📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.40 అయోధ్యాకాణ్డ - చత్వారింశ సర్గః
2.40 Ayodhyakanda - Chatvarimsha Sargah
Valmiki Telugu
శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ చత్వారింశస్సర్గః ।
అథ రామశ్చ సీతా చ లక్ష్మణశ్చ కృతాఞ్జలిః ।
ఉపసఙ్గృహ్య రాజానం చక్రుర్దీనాః ప్రదక్షిణమ్ ॥ 1 ॥
తం చాపి సమనుజ్ఞాప్య ధర్మజ్ఞస్సీతయా సహ ।
రాఘవ శ్శోకసమ్మూఢో జననీమభ్యవాదయత్ ॥ 2 ॥
అన్వక్షం లక్ష్మణో భ్రాతుః కౌసల్యాం అభ్యవాదయత్ ।
అథ మాతుః సుమిత్రాయా జగ్రాహ చరణౌ పునః ॥ 3 ॥
తం వన్దమానం రుదతీ మాతా సౌమిత్రిమబ్రవీత్ ।
హితకామా మహాబాహుం మూధ్నర్యుపాఘ్రాయ లక్ష్మణమ్ ॥ 4 ॥
సృష్టస్త్వం వనవాసాయ స్వనురక్తస్సుహృజ్జనే ।
రామే ప్రమాదం మా కార్షీః పుత్ర భ్రాతరి గచ్ఛతి ॥ 5 ॥
వ్యసనీ వా సమృద్ధో వా గతిరేష తవానఘ ।
ఏష లోకే సతాం ధర్మో యజ్జ్యేష్ఠవశగో భవేత్ ॥ 6 ॥
ఇదం హి వృత్తముచితం కులస్యాస్య సనాతనమ్ ।
దానం దీక్షా చ యజ్ఞేషు తనుత్యాగో మృధేషు చ ॥ 7 ॥
లక్ష్మణం త్వేవముక్త్వా సా సంసిద్ధం ప్రియరాఘవమ్ ।
సుమిత్రా గచ్ఛ గచ్ఛేతి పునః పునరువాచ తమ్ ॥ 8 ॥
రామం దశరథం విద్ధి మాం విద్ధి జనకాత్మజామ్ ।
అయోధ్యామటవీం విధ్ది గచ్ఛ తాత యథాసుఖమ్ ॥ 9 ॥
తతః సుమన్త్రః కాకుత్స్థం ప్రాఞ్జలిర్వాక్యమబ్రవీత్ ।
వినీతో వినయజ్ఞశ్చ మాతలిర్వాసవం యథా ॥ 10 ॥
రరథమారోహ భద్రం తే రాజపుత్ర మహాయశః ।
క్షిప్రం త్వాం ప్రాపయిష్యామి యత్ర మాం రామ వక్ష్యసి ॥ 11 ॥
చతుర్దశ హి వర్షాణి వస్తవ్యాని వనే త్వయా ।
తాన్యుపక్రమితవ్యాని యాని దేవ్యాసి చోదితః ॥ 12 ॥
తం రథం సూర్యసఙ్కాశం సీతా హృష్టేన చేతసా ।
ఆరురోహ వరారోహా కృత్వాలఙ్కారమాత్మనః ॥ 13 ॥
అథో జ్వలనసఙ్కాశం చామీకరవిభూషితమ్ ।
తమారురుహతుస్తూర్ణం భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ ॥ 14 ॥
వనవాసం హి సఙ్ఖ్యాయ వాసాంస్యాభరణాని చ ।
భర్తారమనుగచ్ఛన్త్యై సీతాయై శ్వశురో దదౌ ॥ 15 ॥
తథైవాయుధజాలాని భ్రాతృభ్యాం కవచాని చ ।
రథోపస్థే ప్రతిన్యస్య సచర్మ కఠినం చ తత్ ॥ 16 ॥
సీతాతృతీయానారూఢాన్ దృష్ట్వా దృష్టమచోదయత్ ।
సుమన్త్రస్సమ్మతానశ్వాన్ వాయువేగసమాన్జవే ॥ 17 ॥
ప్రతియాతే మహారణ్యం చిరరాత్రాయ రాఘవే ।
బభూవ నగరే మూర్ఛా బలమూర్ఛా జనస్య చ ॥ 18 ॥
తత్సమాకులసమ్భ్రాన్తం మత్తసఙ్కుపితద్విపమ్ ।
హయశిఞ్జితనిర్ఘోషం పురమాసీన్మహాస్వనమ్ ॥ 19 ॥
తత స్సబాలవృద్ధా సా పురీ పరమపీడితా ।
రామమేవాభిదుద్రావ ఘర్మార్తా సలిలం యథా ॥ 20 ॥
పార్శ్వతః పృష్ఠతశ్చాపి లమ్బమానాస్తదున్ముఖాః ।
బాష్పపూర్ణముఖాస్సర్వే తమూచుర్భృశనిస్వనాః ॥ 21 ॥
సంయచ్ఛ వాజినాం రశ్మీన్ సూత యాహి శనైశ్శనైః ।
ముఖం ద్రక్ష్యామ రామస్య దుర్దర్శం నో భవిష్యతి ॥ 22 ॥
ఆయసం హృదయం నూనం రామమాతురసంశయమ్ ।
యద్దేవగర్భప్రతిమే వనం యాతి న భిద్యతే ॥ 23 ॥
కృతకృత్యా హి వైదేహీ ఛాయేవానుగతా పతిమ్ ।
న జహాతి రతా ధర్మే మేరుమర్కప్రభా యథా ॥ 24 ॥
అహో లక్ష్మణ సిద్ధార్థ స్సతతం ప్రియవాదినమ్ ।
భ్రాతరం దేవసఙ్కాశం యస్త్వం పరిచరిష్యసి ॥ 25 ॥
మహత్యేషా హి తే సిధ్దిరేష చాభ్యుదయో మహాన్ ।
ఏష స్వర్గస్య మార్గశ్చ యదేనమనుగచ్ఛసి ॥ 26 ॥
ఏవం వదన్తస్తే సోఢుం న శేకుర్బాష్పమాగతమ్ ।
నరాస్తమనుగచ్ఛన్తః ప్రియమిక్ష్వాకునన్దనమ్ ॥ 27 ॥
అథ రాజా వృత స్త్రీభిర్దీనాభిర్దీనచేతనః ।
నిర్జగామ ప్రియం పుత్రం ద్రక్ష్యామీతి బ్రువన్ గృహాత్ ॥ 28 ॥
శుశ్రువే చాగ్రతః స్త్రీణాం రుదన్తీనాం మహాస్వనః ।
యథా నాదః కరేణూనాం బద్ధే మహతి కుఞ్జరే ॥ 29 ॥
పితా హి రాజా కాకుత్స్థః శ్రీమాన్ సన్నస్తదాఽభవత్ ।
పరిపూర్ణః శశీ కాలే గ్రహేణోపప్లుతో యథా ॥ 30 ॥
స చ శ్రీమానచిన్త్యాత్మా రామో దశరథాత్మజః ।
సూతం సఞ్చోదయామాస త్వరితం వాహ్యతామితి ॥ 31 ॥
రామో యాహీతి సూతం తం తిష్ఠేతి స జనస్తదా ।
ఉభయం నాశకత్సూతః కర్తుమధ్వని చోదితః ॥ 32 ॥
నిర్గచ్ఛతి మహాబాహౌ రామే పౌరజనాశ్రుభిః ।
పతితైరభ్యవహితం ప్రశశామ మహీరజః ॥ 33 ॥
రుదితాశ్రుపరిద్యూనం హాహాకృతమచేతనమ్ ।
ప్రయాణే రాఘవస్యాసీత్పురం పరమపీడితమ్ ॥ 34 ॥
సుస్రావ నయనైః స్త్రీణామస్రమాయాససమ్భవమ్ ।
మీనసఙ్క్షోభచలితై స్సలిలం పఙ్కజైరివ ॥ 35 ॥
దృష్ట్వా తు నృపతి శ్శ్రీమానేకచిత్తగతం పురమ్ ।
నిపపాతైవ దుఃఖేన హతమూల ఇవ ద్రుమః ॥ 36 ॥
తతో హలహలాశబ్దో జజ్ఞే రామస్య పృష్ఠతః ।
నరాణాం ప్రేక్ష్య రాజానం సీదన్తం భృశదుఃఖితమ్ ॥ 37 ॥
హా రామేతి జనాః కేచిద్రామమాతేతి చాపరే ।
అన్తఃపురం సమృద్ధం చ క్రోశన్తః పర్యదేవయన్ ॥ 38 ॥
అన్వీక్షమాణో రామస్తు విషణ్ణం భ్రాన్తచేతసమ్ ।
రాజానం మాతరం చైవ దదర్శానుగతౌ పథి ॥ 39 ॥
స బద్ధ ఇవ పాశేన కిశోరో మాతరం యథా ।
ధర్మపాశేన సఙ్క్షిప్తః ప్రకాశం నాభ్యుదైక్షత ॥ 40 ॥
పదాతినౌ చ యానార్హావదుఃఖార్హౌ సుఖోచితౌ ।
దృష్ట్వా సఞ్చోదయామాస శీఘ్రం యాహీతి సారథిమ్ ॥ 41 ॥
న హి తత్పురుషవ్యాఘ్రో దుఃఖదం దర్శనం పితుః ।
మాతుశ్చ సహితుం శక్తస్తోత్రార్దిత ఇవ ద్విపః ॥ 42 ॥
ప్రత్యగారమివాయాన్తీ వత్సలా వత్సకారణాత్ ।
బద్ధవత్సా యథా ధేనూ రామమాతాభ్యధావత ॥ 43 ॥
తథా రుదన్తీం కౌసల్యాం రథం తమనుధావతీమ్ ।
క్రోశన్తీం రామ రామేతి హా సీతే లక్ష్మణేతి చ ॥ 44 ॥
రామలక్ష్మణసీతార్థం స్రవన్తీం వారి నేత్రజమ్ ।
అసకృత్ప్రైక్షత తదా నృత్యన్తీమివ మాతరమ్ ॥ 45 ॥
తిష్ఠేతి రాజా చుక్రోశ యాహి యాహీతి రాఘవః ।
సుమన్త్రస్య బభూవాత్మా చక్రయోరివ చాన్తరా ॥ 46 ॥
నాశ్రౌషమితి రాజానముపాలబ్ధోఽపి వక్ష్యసి ।
చిరం దుఃఖస్య పాపిష్ఠమితి రామస్తమబ్రవీత్ ॥ 47 ॥
రామస్య స వచః కుర్వన్ననుజ్ఞాప్య చ తం జనమ్ ।
వ్రజతోఽపి హయాన్ శీఘ్రం చోదయామాస సారథిః ॥ 48 ॥
న్యవర్తత జనో రాజ్ఞో రామం కృత్వా ప్రదక్షిణమ్ ।
మనసాప్యశ్రువేగైశ్చ న న్యవర్తత మానుషమ్ ॥ 49 ॥
యమిచ్ఛేత్పునరాయాన్తం నైనం దూరమనువ్రజేత్ ।
ఇత్యమాత్యా మహారాజమూచుర్దశరథం వచః ॥ 50 ॥
తేషాం వచః సర్వగుణోపపన్నం ప్రస్విన్నగాత్రః ప్రవిషణ్ణరూపః ।
నిశమ్య రాజా కృపణః సభార్యో వ్యవస్థితస్తం సుతమీక్షమాణః ॥ 51 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే చత్వారింశస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṅgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha |
rāghava śśokasammūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāṃ abhyavādayat |
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||
sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||
vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||
idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||
lakṣmaṇaṃ tvevamuktvā sā saṃsiddhaṃ priyarāghavam |
sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam || 8 ||
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ vidhdi gaccha tāta yathāsukham || 9 ||
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 10 ||
rarathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 11 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 12 ||
taṃ rathaṃ sūryasaṅkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ || 13 ||
atho jvalanasaṅkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 14 ||
vanavāsaṃ hi saṅkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |
bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau || 15 ||
tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca tat || 16 ||
sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacodayat |
sumantrassammatānaśvān vāyuvegasamānjave || 17 ||
pratiyāte mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca || 18 ||
tatsamākulasambhrāntaṃ mattasaṅkupitadvipam |
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 19 ||
tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtā salilaṃ yathā || 20 ||
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāssarve tamūcurbhṛśanisvanāḥ || 21 ||
saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiśśanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 22 ||
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 23 ||
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 24 ||
aho lakṣmaṇa siddhārtha ssatataṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṅkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 25 ||
mahatyeṣā hi te sidhdireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi || 26 ||
evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |
narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam || 27 ||
atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 28 ||
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 29 ||
pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā'bhavat |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 30 ||
sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
sūtaṃ sañcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti || 31 ||
rāmo yāhīti sūtaṃ taṃ tiṣṭheti sa janastadā |
ubhayaṃ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ || 32 ||
nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |
patitairabhyavahitaṃ praśaśāma mahīrajaḥ || 33 ||
ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |
prayāṇe rāghavasyāsītpuraṃ paramapīḍitam || 34 ||
susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |
mīnasaṅkṣobhacalitai ssalilaṃ paṅkajairiva || 35 ||
dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānekacittagataṃ puram |
nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ || 36 ||
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 37 ||
hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaḥ paryadevayan || 38 ||
anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi || 39 ||
sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |
dharmapāśena saṅkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 40 ||
padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā sañcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 41 ||
na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 42 ||
pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |
baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata || 43 ||
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca || 44 ||
rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 45 ||
tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 46 ||
nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 47 ||
rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 48 ||
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 49 ||
yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 50 ||
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||