📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.53 అయోధ్యాకాణ్డ - త్రిపఞ్చాశ సర్గః
2.53 Ayodhyakanda - Tripanchasha Sargah
Valmiki Telugu
శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ త్రిపఞ్చాశస్సర్గః ।
స తం వృక్షం సమాసాద్య సన్ధ్యామన్వాస్యపశ్చిమామ్ ।
రామో రమయతాం శ్రేష్ఠ ఇతి హోవాచ లక్ష్మణమ్ ॥ 1 ॥
అద్యేయం ప్రథమా రాత్రిర్యాతా జనపదాద్బహిః ।
యా సుమన్త్రేణ రహితా తాం నోత్కణ్ఠితుమర్హసి ॥ 2 ॥
జాగర్తవ్యమతన్ద్రిభ్యామద్యప్రభృతి రాత్రిషు ।
యోగక్షేమౌ హి సీతాయా వర్తేతే లక్ష్మణావయోః ॥ 3 ॥
రాత్రిం కథఞ్చిదేవేమాం సౌమిత్రే వర్తయామహే ।
అపావర్తామహే భూమావాస్తీర్య స్వయమార్జితైః ॥ 4 ॥
స తు సంవిశ్య మేదిన్యాం మహార్హశయనోచితః ।
ఇమాః సౌమిత్రయే రామో వ్యాజహార కథాః శుభాః ॥ 5 ॥
ధ్రువమద్య మహారాజో దుఃఖం స్వపితి లక్ష్మణ ।
కృతకామా తు కైకేయీ తుష్టా భవితుమర్హతి ॥ 6 ॥
సా హి దేవీ మహారాజం కైకేయీ రాజ్యకారణాత్ ।
అపి న చ్యావయేత్ప్రాణాన్ దృష్ట్వా భరతమాగతమ్ ॥ 7 ॥
అనాథశ్చ హి వృద్ధశ్చ మయా చైవ వినాకృతః ।
కిం కరిష్యతి కామాత్మా కైకేయీ వశమాగతః ॥ 8 ॥
ఇదం వ్యసనమాలోక్య రాజ్ఞశ్చ మతివిభ్రమమ్ ।
కామ ఏవార్థధర్మాభ్యాం గరీయానితి మే మతిః ॥ 9 ॥
కో హ్యవిద్వానపి పుమాన్ ప్రమదాయాః కృతే త్యజేత్ ।
ఛన్దానువర్తినం పుత్రం తాతో మామివ లక్ష్మణ ॥ 10 ॥
సుఖీ బత సభార్యశ్చ భరతః కేకయీసుతః ।
ముదితాన్ కోసలానేకో యో భోక్ష్యత్యధిరాజవత్ ॥ 11 ॥
స హి సర్వస్య రాజ్యస్య ముఖమేకం భవిష్యతి ।
తాతే చ వయసాఽతీతే మయి చారణ్యమాస్థితే ॥ 12 ॥
అర్థధర్మౌ పరిత్యజ్య య కామమనువర్తతే ।
ఏవమాపద్యతే క్షిప్రం రాజా దశరథో యథా ॥ 13 ॥
మన్యే దశరథాన్తాయ మమ ప్రవ్రాజనాయ చ ।
కైకేయీ సౌమ్య సమ్ప్రాప్తా రాజ్యాయ భరతస్య చ ॥ 14 ॥
అపీదానీం తు కైకేయీ సౌభాగ్యమదమోహితా ।
కౌసల్యాం చ సుమిత్రాం చ సమ్ప్రబాధేత మత్కృతే ॥ 15 ॥
మా స్మ మత్కారణాద్దేవీ సుమిత్రా దుఃఖమావసేత్ ।
అయోధ్యామిత ఏవ త్వం కాల్యే ప్రవిశ లక్ష్మణ ॥ 16 ॥
అహమేకో గమిష్యామి సీతయా సహ దణ్డకాన్ ।
అనాథాయా హి నాథస్త్వం కౌశల్యాయా భవిష్యసి ॥ 17 ॥
క్షుద్రకర్మా హి కైకేయీ ద్వేష్యమన్యాయ్యమాచరేత్ ।
పరిదద్యాహి ధర్మజ్ఞే భరతే మమ మాతరమ్ ॥ 18 ॥
నూనం జాత్యన్తరే కస్మిన్ స్త్రియః పుత్రైర్వియోజితాః ।
జనన్యా మమ సౌమిత్రే తస్మాదేతదుపస్థితమ్ ॥ 19 ॥
మయా హి చిరపుష్టేన దుఖసంవర్ధితేన చ ।
విప్రయుజ్యత కౌశల్యా ఫలకాలే ధిగస్తు మామ్ ॥ 20 ॥
మా స్మ సీమన్తినీ కాచిజ్జనయేత్పుత్రమీదృశమ్ ।
సౌమిత్రే యోఽహమమ్బాయా దద్మి శోకమనన్తకమ్ ॥ 21 ॥
మన్యే ప్రీతివిశిష్టా సా మత్తో లక్ష్మణ శారికా ।
యస్యాస్తచ్ఛ్రూయతే వాక్యం శుక పాదమరేర్దశ ॥ 22 ॥
శోచన్త్యా అల్పభాగ్యాయా న కిఞ్చిదుపకుర్వతా ।
పుత్రేణ కిమపుత్రాయా మయా కార్యమరిన్దమ ॥ 23 ॥
అల్పభాగ్యా హి మే మాతా కౌశల్యా రహితా మయా ।
శేతే పరమదుఃఖార్తా పతితా శోకసాగరే ॥ 24 ॥
ఏకో హ్యహమయోధ్యాం చ పృథివీం చాపి లక్ష్మణ ।
తరేయమిషుభిః క్రుద్ధో నను వీర్యమకారణమ్ ॥ 25 ॥
అధర్మభయభీతశ్చ పరలోకస్య చానఘ ।
తేన లక్ష్మణ నాద్యాహ మాత్మానమభిషేచయే ॥ 26 ॥
ఏతదన్యశ్చ కరుణం విలప్య విజనే వనే ।
అశ్రుపూర్ణముఖో రామో నిశి తూష్ణీముపావిశత్ ॥ 27 ॥
విలప్యోపరతం రామం గతార్చిషమివానలమ్ ।
సముద్రమివ నిర్వేగమాశ్వాసయత లక్ష్మణః ॥ 28 ॥
ధ్రువమద్య పురీ రాజన్నయోధ్యాయుధినాం వర ।
నిష్ప్రభా త్వయి నిష్క్రాన్తే గతచన్ద్రేవ శర్వరీ ॥ 29 ॥
నైతదౌపయికం రామ యదిదం పరితప్యతే ।
విషాదయసి సీతాం చ మాం చైవ పురుషర్షభ ॥ 30 ॥
న చ సీతా త్వయా హీనా న చాహమపి రాఘవ ।
ముహూర్తమపి జీవావో జలాన్మత్స్యావినోద్ధృతౌ ॥ 31 ॥
నహి తాతం న శత్రుఘ్నం న సుమిత్రాం పరన్తప ।
ద్రష్టుమిచ్ఛేయమద్యాహం స్వర్గం చాపి త్వయా వినా ॥ 32 ॥
తతస్తత్ర సుఖాసీనౌ నాతిదూరే నిరీక్ష్య తామ్ ।
న్యగ్రోధే సుకృతాం శయ్యాం భేజాతే ధర్మవత్సలౌ ॥ 33 ॥
స లక్ష్మణస్యోత్తమపుష్కలం వచో నిశమ్య చైవం వనవాసమాదరాత్ ।
సమాః సమస్తా విదధే పరన్తపః ప్రపద్య ధర్మం సుచిరాయ రాఘవః ॥ 34 ॥
తతస్తు తస్మిన్ విజనే వనే తదా మహాబలౌ రాఘవవంశవర్ధనౌ ।
న తౌ భయం సమ్భ్రమమభ్యుపేయతు ర్యథైవ సింహౌ గిరిసానుగోచరౌ ॥ 35 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిపఞ్చాశస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya sandhyāmanvāsyapaścimām |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam || 1 ||
adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ |
yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi || 2 ||
jāgartavyamatandribhyāmadyaprabhṛti rātriṣu |
yogakṣemau hi sītāyā vartete lakṣmaṇāvayoḥ || 3 ||
rātriṃ kathañcidevemāṃ saumitre vartayāmahe |
apāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ || 4 ||
sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ |
imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5 ||
dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa |
kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati || 6 ||
sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt |
api na cyāvayetprāṇān dṛṣṭvā bharatamāgatam || 7 ||
anāthaśca hi vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ |
kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyī vaśamāgataḥ || 8 ||
idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam |
kāma evārthadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ || 9 ||
ko hyavidvānapi pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet |
chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa || 10 ||
sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ |
muditān kosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat || 11 ||
sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati |
tāte ca vayasā'tīte mayi cāraṇyamāsthite || 12 ||
arthadharmau parityajya ya kāmamanuvartate |
evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā || 13 ||
manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |
kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca || 14 ||
apīdānīṃ tu kaikeyī saubhāgyamadamohitā |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādheta matkṛte || 15 ||
mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset |
ayodhyāmita eva tvaṃ kālye praviśa lakṣmaṇa || 16 ||
ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |
anāthāyā hi nāthastvaṃ kauśalyāyā bhaviṣyasi || 17 ||
kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣyamanyāyyamācaret |
paridadyāhi dharmajñe bharate mama mātaram || 18 ||
nūnaṃ jātyantare kasmin striyaḥ putrairviyojitāḥ |
jananyā mama saumitre tasmādetadupasthitam || 19 ||
mayā hi cirapuṣṭena dukhasaṃvardhitena ca |
viprayujyata kauśalyā phalakāle dhigastu mām || 20 ||
mā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam |
saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam || 21 ||
manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇa śārikā |
yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa || 22 ||
śocantyā alpabhāgyāyā na kiñcidupakurvatā |
putreṇa kimaputrāyā mayā kāryamarindama || 23 ||
alpabhāgyā hi me mātā kauśalyā rahitā mayā |
śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare || 24 ||
eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa |
tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam || 25 ||
adharmabhayabhītaśca paralokasya cānagha |
tena lakṣmaṇa nādyāha mātmānamabhiṣecaye || 26 ||
etadanyaśca karuṇaṃ vilapya vijane vane |
aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat || 27 ||
vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam |
samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 28 ||
dhruvamadya purī rājannayodhyāyudhināṃ vara |
niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī || 29 ||
naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyate |
viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha || 30 ||
na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava |
muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvinoddhṛtau || 31 ||
nahi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ parantapa |
draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ cāpi tvayā vinā || 32 ||
tatastatra sukhāsīnau nātidūre nirīkṣya tām |
nyagrodhe sukṛtāṃ śayyāṃ bhejāte dharmavatsalau || 33 ||
sa lakṣmaṇasyottamapuṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsamādarāt |
samāḥ samastā vidadhe parantapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ || 34 ||
tatastu tasmin vijane vane tadā mahābalau rāghavavaṃśavardhanau |
na tau bhayaṃ sambhramamabhyupeyatu ryathaiva siṃhau girisānugocarau || 35 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||