2.52 Ayodhyakanda - Dvipanchasha Sargah

ॐ

2.52 అయోధ్యాకాణ్డ - ద్విపఞ్చాశ సర్గః

Valmiki Telugu

శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।

అథ ద్విపఞ్చాశస్సర్గః ।

ప్రభాతాయాం తు శర్వర్యాం పృథువక్షా మహాయశాః ।

ఉవాచ రామః సౌమిత్రిం లక్ష్మణం శుభలక్షణమ్ ॥ 1 ॥

భాస్కరోదయకాలోఽయం గతా భగవతీ నిశా ।

అసౌ సుకృష్ణో విహగః కోకిలస్తాత కూజతి ॥ 2 ॥

బర్హిణానాం చ నిర్ఘోషః శ్రూయతే నదతాం వనే ।

తరామ జాహ్నవీం సౌమ్య శీఘ్రగాం సాగరఙ్గమామ్ ॥ 3 ॥

విజ్ఞాయ రామస్య వచః సౌమిత్రిర్మిత్రనన్దనః ।

గుహమామన్త్ర్య సూతం చ సోఽతిష్ఠద్భ్రాతురగ్రతః ॥ 4 ॥

స తు రామస్య వచనం నిశమ్య ప్రతిగృహ్య చ ।

స్థపతిస్తూర్ణమాహూయ సచివానిదమబ్రవీత్ ॥ 5 ॥

అస్య వాహనసంయుక్తాం కర్ణగ్రాహవతీం శుభామ్ ।

సుప్రతారాం దృఢాం తీర్థే శీఘ్రం నావముపాహర ॥ 6 ॥

తం నిశమ్య సమాదేశం గుహామాత్యగణో మహాన్ ।

ఉపోహ్య రుచిరాం నావం గుహాయ ప్రత్యవేదయత్ ॥ 7 ॥

తతః స ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా గుహో రాఘవమబ్రవీత్ ।

ఉపస్థితేయం నౌర్దేవ భూయః కిం కరవాణి తే ॥ 8 ॥

తవామరసుతప్రఖ్య తర్తుం సాగరగాం నదీమ్ ।

నౌరియం పురుషవ్యాఘ్ర తాం త్వమారోహ సువ్రత ॥ 9 ॥

అథోవాచ మహాతేజా రామో గుహమిదం వచః ।

కృతకామోఽస్మి భవతా శీఘ్రమారోప్యతామితి ॥ 10 ॥

తతః కలాపాన్ సన్నహ్య ఖడ్గౌ బధ్వా చ ధన్వినౌ ।

జగ్మతుర్యేన తౌ గఙ్గాం సీతయా సహ రాఘవౌ ॥ 11 ॥

రామమేవ తు ధర్మజ్ఞముపగమ్య వినీతవత్ ।

కిమహం కరవాణీతి సూతః ప్రాఞ్జలిరబ్రవీత్ ॥ 12 ॥

తతోఽబ్రవీద్దాశరథిః సుమన్త్రం స్పృశన్ కరేణోత్తమదక్షిణేన ।

సుమన్త్ర శీఘ్రం పునరేవ యాహి రాజ్ఞః సకాశే భవ చాప్రమత్తః ॥ 13 ॥

నివర్తస్వేత్యువాచైవ హ్యేతావద్ధి కృతం మమ ।

రథం విహాయ పద్భ్యాం తు గమిష్యామి మహావనమ్ ॥ 14 ॥

ఆత్మానం త్వభ్యనుజ్ఞాతమవేక్ష్యార్తః స సారథిః ।

సుమన్త్రః పురుషవ్యాఘ్రమైక్ష్వాకమిదమబ్రవీత్ ॥ 15 ॥

నాతిక్రాన్తమిదం లోకే పురుషేణేహ కేనచిత్ ।

తవ సభ్రాతృభార్యస్య వాసః ప్రాకృతవద్వనే ॥ 16 ॥

న మన్యే బ్రహ్మచర్యేఽస్తి స్వధీతే వా ఫలోదయః ।

మార్దవార్జవయోర్వాపి త్వాం చేద్వ్యసనమాగతమ్ ॥ 17 ॥

సహ రాఘవ వైదేహ్యా భ్రాత్రా చైవ వనే వసన్ ।

త్వం గతిం ప్రాప్స్యసే వీర త్రీన్ లోకాంస్తు జయన్నివ ॥ 18 ॥

వయం ఖలు హతా రామ యే త్వయాప్యుపవఞ్చితాః ।

కైకేయ్యా వశమేష్యామః పాపాయా దుఃఖభాగినః ॥ 19 ॥

ఇతి బ్రువన్నాత్మసమం సుమన్త్రః సారథిస్తదా ।

దృష్ట్వా దూరగతం రామం దుఃఖార్తో రురుదే చిరమ్ ॥ 20 ॥

తతస్తు విగతే బాష్పే సూతం స్పృష్టోదకం శుచిమ్ ।

రామస్తు మధురం వాక్యం పునః పునరువాచ తమ్ ॥ 21 ॥

ఇక్ష్వాకూణాం త్వయా తుల్యం సుహృదం నోపలక్షయే ।

యథా దశరథో రాజా మాం న శోచేత్తథా కురు ॥ 22 ॥

శోకోపహతచేతాశ్చ వృద్ధశ్చ జగతీపతిః ।

కామభావావసన్నశ్చ తస్మాదేతద్బ్రవీమి తే ॥ 23 ॥

యద్యదాజ్ఞాపయేత్కిఞ్చిత్స మహాత్మా మహీపతిః ।

కైకేయ్యాః ప్రియకామార్థం కార్యం తదవికాఙ్క్షయా ॥ 24 ॥

ఏతదర్థం హి రాజ్యాని ప్రశాసతి నరేశ్వరాః ।

యదేషాం సర్వకృత్యేషు మనో న ప్రతిహన్యతే ॥ 25 ॥

యద్యథా స మహారాజో నాలీకమధిగచ్ఛతి ।

న చ తామ్యతి దుఃఖేన సుమన్త్ర కురు తత్తథా ॥ 26 ॥

అదృష్టదుఃఖం రాజానం వృద్ధమార్యం జితేన్ద్రియమ్ ।

బ్రూయాస్త్వమభివాద్యైవ మమ హేతోరిదం వచః ॥ 27 ॥

నైవాహమనుశోచామి లక్ష్మణో న చ మైథిలీ ।

అయోధ్యాయాశ్చ్యుతాశ్చేతి వనే వత్స్యామహేతి చ ॥ 28 ॥

చతుర్దశసు వర్షేషు నివృత్తేషు పునః పునః ।

లక్ష్మణం మాం చ సీతాం చ ద్రక్ష్యసే క్షిప్రమాగతాన్ ॥ 29 ॥

ఏవముక్త్వా తు రాజానం మాతరం చ సుమన్త్ర మే ।

అన్యాశ్చ దేవీస్సహితాః కైకేయీం చ పునః పునః ॥ 30 ॥

ఆరోగ్యం బ్రూహి కౌశల్యామథ పాదాభివన్దనమ్ ।

సీతాయా మమ చాఽఽర్యస్య వచనాల్లక్ష్మణస్య చ ॥ 31 ॥

బ్రూయాశ్చ హి మహారాజం భరతం క్షిప్రమానయ ।

ఆగతశ్చాపి భరతః స్థాప్యో నృపమతే పదే ॥ 32 ॥

భరతం చ పరిష్వజ్య యౌవరాజ్యేఽభిషిచ్య చ ।

అస్మత్సన్తాపజం దుఃఖం న త్వామభిభవిష్యతి ॥ 33 ॥

భరతశ్చాపి వక్తవ్యో యథా రాజని వర్తసే ।

తథా మాతృషు వర్తేథాః సర్వాస్వేవావిశేషతః ॥ 34 ॥

తాతస్య ప్రియకామేన యౌవరాజ్యమపేక్షతా ।

లోకయోరుభయోః శక్యం త్వయా యత్సుఖమేధితుమ్ ॥ 35 ॥

నివర్త్యమానో రామేణ సుమన్త్రః శోకకర్శితః ।

తత్సర్వం వచనం శ్రుత్వా స్నేహాత్కాకుత్స్థమబ్రవీత్ ॥ 36 ॥

యదహం నోపచారేణ బ్రూయాం స్నేహాదవిక్లబః ।

భక్తిమానితి తత్తావద్వాక్యం త్వం క్షన్తుమర్హసి ॥ 37 ॥

కథం హి త్వద్విహీనోఽహం ప్రతియాస్యామి తాం పురీమ్ ।

తవ తావద్వియోగేన పుత్రశోకాకులామివ ॥ 38 ॥

సరామమపి తావన్మే రథం దృష్ట్వా తదా జనః ।

వినా రామం రథం దృష్ట్వా విదీర్యేతాపి సా పురీ ॥ 39 ॥

దైన్యం హి నగరీ గచ్ఛేద్దృష్ట్వా శూన్యమిమం రథమ్ ।

సూతావశేషం స్వం సైన్యం హతవీరమివాఽహవే ॥ 40 ॥

దూరేఽపి నివసన్తం త్వాం మానసేనాగ్రతః స్థితమ్ ।

చిన్తయన్తోఽద్య నూనం త్వాం నిరాహారాః కృతాః ప్రజాః ॥ 41 ॥

దృష్టం తద్ధి త్వయా రామ యాదృశం త్వత్ప్రవాసనే ।

ప్రజానాం సఙ్కులం వృత్తం త్వచ్ఛోకక్లాన్తచేతసామ్ ॥ 42 ॥

ఆర్తనాదో హి యః పౌరైర్ముక్తస్త్వద్విప్రవాసనే ।

సరథం మాం నిశామ్యైవ కుర్యుః శతగుణం తతః ॥ 43 ॥

అహం కిం చాపి వక్ష్యామి దేవీం తవ సుతో మయా ।

నీతోఽసౌ మాతులకులం సన్తాపం మా కృథా ఇతి ॥ 44 ॥

అసత్యమపి నైవాహం బ్రూయాం వచనమీదృశమ్ ।

కథమప్రియమేవాహం బ్రూయాం సత్యమిదం వచః ॥ 45 ॥

మమ తావన్నియోగస్థాస్త్వద్బన్ధుజనవాహినః ।

కథం రథం త్వయా హీనం ప్రవక్ష్యన్తి హయోత్తమాః ॥ 46 ॥

తన్న శక్ష్యామ్యహం గన్తుమయోధ్యాం త్వదృతేఽనఘ ।

వనవాసానుయానాయ మామనుజ్ఞాతుమర్హసి ॥ 47 ॥

యది మే యాచమానస్య త్యాగమేవ కరిష్యసి ।

సరథోఽగ్నిం ప్రవేక్ష్యామి త్యక్తమాత్ర ఇహ త్వయా ॥ 48 ॥

భవిష్యన్తి వనే యాని తపోవిఘ్నకరాణి తే ।

రథేన ప్రతిబాధిష్యే తాని సత్త్వాని రాఘవ ॥ 49 ॥

త్వత్కృతే న మయాఽవాప్తం రథచర్యాకృతం సుఖమ్ ।

ఆశంసే త్వత్కృతే నాహం వనవాసకృతం సుఖమ్ ॥ 50 ॥

ప్రసీదేచ్ఛామి తేఽరణ్యే భవితుం ప్రత్యనన్తరః ।

ప్రీత్యాఽభిహితమిచ్ఛామి భవ మే ప్రత్యనన్తరః ॥ 51 ॥

ఇమే చాపి హయా వీర యది తే వనవాసినః ।

పరిచర్యాం కరిష్యన్తి ప్రాప్స్యన్తి పరమాం గతిమ్ ॥ 52 ॥

తవ శుశ్రూషణం మూర్ధ్నా కరిష్యామి వనే వసన్ ।

అయోధ్యాం దేవలోకం వా సర్వథా ప్రజహామ్యహమ్ ॥ 53 ॥

న హి శక్యా ప్రవేష్టుం సా మయాఽయోధ్యా త్వయా వినా ।

రాజధానీ మహేన్ద్రస్య యథా దుష్కృతకర్మణా ॥ 54 ॥

వనవాసే క్షయం ప్రాప్తే మమైష హి మనోరథః ।

యదనేన రథేనైవ త్వాం వహేయం పురీం పునః ॥ 55 ॥

చతుర్దశ హి వర్షాణి సహితస్య త్వయా వనే ।

క్షణభూతాని యాస్యన్తి శతసఙ్ఖ్యాన్యతోఽన్యథా ॥ 56 ॥

భృత్యవత్సల తిష్ఠన్తం భర్తృపుత్రగతే పథి ।

భక్తం భృత్యం స్థితం స్థిత్యాం త్వం న మాం హాతుమర్హసి ॥ 57 ॥

ఏవం బహువిధం దీనం యాచమానం పునః పునః ।

రామో భృత్యానుకమ్పీ తు సుమన్త్రమిదమబ్రవీత్ ॥ 58 ॥

జానామి పరమాం భక్తిం మయి తే భర్తృవత్సల ।

శృణు చాపి యదర్థం త్వాం ప్రేషయామి పురీమితః ॥ 59 ॥

నగరీం త్వాం గతం దృష్ట్వా జననీ మే యవీయసీ ।

కైకేయీ ప్రత్యయం గచ్ఛేదితి రామో వనం గతః ॥ 60 ॥

పరితుష్టా హి సా దేవీ వనవాసం గతే మయి ।

రాజానం నాతిశఙ్కేత 'మిథ్యావాదీ'తి ధార్మికమ్ ॥ 61 ॥

ఏష మే ప్రథమః కల్పో యదమ్బా మే యవీయసీ ।

భరతారక్షితం స్ఫీతం పుత్రరాజ్యమవాప్నుయాత్ ॥ 62 ॥

మమ ప్రియార్థం రాజ్ఞశ్చ సరథస్త్వం పురీం వ్రజ ।

సన్దిష్టశ్చాసి యానర్థాంస్తాం స్తాన్ బ్రూయాస్తథా తథా ॥ 63 ॥

ఇత్యుక్త్వా వచనం సూతం సాన్త్వయిత్వా పునః పునః ।

గుహం వచనమక్లీబో రామో హేతుమదబ్రవీత్ ॥ 64 ॥

నేదానీం గుహ యోగ్యోఽయం వాసో మే సజనే వనే ।

ఆవశ్యం హ్యాశ్రమే వాసః కర్తవ్యస్తద్గతో విధిః ॥ 65 ॥

సోఽహం గృహీత్వా నియమం తపస్వి జనభూషణమ్ ।

హితకామః పితుర్భూయః సీతాయా లక్ష్మణస్య చ ॥ 66 ॥

జటాః కృత్వా గమిష్యామి న్యగ్రోధక్షీరమానయ ।

తత్ క్షీరం రాజపుత్రాయ గుహః క్షిప్రముపాహరత్ ॥ 67 ॥

లక్ష్మణస్యాత్మనశ్చైవ రామస్తేనాకరోజ్జటాః ।

దీర్ఘబాహుర్నరవ్యాఘ్రో జటిలత్వమధారయత్ ॥ 68 ॥

తౌ తదా చీరవసనౌ జటామణ్డలధారిణౌ ।

ఆశోభేతామృషిసమౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ ॥ 69 ॥

తతో వైఖానసం మార్గమాస్థితః సహ లక్ష్మణః ।

వ్రతమాదిష్టవాన్ రామః సఖాయం గుహమబ్రవీత్ ॥ 70 ॥

అప్రమత్తో బలే కోశే దుర్గే జనపదే తథా ।

భవేథా గుహ రాజ్యం హి దురారక్షతమం మతమ్ ॥ 71 ॥

తతస్తం సమనుజ్ఞాయ గుహమిక్ష్వాకునన్దనః ।

జగామ తూర్ణమవ్యగ్రః సభార్యః సహ లక్ష్మణః ॥ 72 ॥

స తు దృష్ట్వా నదీతీరే నావమిక్ష్వాకునన్దనః ।

తితీర్షుః శీఘ్రగాం గఙ్గామిదం లక్ష్మణమబ్రవీత్ ॥ 73 ॥

ఆరోహ త్వం నరవ్యాఘ్ర స్థితాం నావమిమాం శనైః ।

సీతాం చారోపయాన్వక్షం పరిగృహ్య మనస్వినీమ్ ॥ 74 ॥

స భ్రాతుః శాసనం శ్రుత్వా సర్వమప్రతికూలయన్ ।

ఆరోప్య మైథిలీం పూర్వమారురోహాఽఽత్మవాం స్తతః ॥ 75 ॥

అథారురోహ తేజస్వీ స్వయం లక్ష్మణపూర్వజః ।

తతో నిషాదాధిపతిర్గుహో జ్ఞాతీనచోదయత్ ॥ 76 ॥

రాఘవోఽపి మహాతేజా నావమారుహ్య తాం తతః ।

బ్రహ్మవత్ క్షత్రవచ్చైవ జజాప హితమాత్మనః ॥ 77 ॥

ఆచమ్య చ యథాశాస్త్రం నదీం తాం సహ సీతయా ।

ప్రాణమత్ప్రీతిసంహృష్టో లక్ష్మణశ్చామితప్రభః ॥ 78 ॥

అనుజ్ఞాయ సుమన్త్రం చ సబలం చైవ తం గుహమ్ ।

ఆస్థాయ నావం రామస్తు చోదయామాస నావికాన్ ॥ 79 ॥

తతస్తైశ్చోదితా సా నౌః కర్ణధారసమాహితా ।

శుభస్ఫ్యవేగాభిహతా శీఘ్రం సలిలమత్యగాత్ ॥ 80 ॥

. ।

మధ్యం తు సమనుప్రాప్య భాగీరథ్యాస్త్వనిన్దితా ।

వైదేహీ ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా తాం నదీమిదమబ్రవీత్ ॥ 81 ॥

పుత్రో దశరథస్యాయం మహారాజస్య ధీమతః ।

నిదేశం పారయిత్వేమం గఙ్గే త్వదభిరక్షితః ॥ 82 ॥

చతుర్దశ హి వర్షాణి సమగ్రాణ్యుష్య కాననే ।

భ్రాత్రా సహ మయా చైవ పునః ప్రత్యాగమిష్యతి ॥ 83 ॥

తతస్త్వాం దేవి సుభగే క్షేమేణ పునరాగతా ।

యక్ష్యే ప్రముదితా గఙ్గే సర్వకామసమృద్ధినీ ॥ 84 ॥

త్వం హి త్రిపథగా దేవి బ్రహ్మలోకం సమీక్షసే ।

భార్యా చోదధిరాజస్య లోకేఽస్మిన్ సమ్ప్రదృశ్యసే ॥ 85 ॥

సా త్వాం దేవి నమస్యామి ప్రశంసామి చ శోభనే ।

ప్రాప్తరాజ్యే నరవ్యాఘ్రే శివేన పునరాగతే ॥ 86 ॥

గవాం శతసహస్రాణి వస్త్రాణ్యన్నం చ పేశలమ్ ।

బ్రాహ్మణేభ్యః ప్రదాస్యామి తవ ప్రియచికీర్షయా ॥ 87 ॥

సురాఘటసహస్రేణ మాంసభూతౌదనేన చ ।

యక్ష్యే త్వాం ప్రయతా దేవి పురీం పునరుపాగతా ॥ 88 ॥

యాని త్వత్తీరవాసీని దైవతాని చ సన్తి హి ।

తాని సర్వాణి యక్ష్యామి తీర్థాన్యాయతనాని చ ॥ 89 ॥

పునరేవ మహాబాహుర్మయా భ్రాత్రా చ సఙ్గతః ।

అయోధ్యాం వనవాసాత్తు ప్రవిశత్వనఘోఽనఘే ॥ 90 ॥

తథా సమ్భాషమాణా సా సీతా గఙ్గామనిన్దితా ।

దక్షిణా దక్షిణం తీరం క్షిప్రమేవాభ్యుపాగమత్ ॥ 91 ॥

తీరం తు సమనుప్రాప్య నావం హిత్వా నరర్షభః ।

ప్రాతిష్ఠత సహ భ్రాత్రా వైదేహ్యా చ పరన్తపః ॥ 92 ॥

అథాబ్రవీన్మహాబాహుః సుమిత్రానన్దవర్ధనమ్ ।

భవ సంరక్షణార్థాయ సజనే విజనేఽపి వా ॥ 93 ॥

అవశ్యం రక్షణం కార్యమదృష్టే విజనే వనే ।

అగ్రతో గచ్ఛ సౌమిత్రే సీతా త్వామనుగచ్ఛతు ॥ 94 ॥

పృష్ఠతోఽహం గమిష్యామి త్వాం చ సీతాం చ పాలయన్ ।

అన్యోన్యస్యేహ నో రక్షా కర్తవ్యా పురుషర్షభ ॥ 95 ॥

న హి తావదతిక్రాన్తా సుకరా కాచన క్రియా ।

అద్య దుఃఖం తు వైదేహీ వనవాసస్య వేత్స్యతి ॥ 96 ॥

ప్రణష్టజనసమ్బాధం క్షేత్రారామవివర్జితమ్ ।

విషమం చ ప్రపాతం చ వనమద్య ప్రవేక్ష్యతి ॥ 97 ॥

శ్రుత్వా రామస్య వచనం ప్రతస్థే లక్ష్మణోఽగ్రతః ।

అనన్తరం చ సీతాయా రాఘవో రఘునన్దనః ॥ 98 ॥

గతం తు గఙ్గాపరపారమాశు రామం సుమన్త్రః ప్రతతం నిరీక్ష్య ।

అధ్వప్రకర్షాద్వినివృత్తదృష్టి ర్ముమోచ బాష్పం వ్యథిత స్తపస్వీ ॥ 99 ॥

స లోకపాలప్రతిమప్రభావవాం స్తీర్త్వా మహాత్మా వరదో మహానదీమ్ ।

తతః సమృద్ధాన్ శుభసస్యమాలినః క్రమేణ వత్సాన్ ముదితానుపాగమత్ ॥ 100 ॥

తౌ తత్ర హత్వా చతురో మహామృగాన్ వరాహమృశ్యం పృషతం మహారురుమ్ ।

ఆదాయ మేధ్యం త్వరితం బుభుక్షితౌ వాసాయ కాలే యయతుర్వనస్పతిమ్ ॥ 101 ॥

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్విపఞ్చాశస్సర్గః ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvipañcāśassargaḥ |

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |

uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||

bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |

asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||

barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |

tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||

vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |

guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||

sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |

sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||

asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |

supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||

taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |

upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||

tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |

upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||

tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |

nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||

athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |

kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||

tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |

jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||

rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |

kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||

tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |

sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||

nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |

rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||

ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |

sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||

nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |

tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||

na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |

mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||

saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |

tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||

vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |

kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||

iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |

dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||

tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |

rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||

ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |

yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||

śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |

kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||

yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||

etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |

yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||

yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |

na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |

brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||

naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |

ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||

caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |

lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||

evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |

anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||

ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |

sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||

brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |

āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||

bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |

asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||

bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |

tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||

tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |

lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||

nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |

tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||

yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |

bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||

kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |

tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||

sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |

vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||

dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |

sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||

dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |

cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||

dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |

prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||

ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |

sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||

ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |

nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||

asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |

kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||

mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |

kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||

tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |

vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||

yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |

saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||

bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |

rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||

tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |

āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||

prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |

prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||

ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |

paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||

tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |

ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||

na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |

rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||

vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |

yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||

caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |

kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||

bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |

bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||

evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |

rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |

śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||

nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |

kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||

parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |

rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||

eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |

bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||

mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |

sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||

ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |

guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||

nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |

āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||

so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |

hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |

tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||

lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |

dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||

tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |

āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||

tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |

vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||

apramatto bale kośe durge janapade tathā |

bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||

tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |

jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||

sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |

titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||

āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |

sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |

āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||

athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |

tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||

rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |

brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||

ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |

prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||

anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |

āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||

tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |

śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||

. |

madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |

vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |

nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||

caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |

bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||

tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |

yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||

tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |

bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||

sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |

prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||

gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |

brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||

surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |

yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||

yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |

tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||

punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |

ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||

tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |

dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||

tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |

prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||

athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |

bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||

avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |

agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||

pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |

anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||

na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |

adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||

praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |

viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||

śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |

anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||

gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |

adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||

sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |

tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||

tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |

ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||