വൈന॒-ന്ധാമ്നാ॒ പ്രത്യേ॑തി ॥ 8 ॥

(വി॒ഗ്രാഹ॑ - മൃ॒തവ॒ - സ്തദാ-ഽല॑ഭ॒ - തേന്ദ്രം॑ - ഗൃഹ്ണീയാ॒-ഥ്ഷട്ച॑) (അ. 2)

അനുവാകം 3 - കേശവപനാങ്ഗ-മ്പുഷ്ടിവേദനം

യോ വാ അവി॑ദ്വാ-ന്നിവ॒ര്തയ॑തേ । വിശീ॑ര്ഷാ॒ സപാ᳚പ്മാ॒ ഽമുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ ഭ॑വതി । അഥ॒ യോ വി॒ദ്വാ-ന്നി॑വ॒ര്തയ॑തേ । സശീ॑ര്ഷാ॒ വിപാ᳚പ്മാ॒ ഽമുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ ഭ॑വതി ॥ ദേ॒വതാ॒ വൈ സ॒പ്ത പുഷ്ടി॑കാമാ॒ ന്യ॑വര്തയന്ത । അ॒ഗ്നിശ്ച॑ പൃഥി॒വീ ച॑ । വാ॒യുശ്ചാ॒ന്തരി॑ക്ഷ-ഞ്ച । ആ॒ദി॒ത്യശ്ച॒ ദ്യൌശ്ച॑ ച॒ന്ദ്രമാഃ᳚ । അ॒ഗ്നിര്ന്യ॑വര്തയത । സ സാ॑ഹ॒സ്ര-മ॑പുഷ്യത് ॥ 9 ॥

പൃ॒ഥി॒വീ ന്യ॑വര്തയത । സൌഷ॑ധീഭി॒-ര്വന॒സ്പതി॑ഭി-രപുഷ്യത് । വാ॒യുര്ന്യ॑വര്തയത । സ മരീ॑ചീഭി-രപുഷ്യത് । അ॒ന്തരി॑ക്ഷ॒-ന്ന്യ॑വര്തയത । തദ്വയോ॑ഭി-രപുഷ്യത് । ആ॒ദി॒ത്യോ ന്യ॑വര്തയത । സ ര॒ശ്മിഭി॑-രപുഷ്യത് । ദ്യൌര്ന്യ॑വര്തയത । സാ നക്ഷ॑ത്രൈ-രപുഷ്യത് । ച॒ന്ദ്രമാ॒ ന്യ॑വര്തയത । സോ॑-ഽഹോരാ॒ത്രൈ-ര॑ര്ധമാ॒സൈ-ര്മാസൈര്॑ ഋ॒തുഭിഃ॑ സംവഁഥ്സ॒രേണാ॑-പുഷ്യത് । താന്പോഷാ᳚ന്-പുഷ്യതി । യാഗ്സ്തേ-ഽപു॑ഷ്യന്ന് । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദാന്നി ച॑ വ॒ര്തയ॑തേ॒ പരി॑ ച ॥ 10 ॥

(അ॒പു॒ഷ്യ॒ന് - നക്ഷ॑ത്രൈരപുഷ്യ॒-ത്പഞ്ച॑ ച) (അ. 3)

അനുവാകം 4 - പ്രതിഗ്രഹമന്ത്രമഹിമജ്ഞാനമ്

തസ്യ॒ വാ അ॒ഗ്നേര്-ഹിര॑ണ്യ-മ്പ്രതിജഗ്ര॒ഹുഷഃ॑ । അ॒ര്ധമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ-പാ᳚ക്രാമത് । തദേ॒തേനൈ॒വ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണാത് । തേന॒ വൈ സോ᳚-ഽര്ധമി॑ന്ദ്രി॒യ-സ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്ത । അ॒ര്ധമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്തേ । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്. ഹിര॑ണ്യ-മ്പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അഥ॒ യോ ഽവി॑ദ്വാ-ന്പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അ॒ര്ധമ॑സ്യേന്ദ്രി॒യസ്യാപ॑ ക്രാമതി ॥ തസ്യ॒ വൈ സോമ॑സ്യ॒ വാസഃ॑ പ്രതിജഗ്ര॒ഹുഷഃ॑ । തൃതീ॑യമിന്ദ്രി॒യസ്യാ-പാ᳚ക്രാമത് ॥ 11 ॥

തദേ॒തേനൈ॒വ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണാത് । തേന॒ വൈ സ തൃതീ॑യമിന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്ത । തൃതീ॑യമിന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്തേ । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്. വാസഃ॑ പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അഥ॒ യോ-ഽവി॑ദ്വാ-ന്പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । തൃതീ॑യമസ്യേന്ദ്രി॒യസ്യാപ॑ ക്രാമതി ॥ തസ്യ॒ വൈ രു॒ദ്രസ്യ॒ ഗാ-മ്പ്ര॑തിജഗ്ര॒ഹുഷഃ॑ । ച॒തു॒ര്ഥമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ-പാ᳚ക്രാമത് । താമേ॒തേനൈ॒വ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണാത് । തേന॒ വൈ സ ച॑തു॒ര്ഥമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്ത ॥ 12 ॥

ച॒തു॒ര്ഥമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്തേ । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാ-ന്ഗാ-മ്പ്ര॑തി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അഥ॒ യോ-ഽവി॑ദ്വാ-ന്പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । ച॒തു॒ര്ഥമ॑സ്യേന്ദ്രി॒യസ്യാപ॑ ക്രാമതി ॥ തസ്യ॒ വൈ വരു॑ണ॒സ്യാശ്വ॑-മ്പ്രതിജഗ്ര॒ഹുഷഃ॑ । പ॒ഞ്ച॒മമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ-പാ᳚ക്രാമത് । തമേ॒തേനൈ॒വ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണാത് । തേന॒ വൈ സ പ॑ഞ്ച॒മമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്ത । പ॒ഞ്ച॒മമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്തേ । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാനശ്വ॑-മ്പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ ॥ 13 ॥

അഥ॒ യോ-ഽവി॑ദ്വാ-ന്പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । പ॒ഞ്ച॒മമ॑സ്യേന്ദ്രി॒യസ്യാപ॑ ക്രാമതി ॥ തസ്യ॒ വൈ പ്ര॒ജാപ॑തേഃ॒ പുരു॑ഷ-മ്പ്രതിജഗ്ര॒ഹുഷഃ॑ । ഷ॒ഷ്ഠമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ-പാ᳚ക്രാമത് । തമേ॒തേനൈ॒വ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണാത് । തേന॒ വൈ സ ഷ॒ഷ്ഠമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്ത । ഷ॒ഷ്ഠമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്തേ । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാ-ന്പുരു॑ഷ-മ്പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അഥ॒ യോ-ഽവി॑ദ്വാ-ന്പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । ഷ॒ഷ്ഠമ॑സ്യേന്ദ്രി॒യസ്യാപ॑-ക്രാമതി ॥ 14 ॥

തസ്യ॒ വൈ മനോ॒സ്തല്പ॑-മ്പ്രതിജഗ്ര॒ഹുഷഃ॑ । സ॒പ്ത॒മമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ-പാ᳚ക്രാമത് । തമേ॒തേനൈ॒വ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണാത് । തേന॒ വൈ സ സ॑പ്ത॒മമി॑ന്ദ്രി॒യ-സ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്ത । സ॒പ്ത॒മമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്തേ । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാഗ്സ്തല്പ॑-മ്പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അഥ॒ യോ-ഽവി॑ദ്വാ-ന്പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । സ॒പ്ത॒മമ॑സ്യേന്ദ്രി॒യസ്യാപ॑-ക്രാമതി ॥ തസ്യ॒ വാ ഉ॑ത്താ॒നസ്യാ᳚ങ്ഗീര॒സസ്യാ പ്രാ॑ണ-ത്പ്രതിജഗ്ര॒ഹുഷഃ॑ । അ॒ഷ്ട॒മമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ-പാ᳚ക്രാമത് ॥ 15 ॥

തദേ॒തേനൈ॒വ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണാത് । തേന॒ വൈ സോ᳚-ഽഷ്ട॒മമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്തേ । അ॒ഷ്ട॒മമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മ-ന്നു॒പാധ॑ത്തേ । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന പ്രാ॑ണ-ത്പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അഥ॒ യോ-ഽവി॑ദ്വാ-ന്പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അ॒ഷ്ട॒മമ॑സ്യേന്ദ്രി॒യസ്യാപ॑ ക്രാമതി ॥ യദ്വാ ഇ॒ദ-ങ്കി-ഞ്ച॑ । ത-ഥ്സര്വ॑-മുത്താ॒ന ഏ॒വാങ്ഗീ॑ര॒സഃ പ്രത്യ॑ ഗൃഹ്ണാത് । തദേ॑ന॒-മ്പ്രതി॑ഗൃഹീത॒-ന്നാഹി॑നത് । യ-ത്കി-ഞ്ച॑ പ്രതി ഗൃഹ്ണീ॒യാത് । ത-ഥ്സര്വ॑-മുത്താ॒ന-സ്ത്വാ᳚ങ്ഗീര॒സഃ പ്രതി॑ഗൃഹ്ണാ॒ത്വിത്യേ॒വ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണീയാത് । ഇ॒യം-വാഁ ഉ॑ത്താ॒ന ആ᳚ങ്ഗീര॒സഃ । അ॒നയൈ॒വൈന॒ത്-പ്രതി॑ഗൃഹ്ണാതി । നൈനഗ്ം॑ ഹിനസ്തി ॥ 16 ॥

(തൃതീ॑യമിന്ദ്രി॒യസ്യാപാ᳚ക്രാമച് - ചതു॒ര്ഥമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാ॒ത്മന്നു॒പാധ॒ - ത്താശ്വ॑-മ്പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ - ഷ॒ഷ്ഠ॑മസ്യേന്ദ്രി॒യസ്യാപ॑ക്രാമ -ത്യഷ്ട॒മമി॑ന്ദ്രി॒യസ്യാപാ᳚ക്രാമത് - പ്രതി ഗൃഹ്ണീ॒യാച് ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 4)

(തസ്യ॒ വാ അ॒ഗ്നേര്-ഹിര॑ണ്യ॒ഗ്ം॒ സോമ॑സ്യ॒ വാസ॒സ്തദേ॒തേന॑ രു॒ദ്രസ്യ॒ ഗാ-ന്താമേ॒തേന॒ വരു॑ണ॒സ്യാശ്വ॑-മ്പ്ര॒ജാപ॑തേഃ॒ പുരു॑ഷ॒-മ്മനോ॒സ്തല്പ॒-ന്തമേ॒തേനോ᳚ത്താ॒നസ്യ॒ തദേ॒തേനാപ്രാ॑ണ॒ദ്യ-ദ്വൈ )

(അ॒ര്ധ-ന്തൃതീ॑യമഷ്ട॒മ-ന്തച്ച॑തു॒ര്ഥ-ന്താ-മ്പ॑ഞ്ച॒മഗ്ം ഷ॒ഷ്ഠഗ്ം സ॑പ്ത॒മന്തമ് ।

തദേ॒തേന॒ ദ്വേ താമേ॒തേനൈക॒-ന്തമേ॒തേന॒ ത്രീണി॒ തദേ॒തേനൈകം᳚ )

അനുവാകം 5 - പ്രശ്നോത്തരരൂപോ ബ്രഹ്മവിഷയസ്സംവാഁദഃ

ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॑ വദന്തി ॥ യ-ദ്ദശ॑ഹോതാര-സ്സ॒ത്രമാസ॑ത । കേന॒ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് । കേന॑ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജ॒ന്തേതി॑ । പ്ര॒ജാപ॑തിനാ॒ വൈ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് । തേന॑ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജന്ത ॥ യച്ചതു॑ര്ഹോതാര-സ്സ॒ത്രമാസ॑ത । കേന॒ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് । കേനൌഷ॑ധീ-രസൃജ॒ന്തേതി॑ । സോമേ॑ന॒ വൈ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് ॥ 17 ॥

തേനൌഷ॑ധീ-രസൃജന്ത ॥ യ-ത്പഞ്ച॑ഹോതാര-സ്സ॒ത്രമാസ॑ത । കേന॒ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് । കേനൈ॒ഭ്യോ ലോ॒കേഭ്യോ-ഽസു॑രാ॒-ന്പ്രാണു॑ദന്ത । കേനൈ॑ഷാ-മ്പ॒ശൂന॑വൃഞ്ജ॒തേതി॑ । അ॒ഗ്നിനാ॒ വൈ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് । തേനൈ॒ഭ്യോ ലോ॒കേഭ്യോ-ഽസു॑രാ॒ന്-പ്രാണു॑ദന്ത । തേനൈ॑ഷാ-മ്പ॒ശൂന॑വൃഞ്ജത ॥ യ-ഥ്ഷഡ്ഢോ॑താര-സ്സ॒ത്രമാസ॑ത । കേന॒ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് ॥ 18 ॥

കേന॒ര്തൂന॑-കല്പയ॒ന്തേതി॑ । ധാ॒ത്രാ വൈ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് । തേന॒ര്തൂന॑കല്പയന്ത ॥ യ-ഥ്സ॒പ്തഹോ॑താര-സ്സ॒ത്രമാസ॑ത । കേന॒ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് । കേന॒ സുവ॑രായന്ന് । കേനേ॒മാല് ഁലോ॒കാന്-ഥ്സമ॑തന്വ॒ന്നിതി॑ । അ॒ര്യ॒മ്ണാ വൈ തേ ഗൃ॒ഹപ॑തിനാ ഽഽര്ധ്നുവന്ന് । തേന॒ സുവ॑രായന്ന് । തേനേ॒മാല് ഁലോ॒കാന്-ഥ്സമ॑തന്വ॒ന്നിതി॑ ॥ 19 ॥

ഏ॒തേ വൈ ദേ॒വാ ഗൃ॒ഹപ॑തയഃ । താന്. യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന് । അപ്യ॒ന്യസ്യ॑ ഗാര്ഹപ॒തേ ദീക്ഷ॑തേ । അ॒വാ॒ന്ത॒രമേ॒വ സ॒ത്രിണാ॑-മൃദ്ധ്നോതി ॥ യോ വാ അ॑ര്യ॒മണം॒-വേഁദ॑ । ദാന॑കാമാ അസ്മൈ പ്ര॒ജാ ഭ॑വന്തി । യ॒ജ്ഞോ വാ അ॑ര്യ॒മാ । ആര്യാ॑വസ॒തിരിതി॒ വൈ തമാ॑ഹു॒ര്യ-മ്പ്ര॒ശഗ്ംസ॑ന്തി ॥ ആര്യാ॑ വസ॒തിര്ഭ॑വതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 20 ॥

യദ്വാ ഇ॒ദ-ങ്കി-ഞ്ച॑ । ത-ഥ്സര്വ॒-ഞ്ചതു॑ര്ഹോതാരഃ । ചതു॑ര്ഹോതൃ॒ഭ്യോ-ഽധി॑ യ॒ജ്ഞോ നിമി॑ര്തഃ । സ യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്. വി॒വദേ॑ത । അ॒ഹമേ॒വ ഭൂയോ॑ വേദ । യശ്ചതു॑ര്ഹോതൄ॒ന്॒. വേദേതി॑ । സ ഹ്യേ॑വ ഭൂയോ॒ വേദ॑ । യശ്ചതു॑ര്ഹോതൄ॒ന്.॒ വേദ॑ ॥ യോ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃണാ॒ഗ്ം॒ ഹോതൄ॒ന്॒. വേദ॑ । സര്വാ॑സു പ്ര॒ജാസ്വന്ന॑മത്തി ॥ 21 ॥

സര്വാ॒ ദിശോ॒-ഽഭിജ॑യതി । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ ദശ॑ഹോതൃണാ॒ഗ്ം॒ ഹോതാ᳚ । സോമ॒ശ്ചതു॑ര്ഹോതൃണാ॒ഗ്ം॒ ഹോതാ᳚ । അ॒ഗ്നിഃ പഞ്ച॑ഹോതൃണാ॒ഗ്ം॒ ഹോതാ᳚ । ധാ॒താ ഷഡ്ഢോ॑തൃണാ॒ഗ്ം॒ ഹോതാ᳚ । അ॒ര്യ॒മാ സ॒പ്തഹോ॑തൃണാ॒ഗ്ം॒ ഹോതാ᳚ । ഏ॒തേ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃണാ॒ഗ്ം॒ ഹോതാ॑രഃ । താന്. യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । സര്വാ॑സു പ്ര॒ജാസ്വന്ന॑മത്തി । സര്വാ॒ ദിശോ॒-ഽഭി ജ॑യതി ॥ 22 ॥

(ആ॒ര്ധ്നു॒വ॒ - ന്നാ॒ധ്നു॒വ॒ - ന്നിത്യേ॒ - വം-വേഁദാ᳚ - ത്തി॒ - സര്വാ॒ ദിശോ॒ഭി ജ॑യതി ) (അ. 5)

(വൈ തേന॑ സ॒ത്ര-ങ്കേന॑)

2.3.6 അനുവാകം - ഹോതൃപ്രശംസാപ്രസങ്ഗേന ക്രതൂനാമൃത്വിഗ് വിശേഷവ്യവസ്ഥാപനമ്, അഗ്നിഹോത്രസ്യ പ്രാശസ്ത്യ-ഞ്ച

പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ-സ്സൃ॒ഷ്ട്വാ വ്യ॑സ്രഗ്ംസത । സ ഹൃദ॑യ-മ്ഭൂ॒തോ॑-ഽശയത് । ആത്മ॒ന്॒. ഹാ(3) ഇത്യഹ്വ॑യത് । ആപഃ॒ പ്രത്യ॑ശൃണ്വന്ന് । താ അ॑ഗ്നിഹോ॒ത്രേണൈ॒വ യ॑ജ്ഞക്ര॒തുനോപ॑ പ॒ര്യാവ॑ര്തന്ത । താഃ കുസി॑ന്ധ॒മുപൌ॑ഹന്ന് । തസ്മാ॑ദഗ്നിഹോ॒ത്രസ്യ॑ യജ്ഞക്ര॒തോഃ । ഏക॑ ഋ॒ത്വിക് ॥ ച॒തു॒ഷ്കൃത്വോ-ഽഹ്വ॑യത് । അ॒ഗ്നി-ര്വാ॒യു-രാ॑ദി॒ത്യ-ശ്ച॒ന്ദ്രമാഃ᳚ ॥ 23 ॥

തേ പ്രത്യ॑ശൃണ്വന്ന് । തേ ദ॑ര്ശപൂര്ണമാ॒സാഭ്യാ॑മേ॒വ യ॑ജ്ഞക്ര॒തുനോപ॑ പ॒ര്യാവ॑ര്തന്ത । ത ഉപൌ॑ഹഗ്ഗ്-ശ്ച॒ത്വാര്യങ്ഗാ॑നി । തസ്മാ᳚-ദ്ദര്ശപൂര്ണമാ॒സയോ᳚-ര്യജ്ഞക്ര॒തോഃ । ച॒ത്വാര॑ ഋ॒ത്വിജഃ॑ ॥ പ॒ഞ്ച॒ കൃത്വോ-ഽഹ്വ॑യത് । പ॒ശവഃ॒ പ്രത്യ॑ശൃണ്വന്ന് । തേ ചാ॑തുര്മാ॒സ്യൈരേ॒വ യ॑ജ്ഞക്ര॒തുനോപ॑ പ॒ര്യാവ॑ര്തന്ത । ത ഉപൌ॑ഹ॒ല് ഁലോമ॑ ഛ॒വീ-മ്മാ॒ഗ്ം॒സമസ്ഥി॑ മ॒ജ്ജാന᳚മ് । തസ്മാ᳚ച്ചാതുര്മാ॒സ്യാനാം᳚-യഁജ്ഞക്ര॒തോഃ ॥ 24 ॥

പഞ്ച॒ര്ത്വിജഃ॑ ॥ ഷ॒ട്കൃത്വോ-ഽഹ്വ॑യത് । ഋ॒തവഃ॒ പ്രത്യ॑ശൃണ്വന്ന് । തേ പ॑ശുബ॒ന്ധേനൈ॒വ യ॑ജ്ഞക്ര॒തുനോപ॑ പ॒ര്യാവ॑ര്തന്ത । ത ഉപൌ॑ഹ॒ന്-ഥ്സ്തനാ॑വാ॒ണ്ഡൌ ശി॒ശ്നമവാ᳚ഞ്ച-മ്പ്രാ॒ണമ് । തസ്മാ᳚ത്-പശുബ॒ന്ധസ്യ॑ യജ്ഞക്ര॒തോഃ । ഷഡൃ॒ത്വിജഃ॑ ॥ സ॒പ്ത॒കൃത്വോ-ഽഹ്വ॑യത് । ഹോത്രാഃ॒ പ്രത്യ॑ശൃണ്വന്ന് । താ-സ്സൌ॒മ്യേനൈ॒വാദ്ധ്വ॒രേണ॑ യജ്ഞക്ര॒തുനോപ॑ പ॒ര്യാവ॑ര്തന്ത ॥ 25 ॥

താ ഉപൌ॑ഹന്-ഥ്സ॒പ്തശീ॑ര്ഷ॒ണ്യാ᳚ന്-പ്രാ॒ണാന് । തസ്മാ᳚-ഥ്സൌ॒മ്യസ്യാ᳚ദ്ധ്വ॒രസ്യ॑ യജ്ഞക്ര॒തോഃ । സ॒പ്ത ഹോത്രാഃ॒ പ്രാചീ॒ര്വഷ॑ട്കുര്വന്തി ॥ ദ॒ശ॒കൃത്വോ-ഽഹ്വ॑യത് । തപഃ॒ പ്രത്യ॑ശൃണോത് । തത്-കര്മ॑ണൈ॒വ സം॑വഁഥ്സ॒രേണ॒ സര്വൈ᳚ര്യജ്ഞക്ര॒തുഭി॒രുപ॑ പ॒ര്യാവ॑ര്തത । ത-ഥ്സര്വ॑മാ॒ത്മാന॒-മപ॑രിവര്ഗ॒-മുപൌ॑ഹത് । തസ്മാ᳚ഥ്- സംവഁഥ്സ॒രേ സര്വേ॑ യജ്ഞക്ര॒തവോ-ഽവ॑രുദ്ധ്യന്തേ ॥ തസ്മാ॒-ദ്ദശ॑ഹോതാ॒ ചതു॑ര്ഹോതാ । പഞ്ച॑ഹോതാ॒ ഷഡ്ഢോ॑താ സ॒പ്തഹോ॑താ । ഏക॑ഹോത്രേ ബ॒ലിഗ്ം ഹ॑രന്തി । ഹര॑ന്ത്യസ്മൈ പ്ര॒ജാ ബ॒ലിമ് । ഐന॒മപ്ര॑തിഖ്യാത-ങ്ഗച്ഛതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 26 ॥

(ച॒ന്ദ്രമാ᳚ - ശ്ചാതുര്മാ॒സ്യാനാം᳚-യഁജ്ഞക്ര॒തോ - ര॑ദ്ധ്വ॒രേണ॑ യജ്ഞക്ര॒തുനോപ॑ പ॒ര്യാവ॑ര്തന്ത - സ॒പ്തഹോ॑താ ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 6)

അനുവാകം 7 - അഗ്നിഹോത്രസ്യ സര്വക്രതുരുദ്ഭാവസാധനേന പ്രശംസാ

പ്ര॒ജാപ॑തിഃ॒ പുരു॑ഷ-മസൃജത । സോ᳚-ഽഗ്നിര॑ബ്രവീത് । മമാ॒യ-മന്ന॑മ॒സ്ത്വിതി॑ । സോ॑-ഽബിഭേത് । സര്വം॒-വൈഁ മാ॒-ഽയ-മ്പ്രധ॑ക്ഷ്യ॒തീതി॑ । സ ഏ॒താഗ്-ശ്ചതു॑ര്ഹോതൄനാത്മ॒-സ്പര॑ണാനപശ്യത് । താന॑ജുഹോത് । തൈര്വൈ സ ആ॒ത്മാന॑-മസ്പൃണോത് ॥ യദ॑ഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജു॒ഹോതി॑ । ഏക॑ഹോതാരമേ॒വ ത-ദ്യ॑ജ്ഞക്ര॒തു-മാ᳚പ്നോത്യഗ്നിഹോ॒ത്രമ് ॥ 27 ॥

കുസി॑ന്ധ-ഞ്ചാ॒ത്മനഃ॑ സ്പൃ॒ണോതി॑ । ആ॒ദി॒ത്യസ്യ॑ ച॒ സായു॑ജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ ച॒തുരുന്ന॑യതി । ചതു॑ര്ഹോതാരമേ॒വ ത-ദ്യ॑ജ്ഞക്ര॒തു-മാ᳚പ്നോതി ദര്ശപൂര്ണമാ॒സൌ । ച॒ത്വാരി॑ ചാ॒ത്മനോ-ഽങ്ഗാ॑നി സ്പൃ॒ണോതി॑ । ആ॒ദി॒ത്യസ്യ॑ ച॒ സായു॑ജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ ച॒തുരുന്ന॑യതി । സ॒മിത്പ॑ഞ്ച॒മീ । പഞ്ച॑ഹോതാരമേ॒വ ത-ദ്യ॑ജ്ഞക്ര॒തു-മാ᳚പ്നോതി ചാതുര്മാ॒സ്യാനി॑ । ലോമ॑ ഛ॒വീ-മ്മാ॒ഗ്ം॒സമസ്ഥി॑ മ॒ജ്ജാന᳚മ് ॥ 28 ॥

താനി॑ ചാ॒ത്മനഃ॑ സ്പൃ॒ണോതി॑ । ആ॒ദി॒ത്യസ്യ॑ ച॒ സായു॑ജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ ച॒തുരുന്ന॑യതി । ദ്വിര്ജു॑ഹോതി । ഷഡ്ഢോ॑താരമേ॒വ ത-ദ്യ॑ജ്ഞക്ര॒തു-മാ᳚പ്നോതി പശുബ॒ന്ധമ് । സ്തനാ॑വാ॒ണ്ഡൌ ശി॒ശ്നമവാ᳚ഞ്ച-മ്പ്രാ॒ണമ് । താനി॑ ചാ॒ത്മനഃ॑ സ്പൃ॒ണോതി॑ । ആ॒ദി॒ത്യസ്യ॑ ച॒ സായു॑ജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി । ച॒തുരുന്ന॑യതി । ദ്വിര്ജു॑ഹോതി ॥ 29 ॥

സ॒മി-ഥ്സ॑പ്ത॒മീ । സ॒പ്തഹോ॑താരമേ॒വ ത-ദ്യ॑ജ്ഞക്ര॒തു-മാ᳚പ്നോതി സൌ॒മ്യ-മ॑ദ്ധ്വ॒രമ് । സ॒പ്ത ചാ॒ത്മനഃ॑ ശീര്ഷ॒ണ്യാ᳚ന്-പ്രാ॒ണാന്-ഥ്സ്പൃ॒ണോതി॑ । ആ॒ദി॒ത്യസ്യ॑ ച॒ സായു॑ജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ ച॒തുരുന്ന॑യതി । ദ്വിര്ജു॒ഹോതി॑ । ദ്വിര്നിമാ᳚ര്ഷ്ടി । ദ്വിഃ പ്രാശ്ഞാ॑തി । ദശ॑ഹോതാരമേ॒വ ത-ദ്യ॑ജ്ഞക്ര॒തു-മാ᳚പ്നോതി സംവഁഥ്സ॒രമ് । സര്വ॑-ഞ്ചാ॒ത്മാന॒-മപ॑രിവര്ഗഗ്ഗ് സ്പൃ॒ണോതി॑ । ആ॒ദി॒ത്യസ്യ॑ ച॒ സായു॑ജ്യ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ 30 ॥

(അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്രം - മ॒ജ്ജാനം॒ - ദ്വിര്ജു॑ഹോ॒ - ത്യപ॑രിവര്ഗഗ്ഗ് സ്പൃ॒ണോത്യേക॑-ഞ്ച ) (അ. 7)

അനുവാകം 8 - സൃഷ്ടിസാധനത്വേന ഹോതൃമന്ത്രാസാമര്ഥ്യ പ്രശംസാ

[(അപ॑ക്രാമത ഗര്ഭി॒ണ്യഃ) ഇസ് ഓന്ല്യ് ഇന്സ്ത്രുച്തിഓന് , നോത് അ മന്ത്ര]

പ്ര॒ജാപ॑തി-രകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ തപോ॑-ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽന്തര്വാ॑നഭവത് । സ ഹരി॑ത-ശ്ശ്യാ॒വോ॑-ഽഭവത് । തസ്മാ॒-ഥ്സ്ത്ര്യ॑ന്തര്വ॑ത്നീ । ഹരി॑ണീ സ॒തീ ശ്യാ॒വാ ഭ॑വതി । സ വി॒ജായ॑മാനോ॒ ഗര്ഭേ॑ണാതാമ്യത് । സ താ॒ന്തഃ കൃ॒ഷ്ണ-ശ്ശ്യാ॒വോ॑-ഽഭവത് । തസ്മാ᳚-ത്താ॒ന്തഃ കൃ॒ഷ്ണ-ശ്ശ്യാ॒വോ ഭ॑വതി । തസ്യാസു॑രേ॒വാജീ॑വത് ॥ 31 ॥

തേനാസു॒നാ-ഽസു॑രാനസൃജത । തദസു॑രാണാ-മസുര॒ത്വമ് । യ ഏ॒വമസു॑രാണാ-മസുര॒ത്വം-വേഁദ॑ । അസു॑മാനേ॒വ ഭ॑വതി । നൈന॒മസു॑ര്ജഹാതി ॥ സോ-ഽസു॑രാന്-ഥ്സൃ॒ഷ്ട്വാ പി॒തേവാ॑മന്യത । തദനു॑ പി॒തൄന॑സൃജത । തത്-പി॑തൃ॒ണാ-മ്പി॑തൃ॒ത്വമ് । യ ഏ॒വ-മ്പി॑തൃ॒ണാ-മ്പി॑തൃ॒ത്വം-വേഁദ॑ । പി॒തേവൈ॒വ സ്വാനാ᳚-മ്ഭവതി ॥ 32 ॥

യന്ത്യ॑സ്യ പി॒തരോ॒ ഹവ᳚മ് ॥ സ പി॒തൄന്-ഥ്സൃ॒ഷ്ട്വാ ഽമ॑നസ്യത് । തദനു॑ മനു॒ഷ്യാ॑-നസൃജത । തന്മ॑നു॒ഷ്യാ॑ണാ-മ്മനുഷ്യ॒ത്വമ് । യ ഏ॒വ-മ്മ॑നു॒ഷ്യാ॑ണാ-മ്മനുഷ്യ॒ത്വം-വേഁദ॑ । മ॒ന॒സ്വ്യേ॑വ ഭ॑വതി । നൈന॒-മ്മനു॑ര്ജഹാതി ॥ തസ്മൈ॑ മനു॒ഷ്യാ᳚ന്-ഥ്സസൃജാ॒നായ॑ । ദിവാ॑ ദേവ॒ത്രാ ഽഭ॑വത് । തദനു॑ ദേ॒വാന॑സൃജത । ത-ദ്ദേ॒വാനാ᳚-ന്ദേവ॒ത്വമ് । യ ഏ॒വ-ന്ദേ॒വാനാ᳚-ന്ദേവ॒ത്വം-വേഁദ॑ । ദിവാ॑ ഹൈ॒വാസ്യ॑ ദേവ॒ത്രാ ഭ॑വതി ॥ താനി॒ വാ ഏ॒താനി॑ ച॒ത്വാര്യമ്ഭാഗ്ം॑സി । ദേ॒വാ മ॑നു॒ഷ്യാഃ᳚ പി॒തരോ-ഽസു॑രാഃ ॥ തേഷു॒ സര്വേ॒ഷ്വമ്ഭോ॒ നഭ॑ ഇവ ഭവതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 33 ॥

(അ॒ജീ॒വ॒ഥ് - സ്വാനാ᳚-മ്ഭവതി - ദേ॒വാന॑സൃജത സ॒പ്ത ച॑) (അ. 8)

അനുവാകം 9 - വായുരൂപത്വജ്ഞാനേന ഹോതൃമന്ത്രാണാ-മ്പ്രശംസാ

[(യ॒ഥാ॒സ്ഥാ॒ന-ങ്ഗ॑ര്ഭി॒ണ്യഃ॑) ഇസ് ഒന്ല്യ് ഇന്സ്ത്രുച്തിഒന് , നൊത് അ മന്ത്ര]

ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॑ വദന്തി । യോ വാ ഇ॒മം-വിഁ॒ദ്യാത് । യതോ॒-ഽയ-മ്പവ॑തേ । യദ॑ഭി॒ പവ॑തേ । യദ॑ഭി സ॒പംവഁ॑തേ । സര്വ॒മായു॑രിയാത് । ന പു॒രാ ഽഽയു॑ഷഃ॒ പ്രമീ॑യേത । പ॒ശു॒മാന്-ഥ്സ്യാ᳚ത് । വി॒ന്ദേത॑ പ്ര॒ജാമ് ॥ യോ വാ ഇ॒മം-വേഁദ॑ ॥ 34 ॥

യതോ॒-ഽയ-മ്പവ॑തേ । യദ॑ഭി॒ പവ॑തേ । യദ॑ഭി സ॒പംവഁ॑തേ । സര്വ॒മായു॑രേതി । ന പു॒രാ-ഽഽയു॑ഷഃ॒ പ്രമീ॑യതേ । പ॒ശു॒മാ-ന്ഭ॑വതി । വി॒ന്ദതേ᳚ പ്ര॒ജാമ് ॥ അ॒ദ്ഭ്യഃ പ॑വതേ । അ॒പോ॑-ഽഭി പ॑വതേ । അ॒പോ॑-ഽഭി സമ്പ॑വതേ ॥ 35 ॥

അ॒സ്യാഃ പ॑വതേ । ഇ॒മാമ॒ഭി പ॑വതേ । ഇ॒മാമ॒ഭി സമ്പ॑വതേ । അ॒ഗ്നേഃ പ॑വതേ । അ॒ഗ്നിമ॒ഭി പ॑വതേ । അ॒ഗ്നിമ॒ഭി സ-മ്പ॑വതേ । അ॒ന്തരി॑ക്ഷാ-ത്പവതേ । അ॒ന്തരി॑ക്ഷമ॒ഭി പ॑വതേ । അ॒ന്തരി॑ക്ഷമ॒ഭി സ-മ്പ॑വതേ । ആ॒ദി॒ത്യാ-ത്പ॑വതേ ॥ 36 ॥

ആ॒ദി॒ത്യമ॒ഭി പ॑വതേ । ആ॒ദി॒ത്യമ॒ഭി സ-മ്പ॑വതേ । ദ്യോഃ പ॑വതേ । ദിവ॑മ॒ഭി പ॑വതേ ॥ ദിവ॑മ॒ഭി സ-മ്പ॑വതേ । ദി॒ഗ്ഭ്യഃ പ॑വതേ । ദിശോ॒-ഽഭി പ॑വതേ । ദിശോ॒-ഽഭി സ-മ്പ॑വതേ । സ യത്-പു॒രസ്താ॒ദ്വാതി॑ । പ്രാ॒ണ ഏ॒വ ഭൂ॒ത്വാ പു॒രസ്താ᳚ദ്വാതി ॥ 37 ॥

തസ്മാ᳚ത്-പു॒രസ്താ॒-ദ്വാന്ത᳚മ് । സര്വാഃ᳚ പ്ര॒ജാഃ പ്രതി॑ നന്ദന്തി । പ്രാ॒ണോ ഹി പ്രി॒യഃ പ്ര॒ജാനാ᳚മ് । പ്രാ॒ണ ഇ॑വ പ്രി॒യഃ പ്ര॒ജാനാ᳚-മ്ഭവതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । സ വാ ഏ॒ഷ പ്രാ॒ണ ഏ॒വ ॥ അഥ॒ യ-ദ്ദ॑ക്ഷിണ॒തോ വാതി॑ । മാ॒ത॒രിശ്വൈ॒വ ഭൂ॒ത്വാ ദ॑ക്ഷിണ॒തോ വാ॑തി । തസ്മാ᳚-ദ്ദക്ഷിണ॒തോ വാന്തം॑-വിഁ॒ദ്യാത് । സര്വാ॒ ദിശ॒ ആവാ॑തി ॥ 38 ॥

സര്വാ॒ ദിശോ-ഽനു॒ വിവാ॑തി । സര്വാ॒ ദിശോ-ഽനു॒ സംവാഁ॒തീതി॑ । സ വാ ഏ॒ഷ മാ॑ത॒രിശ്വൈ॒വ ॥ അഥ॒ യത്-പ॒ശ്ചാദ്വാതി॑ । പവ॑മാന ഏ॒വ ഭൂ॒ത്വാ പ॒ശ്ചാദ്വാ॑തി । പൂ॒തമ॑സ്മാ॒ ആഹ॑രന്തി । പൂ॒തമുപ॑ഹരന്തി । പൂ॒തമ॑ശ്നാതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । സ വാ ഏ॒ഷ പവ॑മാന ഏ॒വ ॥ 39 ॥

അഥ॒ യദു॑ത്തര॒തോ വാതി॑ । സ॒വി॒തൈവ ഭൂ॒ത്വോത്ത॑ര॒തോ വാ॑തി । സ॒വി॒തേവ॒ സ്വാനാ᳚-മ്ഭവതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । സ വാ ഏ॒ഷ സ॑വി॒തൈവ ॥ തേ യ ഏ॑ന-മ്പു॒രസ്താ॑ദാ॒യന്ത॑-മുപ॒വദ॑ന്തി । യ ഏ॒വാസ്യ॑ പു॒രസ്താ᳚ത്-പാ॒പ്മാനഃ॑ । താഗ്സ്തേ ഽപ॑ഘ്നന്തി । പു॒രസ്താ॒ദിത॑രാന്-പാ॒പ്മനഃ॑ സചന്തേ ॥ അഥ॒ യ ഏ॑ന-ന്ദക്ഷിണ॒ത ആ॒യന്ത॑-മുപ॒വദ॑ന്തി ॥ 40 ॥

യ ഏ॒വാസ്യ॑ ദക്ഷിണ॒തഃ പാ॒പ്മാനഃ॑ । താഗ്സ്തേ ഽപ॑ഘ്നന്തി । ദ॒ക്ഷി॒ണ॒ത ഇത॑രാ-ന്പാ॒പ്മനഃ॑ സചന്തേ ॥ അഥ॒ യ ഏ॑ന-മ്പ॒ശ്ചാദാ॒യന്ത॑-മുപ॒വദ॑ന്തി । യ ഏ॒വാസ്യ॑ പ॒ശ്ചാത്-പാ॒പ്മാനഃ॑ । താഗ്സ്തേ ഽപ॑ഘ്നന്തി । പ॒ശ്ചാദിത॑രാന്-പാ॒പ്മനഃ॑ സചന്തേ ॥ അഥ॒ യ ഏ॑നമുത്തര॒ത ആ॒യന്ത॑മുപ॒ വദ॑ന്തി । യ ഏ॒വാസ്യോ᳚ത്തര॒തഃ പാ॒പ്മാനഃ॑ । താഗ്സ്തേ ഽപ॑ഘ്നന്തി ॥ 41 ॥

ഉ॒ത്ത॒ര॒ത ഇത॑രാ-ന്പാ॒പ്മനഃ॑ സചന്തേ ॥ തസ്മാ॑ ദേ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന് । വീവ॑ നൃത്യേത് । പ്രേവ॑ ചലേത് । വ്യസ്യേ॑വാ॒ക്ഷ്യൌ ഭാ॑ഷേത । മ॒ണ്ടയേ॑ദിവ । ക്രാ॒ഥയേ॑ദിവ । ശൃ॒ങ്ഗാ॒യേതേ॑വ ॥ ഉ॒ത മോപ॑വദേയുഃ । ഉ॒ത മേ॑ പാ॒പ്മാന॒-മപ॑ഹന്യു॒രിതി॑ ॥ സ യാ-ന്ദിശഗ്ം॑ സ॒നിമേ॒ഷ്യന്-ഥ്സ്യാത് । യ॒ദാ താ-ന്ദിശം॒-വാഁതോ॑ വാ॒യാത് । അഥ॒ പ്രവേ॒യാത് । പ്ര വാ॑ ധാപയേത് (ധാവയേത്) । സാ॒തമേ॒വ ര॑ദി॒തം-വ്യൂഁ॑ഢ-ങ്ഗ॒ന്ധമ॒ഭി പ്രച്യ॑വതേ । ആ-ഽസ്യ॒ ത-ഞ്ജ॑നപ॒ദ-മ്പൂര്വാ॑ കീ॒ര്തിര്ഗ॑ച്ഛതി ॥ ദാന॑കാമാ അസ്മൈ പ്ര॒ജാ ഭ॑വന്തി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 42 ॥

(വേദ॒ - സമ്പ॑വത - ആദി॒ത്യാ-ത്പ॑വതേ - വാ॒ത്യാ - വാ᳚ത്യേ॒ - ഷ പവ॑മാന ഏ॒വ - ദ॑ക്ഷിണ॒ത ആ॒യന്ത॑മുപ॒ വദ॑ന് - ത്യുത്തര॒തഃ പാ॒പ്മാന॒സ്താഗ്സ്തേ ഽപ॑ഘ്ന॒ - ന്തീത്യ॒ഷ്ടൌ ച॑) (അ. 9)

അനുവാകം 10 - ദശഹോതൃമന്ത്രാണാ-ങ്കാമ്യപ്രയോഗഃ

പ്ര॒ജാപ॑തി॒-സ്സോമ॒ഗ്ം॒ രാജാ॑നമസൃജത । ത-ന്ത്രയോ॒ വേദാ॒ അന്വ॑സൃജ്യന്ത । താന്. ഹസ്തേ॑-ഽകുരുത । അഥ॒ ഹ സീതാ॑ സാവി॒ത്രീ । സോമ॒ഗ്ം॒ രാജാ॑ന-ഞ്ചകമേ । ശ്ര॒ദ്ധാമു॒ സ ച॑കമേ । സാ ഹ॑ പി॒തര॑-മ്പ്ര॒ജാപ॑തി॒-മുപ॑സസാര । തഗ്ം ഹോ॑വാച । നമ॑സ്തേ അസ്തു ഭഗവഃ । ഉപ॑ ത്വാ-ഽയാനി ॥ 43 ॥

പ്ര ത്വാ॑ പദ്യേ ॥ സോമം॒-വൈഁ രാജാ॑ന-ങ്കാമയേ । ശ്ര॒ദ്ധാമു॒ സ കാ॑മയത॒ ഇതി॑ । തസ്യാ॑ ഉ॒ ഹ സ്ഥാ॑ഗ॒രമ॑ലങ്കാ॒ര-ങ്ക॑ല്പയി॒ത്വാ । ദശ॑ഹോതാര-മ്പു॒രസ്താ᳚-ദ്വ്യാ॒ഖ്യായ॑ । ചതു॑ര്ഹോതാര-ന്ദക്ഷിണ॒തഃ । പഞ്ച॑ ഹോതാര-മ്പ॒ശ്ചാത് । ഷഡ്ഢോ॑താര-മുത്തര॒തഃ । സ॒പ്തഹോ॑താര-മു॒പരി॑ഷ്ടാത് । സ॒മ്ഭാ॒രൈശ്ച॒ പത്നി॑ഭിശ്ച॒ മുഖേ॑-ഽല॒ങ്കൃത്യ॑ ॥ 44 ॥

ആ-ഽസ്യാര്ധം-വഁ॑വ്രാജ । താഗ്ം ഹോ॒ദീക്ഷ്യോ॑വാച । ഉപ॒ മാ-ഽഽവ॑ര്ത॒സ്വേതി॑ । തഗ്ം ഹോ॑വാച । ഭോഗ॒-ന്തു മ॒ ആച॑ക്ഷ്വ । ഏ॒ത-ന്മ॒ ആച॑ക്ഷ്വ । യത്തേ॑ പാ॒ണാവിതി॑ । തസ്യാ॑ ഉ॒ ഹ ത്രീന്. വേദാ॒-ന്പ്രദ॑ദൌ । തസ്മാ॒ദു ഹ॒ സ്ത്രിയോ॒ ഭോഗ॒മൈവ ഹാ॑രയന്തേ ॥ സ യഃ കാ॒മയേ॑ത പ്രി॒യ-സ്സ്യാ॒മിതി॑ ॥ 45 ॥

യം-വാഁ॑ കാ॒മയേ॑ത പ്രി॒യ-സ്സ്യാ॒ദിതി॑ । തസ്മാ॑ ഏ॒തഗ്ഗ് സ്ഥാ॑ഗ॒ര-മ॑ലങ്കാ॒ര-ങ്ക॑ല്പയി॒ത്വാ । ദശ॑ഹോതാര-മ്പു॒രസ്താ᳚-ദ്വ്യാ॒ഖ്യായ॑ । ചതു॑ര്ഹോതാര-ന്ദക്ഷിണ॒തഃ । പഞ്ച॑ഹോതാര-മ്പ॒ശ്ചാത് । ഷഡ്ഢോ॑താര-മുത്തര॒തഃ । സ॒പ്തഹോ॑താ-രമു॒പരി॑ഷ്ടാത് । സ॒മ്ഭാ॒രൈശ്ച॒ പത്നി॑ഭിശ്ച॒ മുഖേ॑-ഽല॒ങ്കൃത്യ॑ । ആ-ഽസ്യാര്ധം-വ്രഁ॑ജേത് । പ്രി॒യോ ഹൈ॒വ ഭ॑വതി ॥ 46 ॥

(അ॒യാ॒ - ന്യ॒ല॒ങ്കൃത്യ॑ - സ്യാ॒മിതി॑ - ഭവതി) (അ. 10)

അനുവാകം 11 - ദശഹോത്രാദിമന്ത്രനാമ്നാ-മ്പ്രവൃത്തിനിമിത്തമ്

ബ്രഹ്മാ᳚ത്മ॒ന്-വദ॑സൃജത । തദ॑കാമയത । സമാ॒ത്മനാ॑ പദ്യേ॒യേതി॑ । ആത്മ॒-ന്നാത്മ॒-ന്നിത്യാമ॑ന്ത്രയത । തസ്മൈ॑ ദശ॒മഗ്ം ഹൂ॒തഃ പ്രത്യ॑ശൃണോത് । സ ദശ॑ഹൂതോ-ഽഭവത് । ദശ॑ഹൂതോ ഹ॒ വൈ നാമൈ॒ഷഃ । തം-വാഁ ഏ॒ത-ന്ദശ॑ഹൂത॒ഗ്ം॒ സന്ത᳚മ് । ദശ॑ഹോ॒തേത്യാച॑ക്ഷതേ പ॒രോക്ഷേ॑ണ । പ॒രോക്ഷ॑പ്രിയാ ഇവ॒ ഹി ദേ॒വാഃ ॥ 47 ॥

ആത്മ॒-ന്നാത്മ॒-ന്നിത്യാമ॑ന്ത്രയത । തസ്മൈ॑ സപ്ത॒മഗ്ം ഹൂ॒തഃ പ്രത്യ॑ശൃണോത് । സ സ॒പ്തഹൂ॑തോ-ഽഭവത് । സ॒പ്തഹൂ॑തോ ഹ॒ വൈ നാമൈ॒ഷഃ । തം-വാഁ ഏ॒തഗ്ം സ॒പ്തഹൂ॑ത॒ഗ്ം॒ സന്ത᳚മ് । സ॒പ്തഹോ॒തേത്യാച॑ക്ഷതേ പ॒രോക്ഷേ॑ണ । പ॒രോക്ഷ॑പ്രിയാ ഇവ॒ ഹി ദേ॒വാഃ ॥ ആത്മ॒-ന്നാത്മ॒-ന്നിത്യാമ॑ന്ത്രയത । തസ്മൈ॑ ഷ॒ഷ്ഠഗ്ം ഹൂ॒തഃ പ്രത്യ॑ശൃണോത് । സ ഷഡ്ഢൂ॑തോ-ഽഭവത് ॥ 48 ॥

ഷഡ്ഢൂ॑തോ ഹ॒ വൈ നാമൈ॒ഷഃ । തം-വാഁ ഏ॒തഗ്ം ഷഡ്ഢൂ॑ത॒ഗ്ം॒ സന്ത᳚മ് । ഷഡ്ഢോ॒തേത്യാച॑ക്ഷതേ പ॒രോക്ഷേ॑ണ । പ॒രോക്ഷ॑പ്രിയാ ഇവ॒ ഹി ദേ॒വാഃ ॥ ആത്മ॒-ന്നാത്മ॒-ന്നിത്യാമ॑ന്ത്രയത । തസ്മൈ॑ പഞ്ച॒മഗ്ം ഹൂ॒തഃ പ്രത്യ॑ ശൃണോത് । സ പഞ്ച॑ ഹൂതോ-ഽഭവത് । പഞ്ച॑ഹൂതോ ഹ॒ വൈ നാമൈ॒ഷഃ । തം-വാഁ ഏ॒ത-മ്പഞ്ച॑ഹൂത॒ഗ്ം॒ സന്ത᳚മ് । പഞ്ച॑ഹോ॒തേത്യാച॑ക്ഷതേ പ॒രോക്ഷേ॑ണ ॥ 49 ॥

പ॒രോക്ഷ॑പ്രിയാ ഇവ॒ ഹി ദേ॒വാഃ ॥ ആത്മ॒-ന്നാത്മ॒-ന്നിത്യാമ॑ന്ത്രയത । തസ്മൈ॑ ചതു॒ര്ഥഗ്ം ഹൂ॒തഃ പ്രത്യ॑ശൃണോത് । സ ചതു॑ര്ഹൂതോ-ഽഭവത് । ചതു॑ര്ഹൂതോ ഹ॒ വൈ നാമൈ॒ഷഃ । തം-വാഁ ഏ॒ത-ഞ്ചതു॑ര്ഹൂത॒ഗ്ം॒ സന്ത᳚മ് । ചതു॑ര്ഹോ॒തേത്യാച॑ക്ഷതേ പ॒രോക്ഷേ॑ണ । പ॒രോക്ഷ॑പ്രിയാ ഇവ॒ ഹി ദേ॒വാഃ ॥ തമ॑ബ്രവീത് । ത്വം-വൈഁ മേ॒ നേദി॑ഷ്ഠഗ്ം ഹൂ॒തഃ പ്രത്യ॑ശ്രൌഷീഃ । ത്വയൈ॑-നാനാഖ്യാ॒താര॒ ഇതി॑ । തസ്മാ॒ന്നു ഹൈ॑നാ॒ഗ്॒-ശ്ചതു॑ര്ഹോതാര॒ ഇത്യാച॑ക്ഷതേ । തസ്മാ᳚-ച്ഛുശ്രൂ॒ഷുഃ പു॒ത്രാണാ॒ഗ്ം॒ ഹൃദ്യ॑തമഃ । നേദി॑ഷ്ഠോ॒ ഹൃദ്യ॑തമഃ । നേദി॑ഷ്ഠോ॒ ബ്രഹ്മ॑ണോ ഭവതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 50 ॥

(ദേ॒വാഃ - ഷഡ്ഢൂ॑തോ-ഽഭവ॒ത് - പഞ്ച॑ഹോ॒തേത്യാച॑ക്ഷതേ പ॒രോക്ഷേ॑ണാ - ശ്രൌഷീ॒-ഷ്ഷട്ച॑) (അ. 11)

(ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനഃ॒ കിം - ദക്ഷി॑ണാം॒ - ഁയോ വാ അവി॑ദ്വാ॒ന് - തസ്യ॒ വൈ - ബ്ര॑ഹ്മവാ॒ദിനോ॒ യ-ദ്ദശ॑ഹോതാരഃ - പ്ര॒ജാപ॑തി॒ വ്യസ്രം - പ്ര॒ജാപ॑തിഃ॒ പുരു॑ഷം - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത॒ സ തപ॒-സ്സോ᳚-ഽന്തര്വാ᳚ന് - ബ്രഹ്മവാ॒ദിനോ॒ യോ വാ ഇ॒മം-വിഁ॒ദ്യാത് - പ്ര॒ജാപ॑തി॒-സ്സോമ॒ഗ്ം॒ രാജാ॑നം॒ - ബ്രഹ്മാ᳚ത് മ॒ന്വദേകാ॑ദശ)

(ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിന॒ - സ്തസ്യ॒ വാ അ॒ഗ്നേ--ര് യദ്വാ ഇ॒ദ-ങ്കിഞ്ച॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത॒ -യ ഏ॒വാസ്യ॑ ദക്ഷിണ॒തഃ പ॑ഞ്ചാ॒ശത്)

(ബ്ര॒ഹ്മ॒വാ॒ദിനോ॒ - യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ )

॥ ഹരിഃ॑ ഓമ് ॥

॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ തൃതീയഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ - hotṛbrāhmaṇaśeṣaḥ

o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,

śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||

anuvākaṃ 1 - sarveṣāṃ hotṛmantrāṇā-ñcaturhotṛśabdena vyavahāra

bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti | ki-ñcatṷrhotṛṇā-ñcaturhotṛ॒tvamiti̭ | yade॒vaiṣu ca̭tu॒rdhā hotā̭raḥ | tena॒ catṷrhotāraḥ | tasmā॒ccatṷrhotāra ucyante | taccatṷrhotṛṇā-ñcaturhotṛ॒tvam || somo॒ vai catṷrhotā | a॒gniḥ pañca̭hotā | dhā॒tā ṣaḍḍho̭tā | indraḥ̭ sa॒ptaho̭tā || 1 ||

pra॒jāpa̭ti॒-rdaśa̭hotā | ya e॒va-ñcatṷrhotṛṇā॒-mṛddhiṃ॒-ve~da̭ | ṛ॒dhnotye॒va || ya ḙṣāme॒va-mba॒ndhutāṃ॒-ve~da̭ | bandhṷmānbhavati | ya ḙṣāme॒va-ṅklṛptiṃ॒-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | ya ḙṣāme॒va-mā॒yata̭naṃ॒-ve~da̭ | ā॒yata̭navān-bhavati | ya ḙṣāme॒va-mpra̭ti॒ṣṭhāṃ-ve~da̭ || 2 ||

pratye॒va ti̭ṣṭhati || bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti | daśa̭hotā॒ catṷrhotā | pañca̭hotā॒ ṣaḍḍho̭tā sa॒ptaho̭tā | atha॒ kasmā॒ccatṷrhotāra ucyanta॒ iti̭ | indro॒ vai catṷrhotā | indraḥ॒ khalu॒ vai śreṣṭho̭ de॒vatā̭nā-mupa॒deśa̭nāt | ya e॒vamindra॒gg॒ śreṣṭha̭-nde॒vatā̭nā-mupa॒deśa̭nā॒-dveda̭ | vasi̭ṣṭha-ssamā॒nānā᳚-mbhavati | tasmā॒cchreṣṭha̭mā॒yanta̭-mpratha॒menai॒vānṷbuddhyante | a॒yamāganṋ | a॒yamavā̭sā॒diti̭ | kī॒rtira̭sya॒ pūrvā-''ga̭cchati ja॒natā̭māya॒taḥ | atho̭ ena-mpratha॒menai॒vānṷ buddhyante | a॒yamāganṋ | a॒yamavā̭sā॒diti̭ || 3 ||

(sa॒ptaho̭tā - prati॒ṣṭhāṃ-ve~da̭ - buddhyante॒ ṣaṭca̭) (a. 1)

anuvākaṃ 2 - naimittiko hotṛmantrahomaḥ

dakṣi̭ṇā-mpratigrahī॒ṣyan-thsa॒ptada̭śa॒ kṛtvo-'pā᳚nyāt | ā॒tmāna̭me॒va sami̭ndhe | teja̭se vī॒ryā̭ya | atho᳚ pra॒jāpa̭tire॒vainā᳚-mbhū॒tvā prati̭ gṛhṇāti | ā॒tmano 'nā᳚rtyai || yadyḙna॒mārt-vi̭jyā-dvṛ॒tagṃ santa̭-nni॒rharḙrann | āgnī᳚ddhre juhuyā॒-ddaśa̭hotāram | ca॒tu॒rgṛ॒hī॒tenājyḙna | pu॒rastā᳚t-pra॒tyantiṣṭhanṋ | pra॒ti॒lo॒maṃ-vi~॒grāha᳚m || 4 ||

prā॒ṇāne॒vāsyopa̭dāsayati || yadyḙna॒-mpuna̭rupa॒ śikṣḙyuḥ | āgnī᳚ddhra e॒va jṷhuyā॒-ddaśa̭hotāram | ca॒tu॒rgṛ॒hī॒tenājyḙna | pa॒ścā-tprāṃāsī̭naḥ | a॒nu॒lo॒ma-mavi̭grāham | prā॒ṇāne॒vāsmai̭ kalpayati || prāya̭ścittī॒-vāghote-tyṛ̭tumu॒kha ṛ̭tumukhe juhoti | ṛ॒tūne॒vāsmai̭ kalpayati | kalpa̭nte-'smā ṛ॒tavaḥ̭ || 5 ||

klṛ॒tā a̭smā ṛ॒tava॒ āya̭nti || ṣaḍḍho̭tā॒ vai bhū॒tvā pra॒jāpa̭tiri॒dagṃ sarva̭masṛjata | sa mano̭-'sṛjata | mana॒so-'dhi̭ gāya॒trīma̭sṛjata | tadgā̭ya॒trīṃ-ya~śa̭ ārcchat | tāmā-'la̭bhata | gā॒ya॒tri॒yā adhi॒ chandāg̭sya sṛjata | chando॒bhyo-'dhi॒ sāma̭ | ta-thsāma॒ yaśa̭ ārcchat | tadā-'la̭bhata || 6 ||

sāmno-'dhi॒ yajūg̭ṣyasṛjata | yaju॒rbhyo-'dhi॒ viṣṇu᳚m | ta-dviṣṇuṃ॒-ya~śa̭ ārcchat | tamā-'la̭bhata | vi॒ṣṇoraddhyoṣa̭dhīrasṛjata | oṣa̭dhī॒bhyo-'dhi॒ soma᳚m | ta-thsomaṃ॒-ya~śa̭ ārcchat | tamā-'la̭bhata | somā॒dadhi̭ pa॒śūna̭sṛjata | pa॒śubhyo-'dhīndra᳚m || 7 ||

tadindraṃ॒-ya~śa̭ ārcchat | tadḙna॒-nnāti॒ prācya̭vata | indra̭ iva yaśa॒svī bha̭vati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | nainaṃ॒-ya~śo-'ti॒ pracya̭vate || yadvā i॒da-ṅki-ñca̭ | ta-thsarva̭muttā॒na e॒vāṅgī̭ra॒saḥ pratya̭gṛhṇāt | tadḙna॒-mprati̭gṛhīta॒-nnāhi̭nat | ya-tkiñca̭ prati gṛhṇī॒yāt | ta-thsarva̭muttā॒nastvā᳚ṅgīra॒saḥ prati̭gṛhṇā॒tvitye॒va prati̭gṛhṇīyāt | i॒yaṃ-vā~ ṷttā॒na ā᳚ṅgīra॒saḥ | a॒nayai॒vaina॒t-prati̭ gṛhṇāti | nainagṃ̭ hinasti || ba॒ra॒ḥiṣā॒ pratī̭yā॒dgāṃ-vā~-'śvaṃ̭-vā~ | e॒tadvai pa̭śū॒nā-mpri॒ya-ndhāma̭ | pri॒yeṇai॒vaina॒-ndhāmnā॒ pratyḙti || 8 ||

(vi॒grāha̭ - mṛ॒tava॒ - stadā-'la̭bha॒ - tendraṃ̭ - gṛhṇīyā॒-thṣaṭca̭) (a. 2)

anuvākaṃ 3 - keśavapanāṅga-mpuṣṭivedanaṃ

yo vā avi̭dvā-nniva॒rtaya̭te | viśī̭rṣā॒ sapā᳚pmā॒ 'muṣmi̭l ~lo॒ke bha̭vati | atha॒ yo vi॒dvā-nni̭va॒rtaya̭te | saśī̭rṣā॒ vipā᳚pmā॒ 'muṣmi̭l ~lo॒ke bha̭vati || de॒vatā॒ vai sa॒pta puṣṭi̭kāmā॒ nya̭vartayanta | a॒gniśca̭ pṛthi॒vī ca̭ | vā॒yuścā॒ntari̭kṣa-ñca | ā॒di॒tyaśca॒ dyauśca̭ ca॒ndramāḥ᳚ | a॒gnirnya̭vartayata | sa sā̭ha॒sra-ma̭puṣyat || 9 ||

pṛ॒thi॒vī nya̭vartayata | sauṣa̭dhībhi॒-rvana॒spati̭bhi-rapuṣyat | vā॒yurnya̭vartayata | sa marī̭cībhi-rapuṣyat | a॒ntari̭kṣa॒-nnya̭vartayata | tadvayo̭bhi-rapuṣyat | ā॒di॒tyo nya̭vartayata | sa ra॒śmibhi̭-rapuṣyat | dyaurnya̭vartayata | sā nakṣa̭trai-rapuṣyat | ca॒ndramā॒ nya̭vartayata | so̭-'horā॒trai-ra̭rdhamā॒sai-rmāsair̭ ṛ॒tubhiḥ̭ saṃva~thsa॒reṇā̭-puṣyat | tānpoṣā᳚n-puṣyati | yāgste-'pṷṣyann | ya e॒vaṃ-vi~॒dānni ca̭ va॒rtaya̭te॒ pari̭ ca || 10 ||

(a॒pu॒ṣya॒n - nakṣa̭trairapuṣya॒-tpañca̭ ca) (a. 3)

anuvākaṃ 4 - pratigrahamantramahimajñānam

tasya॒ vā a॒gner-hira̭ṇya-mpratijagra॒huṣaḥ̭ | a॒rdhami̭ndri॒yasyā-pā᳚krāmat | tade॒tenai॒va pratya̭gṛhṇāt | tena॒ vai so᳚-'rdhami̭ndri॒ya-syā॒tma-nnu॒pādha̭tta | a॒rdhami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tte | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān. hira̭ṇya-mprati gṛ॒hṇāti̭ | atha॒ yo 'vi̭dvā-nprati gṛ॒hṇāti̭ | a॒rdhama̭syendri॒yasyāpa̭ krāmati || tasya॒ vai soma̭sya॒ vāsaḥ̭ pratijagra॒huṣaḥ̭ | tṛtī̭yamindri॒yasyā-pā᳚krāmat || 11 ||

tade॒tenai॒va pratya̭gṛhṇāt | tena॒ vai sa tṛtī̭yamindri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tta | tṛtī̭yamindri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tte | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān. vāsaḥ̭ prati gṛ॒hṇāti̭ | atha॒ yo-'vi̭dvā-nprati gṛ॒hṇāti̭ | tṛtī̭yamasyendri॒yasyāpa̭ krāmati || tasya॒ vai ru॒drasya॒ gā-mpra̭tijagra॒huṣaḥ̭ | ca॒tu॒rthami̭ndri॒yasyā-pā᳚krāmat | tāme॒tenai॒va pratya̭gṛhṇāt | tena॒ vai sa ca̭tu॒rthami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tta || 12 ||

ca॒tu॒rthami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tte | ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-ngā-mpra̭ti gṛ॒hṇāti̭ | atha॒ yo-'vi̭dvā-nprati gṛ॒hṇāti̭ | ca॒tu॒rthama̭syendri॒yasyāpa̭ krāmati || tasya॒ vai varṷṇa॒syāśva̭-mpratijagra॒huṣaḥ̭ | pa॒ñca॒mami̭ndri॒yasyā-pā᳚krāmat | tame॒tenai॒va pratya̭gṛhṇāt | tena॒ vai sa pa̭ñca॒mami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tta | pa॒ñca॒mami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tte | ya e॒vaṃ-vi~॒dvānaśva̭-mprati gṛ॒hṇāti̭ || 13 ||

atha॒ yo-'vi̭dvā-npratigṛ॒hṇāti̭ | pa॒ñca॒mama̭syendri॒yasyāpa̭ krāmati || tasya॒ vai pra॒jāpa̭teḥ॒ purṷṣa-mpratijagra॒huṣaḥ̭ | ṣa॒ṣṭhami̭ndri॒yasyā-pā᳚krāmat | tame॒tenai॒va pratya̭gṛhṇāt | tena॒ vai sa ṣa॒ṣṭhami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tta | ṣa॒ṣṭhami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tte | ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-npurṷṣa-mprati gṛ॒hṇāti̭ | atha॒ yo-'vi̭dvā-nprati gṛ॒hṇāti̭ | ṣa॒ṣṭhama̭syendri॒yasyāpa̭-krāmati || 14 ||

tasya॒ vai mano॒stalpa̭-mpratijagra॒huṣaḥ̭ | sa॒pta॒mami̭ndri॒yasyā-pā᳚krāmat | tame॒tenai॒va pratya̭gṛhṇāt | tena॒ vai sa sa̭pta॒mami̭ndri॒ya-syā॒tma-nnu॒pādha̭tta | sa॒pta॒mami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tte | ya e॒vaṃ-vi~॒dvāgstalpa̭-mpratigṛ॒hṇāti̭ | atha॒ yo-'vi̭dvā-nprati gṛ॒hṇāti̭ | sa॒pta॒mama̭syendri॒yasyāpa̭-krāmati || tasya॒ vā ṷttā॒nasyā᳚ṅgīra॒sasyā prā̭ṇa-tpratijagra॒huṣaḥ̭ | a॒ṣṭa॒mami̭ndri॒yasyā-pā᳚krāmat || 15 ||

tade॒tenai॒va pratya̭gṛhṇāt | tena॒ vai so᳚-'ṣṭa॒mami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tte | a॒ṣṭa॒mami̭ndri॒yasyā॒tma-nnu॒pādha̭tte | ya e॒vaṃ-vi~॒dvāna prā̭ṇa-tprati gṛ॒hṇāti̭ | atha॒ yo-'vi̭dvā-npratigṛ॒hṇāti̭ | a॒ṣṭa॒mama̭syendri॒yasyāpa̭ krāmati || yadvā i॒da-ṅki-ñca̭ | ta-thsarva̭-muttā॒na e॒vāṅgī̭ra॒saḥ pratya̭ gṛhṇāt | tadḙna॒-mprati̭gṛhīta॒-nnāhi̭nat | ya-tki-ñca̭ prati gṛhṇī॒yāt | ta-thsarva̭-muttā॒na-stvā᳚ṅgīra॒saḥ prati̭gṛhṇā॒tvitye॒va prati̭ gṛhṇīyāt | i॒yaṃ-vā~ ṷttā॒na ā᳚ṅgīra॒saḥ | a॒nayai॒vaina॒t-prati̭gṛhṇāti | nainagṃ̭ hinasti || 16 ||

(tṛtī̭yamindri॒yasyāpā᳚krāmac - catu॒rthami̭ndri॒yasyā॒tmannu॒pādha॒ - ttāśva̭-mpratigṛ॒hṇāti̭ - ṣa॒ṣṭha̭masyendri॒yasyāpa̭krāma -tyaṣṭa॒mami̭ndri॒yasyāpā᳚krāmat - prati gṛhṇī॒yāc ca॒tvāri̭ ca) (a. 4)

(tasya॒ vā a॒gner-hira̭ṇya॒gṃ॒ soma̭sya॒ vāsa॒stade॒tena̭ ru॒drasya॒ gā-ntāme॒tena॒ varṷṇa॒syāśva̭-mpra॒jāpa̭teḥ॒ purṷṣa॒-mmano॒stalpa॒-ntame॒teno᳚ttā॒nasya॒ tade॒tenāprā̭ṇa॒dya-dvai )

(a॒rdha-ntṛtī̭yamaṣṭa॒ma-ntacca̭tu॒rtha-ntā-mpa̭ñca॒magṃ ṣa॒ṣṭhagṃ sa̭pta॒mantam |

tade॒tena॒ dve tāme॒tenaika॒-ntame॒tena॒ trīṇi॒ tade॒tenaikaṃ᳚ )

anuvākaṃ 5 - praśnottararūpo brahmaviṣayassaṃvā~daḥ

bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti || ya-ddaśa̭hotāra-ssa॒tramāsa̭ta | kena॒ te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann | kena̭ pra॒jā a̭sṛja॒nteti̭ | pra॒jāpa̭tinā॒ vai te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann | tena̭ pra॒jā a̭sṛjanta || yaccatṷrhotāra-ssa॒tramāsa̭ta | kena॒ te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann | kenauṣa̭dhī-rasṛja॒nteti̭ | somḙna॒ vai te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann || 17 ||

tenauṣa̭dhī-rasṛjanta || ya-tpañca̭hotāra-ssa॒tramāsa̭ta | kena॒ te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann | kenai॒bhyo lo॒kebhyo-'sṷrā॒-nprāṇṷdanta | kenai̭ṣā-mpa॒śūna̭vṛñja॒teti̭ | a॒gninā॒ vai te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann | tenai॒bhyo lo॒kebhyo-'sṷrā॒n-prāṇṷdanta | tenai̭ṣā-mpa॒śūna̭vṛñjata || ya-thṣaḍḍho̭tāra-ssa॒tramāsa̭ta | kena॒ te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann || 18 ||

kena॒rtūna̭-kalpaya॒nteti̭ | dhā॒trā vai te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann | tena॒rtūna̭kalpayanta || ya-thsa॒ptaho̭tāra-ssa॒tramāsa̭ta | kena॒ te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann | kena॒ suva̭rāyann | kene॒māl ~lo॒kān-thsama̭tanva॒nniti̭ | a॒rya॒mṇā vai te gṛ॒hapa̭tinā ''rdhnuvann | tena॒ suva̭rāyann | tene॒māl ~lo॒kān-thsama̭tanva॒nniti̭ || 19 ||

e॒te vai de॒vā gṛ॒hapa̭tayaḥ | tān. ya e॒vaṃ-vi~॒dvān | apya॒nyasya̭ gārhapa॒te dīkṣa̭te | a॒vā॒nta॒rame॒va sa॒triṇā̭-mṛddhnoti || yo vā a̭rya॒maṇaṃ॒-ve~da̭ | dāna̭kāmā asmai pra॒jā bha̭vanti | ya॒jño vā a̭rya॒mā | āryā̭vasa॒tiriti॒ vai tamā̭hu॒rya-mpra॒śagṃsa̭nti || āryā̭ vasa॒tirbha̭vati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 20 ||

yadvā i॒da-ṅki-ñca̭ | ta-thsarva॒-ñcatṷrhotāraḥ | catṷrhotṛ॒bhyo-'dhi̭ ya॒jño nimi̭rtaḥ | sa ya e॒vaṃ-vi~॒dvān. vi॒vadḙta | a॒hame॒va bhūyo̭ veda | yaścatṷrhotṝ॒n॒. vedeti̭ | sa hyḙva bhūyo॒ veda̭ | yaścatṷrhotṝ॒n.॒ veda̭ || yo vai catṷrhotṛṇā॒gṃ॒ hotṝ॒n॒. veda̭ | sarvā̭su pra॒jāsvanna̭matti || 21 ||

sarvā॒ diśo॒-'bhija̭yati | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotṛṇā॒gṃ॒ hotā᳚ | soma॒ścatṷrhotṛṇā॒gṃ॒ hotā᳚ | a॒gniḥ pañca̭hotṛṇā॒gṃ॒ hotā᳚ | dhā॒tā ṣaḍḍho̭tṛṇā॒gṃ॒ hotā᳚ | a॒rya॒mā sa॒ptaho̭tṛṇā॒gṃ॒ hotā᳚ | e॒te vai catṷrhotṛṇā॒gṃ॒ hotā̭raḥ | tān. ya e॒vaṃ-ve~da̭ | sarvā̭su pra॒jāsvanna̭matti | sarvā॒ diśo॒-'bhi ja̭yati || 22 ||

(ā॒rdhnu॒va॒ - nnā॒dhnu॒va॒ - nnitye॒ - vaṃ-ve~dā᳚ - tti॒ - sarvā॒ diśo॒bhi ja̭yati ) (a. 5)

(vai tena̭ sa॒tra-ṅkena̭)

2.3.6 anuvākaṃ - hotṛpraśaṃsāprasaṅgena kratūnāmṛtvig viśeṣavyavasthāpanam, agnihotrasya prāśastya-ñca

pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā-ssṛ॒ṣṭvā vya̭sragṃsata | sa hṛda̭ya-mbhū॒to̭-'śayat | ātma॒n॒. hā(3) ityahva̭yat | āpaḥ॒ pratya̭śṛṇvann | tā a̭gniho॒treṇai॒va ya̭jñakra॒tunopa̭ pa॒ryāva̭rtanta | tāḥ kusi̭ndha॒mupaṷhann | tasmā̭dagniho॒trasya̭ yajñakra॒toḥ | eka̭ ṛ॒tvik || ca॒tu॒ṣkṛtvo-'hva̭yat | a॒gni-rvā॒yu-rā̭di॒tya-śca॒ndramāḥ᳚ || 23 ||

te pratya̭śṛṇvann | te da̭rśapūrṇamā॒sābhyā̭me॒va ya̭jñakra॒tunopa̭ pa॒ryāva̭rtanta | ta upaṷhagg-śca॒tvāryaṅgā̭ni | tasmā᳚-ddarśapūrṇamā॒sayo᳚-ryajñakra॒toḥ | ca॒tvāra̭ ṛ॒tvijaḥ̭ || pa॒ñca॒ kṛtvo-'hva̭yat | pa॒śavaḥ॒ pratya̭śṛṇvann | te cā̭turmā॒syaire॒va ya̭jñakra॒tunopa̭ pa॒ryāva̭rtanta | ta upaṷha॒l ~loma̭ cha॒vī-mmā॒gṃ॒samasthi̭ ma॒jjāna᳚m | tasmā᳚ccāturmā॒syānāṃ᳚-ya~jñakra॒toḥ || 24 ||

pañca॒rtvijaḥ̭ || ṣa॒ṭkṛtvo-'hva̭yat | ṛ॒tavaḥ॒ pratya̭śṛṇvann | te pa̭śuba॒ndhenai॒va ya̭jñakra॒tunopa̭ pa॒ryāva̭rtanta | ta upaṷha॒n-thstanā̭vā॒ṇḍau śi॒śnamavā᳚ñca-mprā॒ṇam | tasmā᳚t-paśuba॒ndhasya̭ yajñakra॒toḥ | ṣaḍṛ॒tvijaḥ̭ || sa॒pta॒kṛtvo-'hva̭yat | hotrāḥ॒ pratya̭śṛṇvann | tā-ssau॒myenai॒vāddhva॒reṇa̭ yajñakra॒tunopa̭ pa॒ryāva̭rtanta || 25 ||

tā upaṷhan-thsa॒ptaśī̭rṣa॒ṇyā᳚n-prā॒ṇān | tasmā᳚-thsau॒myasyā᳚ddhva॒rasya̭ yajñakra॒toḥ | sa॒pta hotrāḥ॒ prācī॒rvaṣa̭ṭkurvanti || da॒śa॒kṛtvo-'hva̭yat | tapaḥ॒ pratya̭śṛṇot | tat-karma̭ṇai॒va saṃ̭va~thsa॒reṇa॒ sarvai᳚ryajñakra॒tubhi॒rupa̭ pa॒ryāva̭rtata | ta-thsarva̭mā॒tmāna॒-mapa̭rivarga॒-mupaṷhat | tasmā᳚th- saṃva~thsa॒re sarvḙ yajñakra॒tavo-'va̭ruddhyante || tasmā॒-ddaśa̭hotā॒ catṷrhotā | pañca̭hotā॒ ṣaḍḍho̭tā sa॒ptaho̭tā | eka̭hotre ba॒ligṃ ha̭ranti | hara̭ntyasmai pra॒jā ba॒lim | aina॒mapra̭tikhyāta-ṅgacchati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 26 ||

(ca॒ndramā᳚ - ścāturmā॒syānāṃ᳚-ya~jñakra॒to - ra̭ddhva॒reṇa̭ yajñakra॒tunopa̭ pa॒ryāva̭rtanta - sa॒ptaho̭tā ca॒tvāri̭ ca) (a. 6)

anuvākaṃ 7 - agnihotrasya sarvakraturudbhāvasādhanena praśaṃsā

pra॒jāpa̭tiḥ॒ purṷṣa-masṛjata | so᳚-'gnira̭bravīt | mamā॒ya-manna̭ma॒stviti̭ | so̭-'bibhet | sarvaṃ॒-vai~ mā॒-'ya-mpradha̭kṣya॒tīti̭ | sa e॒tāg-ścatṷrhotṝnātma॒-spara̭ṇānapaśyat | tāna̭juhot | tairvai sa ā॒tmāna̭-maspṛṇot || yada̭gniho॒tra-ñju॒hoti̭ | eka̭hotārame॒va ta-dya̭jñakra॒tu-mā᳚pnotyagniho॒tram || 27 ||

kusi̭ndha-ñcā॒tmanaḥ̭ spṛ॒ṇoti̭ | ā॒di॒tyasya̭ ca॒ sāyṷjya-ṅgacchati || ca॒turunna̭yati | catṷrhotārame॒va ta-dya̭jñakra॒tu-mā᳚pnoti darśapūrṇamā॒sau | ca॒tvāri̭ cā॒tmano-'ṅgā̭ni spṛ॒ṇoti̭ | ā॒di॒tyasya̭ ca॒ sāyṷjya-ṅgacchati || ca॒turunna̭yati | sa॒mitpa̭ñca॒mī | pañca̭hotārame॒va ta-dya̭jñakra॒tu-mā᳚pnoti cāturmā॒syāni̭ | loma̭ cha॒vī-mmā॒gṃ॒samasthi̭ ma॒jjāna᳚m || 28 ||

tāni̭ cā॒tmanaḥ̭ spṛ॒ṇoti̭ | ā॒di॒tyasya̭ ca॒ sāyṷjya-ṅgacchati || ca॒turunna̭yati | dvirjṷhoti | ṣaḍḍho̭tārame॒va ta-dya̭jñakra॒tu-mā᳚pnoti paśuba॒ndham | stanā̭vā॒ṇḍau śi॒śnamavā᳚ñca-mprā॒ṇam | tāni̭ cā॒tmanaḥ̭ spṛ॒ṇoti̭ | ā॒di॒tyasya̭ ca॒ sāyṷjya-ṅgacchati | ca॒turunna̭yati | dvirjṷhoti || 29 ||

sa॒mi-thsa̭pta॒mī | sa॒ptaho̭tārame॒va ta-dya̭jñakra॒tu-mā᳚pnoti sau॒mya-ma̭ddhva॒ram | sa॒pta cā॒tmanaḥ̭ śīrṣa॒ṇyā᳚n-prā॒ṇān-thspṛ॒ṇoti̭ | ā॒di॒tyasya̭ ca॒ sāyṷjya-ṅgacchati || ca॒turunna̭yati | dvirju॒hoti̭ | dvirnimā᳚rṣṭi | dviḥ prāśñā̭ti | daśa̭hotārame॒va ta-dya̭jñakra॒tu-mā᳚pnoti saṃva~thsa॒ram | sarva̭-ñcā॒tmāna॒-mapa̭rivargagg spṛ॒ṇoti̭ | ā॒di॒tyasya̭ ca॒ sāyṷjya-ṅgacchati || 30 ||

(a॒gni॒ho॒traṃ - ma॒jjānaṃ॒ - dvirjṷho॒ - tyapa̭rivargagg spṛ॒ṇotyeka̭-ñca ) (a. 7)

anuvākaṃ 8 - sṛṣṭisādhanatvena hotṛmantrāsāmarthya praśaṃsā

[(apa̭krāmata garbhi॒ṇyaḥ) is only instruction , not a mantra]

pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭nabhavat | sa hari̭ta-śśyā॒vo̭-'bhavat | tasmā॒-thstrya̭ntarva̭tnī | hari̭ṇī sa॒tī śyā॒vā bha̭vati | sa vi॒jāya̭māno॒ garbhḙṇātāmyat | sa tā॒ntaḥ kṛ॒ṣṇa-śśyā॒vo̭-'bhavat | tasmā᳚-ttā॒ntaḥ kṛ॒ṣṇa-śśyā॒vo bha̭vati | tasyāsṷre॒vājī̭vat || 31 ||

tenāsu॒nā-'sṷrānasṛjata | tadasṷrāṇā-masura॒tvam | ya e॒vamasṷrāṇā-masura॒tvaṃ-ve~da̭ | asṷmāne॒va bha̭vati | naina॒masṷrjahāti || so-'sṷrān-thsṛ॒ṣṭvā pi॒tevā̭manyata | tadanṷ pi॒tṝna̭sṛjata | tat-pi̭tṛ॒ṇā-mpi̭tṛ॒tvam | ya e॒va-mpi̭tṛ॒ṇā-mpi̭tṛ॒tvaṃ-ve~da̭ | pi॒tevai॒va svānā᳚-mbhavati || 32 ||

yantya̭sya pi॒taro॒ hava᳚m || sa pi॒tṝn-thsṛ॒ṣṭvā 'ma̭nasyat | tadanṷ manu॒ṣyā̭-nasṛjata | tanma̭nu॒ṣyā̭ṇā-mmanuṣya॒tvam | ya e॒va-mma̭nu॒ṣyā̭ṇā-mmanuṣya॒tvaṃ-ve~da̭ | ma॒na॒svyḙva bha̭vati | naina॒-mmanṷrjahāti || tasmai̭ manu॒ṣyā᳚n-thsasṛjā॒nāya̭ | divā̭ deva॒trā 'bha̭vat | tadanṷ de॒vāna̭sṛjata | ta-dde॒vānā᳚-ndeva॒tvam | ya e॒va-nde॒vānā᳚-ndeva॒tvaṃ-ve~da̭ | divā̭ hai॒vāsya̭ deva॒trā bha̭vati || tāni॒ vā e॒tāni̭ ca॒tvāryambhāgṃ̭si | de॒vā ma̭nu॒ṣyāḥ᳚ pi॒taro-'sṷrāḥ || teṣu॒ sarve॒ṣvambho॒ nabha̭ iva bhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 33 ||

(a॒jī॒va॒th - svānā᳚-mbhavati - de॒vāna̭sṛjata sa॒pta ca̭) (a. 8)

anuvākaṃ 9 - vāyurūpatvajñānena hotṛmantrāṇā-mpraśaṃsā

[(ya॒thā॒sthā॒na-ṅga̭rbhi॒ṇyaḥ̭) is ònly instructiòn , nòt a mantra]

bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti | yo vā i॒maṃ-vi~॒dyāt | yato॒-'ya-mpava̭te | yada̭bhi॒ pava̭te | yada̭bhi sa॒paṃva~̭te | sarva॒māyṷriyāt | na pu॒rā ''yṷṣaḥ॒ pramī̭yeta | pa॒śu॒mān-thsyā᳚t | vi॒ndeta̭ pra॒jām || yo vā i॒maṃ-ve~da̭ || 34 ||

yato॒-'ya-mpava̭te | yada̭bhi॒ pava̭te | yada̭bhi sa॒paṃva~̭te | sarva॒māyṷreti | na pu॒rā-''yṷṣaḥ॒ pramī̭yate | pa॒śu॒mā-nbha̭vati | vi॒ndate᳚ pra॒jām || a॒dbhyaḥ pa̭vate | a॒po̭-'bhi pa̭vate | a॒po̭-'bhi sampa̭vate || 35 ||

a॒syāḥ pa̭vate | i॒māma॒bhi pa̭vate | i॒māma॒bhi sampa̭vate | a॒gneḥ pa̭vate | a॒gnima॒bhi pa̭vate | a॒gnima॒bhi sa-mpa̭vate | a॒ntari̭kṣā-tpavate | a॒ntari̭kṣama॒bhi pa̭vate | a॒ntari̭kṣama॒bhi sa-mpa̭vate | ā॒di॒tyā-tpa̭vate || 36 ||

ā॒di॒tyama॒bhi pa̭vate | ā॒di॒tyama॒bhi sa-mpa̭vate | dyoḥ pa̭vate | diva̭ma॒bhi pa̭vate || diva̭ma॒bhi sa-mpa̭vate | di॒gbhyaḥ pa̭vate | diśo॒-'bhi pa̭vate | diśo॒-'bhi sa-mpa̭vate | sa yat-pu॒rastā॒dvāti̭ | prā॒ṇa e॒va bhū॒tvā pu॒rastā᳚dvāti || 37 ||

tasmā᳚t-pu॒rastā॒-dvānta᳚m | sarvāḥ᳚ pra॒jāḥ prati̭ nandanti | prā॒ṇo hi pri॒yaḥ pra॒jānā᳚m | prā॒ṇa i̭va pri॒yaḥ pra॒jānā᳚-mbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | sa vā e॒ṣa prā॒ṇa e॒va || atha॒ ya-dda̭kṣiṇa॒to vāti̭ | mā॒ta॒riśvai॒va bhū॒tvā da̭kṣiṇa॒to vā̭ti | tasmā᳚-ddakṣiṇa॒to vāntaṃ̭-vi~॒dyāt | sarvā॒ diśa॒ āvā̭ti || 38 ||

sarvā॒ diśo-'nu॒ vivā̭ti | sarvā॒ diśo-'nu॒ saṃvā~॒tīti̭ | sa vā e॒ṣa mā̭ta॒riśvai॒va || atha॒ yat-pa॒ścādvāti̭ | pava̭māna e॒va bhū॒tvā pa॒ścādvā̭ti | pū॒tama̭smā॒ āha̭ranti | pū॒tamupa̭haranti | pū॒tama̭śnāti | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | sa vā e॒ṣa pava̭māna e॒va || 39 ||

atha॒ yadṷttara॒to vāti̭ | sa॒vi॒taiva bhū॒tvotta̭ra॒to vā̭ti | sa॒vi॒teva॒ svānā᳚-mbhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | sa vā e॒ṣa sa̭vi॒taiva || te ya ḙna-mpu॒rastā̭dā॒yanta̭-mupa॒vada̭nti | ya e॒vāsya̭ pu॒rastā᳚t-pā॒pmānaḥ̭ | tāgste 'pa̭ghnanti | pu॒rastā॒dita̭rān-pā॒pmanaḥ̭ sacante || atha॒ ya ḙna-ndakṣiṇa॒ta ā॒yanta̭-mupa॒vada̭nti || 40 ||

ya e॒vāsya̭ dakṣiṇa॒taḥ pā॒pmānaḥ̭ | tāgste 'pa̭ghnanti | da॒kṣi॒ṇa॒ta ita̭rā-npā॒pmanaḥ̭ sacante || atha॒ ya ḙna-mpa॒ścādā॒yanta̭-mupa॒vada̭nti | ya e॒vāsya̭ pa॒ścāt-pā॒pmānaḥ̭ | tāgste 'pa̭ghnanti | pa॒ścādita̭rān-pā॒pmanaḥ̭ sacante || atha॒ ya ḙnamuttara॒ta ā॒yanta̭mupa॒ vada̭nti | ya e॒vāsyo᳚ttara॒taḥ pā॒pmānaḥ̭ | tāgste 'pa̭ghnanti || 41 ||

u॒tta॒ra॒ta ita̭rā-npā॒pmanaḥ̭ sacante || tasmā̭ de॒vaṃ-vi~॒dvān | vīva̭ nṛtyet | preva̭ calet | vyasyḙvā॒kṣyau bhā̭ṣeta | ma॒ṇṭayḙdiva | krā॒thayḙdiva | śṛ॒ṅgā॒yetḙva || u॒ta mopa̭vadeyuḥ | u॒ta mḙ pā॒pmāna॒-mapa̭hanyu॒riti̭ || sa yā-ndiśagṃ̭ sa॒nime॒ṣyan-thsyāt | ya॒dā tā-ndiśaṃ॒-vā~to̭ vā॒yāt | atha॒ prave॒yāt | pra vā̭ dhāpayet (dhāvayet) | sā॒tame॒va ra̭di॒taṃ-vyū~̭ḍha-ṅga॒ndhama॒bhi pracya̭vate | ā-'sya॒ ta-ñja̭napa॒da-mpūrvā̭ kī॒rtirga̭cchati || dāna̭kāmā asmai pra॒jā bha̭vanti | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 42 ||

(veda॒ - sampa̭vata - ādi॒tyā-tpa̭vate - vā॒tyā - vā᳚tye॒ - ṣa pava̭māna e॒va - da̭kṣiṇa॒ta ā॒yanta̭mupa॒ vada̭n - tyuttara॒taḥ pā॒pmāna॒stāgste 'pa̭ghna॒ - ntītya॒ṣṭau ca̭) (a. 9)

anuvākaṃ 10 - daśahotṛmantrāṇā-ṅkāmyaprayogaḥ

pra॒jāpa̭ti॒-ssoma॒gṃ॒ rājā̭namasṛjata | ta-ntrayo॒ vedā॒ anva̭sṛjyanta | tān. hastḙ-'kuruta | atha॒ ha sītā̭ sāvi॒trī | soma॒gṃ॒ rājā̭na-ñcakame | śra॒ddhāmu॒ sa ca̭kame | sā ha̭ pi॒tara̭-mpra॒jāpa̭ti॒-mupa̭sasāra | tagṃ ho̭vāca | nama̭ste astu bhagavaḥ | upa̭ tvā-'yāni || 43 ||

pra tvā̭ padye || somaṃ॒-vai~ rājā̭na-ṅkāmaye | śra॒ddhāmu॒ sa kā̭mayata॒ iti̭ | tasyā̭ u॒ ha sthā̭ga॒rama̭laṅkā॒ra-ṅka̭lpayi॒tvā | daśa̭hotāra-mpu॒rastā᳚-dvyā॒khyāya̭ | catṷrhotāra-ndakṣiṇa॒taḥ | pañca̭ hotāra-mpa॒ścāt | ṣaḍḍho̭tāra-muttara॒taḥ | sa॒ptaho̭tāra-mu॒pari̭ṣṭāt | sa॒mbhā॒raiśca॒ patni̭bhiśca॒ mukhḙ-'la॒ṅkṛtya̭ || 44 ||

ā-'syārdhaṃ-va~̭vrāja | tāgṃ ho॒dīkṣyo̭vāca | upa॒ mā-''va̭rta॒sveti̭ | tagṃ ho̭vāca | bhoga॒-ntu ma॒ āca̭kṣva | e॒ta-nma॒ āca̭kṣva | yattḙ pā॒ṇāviti̭ | tasyā̭ u॒ ha trīn. vedā॒-nprada̭dau | tasmā॒du ha॒ striyo॒ bhoga॒maiva hā̭rayante || sa yaḥ kā॒mayḙta pri॒ya-ssyā॒miti̭ || 45 ||

yaṃ-vā~̭ kā॒mayḙta pri॒ya-ssyā॒diti̭ | tasmā̭ e॒tagg sthā̭ga॒ra-ma̭laṅkā॒ra-ṅka̭lpayi॒tvā | daśa̭hotāra-mpu॒rastā᳚-dvyā॒khyāya̭ | catṷrhotāra-ndakṣiṇa॒taḥ | pañca̭hotāra-mpa॒ścāt | ṣaḍḍho̭tāra-muttara॒taḥ | sa॒ptaho̭tā-ramu॒pari̭ṣṭāt | sa॒mbhā॒raiśca॒ patni̭bhiśca॒ mukhḙ-'la॒ṅkṛtya̭ | ā-'syārdhaṃ-vra~̭jet | pri॒yo hai॒va bha̭vati || 46 ||

(a॒yā॒ - nya॒la॒ṅkṛtya̭ - syā॒miti̭ - bhavati) (a. 10)

anuvākaṃ 11 - daśahotrādimantranāmnā-mpravṛttinimittam

brahmā᳚tma॒n-vada̭sṛjata | tada̭kāmayata | samā॒tmanā̭ padye॒yeti̭ | ātma॒-nnātma॒-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ daśa॒magṃ hū॒taḥ pratya̭śṛṇot | sa daśa̭hūto-'bhavat | daśa̭hūto ha॒ vai nāmai॒ṣaḥ | taṃ-vā~ e॒ta-ndaśa̭hūta॒gṃ॒ santa᳚m | daśa̭ho॒tetyāca̭kṣate pa॒rokṣḙṇa | pa॒rokṣa̭priyā iva॒ hi de॒vāḥ || 47 ||

ātma॒-nnātma॒-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ sapta॒magṃ hū॒taḥ pratya̭śṛṇot | sa sa॒ptahṷ̄to-'bhavat | sa॒ptahṷ̄to ha॒ vai nāmai॒ṣaḥ | taṃ-vā~ e॒tagṃ sa॒ptahṷ̄ta॒gṃ॒ santa᳚m | sa॒ptaho॒tetyāca̭kṣate pa॒rokṣḙṇa | pa॒rokṣa̭priyā iva॒ hi de॒vāḥ || ātma॒-nnātma॒-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ ṣa॒ṣṭhagṃ hū॒taḥ pratya̭śṛṇot | sa ṣaḍḍhṷ̄to-'bhavat || 48 ||

ṣaḍḍhṷ̄to ha॒ vai nāmai॒ṣaḥ | taṃ-vā~ e॒tagṃ ṣaḍḍhṷ̄ta॒gṃ॒ santa᳚m | ṣaḍḍho॒tetyāca̭kṣate pa॒rokṣḙṇa | pa॒rokṣa̭priyā iva॒ hi de॒vāḥ || ātma॒-nnātma॒-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ pañca॒magṃ hū॒taḥ pratya̭ śṛṇot | sa pañca̭ hūto-'bhavat | pañca̭hūto ha॒ vai nāmai॒ṣaḥ | taṃ-vā~ e॒ta-mpañca̭hūta॒gṃ॒ santa᳚m | pañca̭ho॒tetyāca̭kṣate pa॒rokṣḙṇa || 49 ||

pa॒rokṣa̭priyā iva॒ hi de॒vāḥ || ātma॒-nnātma॒-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ catu॒rthagṃ hū॒taḥ pratya̭śṛṇot | sa catṷrhūto-'bhavat | catṷrhūto ha॒ vai nāmai॒ṣaḥ | taṃ-vā~ e॒ta-ñcatṷrhūta॒gṃ॒ santa᳚m | catṷrho॒tetyāca̭kṣate pa॒rokṣḙṇa | pa॒rokṣa̭priyā iva॒ hi de॒vāḥ || tama̭bravīt | tvaṃ-vai~ me॒ nedi̭ṣṭhagṃ hū॒taḥ pratya̭śrauṣīḥ | tvayai̭-nānākhyā॒tāra॒ iti̭ | tasmā॒nnu hai̭nā॒g॒-ścatṷrhotāra॒ ityāca̭kṣate | tasmā᳚-cchuśrū॒ṣuḥ pu॒trāṇā॒gṃ॒ hṛdya̭tamaḥ | nedi̭ṣṭho॒ hṛdya̭tamaḥ | nedi̭ṣṭho॒ brahma̭ṇo bhavati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 50 ||

(de॒vāḥ - ṣaḍḍhṷ̄to-'bhava॒t - pañca̭ho॒tetyāca̭kṣate pa॒rokṣḙṇā - śrauṣī॒-ṣṣaṭca̭) (a. 11)

(bra॒hma॒vā॒dinaḥ॒ kiṃ - dakṣi̭ṇāṃ॒ - ~yo vā avi̭dvā॒n - tasya॒ vai - bra̭hmavā॒dino॒ ya-ddaśa̭hotāraḥ - pra॒jāpa̭ti॒ vyasraṃ - pra॒jāpa̭tiḥ॒ purṷṣaṃ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ sa tapa॒-sso᳚-'ntarvā᳚n - brahmavā॒dino॒ yo vā i॒maṃ-vi~॒dyāt - pra॒jāpa̭ti॒-ssoma॒gṃ॒ rājā̭naṃ॒ - brahmā᳚t ma॒nvadekā̭daśa)

(bra॒hma॒vā॒dina॒ - stasya॒ vā a॒gne--r yadvā i॒da-ṅkiñca̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ -ya e॒vāsya̭ dakṣiṇa॒taḥ pa̭ñcā॒śat)

(bra॒hma॒vā॒dino॒ - ya e॒vaṃ-ve~da̭ )

|| hariḥ̭ om ||

|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake tṛtīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे द्वितीयाष्टके तृतीयः प्रपाठकः - होतृब्राह्मणशेषः

ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,

श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥

अनुवाकं 1 - सर्वेषां होतृमन्त्राणा-ञ्चतुर्होतृशब्देन व्यवहार

ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । कि-ञ्चतु॑र्होतृणा-ञ्चतुर्होतृ॒त्वमिति॑ । यदे॒वैषु च॑तु॒र्धा होता॑रः । तेन॒ चतु॑र्होतारः । तस्मा॒च्चतु॑र्होतार उच्यन्ते । तच्चतु॑र्होतृणा-ञ्चतुर्होतृ॒त्वम् ॥ सोमो॒ वै चतु॑र्होता । अ॒ग्निः पञ्च॑होता । धा॒ता षड्ढो॑ता । इन्द्रः॑ स॒प्तहो॑ता ॥ 1 ॥

प्र॒जाप॑ति॒-र्दश॑होता । य ए॒व-ञ्चतु॑र्होतृणा॒-मृद्धिं॒-वेँद॑ । ऋ॒ध्नोत्ये॒व ॥ य ए॑षामे॒व-म्ब॒न्धुतां॒-वेँद॑ । बन्धु॑मान्भवति । य ए॑षामे॒व-ङ्क्लृप्तिं॒-वेँद॑ । कल्प॑ते-ऽस्मै । य ए॑षामे॒व-मा॒यत॑नं॒-वेँद॑ । आ॒यत॑नवान्-भवति । य ए॑षामे॒व-म्प्र॑ति॒ष्ठां-वेँद॑ ॥ 2 ॥

प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । दश॑होता॒ चतु॑र्होता । पञ्च॑होता॒ षड्ढो॑ता स॒प्तहो॑ता । अथ॒ कस्मा॒च्चतु॑र्होतार उच्यन्त॒ इति॑ । इन्द्रो॒ वै चतु॑र्होता । इन्द्रः॒ खलु॒ वै श्रेष्ठो॑ दे॒वता॑ना-मुप॒देश॑नात् । य ए॒वमिन्द्र॒ग्ग्॒ श्रेष्ठ॑-न्दे॒वता॑ना-मुप॒देश॑ना॒-द्वेद॑ । वसि॑ष्ठ-स्समा॒नाना᳚-म्भवति । तस्मा॒च्छ्रेष्ठ॑मा॒यन्त॑-म्प्रथ॒मेनै॒वानु॑बुद्ध्यन्ते । अ॒यमागन्न्॑ । अ॒यमवा॑सा॒दिति॑ । की॒र्तिर॑स्य॒ पूर्वा-ऽऽग॑च्छति ज॒नता॑माय॒तः । अथो॑ एन-म्प्रथ॒मेनै॒वानु॑ बुद्ध्यन्ते । अ॒यमागन्न्॑ । अ॒यमवा॑सा॒दिति॑ ॥ 3 ॥

(स॒प्तहो॑ता - प्रति॒ष्ठां-वेँद॑ - बुद्ध्यन्ते॒ षट्च॑) (अ. 1)

अनुवाकं 2 - नैमित्तिको होतृमन्त्रहोमः

दक्षि॑णा-म्प्रतिग्रही॒ष्यन्-थ्स॒प्तद॑श॒ कृत्वो-ऽपा᳚न्यात् । आ॒त्मान॑मे॒व समि॑न्धे । तेज॑से वी॒र्या॑य । अथो᳚ प्र॒जाप॑तिरे॒वैना᳚-म्भू॒त्वा प्रति॑ गृह्णाति । आ॒त्मनो ऽना᳚र्त्यै ॥ यद्ये॑न॒मार्त्-वि॑ज्या-द्वृ॒तग्ं सन्त॑-न्नि॒र्हरे॑रन्न् । आग्नी᳚द्ध्रे जुहुया॒-द्दश॑होतारम् । च॒तु॒र्गृ॒ही॒तेनाज्ये॑न । पु॒रस्ता᳚त्-प्र॒त्यन्तिष्ठन्न्॑ । प्र॒ति॒लो॒मं-विँ॒ग्राह᳚म् ॥ 4 ॥

प्रा॒णाने॒वास्योप॑दासयति ॥ यद्ये॑न॒-म्पुन॑रुप॒ शिक्षे॑युः । आग्नी᳚द्ध्र ए॒व जु॑हुया॒-द्दश॑होतारम् । च॒तु॒र्गृ॒ही॒तेनाज्ये॑न । प॒श्चा-त्प्रांआसी॑नः । अ॒नु॒लो॒म-मवि॑ग्राहम् । प्रा॒णाने॒वास्मै॑ कल्पयति ॥ प्राय॑श्चित्ती॒-वाघोते-त्यृ॑तुमु॒ख ऋ॑तुमुखे जुहोति । ऋ॒तूने॒वास्मै॑ कल्पयति । कल्प॑न्ते-ऽस्मा ऋ॒तवः॑ ॥ 5 ॥

क्लृ॒ता अ॑स्मा ऋ॒तव॒ आय॑न्ति ॥ षड्ढो॑ता॒ वै भू॒त्वा प्र॒जाप॑तिरि॒दग्ं सर्व॑मसृजत । स मनो॑-ऽसृजत । मन॒सो-ऽधि॑ गाय॒त्रीम॑सृजत । तद्गा॑य॒त्रीं-यँश॑ आर्च्छत् । तामा-ऽल॑भत । गा॒य॒त्रि॒या अधि॒ छन्दाग्॑स्य सृजत । छन्दो॒भ्यो-ऽधि॒ साम॑ । त-थ्साम॒ यश॑ आर्च्छत् । तदा-ऽल॑भत ॥ 6 ॥

साम्नो-ऽधि॒ यजूग्॑ष्यसृजत । यजु॒र्भ्यो-ऽधि॒ विष्णु᳚म् । त-द्विष्णुं॒-यँश॑ आर्च्छत् । तमा-ऽल॑भत । वि॒ष्णोरद्ध्योष॑धीरसृजत । ओष॑धी॒भ्यो-ऽधि॒ सोम᳚म् । त-थ्सोमं॒-यँश॑ आर्च्छत् । तमा-ऽल॑भत । सोमा॒दधि॑ प॒शून॑सृजत । प॒शुभ्यो-ऽधीन्द्र᳚म् ॥ 7 ॥

तदिन्द्रं॒-यँश॑ आर्च्छत् । तदे॑न॒-न्नाति॒ प्राच्य॑वत । इन्द्र॑ इव यश॒स्वी भ॑वति । य ए॒वं-वेँद॑ । नैनं॒-यँशो-ऽति॒ प्रच्य॑वते ॥ यद्वा इ॒द-ङ्कि-ञ्च॑ । त-थ्सर्व॑मुत्ता॒न ए॒वाङ्गी॑र॒सः प्रत्य॑गृह्णात् । तदे॑न॒-म्प्रति॑गृहीत॒-न्नाहि॑नत् । य-त्किञ्च॑ प्रति गृह्णी॒यात् । त-थ्सर्व॑मुत्ता॒नस्त्वा᳚ङ्गीर॒सः प्रति॑गृह्णा॒त्वित्ये॒व प्रति॑गृह्णीयात् । इ॒यं-वाँ उ॑त्ता॒न आ᳚ङ्गीर॒सः । अ॒नयै॒वैन॒त्-प्रति॑ गृह्णाति । नैनग्ं॑ हिनस्ति ॥ ब॒र॒ःइषा॒ प्रती॑या॒द्गां-वाँ-ऽश्वं॑-वाँ । ए॒तद्वै प॑शू॒ना-म्प्रि॒य-न्धाम॑ । प्रि॒येणै॒वैन॒-न्धाम्ना॒ प्रत्ये॑ति ॥ 8 ॥

(वि॒ग्राह॑ - मृ॒तव॒ - स्तदा-ऽल॑भ॒ - तेन्द्रं॑ - गृह्णीया॒-थ्षट्च॑) (अ. 2)

अनुवाकं 3 - केशवपनाङ्ग-म्पुष्टिवेदनं

यो वा अवि॑द्वा-न्निव॒र्तय॑ते । विशी॑र्षा॒ सपा᳚प्मा॒ ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के भ॑वति । अथ॒ यो वि॒द्वा-न्नि॑व॒र्तय॑ते । सशी॑र्षा॒ विपा᳚प्मा॒ ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के भ॑वति ॥ दे॒वता॒ वै स॒प्त पुष्टि॑कामा॒ न्य॑वर्तयन्त । अ॒ग्निश्च॑ पृथि॒वी च॑ । वा॒युश्चा॒न्तरि॑क्ष-ञ्च । आ॒दि॒त्यश्च॒ द्यौश्च॑ च॒न्द्रमाः᳚ । अ॒ग्निर्न्य॑वर्तयत । स सा॑ह॒स्र-म॑पुष्यत् ॥ 9 ॥

पृ॒थि॒वी न्य॑वर्तयत । सौष॑धीभि॒-र्वन॒स्पति॑भि-रपुष्यत् । वा॒युर्न्य॑वर्तयत । स मरी॑चीभि-रपुष्यत् । अ॒न्तरि॑क्ष॒-न्न्य॑वर्तयत । तद्वयो॑भि-रपुष्यत् । आ॒दि॒त्यो न्य॑वर्तयत । स र॒श्मिभि॑-रपुष्यत् । द्यौर्न्य॑वर्तयत । सा नक्ष॑त्रै-रपुष्यत् । च॒न्द्रमा॒ न्य॑वर्तयत । सो॑-ऽहोरा॒त्रै-र॑र्धमा॒सै-र्मासैर्॑ ऋ॒तुभिः॑ संवँथ्स॒रेणा॑-पुष्यत् । तान्पोषा᳚न्-पुष्यति । याग्स्ते-ऽपु॑ष्यन्न् । य ए॒वं-विँ॒दान्नि च॑ व॒र्तय॑ते॒ परि॑ च ॥ 10 ॥

(अ॒पु॒ष्य॒न् - नक्ष॑त्रैरपुष्य॒-त्पञ्च॑ च) (अ. 3)

अनुवाकं 4 - प्रतिग्रहमन्त्रमहिमज्ञानम्

तस्य॒ वा अ॒ग्नेर्-हिर॑ण्य-म्प्रतिजग्र॒हुषः॑ । अ॒र्धमि॑न्द्रि॒यस्या-पा᳚क्रामत् । तदे॒तेनै॒व प्रत्य॑गृह्णात् । तेन॒ वै सो᳚-ऽर्धमि॑न्द्रि॒य-स्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्त । अ॒र्धमि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्ते । य ए॒वं-विँ॒द्वान्. हिर॑ण्य-म्प्रति गृ॒ह्णाति॑ । अथ॒ यो ऽवि॑द्वा-न्प्रति गृ॒ह्णाति॑ । अ॒र्धम॑स्येन्द्रि॒यस्याप॑ क्रामति ॥ तस्य॒ वै सोम॑स्य॒ वासः॑ प्रतिजग्र॒हुषः॑ । तृती॑यमिन्द्रि॒यस्या-पा᳚क्रामत् ॥ 11 ॥

तदे॒तेनै॒व प्रत्य॑गृह्णात् । तेन॒ वै स तृती॑यमिन्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्त । तृती॑यमिन्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्ते । य ए॒वं-विँ॒द्वान्. वासः॑ प्रति गृ॒ह्णाति॑ । अथ॒ यो-ऽवि॑द्वा-न्प्रति गृ॒ह्णाति॑ । तृती॑यमस्येन्द्रि॒यस्याप॑ क्रामति ॥ तस्य॒ वै रु॒द्रस्य॒ गा-म्प्र॑तिजग्र॒हुषः॑ । च॒तु॒र्थमि॑न्द्रि॒यस्या-पा᳚क्रामत् । तामे॒तेनै॒व प्रत्य॑गृह्णात् । तेन॒ वै स च॑तु॒र्थमि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्त ॥ 12 ॥

च॒तु॒र्थमि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्ते । य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्गा-म्प्र॑ति गृ॒ह्णाति॑ । अथ॒ यो-ऽवि॑द्वा-न्प्रति गृ॒ह्णाति॑ । च॒तु॒र्थम॑स्येन्द्रि॒यस्याप॑ क्रामति ॥ तस्य॒ वै वरु॑ण॒स्याश्व॑-म्प्रतिजग्र॒हुषः॑ । प॒ञ्च॒ममि॑न्द्रि॒यस्या-पा᳚क्रामत् । तमे॒तेनै॒व प्रत्य॑गृह्णात् । तेन॒ वै स प॑ञ्च॒ममि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्त । प॒ञ्च॒ममि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्ते । य ए॒वं-विँ॒द्वानश्व॑-म्प्रति गृ॒ह्णाति॑ ॥ 13 ॥

अथ॒ यो-ऽवि॑द्वा-न्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ । प॒ञ्च॒मम॑स्येन्द्रि॒यस्याप॑ क्रामति ॥ तस्य॒ वै प्र॒जाप॑तेः॒ पुरु॑ष-म्प्रतिजग्र॒हुषः॑ । ष॒ष्ठमि॑न्द्रि॒यस्या-पा᳚क्रामत् । तमे॒तेनै॒व प्रत्य॑गृह्णात् । तेन॒ वै स ष॒ष्ठमि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्त । ष॒ष्ठमि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्ते । य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्पुरु॑ष-म्प्रति गृ॒ह्णाति॑ । अथ॒ यो-ऽवि॑द्वा-न्प्रति गृ॒ह्णाति॑ । ष॒ष्ठम॑स्येन्द्रि॒यस्याप॑-क्रामति ॥ 14 ॥

तस्य॒ वै मनो॒स्तल्प॑-म्प्रतिजग्र॒हुषः॑ । स॒प्त॒ममि॑न्द्रि॒यस्या-पा᳚क्रामत् । तमे॒तेनै॒व प्रत्य॑गृह्णात् । तेन॒ वै स स॑प्त॒ममि॑न्द्रि॒य-स्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्त । स॒प्त॒ममि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्ते । य ए॒वं-विँ॒द्वाग्स्तल्प॑-म्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ । अथ॒ यो-ऽवि॑द्वा-न्प्रति गृ॒ह्णाति॑ । स॒प्त॒मम॑स्येन्द्रि॒यस्याप॑-क्रामति ॥ तस्य॒ वा उ॑त्ता॒नस्या᳚ङ्गीर॒सस्या प्रा॑ण-त्प्रतिजग्र॒हुषः॑ । अ॒ष्ट॒ममि॑न्द्रि॒यस्या-पा᳚क्रामत् ॥ 15 ॥

तदे॒तेनै॒व प्रत्य॑गृह्णात् । तेन॒ वै सो᳚-ऽष्ट॒ममि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्ते । अ॒ष्ट॒ममि॑न्द्रि॒यस्या॒त्म-न्नु॒पाध॑त्ते । य ए॒वं-विँ॒द्वान प्रा॑ण-त्प्रति गृ॒ह्णाति॑ । अथ॒ यो-ऽवि॑द्वा-न्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ । अ॒ष्ट॒मम॑स्येन्द्रि॒यस्याप॑ क्रामति ॥ यद्वा इ॒द-ङ्कि-ञ्च॑ । त-थ्सर्व॑-मुत्ता॒न ए॒वाङ्गी॑र॒सः प्रत्य॑ गृह्णात् । तदे॑न॒-म्प्रति॑गृहीत॒-न्नाहि॑नत् । य-त्कि-ञ्च॑ प्रति गृह्णी॒यात् । त-थ्सर्व॑-मुत्ता॒न-स्त्वा᳚ङ्गीर॒सः प्रति॑गृह्णा॒त्वित्ये॒व प्रति॑ गृह्णीयात् । इ॒यं-वाँ उ॑त्ता॒न आ᳚ङ्गीर॒सः । अ॒नयै॒वैन॒त्-प्रति॑गृह्णाति । नैनग्ं॑ हिनस्ति ॥ 16 ॥

(तृती॑यमिन्द्रि॒यस्यापा᳚क्रामच् - चतु॒र्थमि॑न्द्रि॒यस्या॒त्मन्नु॒पाध॒ - त्ताश्व॑-म्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ - ष॒ष्ठ॑मस्येन्द्रि॒यस्याप॑क्राम -त्यष्ट॒ममि॑न्द्रि॒यस्यापा᳚क्रामत् - प्रति गृह्णी॒याच् च॒त्वारि॑ च) (अ. 4)

(तस्य॒ वा अ॒ग्नेर्-हिर॑ण्य॒ग्ं॒ सोम॑स्य॒ वास॒स्तदे॒तेन॑ रु॒द्रस्य॒ गा-न्तामे॒तेन॒ वरु॑ण॒स्याश्व॑-म्प्र॒जाप॑तेः॒ पुरु॑ष॒-म्मनो॒स्तल्प॒-न्तमे॒तेनो᳚त्ता॒नस्य॒ तदे॒तेनाप्रा॑ण॒द्य-द्वै )

(अ॒र्ध-न्तृती॑यमष्ट॒म-न्तच्च॑तु॒र्थ-न्ता-म्प॑ञ्च॒मग्ं ष॒ष्ठग्ं स॑प्त॒मन्तम् ।

तदे॒तेन॒ द्वे तामे॒तेनैक॒-न्तमे॒तेन॒ त्रीणि॒ तदे॒तेनैकं᳚ )

अनुवाकं 5 - प्रश्नोत्तररूपो ब्रह्मविषयस्संवाँदः

ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति ॥ य-द्दश॑होतार-स्स॒त्रमास॑त । केन॒ ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् । केन॑ प्र॒जा अ॑सृज॒न्तेति॑ । प्र॒जाप॑तिना॒ वै ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् । तेन॑ प्र॒जा अ॑सृजन्त ॥ यच्चतु॑र्होतार-स्स॒त्रमास॑त । केन॒ ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् । केनौष॑धी-रसृज॒न्तेति॑ । सोमे॑न॒ वै ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् ॥ 17 ॥

तेनौष॑धी-रसृजन्त ॥ य-त्पञ्च॑होतार-स्स॒त्रमास॑त । केन॒ ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् । केनै॒भ्यो लो॒केभ्यो-ऽसु॑रा॒-न्प्राणु॑दन्त । केनै॑षा-म्प॒शून॑वृञ्ज॒तेति॑ । अ॒ग्निना॒ वै ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् । तेनै॒भ्यो लो॒केभ्यो-ऽसु॑रा॒न्-प्राणु॑दन्त । तेनै॑षा-म्प॒शून॑वृञ्जत ॥ य-थ्षड्ढो॑तार-स्स॒त्रमास॑त । केन॒ ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् ॥ 18 ॥

केन॒र्तून॑-कल्पय॒न्तेति॑ । धा॒त्रा वै ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् । तेन॒र्तून॑कल्पयन्त ॥ य-थ्स॒प्तहो॑तार-स्स॒त्रमास॑त । केन॒ ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् । केन॒ सुव॑रायन्न् । केने॒माल् ँलो॒कान्-थ्सम॑तन्व॒न्निति॑ । अ॒र्य॒म्णा वै ते गृ॒हप॑तिना ऽऽर्ध्नुवन्न् । तेन॒ सुव॑रायन्न् । तेने॒माल् ँलो॒कान्-थ्सम॑तन्व॒न्निति॑ ॥ 19 ॥

ए॒ते वै दे॒वा गृ॒हप॑तयः । तान्. य ए॒वं-विँ॒द्वान् । अप्य॒न्यस्य॑ गार्हप॒ते दीक्ष॑ते । अ॒वा॒न्त॒रमे॒व स॒त्रिणा॑-मृद्ध्नोति ॥ यो वा अ॑र्य॒मणं॒-वेँद॑ । दान॑कामा अस्मै प्र॒जा भ॑वन्ति । य॒ज्ञो वा अ॑र्य॒मा । आर्या॑वस॒तिरिति॒ वै तमा॑हु॒र्य-म्प्र॒शग्ंस॑न्ति ॥ आर्या॑ वस॒तिर्भ॑वति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 20 ॥

यद्वा इ॒द-ङ्कि-ञ्च॑ । त-थ्सर्व॒-ञ्चतु॑र्होतारः । चतु॑र्होतृ॒भ्यो-ऽधि॑ य॒ज्ञो निमि॑र्तः । स य ए॒वं-विँ॒द्वान्. वि॒वदे॑त । अ॒हमे॒व भूयो॑ वेद । यश्चतु॑र्होतॄ॒न्॒. वेदेति॑ । स ह्ये॑व भूयो॒ वेद॑ । यश्चतु॑र्होतॄ॒न्.॒ वेद॑ ॥ यो वै चतु॑र्होतृणा॒ग्ं॒ होतॄ॒न्॒. वेद॑ । सर्वा॑सु प्र॒जास्वन्न॑मत्ति ॥ 21 ॥

सर्वा॒ दिशो॒-ऽभिज॑यति । प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑होतृणा॒ग्ं॒ होता᳚ । सोम॒श्चतु॑र्होतृणा॒ग्ं॒ होता᳚ । अ॒ग्निः पञ्च॑होतृणा॒ग्ं॒ होता᳚ । धा॒ता षड्ढो॑तृणा॒ग्ं॒ होता᳚ । अ॒र्य॒मा स॒प्तहो॑तृणा॒ग्ं॒ होता᳚ । ए॒ते वै चतु॑र्होतृणा॒ग्ं॒ होता॑रः । तान्. य ए॒वं-वेँद॑ । सर्वा॑सु प्र॒जास्वन्न॑मत्ति । सर्वा॒ दिशो॒-ऽभि ज॑यति ॥ 22 ॥

(आ॒र्ध्नु॒व॒ - न्ना॒ध्नु॒व॒ - न्नित्ये॒ - वं-वेँदा᳚ - त्ति॒ - सर्वा॒ दिशो॒भि ज॑यति ) (अ. 5)

(वै तेन॑ स॒त्र-ङ्केन॑)

2.3.6 अनुवाकं - होतृप्रशंसाप्रसङ्गेन क्रतूनामृत्विग् विशेषव्यवस्थापनम्, अग्निहोत्रस्य प्राशस्त्य-ञ्च

प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा-स्सृ॒ष्ट्वा व्य॑स्रग्ंसत । स हृद॑य-म्भू॒तो॑-ऽशयत् । आत्म॒न्॒. हा(3) इत्यह्व॑यत् । आपः॒ प्रत्य॑शृण्वन्न् । ता अ॑ग्निहो॒त्रेणै॒व य॑ज्ञक्र॒तुनोप॑ प॒र्याव॑र्तन्त । ताः कुसि॑न्ध॒मुपौ॑हन्न् । तस्मा॑दग्निहो॒त्रस्य॑ यज्ञक्र॒तोः । एक॑ ऋ॒त्विक् ॥ च॒तु॒ष्कृत्वो-ऽह्व॑यत् । अ॒ग्नि-र्वा॒यु-रा॑दि॒त्य-श्च॒न्द्रमाः᳚ ॥ 23 ॥

ते प्रत्य॑शृण्वन्न् । ते द॑र्शपूर्णमा॒साभ्या॑मे॒व य॑ज्ञक्र॒तुनोप॑ प॒र्याव॑र्तन्त । त उपौ॑हग्ग्-श्च॒त्वार्यङ्गा॑नि । तस्मा᳚-द्दर्शपूर्णमा॒सयो᳚-र्यज्ञक्र॒तोः । च॒त्वार॑ ऋ॒त्विजः॑ ॥ प॒ञ्च॒ कृत्वो-ऽह्व॑यत् । प॒शवः॒ प्रत्य॑शृण्वन्न् । ते चा॑तुर्मा॒स्यैरे॒व य॑ज्ञक्र॒तुनोप॑ प॒र्याव॑र्तन्त । त उपौ॑ह॒ल् ँलोम॑ छ॒वी-म्मा॒ग्ं॒समस्थि॑ म॒ज्जान᳚म् । तस्मा᳚च्चातुर्मा॒स्यानां᳚-यँज्ञक्र॒तोः ॥ 24 ॥

पञ्च॒र्त्विजः॑ ॥ ष॒ट्कृत्वो-ऽह्व॑यत् । ऋ॒तवः॒ प्रत्य॑शृण्वन्न् । ते प॑शुब॒न्धेनै॒व य॑ज्ञक्र॒तुनोप॑ प॒र्याव॑र्तन्त । त उपौ॑ह॒न्-थ्स्तना॑वा॒ण्डौ शि॒श्नमवा᳚ञ्च-म्प्रा॒णम् । तस्मा᳚त्-पशुब॒न्धस्य॑ यज्ञक्र॒तोः । षडृ॒त्विजः॑ ॥ स॒प्त॒कृत्वो-ऽह्व॑यत् । होत्राः॒ प्रत्य॑शृण्वन्न् । ता-स्सौ॒म्येनै॒वाद्ध्व॒रेण॑ यज्ञक्र॒तुनोप॑ प॒र्याव॑र्तन्त ॥ 25 ॥

ता उपौ॑हन्-थ्स॒प्तशी॑र्ष॒ण्या᳚न्-प्रा॒णान् । तस्मा᳚-थ्सौ॒म्यस्या᳚द्ध्व॒रस्य॑ यज्ञक्र॒तोः । स॒प्त होत्राः॒ प्राची॒र्वष॑ट्कुर्वन्ति ॥ द॒श॒कृत्वो-ऽह्व॑यत् । तपः॒ प्रत्य॑शृणोत् । तत्-कर्म॑णै॒व सं॑वँथ्स॒रेण॒ सर्वै᳚र्यज्ञक्र॒तुभि॒रुप॑ प॒र्याव॑र्तत । त-थ्सर्व॑मा॒त्मान॒-मप॑रिवर्ग॒-मुपौ॑हत् । तस्मा᳚थ्- संवँथ्स॒रे सर्वे॑ यज्ञक्र॒तवो-ऽव॑रुद्ध्यन्ते ॥ तस्मा॒-द्दश॑होता॒ चतु॑र्होता । पञ्च॑होता॒ षड्ढो॑ता स॒प्तहो॑ता । एक॑होत्रे ब॒लिग्ं ह॑रन्ति । हर॑न्त्यस्मै प्र॒जा ब॒लिम् । ऐन॒मप्र॑तिख्यात-ङ्गच्छति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 26 ॥

(च॒न्द्रमा᳚ - श्चातुर्मा॒स्यानां᳚-यँज्ञक्र॒तो - र॑द्ध्व॒रेण॑ यज्ञक्र॒तुनोप॑ प॒र्याव॑र्तन्त - स॒प्तहो॑ता च॒त्वारि॑ च) (अ. 6)

अनुवाकं 7 - अग्निहोत्रस्य सर्वक्रतुरुद्भावसाधनेन प्रशंसा

प्र॒जाप॑तिः॒ पुरु॑ष-मसृजत । सो᳚-ऽग्निर॑ब्रवीत् । ममा॒य-मन्न॑म॒स्त्विति॑ । सो॑-ऽबिभेत् । सर्वं॒-वैँ मा॒-ऽय-म्प्रध॑क्ष्य॒तीति॑ । स ए॒ताग्-श्चतु॑र्होतॄनात्म॒-स्पर॑णानपश्यत् । तान॑जुहोत् । तैर्वै स आ॒त्मान॑-मस्पृणोत् ॥ यद॑ग्निहो॒त्र-ञ्जु॒होति॑ । एक॑होतारमे॒व त-द्य॑ज्ञक्र॒तु-मा᳚प्नोत्यग्निहो॒त्रम् ॥ 27 ॥

कुसि॑न्ध-ञ्चा॒त्मनः॑ स्पृ॒णोति॑ । आ॒दि॒त्यस्य॑ च॒ सायु॑ज्य-ङ्गच्छति ॥ च॒तुरुन्न॑यति । चतु॑र्होतारमे॒व त-द्य॑ज्ञक्र॒तु-मा᳚प्नोति दर्शपूर्णमा॒सौ । च॒त्वारि॑ चा॒त्मनो-ऽङ्गा॑नि स्पृ॒णोति॑ । आ॒दि॒त्यस्य॑ च॒ सायु॑ज्य-ङ्गच्छति ॥ च॒तुरुन्न॑यति । स॒मित्प॑ञ्च॒मी । पञ्च॑होतारमे॒व त-द्य॑ज्ञक्र॒तु-मा᳚प्नोति चातुर्मा॒स्यानि॑ । लोम॑ छ॒वी-म्मा॒ग्ं॒समस्थि॑ म॒ज्जान᳚म् ॥ 28 ॥

तानि॑ चा॒त्मनः॑ स्पृ॒णोति॑ । आ॒दि॒त्यस्य॑ च॒ सायु॑ज्य-ङ्गच्छति ॥ च॒तुरुन्न॑यति । द्विर्जु॑होति । षड्ढो॑तारमे॒व त-द्य॑ज्ञक्र॒तु-मा᳚प्नोति पशुब॒न्धम् । स्तना॑वा॒ण्डौ शि॒श्नमवा᳚ञ्च-म्प्रा॒णम् । तानि॑ चा॒त्मनः॑ स्पृ॒णोति॑ । आ॒दि॒त्यस्य॑ च॒ सायु॑ज्य-ङ्गच्छति । च॒तुरुन्न॑यति । द्विर्जु॑होति ॥ 29 ॥

स॒मि-थ्स॑प्त॒मी । स॒प्तहो॑तारमे॒व त-द्य॑ज्ञक्र॒तु-मा᳚प्नोति सौ॒म्य-म॑द्ध्व॒रम् । स॒प्त चा॒त्मनः॑ शीर्ष॒ण्या᳚न्-प्रा॒णान्-थ्स्पृ॒णोति॑ । आ॒दि॒त्यस्य॑ च॒ सायु॑ज्य-ङ्गच्छति ॥ च॒तुरुन्न॑यति । द्विर्जु॒होति॑ । द्विर्निमा᳚र्ष्टि । द्विः प्राश्ञा॑ति । दश॑होतारमे॒व त-द्य॑ज्ञक्र॒तु-मा᳚प्नोति संवँथ्स॒रम् । सर्व॑-ञ्चा॒त्मान॒-मप॑रिवर्गग्ग् स्पृ॒णोति॑ । आ॒दि॒त्यस्य॑ च॒ सायु॑ज्य-ङ्गच्छति ॥ 30 ॥

(अ॒ग्नि॒हो॒त्रं - म॒ज्जानं॒ - द्विर्जु॑हो॒ - त्यप॑रिवर्गग्ग् स्पृ॒णोत्येक॑-ञ्च ) (अ. 7)

अनुवाकं 8 - सृष्टिसाधनत्वेन होतृमन्त्रासामर्थ्य प्रशंसा

[(अप॑क्रामत गर्भि॒ण्यः) इस् ओन्ल्य् इन्स्त्रुच्तिओन् , नोत् अ मन्त्र]

प्र॒जाप॑ति-रकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑नभवत् । स हरि॑त-श्श्या॒वो॑-ऽभवत् । तस्मा॒-थ्स्त्र्य॑न्तर्व॑त्नी । हरि॑णी स॒ती श्या॒वा भ॑वति । स वि॒जाय॑मानो॒ गर्भे॑णाताम्यत् । स ता॒न्तः कृ॒ष्ण-श्श्या॒वो॑-ऽभवत् । तस्मा᳚-त्ता॒न्तः कृ॒ष्ण-श्श्या॒वो भ॑वति । तस्यासु॑रे॒वाजी॑वत् ॥ 31 ॥

तेनासु॒ना-ऽसु॑रानसृजत । तदसु॑राणा-मसुर॒त्वम् । य ए॒वमसु॑राणा-मसुर॒त्वं-वेँद॑ । असु॑माने॒व भ॑वति । नैन॒मसु॑र्जहाति ॥ सो-ऽसु॑रान्-थ्सृ॒ष्ट्वा पि॒तेवा॑मन्यत । तदनु॑ पि॒तॄन॑सृजत । तत्-पि॑तृ॒णा-म्पि॑तृ॒त्वम् । य ए॒व-म्पि॑तृ॒णा-म्पि॑तृ॒त्वं-वेँद॑ । पि॒तेवै॒व स्वाना᳚-म्भवति ॥ 32 ॥

यन्त्य॑स्य पि॒तरो॒ हव᳚म् ॥ स पि॒तॄन्-थ्सृ॒ष्ट्वा ऽम॑नस्यत् । तदनु॑ मनु॒ष्या॑-नसृजत । तन्म॑नु॒ष्या॑णा-म्मनुष्य॒त्वम् । य ए॒व-म्म॑नु॒ष्या॑णा-म्मनुष्य॒त्वं-वेँद॑ । म॒न॒स्व्ये॑व भ॑वति । नैन॒-म्मनु॑र्जहाति ॥ तस्मै॑ मनु॒ष्या᳚न्-थ्ससृजा॒नाय॑ । दिवा॑ देव॒त्रा ऽभ॑वत् । तदनु॑ दे॒वान॑सृजत । त-द्दे॒वाना᳚-न्देव॒त्वम् । य ए॒व-न्दे॒वाना᳚-न्देव॒त्वं-वेँद॑ । दिवा॑ है॒वास्य॑ देव॒त्रा भ॑वति ॥ तानि॒ वा ए॒तानि॑ च॒त्वार्यम्भाग्ं॑सि । दे॒वा म॑नु॒ष्याः᳚ पि॒तरो-ऽसु॑राः ॥ तेषु॒ सर्वे॒ष्वम्भो॒ नभ॑ इव भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 33 ॥

(अ॒जी॒व॒थ् - स्वाना᳚-म्भवति - दे॒वान॑सृजत स॒प्त च॑) (अ. 8)

अनुवाकं 9 - वायुरूपत्वज्ञानेन होतृमन्त्राणा-म्प्रशंसा

[(य॒था॒स्था॒न-ङ्ग॑र्भि॒ण्यः॑) इस् ऒन्ल्य् इन्स्त्रुच्तिऒन् , नॊत् अ मन्त्र]

ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति । यो वा इ॒मं-विँ॒द्यात् । यतो॒-ऽय-म्पव॑ते । यद॑भि॒ पव॑ते । यद॑भि स॒पंवँ॑ते । सर्व॒मायु॑रियात् । न पु॒रा ऽऽयु॑षः॒ प्रमी॑येत । प॒शु॒मान्-थ्स्या᳚त् । वि॒न्देत॑ प्र॒जाम् ॥ यो वा इ॒मं-वेँद॑ ॥ 34 ॥

यतो॒-ऽय-म्पव॑ते । यद॑भि॒ पव॑ते । यद॑भि स॒पंवँ॑ते । सर्व॒मायु॑रेति । न पु॒रा-ऽऽयु॑षः॒ प्रमी॑यते । प॒शु॒मा-न्भ॑वति । वि॒न्दते᳚ प्र॒जाम् ॥ अ॒द्भ्यः प॑वते । अ॒पो॑-ऽभि प॑वते । अ॒पो॑-ऽभि सम्प॑वते ॥ 35 ॥

अ॒स्याः प॑वते । इ॒माम॒भि प॑वते । इ॒माम॒भि सम्प॑वते । अ॒ग्नेः प॑वते । अ॒ग्निम॒भि प॑वते । अ॒ग्निम॒भि स-म्प॑वते । अ॒न्तरि॑क्षा-त्पवते । अ॒न्तरि॑क्षम॒भि प॑वते । अ॒न्तरि॑क्षम॒भि स-म्प॑वते । आ॒दि॒त्या-त्प॑वते ॥ 36 ॥

आ॒दि॒त्यम॒भि प॑वते । आ॒दि॒त्यम॒भि स-म्प॑वते । द्योः प॑वते । दिव॑म॒भि प॑वते ॥ दिव॑म॒भि स-म्प॑वते । दि॒ग्भ्यः प॑वते । दिशो॒-ऽभि प॑वते । दिशो॒-ऽभि स-म्प॑वते । स यत्-पु॒रस्ता॒द्वाति॑ । प्रा॒ण ए॒व भू॒त्वा पु॒रस्ता᳚द्वाति ॥ 37 ॥

तस्मा᳚त्-पु॒रस्ता॒-द्वान्त᳚म् । सर्वाः᳚ प्र॒जाः प्रति॑ नन्दन्ति । प्रा॒णो हि प्रि॒यः प्र॒जाना᳚म् । प्रा॒ण इ॑व प्रि॒यः प्र॒जाना᳚-म्भवति । य ए॒वं-वेँद॑ । स वा ए॒ष प्रा॒ण ए॒व ॥ अथ॒ य-द्द॑क्षिण॒तो वाति॑ । मा॒त॒रिश्वै॒व भू॒त्वा द॑क्षिण॒तो वा॑ति । तस्मा᳚-द्दक्षिण॒तो वान्तं॑-विँ॒द्यात् । सर्वा॒ दिश॒ आवा॑ति ॥ 38 ॥

सर्वा॒ दिशो-ऽनु॒ विवा॑ति । सर्वा॒ दिशो-ऽनु॒ संवाँ॒तीति॑ । स वा ए॒ष मा॑त॒रिश्वै॒व ॥ अथ॒ यत्-प॒श्चाद्वाति॑ । पव॑मान ए॒व भू॒त्वा प॒श्चाद्वा॑ति । पू॒तम॑स्मा॒ आह॑रन्ति । पू॒तमुप॑हरन्ति । पू॒तम॑श्नाति । य ए॒वं-वेँद॑ । स वा ए॒ष पव॑मान ए॒व ॥ 39 ॥

अथ॒ यदु॑त्तर॒तो वाति॑ । स॒वि॒तैव भू॒त्वोत्त॑र॒तो वा॑ति । स॒वि॒तेव॒ स्वाना᳚-म्भवति । य ए॒वं-वेँद॑ । स वा ए॒ष स॑वि॒तैव ॥ ते य ए॑न-म्पु॒रस्ता॑दा॒यन्त॑-मुप॒वद॑न्ति । य ए॒वास्य॑ पु॒रस्ता᳚त्-पा॒प्मानः॑ । ताग्स्ते ऽप॑घ्नन्ति । पु॒रस्ता॒दित॑रान्-पा॒प्मनः॑ सचन्ते ॥ अथ॒ य ए॑न-न्दक्षिण॒त आ॒यन्त॑-मुप॒वद॑न्ति ॥ 40 ॥

य ए॒वास्य॑ दक्षिण॒तः पा॒प्मानः॑ । ताग्स्ते ऽप॑घ्नन्ति । द॒क्षि॒ण॒त इत॑रा-न्पा॒प्मनः॑ सचन्ते ॥ अथ॒ य ए॑न-म्प॒श्चादा॒यन्त॑-मुप॒वद॑न्ति । य ए॒वास्य॑ प॒श्चात्-पा॒प्मानः॑ । ताग्स्ते ऽप॑घ्नन्ति । प॒श्चादित॑रान्-पा॒प्मनः॑ सचन्ते ॥ अथ॒ य ए॑नमुत्तर॒त आ॒यन्त॑मुप॒ वद॑न्ति । य ए॒वास्यो᳚त्तर॒तः पा॒प्मानः॑ । ताग्स्ते ऽप॑घ्नन्ति ॥ 41 ॥

उ॒त्त॒र॒त इत॑रा-न्पा॒प्मनः॑ सचन्ते ॥ तस्मा॑ दे॒वं-विँ॒द्वान् । वीव॑ नृत्येत् । प्रेव॑ चलेत् । व्यस्ये॑वा॒क्ष्यौ भा॑षेत । म॒ण्टये॑दिव । क्रा॒थये॑दिव । शृ॒ङ्गा॒येते॑व ॥ उ॒त मोप॑वदेयुः । उ॒त मे॑ पा॒प्मान॒-मप॑हन्यु॒रिति॑ ॥ स या-न्दिशग्ं॑ स॒निमे॒ष्यन्-थ्स्यात् । य॒दा ता-न्दिशं॒-वाँतो॑ वा॒यात् । अथ॒ प्रवे॒यात् । प्र वा॑ धापयेत् (धावयेत्) । सा॒तमे॒व र॑दि॒तं-व्यूँ॑ढ-ङ्ग॒न्धम॒भि प्रच्य॑वते । आ-ऽस्य॒ त-ञ्ज॑नप॒द-म्पूर्वा॑ की॒र्तिर्ग॑च्छति ॥ दान॑कामा अस्मै प्र॒जा भ॑वन्ति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 42 ॥

(वेद॒ - सम्प॑वत - आदि॒त्या-त्प॑वते - वा॒त्या - वा᳚त्ये॒ - ष पव॑मान ए॒व - द॑क्षिण॒त आ॒यन्त॑मुप॒ वद॑न् - त्युत्तर॒तः पा॒प्मान॒स्ताग्स्ते ऽप॑घ्न॒ - न्तीत्य॒ष्टौ च॑) (अ. 9)

अनुवाकं 10 - दशहोतृमन्त्राणा-ङ्काम्यप्रयोगः

प्र॒जाप॑ति॒-स्सोम॒ग्ं॒ राजा॑नमसृजत । त-न्त्रयो॒ वेदा॒ अन्व॑सृज्यन्त । तान्. हस्ते॑-ऽकुरुत । अथ॒ ह सीता॑ सावि॒त्री । सोम॒ग्ं॒ राजा॑न-ञ्चकमे । श्र॒द्धामु॒ स च॑कमे । सा ह॑ पि॒तर॑-म्प्र॒जाप॑ति॒-मुप॑ससार । तग्ं हो॑वाच । नम॑स्ते अस्तु भगवः । उप॑ त्वा-ऽयानि ॥ 43 ॥

प्र त्वा॑ पद्ये ॥ सोमं॒-वैँ राजा॑न-ङ्कामये । श्र॒द्धामु॒ स का॑मयत॒ इति॑ । तस्या॑ उ॒ ह स्था॑ग॒रम॑लङ्का॒र-ङ्क॑ल्पयि॒त्वा । दश॑होतार-म्पु॒रस्ता᳚-द्व्या॒ख्याय॑ । चतु॑र्होतार-न्दक्षिण॒तः । पञ्च॑ होतार-म्प॒श्चात् । षड्ढो॑तार-मुत्तर॒तः । स॒प्तहो॑तार-मु॒परि॑ष्टात् । स॒म्भा॒रैश्च॒ पत्नि॑भिश्च॒ मुखे॑-ऽल॒ङ्कृत्य॑ ॥ 44 ॥

आ-ऽस्यार्धं-वँ॑व्राज । ताग्ं हो॒दीक्ष्यो॑वाच । उप॒ मा-ऽऽव॑र्त॒स्वेति॑ । तग्ं हो॑वाच । भोग॒-न्तु म॒ आच॑क्ष्व । ए॒त-न्म॒ आच॑क्ष्व । यत्ते॑ पा॒णाविति॑ । तस्या॑ उ॒ ह त्रीन्. वेदा॒-न्प्रद॑दौ । तस्मा॒दु ह॒ स्त्रियो॒ भोग॒मैव हा॑रयन्ते ॥ स यः का॒मये॑त प्रि॒य-स्स्या॒मिति॑ ॥ 45 ॥

यं-वाँ॑ का॒मये॑त प्रि॒य-स्स्या॒दिति॑ । तस्मा॑ ए॒तग्ग् स्था॑ग॒र-म॑लङ्का॒र-ङ्क॑ल्पयि॒त्वा । दश॑होतार-म्पु॒रस्ता᳚-द्व्या॒ख्याय॑ । चतु॑र्होतार-न्दक्षिण॒तः । पञ्च॑होतार-म्प॒श्चात् । षड्ढो॑तार-मुत्तर॒तः । स॒प्तहो॑ता-रमु॒परि॑ष्टात् । स॒म्भा॒रैश्च॒ पत्नि॑भिश्च॒ मुखे॑-ऽल॒ङ्कृत्य॑ । आ-ऽस्यार्धं-व्रँ॑जेत् । प्रि॒यो है॒व भ॑वति ॥ 46 ॥

(अ॒या॒ - न्य॒ल॒ङ्कृत्य॑ - स्या॒मिति॑ - भवति) (अ. 10)

अनुवाकं 11 - दशहोत्रादिमन्त्रनाम्ना-म्प्रवृत्तिनिमित्तम्

ब्रह्मा᳚त्म॒न्-वद॑सृजत । तद॑कामयत । समा॒त्मना॑ पद्ये॒येति॑ । आत्म॒-न्नात्म॒-न्नित्याम॑न्त्रयत । तस्मै॑ दश॒मग्ं हू॒तः प्रत्य॑शृणोत् । स दश॑हूतो-ऽभवत् । दश॑हूतो ह॒ वै नामै॒षः । तं-वाँ ए॒त-न्दश॑हूत॒ग्ं॒ सन्त᳚म् । दश॑हो॒तेत्याच॑क्षते प॒रोक्षे॑ण । प॒रोक्ष॑प्रिया इव॒ हि दे॒वाः ॥ 47 ॥

आत्म॒-न्नात्म॒-न्नित्याम॑न्त्रयत । तस्मै॑ सप्त॒मग्ं हू॒तः प्रत्य॑शृणोत् । स स॒प्तहू॑तो-ऽभवत् । स॒प्तहू॑तो ह॒ वै नामै॒षः । तं-वाँ ए॒तग्ं स॒प्तहू॑त॒ग्ं॒ सन्त᳚म् । स॒प्तहो॒तेत्याच॑क्षते प॒रोक्षे॑ण । प॒रोक्ष॑प्रिया इव॒ हि दे॒वाः ॥ आत्म॒-न्नात्म॒-न्नित्याम॑न्त्रयत । तस्मै॑ ष॒ष्ठग्ं हू॒तः प्रत्य॑शृणोत् । स षड्ढू॑तो-ऽभवत् ॥ 48 ॥

षड्ढू॑तो ह॒ वै नामै॒षः । तं-वाँ ए॒तग्ं षड्ढू॑त॒ग्ं॒ सन्त᳚म् । षड्ढो॒तेत्याच॑क्षते प॒रोक्षे॑ण । प॒रोक्ष॑प्रिया इव॒ हि दे॒वाः ॥ आत्म॒-न्नात्म॒-न्नित्याम॑न्त्रयत । तस्मै॑ पञ्च॒मग्ं हू॒तः प्रत्य॑ शृणोत् । स पञ्च॑ हूतो-ऽभवत् । पञ्च॑हूतो ह॒ वै नामै॒षः । तं-वाँ ए॒त-म्पञ्च॑हूत॒ग्ं॒ सन्त᳚म् । पञ्च॑हो॒तेत्याच॑क्षते प॒रोक्षे॑ण ॥ 49 ॥

प॒रोक्ष॑प्रिया इव॒ हि दे॒वाः ॥ आत्म॒-न्नात्म॒-न्नित्याम॑न्त्रयत । तस्मै॑ चतु॒र्थग्ं हू॒तः प्रत्य॑शृणोत् । स चतु॑र्हूतो-ऽभवत् । चतु॑र्हूतो ह॒ वै नामै॒षः । तं-वाँ ए॒त-ञ्चतु॑र्हूत॒ग्ं॒ सन्त᳚म् । चतु॑र्हो॒तेत्याच॑क्षते प॒रोक्षे॑ण । प॒रोक्ष॑प्रिया इव॒ हि दे॒वाः ॥ तम॑ब्रवीत् । त्वं-वैँ मे॒ नेदि॑ष्ठग्ं हू॒तः प्रत्य॑श्रौषीः । त्वयै॑-नानाख्या॒तार॒ इति॑ । तस्मा॒न्नु है॑ना॒ग्॒-श्चतु॑र्होतार॒ इत्याच॑क्षते । तस्मा᳚-च्छुश्रू॒षुः पु॒त्राणा॒ग्ं॒ हृद्य॑तमः । नेदि॑ष्ठो॒ हृद्य॑तमः । नेदि॑ष्ठो॒ ब्रह्म॑णो भवति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 50 ॥

(दे॒वाः - षड्ढू॑तो-ऽभव॒त् - पञ्च॑हो॒तेत्याच॑क्षते प॒रोक्षे॑णा - श्रौषी॒-ष्षट्च॑) (अ. 11)

(ब्र॒ह्म॒वा॒दिनः॒ किं - दक्षि॑णां॒ - ँयो वा अवि॑द्वा॒न् - तस्य॒ वै - ब्र॑ह्मवा॒दिनो॒ य-द्दश॑होतारः - प्र॒जाप॑ति॒ व्यस्रं - प्र॒जाप॑तिः॒ पुरु॑षं - प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ स तप॒-स्सो᳚-ऽन्तर्वा᳚न् - ब्रह्मवा॒दिनो॒ यो वा इ॒मं-विँ॒द्यात् - प्र॒जाप॑ति॒-स्सोम॒ग्ं॒ राजा॑नं॒ - ब्रह्मा᳚त् म॒न्वदेका॑दश)

(ब्र॒ह्म॒वा॒दिन॒ - स्तस्य॒ वा अ॒ग्ने--र् यद्वा इ॒द-ङ्किञ्च॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ -य ए॒वास्य॑ दक्षिण॒तः प॑ञ्चा॒शत्)

(ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॒ - य ए॒वं-वेँद॑ )

॥ हरिः॑ ओम् ॥

॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे द्वितीयाष्टके तृतीयः प्रपाठक-स्समाप्तः ॥