શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અરણ્યકાણ્ડમ્ ।
અથ ષોડશસ્સર્ગઃ ।
વસતસ્તસ્ય તુ સુખં રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ।
શરદ્વ્યપાયે હેમન્તઋતુરિષ્ટઃ પ્રવર્તત ॥ 1 ॥
સ કદાચિત્પ્રભાતાયાં શર્વર્યાં રઘુનન્દનઃ ।
પ્રયયાવભિષેકાર્થં રમ્યાં ગોદાવરીં નદીમ્ ॥ 2 ॥
પ્રહ્વઃ કલશહસ્તસ્તં સીતયા સહ વીર્યવાન્ ।
પૃષ્ઠતોઽનુવ્રજન્ભ્રાતા સૌમિત્રિરિદમબ્રવીત્ ॥ 3 ॥
અયં સ કાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રિયો યસ્તે પ્રિયંવદ ।
અલઙ્કૃત ઇવાભાતિ યેન સંવત્સરઃ શુભઃ ॥ 4 ॥
નીહારપરુષો લોકઃ પૃથિવી સસ્યશાલિની ।
જલાન્યનુપભોગ્યાનિ સુભગો હવ્યવાહનઃ ॥ 5 ॥
નવાગ્રયણપૂજાભિરભ્યર્ચ્ય પિતૃદેવતાઃ ।
કૃતાગ્રયણકાઃ કાલે સન્તો વિગતકલ્મષાઃ ॥ 6 ॥
પ્રાજ્યકામા જનપદાસ્સમ્પન્નતરગોરસાઃ ।
વિચરન્તિ મહીપાલા યાત્રાસ્થા વિજિગીષવઃ ॥ 7 ॥
સેવમાને દૃઢં સૂર્યે દિશમન્તક સેવિતામ્ ।
વિહીનતિલકેવ સ્ત્રી નોત્તરા દિક્પ્રકાશતે ॥ 8 ॥
પ્રકૃત્યા હિમકોશાઢ્યો દૂરસૂર્યશ્ચ સામ્પ્રતમ્ ।
યથાર્થનામા સુવ્યક્તં હિમવાન્હિમવાન્ગિરિઃ ॥ 9 ॥
અત્યન્તસુખસઞ્ચારા મધ્યાહ્ને સ્પર્શતસ્સુખાઃ ।
દિવસાસ્સુભગાદિત્યાશ્ચાયાસલિલદુર્ભગાઃ ॥ 10 ॥
મૃદુસૂર્યાસ્સનીહારાઃ પટુશીતાસ્સમારુતાઃ ।
શૂન્યારણ્યા હિમધ્વસ્તા દિવસા ભાન્તિસામ્પ્રતમ્ ॥ 11 ॥
નિવૃત્તાકાશશયનાઃ પુષ્યનીતા હિમારુણાઃ ।
શીતા વૃદ્ધતરાયામાસ્ત્રિયામા યાન્તિ સામ્પ્રતમ્ ॥ 12 ॥
રવિસઙ્ક્રાન્તસૌભાગ્ય સ્તુષારારુણમણ્ડલઃ ।
નિશ્શ્વાસાન્ધ ઇવાદર્શન્છન્દ્રમા ન પ્રકાશતે ॥ 13 ॥
જ્યોત્સ્ન તુષારમલિના પૌર્ણમાસ્યાં ન રાજતે ।
સીતેવ ચાતપશ્યામા લક્ષ્યતે ન તુ શોભતે ॥ 14 ॥
પ્રકૃત્યા શીતલસ્પર્શો હિમવિદ્ધશ્ચ સામ્પ્રતમ્ ।
પ્રવાતિ પશ્ચિમો વાયુઃ કાલે દ્વિગુણશીતલઃ ॥ 15 ॥
બાષ્પચ્છન્નાન્યરણ્યાનિ યવગોધૂમવન્તિ ચ ।
શોભન્તેઽભ્યુદિતે સૂર્યે નદ્ભિ ક્રૌઞ્ચસારસૈઃ ॥ 16 ॥
ખર્જૂરપુષ્પાકૃતિભિશ્શિરોભિઃ પૂર્ણતણ્ડુલૈઃ ।
શોભન્તે કિઞ્ચિદાનમ્રાશ્શાલયઃ કનકપ્રભાઃ ॥ 17 ॥
મયૂખૈરુપસર્પદ્ભિર્હિમનીહારસંવૃતૈઃ ।
દૂરમભ્યુદિતસ્સૂર્યશ્શશાઙ્ક ઇવ લક્ષ્યતે ॥ 18 ॥
અગ્રાહ્યવીર્યઃ પૂર્વાહ્ણે મધ્યાહ્ને સ્પર્શતસ્સુખઃ ।
સંરક્તઃ કિઞ્ચિદાપાણ્ડુરાતપશ્શોભતે ક્ષિતૌ ॥ 19 ॥
અવશ્યાયનિપાતેન કિઞ્ચિત્પ્રક્લિન્નશાદ્વલા ।
વનાનાં શોભતે ભૂમિર્નિવિષ્ટતરુણાતપા ॥ 20 ॥
સ્પૃશંસ્તુ વિમલં શીતમુદકં દ્વિરદસ્સુખમ્ ।
અત્યન્તતૃષિતો વન્યઃ પ્રતિસંહરતે કરમ્ ॥ 21 ॥
એતે હિ સમુપાસીના વિહગા જલચારિણઃ ।
નાવગાહન્તિ સલિલમપ્રગલ્ભા ઇવાહવમ્ ॥ 22 ॥
અવશ્યાયતમોનદ્ધા નીહારતમસાઽવૃતાઃ ।
પ્રસુપ્તા ઇવ લક્ષ્યન્તે વિપુષ્પા વનરાજયઃ ॥ 23 ॥
બાષ્પસઞ્છન્નસલિલા રુતવિજ્ઞેયસારસાઃ ।
હિમાર્દ્રવાલુકૈસ્તીરૈસ્સરિતો ભાન્તિ સામ્પ્રતમ્ ॥ 24 ॥
તુષારપતનાચ્ચૈવ મૃદુત્વાદ્ભાસ્કરસ્ય ચ ।
શૈત્યાદગાગ્રસ્થમપિ પ્રાયેણ રસવજ્જલમ્ ॥ 25 ॥
જરાજર્જરિતૈઃ પદ્મૈશશીર્ણકેસરકર્ણિકૈઃ ।
નાલષેર્હિમધ્વસ્સૈર્ન ભન્તિ કમલાકરાઃ ॥ 26 ॥
અસ્મિંસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રઃ કાલે દુઃખસમન્વિતઃ ।
તપશ્ચરતિ ધર્માત્મા ત્વદ્ભક્ત્યા ભરતઃ પુરે ॥ 27 ॥
ત્યક્ત્વા રાજ્યં ચ માનં ચ ભોગાંશ્ચ વિવિધાન્બહૂન્ ।
તપસ્સ્વી નિયતાહારશ્શેતે શીતે મહીતલે ॥ 28 ॥
સોઽપિ વેલામિમાં નૂનમભિષેકાર્થમુદ્યતઃ ।
વૃતઃ પ્રકૃતિભિર્નિત્યં પ્રયાતિ સરયૂં નદીમ્ ॥ 29 ॥
અત્યન્તસુખસંવૃદ્ધસ્સુકુમારસ્સુખોચિતઃ ।
કથં ન્વપરરાત્રેષુ સરયૂમવગાહતે ॥ 30 ॥
પદ્મપત્રેક્ષણો વીરશ્શ્યામો નિરુદરો મહાન્ ।
ધર્મજ્ઞ સ્સત્યવાદી ચ હ્રીનિષેધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 31 ॥
પ્રિયાભિભાષી મધુરો દીર્ઘબાહુરરિન્દમઃ ।
સન્ત્યજ્ય વિવિધાન્ભોગાનાર્યં સર્વાત્મના શ્રિતઃ ॥ 32 ॥
જિતસ્સ્વર્ગસ્તવ ભ્રાત્રા ભરતેન મહાત્મના ।
વનસ્થમપિ તાપસ્યે યસ્ત્વામનુવિધીયતે ॥ 33 ॥
ન પિત્ર્યમનુવર્તન્તે માતૃકં દ્વિપદા ઇતિ ।
ખ્યાતો લોકપ્રવાદોઽયં ભરતેનાન્યથા કૃતઃ ॥ 34 ॥
ભર્તા દશરથો યસ્યાસ્સાધુશ્ચ ભરતસ્સુતઃ ।
કથં નુ સાઽમ્બા કૈકેયી તાદૃશી ક્રૂરશીલિની ॥ 35 ॥
ઇત્યેવં લક્ષ્મણે વાક્યં સ્નેહાદ્બ્રુવતિ ધાર્મિકે ।
પરિવાદં જનન્યાસ્તમસહન્રાઘવોઽબ્રવીત્ ॥ 36 ॥
સ તેઽમ્બા મધ્યમા તાત ગર્હિતવ્યા કથઞ્ચન ।
તામેવેક્ષ્વાકુનાથસ્ય ભરતસ્ય કથાં કુરુ ॥ 37 ॥
નિશ્ચિતાઽપિ હિ મે બુદ્ધિર્વનવાસે દૃઢવ્રતા ।
ભરતસ્નેહસન્તપ્તા બાલિશીક્રિયતે પુનઃ ॥ 38 ॥
સંસ્મરામ્યસ્ય વાક્યાનિ પ્રિયાણિ મધુરાણિ ચ ।
હૃદ્યાન્યમૃતકલ્પાનિ મનઃપ્રહ્લાદનાનિ ચ ॥ 39 ॥
કદાન્વહં સમેષ્યામિ ભરતેન મહાત્મના ।
શત્રુઘ્નેન ચ વીરેણ ત્વયા ચ રઘુનન્દન ॥ 40 ॥
ઇત્યેવં વિલપંસ્તત્ર પ્રાપ્ય ગોદાવરીં નદીમ્ ।
ચક્રેઽભિષેકં કાકુત્સ્થસ્સાનુજસ્સહ સીતયા ॥ 41 ॥
તર્પયિત્વાઽથ સલિલૈસ્તે પિતૃન્દૈવતાનિ ચ ।
સ્તુવન્તિ સ્મોદિતં સૂર્યં દેવતાશ્ચ સમાહિતાઃ ॥ 42 ॥
કૃતાભિષેકસ્સરરાજ રામઃ સીતાદ્વિતીયસ્સહ લક્ષ્મણેન ।
કૃતાભિષેકો ગિરિરાજપુત્ર્યા રુદ્રસ્સનન્દી ભગવાનિવેશઃ ॥ 43 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અરણ્યકાણ્ડે ષોડશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
śaradvyapāye hemantaṛturiṣṭaḥ pravartata || 1 ||
sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |
prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 2 ||
prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |
pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3 ||
ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |
alaṅkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 4 ||
nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyaśālinī |
jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 5 ||
navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |
kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 6 ||
prājyakāmā janapadāssampannataragorasāḥ |
vicaranti mahīpālā yātrāsthā vijigīṣavaḥ || 7 ||
sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantaka sevitām |
vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate || 8 ||
prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |
yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ || 9 ||
atyantasukhasañcārā madhyāhne sparśatassukhāḥ |
divasāssubhagādityāścāyāsaliladurbhagāḥ || 10 ||
mṛdusūryāssanīhārāḥ paṭuśītāssamārutāḥ |
śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhāntisāmpratam || 11 ||
nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |
śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 12 ||
ravisaṅkrāntasaubhāgya stuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |
niśśvāsāndha ivādarśanchandramā na prakāśate || 13 ||
jyotsna tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |
sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 14 ||
prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 15 ||
bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |
śobhante'bhyudite sūrye nadbhi krauñcasārasaiḥ || 16 ||
kharjūrapuṣpākṛtibhiśśirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |
śobhante kiñcidānamrāśśālayaḥ kanakaprabhāḥ || 17 ||
mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |
dūramabhyuditassūryaśśaśāṅka iva lakṣyate || 18 ||
agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśatassukhaḥ |
saṃraktaḥ kiñcidāpāṇḍurātapaśśobhate kṣitau || 19 ||
avaśyāyanipātena kiñcitpraklinnaśādvalā |
vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 20 ||
spṛśaṃstu vimalaṃ śītamudakaṃ dviradassukham |
atyantatṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam || 21 ||
ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |
nāvagāhanti salilamapragalbhā ivāhavam || 22 ||
avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasā'vṛtāḥ |
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 23 ||
bāṣpasañchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |
himārdravālukaistīraissarito bhānti sāmpratam || 24 ||
tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |
śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 25 ||
jarājarjaritaiḥ padmaiśaśīrṇakesarakarṇikaiḥ |
nālaṣerhimadhvassairna bhanti kamalākarāḥ || 26 ||
asmiṃstu puruṣavyāghraḥ kāle duḥkhasamanvitaḥ |
tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 27 ||
tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |
tapassvī niyatāhāraśśete śīte mahītale || 28 ||
so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |
vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 29 ||
atyantasukhasaṃvṛddhassukumārassukhocitaḥ |
kathaṃ nvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 30 ||
padmapatrekṣaṇo vīraśśyāmo nirudaro mahān |
dharmajña ssatyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 31 ||
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurarindamaḥ |
santyajya vividhānbhogānāryaṃ sarvātmanā śritaḥ || 32 ||
jitassvargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |
vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 33 ||
na pitryamanuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |
khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathā kṛtaḥ || 34 ||
bhartā daśaratho yasyāssādhuśca bharatassutaḥ |
kathaṃ nu sā'mbā kaikeyī tādṛśī krūraśīlinī || 35 ||
ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |
parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt || 36 ||
sa te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathañcana |
tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 37 ||
niścitā'pi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |
bharatasnehasantaptā bāliśīkriyate punaḥ || 38 ||
saṃsmarāmyasya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |
hṛdyānyamṛtakalpāni manaḥprahlādanāni ca || 39 ||
kadānvahaṃ sameṣyāmi bharatena mahātmanā |
śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunandana || 40 ||
ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |
cakre'bhiṣekaṃ kākutsthassānujassaha sītayā || 41 ||
tarpayitvā'tha salilaiste pitṛndaivatāni ca |
stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 42 ||
kṛtābhiṣekassararāja rāmaḥ sītādvitīyassaha lakṣmaṇena |
kṛtābhiṣeko girirājaputryā rudrassanandī bhagavāniveśaḥ || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ षोडशस्सर्गः ।
वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः ।
शरद्व्यपाये हेमन्तऋतुरिष्टः प्रवर्तत ॥ 1 ॥
स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः ।
प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥ 2 ॥
प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान् ।
पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत् ॥ 3 ॥
अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद ।
अलङ्कृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥ 4 ॥
नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यशालिनी ।
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥ 5 ॥
नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः ।
कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः ॥ 6 ॥
प्राज्यकामा जनपदास्सम्पन्नतरगोरसाः ।
विचरन्ति महीपाला यात्रास्था विजिगीषवः ॥ 7 ॥
सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तक सेविताम् ।
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते ॥ 8 ॥
प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् ।
यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः ॥ 9 ॥
अत्यन्तसुखसञ्चारा मध्याह्ने स्पर्शतस्सुखाः ।
दिवसास्सुभगादित्याश्चायासलिलदुर्भगाः ॥ 10 ॥
मृदुसूर्यास्सनीहाराः पटुशीतास्समारुताः ।
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्तिसाम्प्रतम् ॥ 11 ॥
निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः ।
शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥ 12 ॥
रविसङ्क्रान्तसौभाग्य स्तुषारारुणमण्डलः ।
निश्श्वासान्ध इवादर्शन्छन्द्रमा न प्रकाशते ॥ 13 ॥
ज्योत्स्न तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते ।
सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥ 14 ॥
प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥ 15 ॥
बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च ।
शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नद्भि क्रौञ्चसारसैः ॥ 16 ॥
खर्जूरपुष्पाकृतिभिश्शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः ।
शोभन्ते किञ्चिदानम्राश्शालयः कनकप्रभाः ॥ 17 ॥
मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः ।
दूरमभ्युदितस्सूर्यश्शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥ 18 ॥
अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतस्सुखः ।
संरक्तः किञ्चिदापाण्डुरातपश्शोभते क्षितौ ॥ 19 ॥
अवश्यायनिपातेन किञ्चित्प्रक्लिन्नशाद्वला ।
वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा ॥ 20 ॥
स्पृशंस्तु विमलं शीतमुदकं द्विरदस्सुखम् ।
अत्यन्ततृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम् ॥ 21 ॥
एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः ।
नावगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम् ॥ 22 ॥
अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसाऽवृताः ।
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥ 23 ॥
बाष्पसञ्छन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः ।
हिमार्द्रवालुकैस्तीरैस्सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥ 24 ॥
तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च ।
शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम् ॥ 25 ॥
जराजर्जरितैः पद्मैशशीर्णकेसरकर्णिकैः ।
नालषेर्हिमध्वस्सैर्न भन्ति कमलाकराः ॥ 26 ॥
अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रः काले दुःखसमन्वितः ।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥ 27 ॥
त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून् ।
तपस्स्वी नियताहारश्शेते शीते महीतले ॥ 28 ॥
सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः ।
वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥ 29 ॥
अत्यन्तसुखसंवृद्धस्सुकुमारस्सुखोचितः ।
कथं न्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते ॥ 30 ॥
पद्मपत्रेक्षणो वीरश्श्यामो निरुदरो महान् ।
धर्मज्ञ स्सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ॥ 31 ॥
प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिन्दमः ।
सन्त्यज्य विविधान्भोगानार्यं सर्वात्मना श्रितः ॥ 32 ॥
जितस्स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना ।
वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते ॥ 33 ॥
न पित्र्यमनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति ।
ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथा कृतः ॥ 34 ॥
भर्ता दशरथो यस्यास्साधुश्च भरतस्सुतः ।
कथं नु साऽम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरशीलिनी ॥ 35 ॥
इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्ब्रुवति धार्मिके ।
परिवादं जनन्यास्तमसहन्राघवोऽब्रवीत् ॥ 36 ॥
स तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथञ्चन ।
तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥ 37 ॥
निश्चिताऽपि हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता ।
भरतस्नेहसन्तप्ता बालिशीक्रियते पुनः ॥ 38 ॥
संस्मराम्यस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च ।
हृद्यान्यमृतकल्पानि मनःप्रह्लादनानि च ॥ 39 ॥
कदान्वहं समेष्यामि भरतेन महात्मना ।
शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनन्दन ॥ 40 ॥
इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् ।
चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थस्सानुजस्सह सीतया ॥ 41 ॥
तर्पयित्वाऽथ सलिलैस्ते पितृन्दैवतानि च ।
स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च समाहिताः ॥ 42 ॥
कृताभिषेकस्सरराज रामः सीताद्वितीयस्सह लक्ष्मणेन ।
कृताभिषेको गिरिराजपुत्र्या रुद्रस्सनन्दी भगवानिवेशः ॥ 43 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
śaradvyapāye hemantaṛturiṣṭaḥ pravartata || 1 ||
sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |
prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 2 ||
prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |
pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3 ||
ayaṃ sa kālaḥ samprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |
alaṅkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 4 ||
nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyaśālinī |
jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 5 ||
navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |
kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 6 ||
prājyakāmā janapadāssampannataragorasāḥ |
vicaranti mahīpālā yātrāsthā vijigīṣavaḥ || 7 ||
sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantaka sevitām |
vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate || 8 ||
prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |
yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ || 9 ||
atyantasukhasañcārā madhyāhne sparśatassukhāḥ |
divasāssubhagādityāścāyāsaliladurbhagāḥ || 10 ||
mṛdusūryāssanīhārāḥ paṭuśītāssamārutāḥ |
śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhāntisāmpratam || 11 ||
nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |
śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 12 ||
ravisaṅkrāntasaubhāgya stuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |
niśśvāsāndha ivādarśanchandramā na prakāśate || 13 ||
jyotsna tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |
sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 14 ||
prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 15 ||
bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |
śobhante'bhyudite sūrye nadbhi krauñcasārasaiḥ || 16 ||
kharjūrapuṣpākṛtibhiśśirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |
śobhante kiñcidānamrāśśālayaḥ kanakaprabhāḥ || 17 ||
mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |
dūramabhyuditassūryaśśaśāṅka iva lakṣyate || 18 ||
agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśatassukhaḥ |
saṃraktaḥ kiñcidāpāṇḍurātapaśśobhate kṣitau || 19 ||
avaśyāyanipātena kiñcitpraklinnaśādvalā |
vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 20 ||
spṛśaṃstu vimalaṃ śītamudakaṃ dviradassukham |
atyantatṛṣito vanyaḥ pratisaṃharate karam || 21 ||
ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ |
nāvagāhanti salilamapragalbhā ivāhavam || 22 ||
avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasā'vṛtāḥ |
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 23 ||
bāṣpasañchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |
himārdravālukaistīraissarito bhānti sāmpratam || 24 ||
tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |
śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 25 ||
jarājarjaritaiḥ padmaiśaśīrṇakesarakarṇikaiḥ |
nālaṣerhimadhvassairna bhanti kamalākarāḥ || 26 ||
asmiṃstu puruṣavyāghraḥ kāle duḥkhasamanvitaḥ |
tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 27 ||
tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |
tapassvī niyatāhāraśśete śīte mahītale || 28 ||
so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |
vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 29 ||
atyantasukhasaṃvṛddhassukumārassukhocitaḥ |
kathaṃ nvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 30 ||
padmapatrekṣaṇo vīraśśyāmo nirudaro mahān |
dharmajña ssatyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 31 ||
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurarindamaḥ |
santyajya vividhānbhogānāryaṃ sarvātmanā śritaḥ || 32 ||
jitassvargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |
vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 33 ||
na pitryamanuvartante mātṛkaṃ dvipadā iti |
khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathā kṛtaḥ || 34 ||
bhartā daśaratho yasyāssādhuśca bharatassutaḥ |
kathaṃ nu sā'mbā kaikeyī tādṛśī krūraśīlinī || 35 ||
ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |
parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt || 36 ||
sa te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathañcana |
tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 37 ||
niścitā'pi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |
bharatasnehasantaptā bāliśīkriyate punaḥ || 38 ||
saṃsmarāmyasya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca |
hṛdyānyamṛtakalpāni manaḥprahlādanāni ca || 39 ||
kadānvahaṃ sameṣyāmi bharatena mahātmanā |
śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunandana || 40 ||
ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |
cakre'bhiṣekaṃ kākutsthassānujassaha sītayā || 41 ||
tarpayitvā'tha salilaiste pitṛndaivatāni ca |
stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 42 ||
kṛtābhiṣekassararāja rāmaḥ sītādvitīyassaha lakṣmaṇena |
kṛtābhiṣeko girirājaputryā rudrassanandī bhagavāniveśaḥ || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.