📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.32 అయోధ్యాకాణ్డ - ద్వాత్రింశ సర్గః
2.32 Ayodhyakanda - Dvatrimsha Sargah
Valmiki Telugu
శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డమ్ ।
అథ ద్వాత్రింశస్సర్గః ।
తతశ్శాసన మాజ్ఞాయ భ్రాతు శ్శుభతరం ప్రియమ్ ।
గత్వా స ప్రవివేశాశు సుయజ్ఞస్య నివేశనమ్ ॥ 1 ॥
తం విప్రమగ్న్యగారస్థం వన్దిత్వా లక్ష్మణోఽబ్రవీత్ ।
సఖేఽభ్యాగచ్ఛ పశ్య త్వం వేశ్మ దుష్కరకారిణః ॥ 2 ॥
తతస్సన్ధ్యాముపాస్యాశు గత్వా సౌమిత్రిణా సహ ।
జుష్టం తత్ప్రావిశల్లక్ష్మ్యా రమ్యం రామనివేశనమ్ ॥ 3 ॥
తమాగతం వేదవిదం ప్రాఞ్జలిస్సీతయా సహ ।
సుయజ్ఞమభిచక్రామ రాఘవోఽగ్నిమివార్చితమ్ ॥ 4 ॥
జాతరూపమయైర్ముఖ్యైరఙ్గదైః కుణ్డలైః శుభైః ।
సహేమసూత్రైర్మణిభిః కేయూరైర్వలయైరపి ॥ 5 ॥
అన్యైశ్చ రత్నైర్బహుభిః కాకుత్స్థః ప్రత్యపూజయత్ ।
సుయజ్ఞం స తదోవాచ రామస్సీతా ప్రచోదితః ॥ 6 ॥
హారం చ హేమసూత్రం చ భార్యాయై సౌమ్య హారయ ।
రశనాం చాధునా సీతా దాతుమిచ్ఛతి తే సఖే ॥ 7 ॥
అఙ్గదాని విచిత్రాణి కేయూరాణి శుభాని చ ।
ప్రయచ్ఛతి సఖే తుభ్యం భార్యాయై గచ్ఛతీ వనమ్ ॥ 8 ॥
పర్యఙ్కమగ్య్రాస్తరణం నానారత్నవిభూషితమ్ ।
తమపీచ్ఛతి వైదేహీ ప్రతిష్ఠాపయితుం త్వయి ॥ 9 ॥
నాగ శ్శత్రుఞ్జయో నామ మాతులోఽయం దదౌ మమ ।
తం తే గజసహస్రేణ దదామి ద్విజసత్తమ ॥ 10 ॥
ఇత్యుక్తస్స హి రామేణ సుయజ్ఞః ప్రతిగృహృయతత్ ।
రామలక్ష్మణసీతానాం ప్రయుయోజాశిష శ్శుభాః ॥ 11 ॥
అథ భ్రాతరమవ్యగ్రం ప్రియం రామః ప్రియంవదః ।
సౌమిత్రిం తమువాచేదం బ్రహ్మేవ త్రిదశేశ్వరమ్ ॥ 12 ॥
అగస్త్యం కౌశికం చైవ తావుభౌ బ్రాహ్మణోత్తమౌ ।
అర్చయాహూయ సౌమిత్రే రత్నైస్సస్యమివామ్బుభిః ॥ 13 ॥
తర్పయస్వ మహాబాహో గోసహస్రైశ్చ మానద ।
సువర్ణై రజతైశ్చైవ మణిభిశ్చ మహాధనైః ॥ 14 ॥
కౌసల్యాం చ య ఆశీర్భిర్భక్తః పర్యుపతిష్ఠతి ।
ఆచార్యస్తైత్తిరీయాణామభిరూపశ్చ వేదవిత్ ॥ 15 ॥
తస్య యానం చ దాసీశ్చ సౌమిత్రే సమ్ప్రదాపయ ।
కౌశేయాని చ వస్త్రాణి యావత్తుష్యతి స ద్విజః ॥ 16 ॥
సూతశ్చిత్రరథశ్చార్య సచివస్సుచిరోషితః ।
తోషయైనం మహార్హైశ్చ రత్నైర్వస్త్రైర్ధనైస్తథా ॥ 17 ॥
పశుకాభిశ్చ సర్వాభిర్గవాం దశశతేన చ ।
యే చేమే కఠకాలాపా బహవో దణ్డమాణవాః ॥ 18 ॥
నిత్యస్వాధ్యాయశీలత్వాన్నాన్యత్కుర్వన్తి కిఞ్చన ।
అలసా స్వాదుకామాశ్చ మహతాం చాపి సమ్మతాః ॥ 19 ॥
తేషామశీతియానాని రత్నపూర్ణాని దాపయ ।
శాలివాహసహస్రం చ ద్వే శతే భద్రకాం స్తథా ॥ 20 ॥
వ్యఞ్జనార్థం చ సౌమిత్రే గోసహస్రముపాకురు ।
మేఖలీనాం మహాసఙ్ఘః కౌసల్యాం సముపస్థితః ॥ 21 ॥
తేషాం సహస్రం సౌమిత్రే ప్రత్యేకం సమ్ప్రదాపయ ।
అమ్బా యథా చ సా నన్దేత్కౌసల్యా మమ దక్షిణామ్ ॥ 22 ॥
తథా ద్విజాతీస్తా న్సర్వాన్ లక్ష్మణార్చయ సర్వశః ।
తత స్సపురుషవ్యాఘ్రస్తద్ధనం లక్ష్మణః స్వయమ్ ॥ 23 ॥
యథోక్తం బ్రాహ్మణేన్ద్రాణామ్మదదాద్ధనదో యథా ।
అథాఽబ్రవీద్బాష్పకలాంస్తిష్ఠతశ్చోపజీవినః ॥ 24 ॥
సమ్ప్రదాయబహుద్రవ్యమేకైకస్యోపజీవనమ్ ।
లక్ష్మణస్య చ యద్వేశ్మ గృహం చ యదిదం మమ ॥ 25 ॥
అశూన్యం కార్యమేకైకం యావదాగమనం మమ ।
ఇత్యుక్త్వా దుఃఖితం సర్వం జనం తముపజీవినమ్ ॥ 26 ॥
ఉవాచేదం ధనాధ్యక్షం ధనమానీయతామితి ।
తతోఽస్య ధనమాజహ్రుస్సర్వమేవోపజీవినః ॥ 27 ॥
స రాశిస్సుమహాంస్తత్ర దర్శనీయో హ్యదృశ్యత ।
తతస్సపురుషవ్యాఘ్ర స్తద్ధనం సహలక్ష్మణః ॥ 28 ॥
ద్విజేభ్యో బాలవృద్ధేభ్యః కృపణేభ్యోఽహ్యదాపయత్ ।
తత్రాసీత్పిఙ్గలో గార్గ్యస్త్రిజటో నామ వై ద్విజః ॥ 29 ॥
క్షతవృత్తిర్వనే నిత్యం ఫాలకుద్దాలలాఙ్గలీ ।
తం వృద్ధం తరుణీ భార్యా బాలానాదాయ దారకాన్ ॥ 30 ॥
అబ్రవీద్బాహ్మణం వాక్యం దారిద్ర్యేణాభిపీడితా ।
అపాస్య ఫాలం కుద్దాలం కురుష్వ వచనం మమ ॥ 31 ॥
రామం దర్శయ ధర్మజ్ఞం యది కిఞ్చిదవాప్స్యసి ।
స భార్యావచనం శ్రుత్వా శాటీమాచ్ఛాద్య దుశ్ఛదామ్ ॥ 32 ॥
స ప్రాతిష్ఠత పన్థానం యత్ర రామనివేశనమ్ ।
భృగ్వఙ్గిరసమం దీప్త్యా త్రిజటం జనసంసది ॥ 33 ॥
ఆపఞ్చమాయాః కక్ష్యాయాః నైనం కశ్చిదవారయత్ ।
స రాజపుత్రమాసాద్య త్రిజటో వాక్యమబ్రవీత్ ॥ 34 ॥
నిర్ధనో బహుపుత్రోఽస్మి రాజపుత్ర మహాయశః ।
ఉఞ్ఛవృత్తిర్వనే నిత్యం ప్రత్యవేక్షస్వ మామితి ॥ 35 ॥
తమువాచ తతో రామః పరిహాస సమన్వితమ్ ।
గవాం సహస్రమప్యేకం న ను విశ్రాణితం మయా ॥ 36 ॥
పరిక్షిపసి దణ్డేన యావత్తావదవాప్స్యసి ।
స శాటీం త్వరితః కట్యాం సమ్భ్రాన్తః పరివేష్ట్య తామ్ ॥ 37 ॥
ఆవిద్ధ్య దణ్డం చిక్షేప సర్వప్రాణేన వేగితః ।
స తీర్త్వా సరయూపారం దణ్డస్తస్య కరాచ్చ్యుతః ॥ 38 ॥
గోవ్రజే బహుసాహస్రే పపాతోక్షణసన్నిధౌ ।
తం పరిష్వజ్య ధర్మాత్మా ఆతస్మాత్సరయూతటాత్ ॥ 39 ॥
ఆనయామాస తా గోపై స్త్రిజటాయాశ్రమం ప్రతి ।
ఉవాచ స తతో రామస్తం గార్గ్యమభిసాన్త్వయన్ ।
మన్యుర్న ఖలు కర్తవ్యః పరిహాసో హ్యయం మమ ॥ 40 ॥
ఇదం హి తేజస్తవ యద్దురత్యయం తదేవ జిజ్ఞాసితుమిచ్ఛతా మయా ।
ఇమం భవానర్థమభి ప్రచోదితో వృణీష్వ కిం చేదపరం వ్యవస్యతి ॥ 41 ॥
బ్రవీమి సత్యేన నతేఽస్తి యన్త్రణా ధనం హి యద్యన్మమ విప్రకారణాత్ ।
భవత్సు సమ్యక్ప్రతిపాదనేన త న్మయార్జితం ప్రీతియశస్కరం భవేత్ ॥ 42 ॥
తత స్సభార్య స్త్రిజటో మహాముని ర్గవామనీకం ప్రతిగృహ్య మోదితః ।
యశోబలప్రీతిసుఖోపబృంహణీ స్తదాశిషః ప్రత్యవదన్మహాత్మనః ॥ 43 ॥
స చాపి రామః ప్రతిపూర్ణమానసో మహద్ధనం ధర్మబలైరుపార్జితమ్ ।
నియోజయామాస సుహృజ్జనేఽచిరా ద్యథార్హసమ్మానవచః ప్రచోదితః ॥ 44 ॥
ద్విజ స్సుహృద్భృత్యజనోఽథవా తదా దరిద్రభిక్షాచరణశ్చ యోఽభవత్ ।
న తత్ర కశ్చిన్న బభూవ తర్పితో యథార్హసమ్మానన దాన సమ్భ్రమైః ॥ 45 ॥
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వాత్రింశస్సర్గః ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvātriṃśassargaḥ |
tataśśāsana mājñāya bhrātu śśubhataraṃ priyam |
gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam || 1 ||
taṃ vipramagnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo'bravīt |
sakhe'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ || 2 ||
tatassandhyāmupāsyāśu gatvā saumitriṇā saha |
juṣṭaṃ tatprāviśallakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam || 3 ||
tamāgataṃ vedavidaṃ prāñjalissītayā saha |
suyajñamabhicakrāma rāghavo'gnimivārcitam || 4 ||
jātarūpamayairmukhyairaṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ |
sahemasūtrairmaṇibhiḥ keyūrairvalayairapi || 5 ||
anyaiśca ratnairbahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat |
suyajñaṃ sa tadovāca rāmassītā pracoditaḥ || 6 ||
hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya |
raśanāṃ cādhunā sītā dātumicchati te sakhe || 7 ||
aṅgadāni vicitrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca |
prayacchati sakhe tubhyaṃ bhāryāyai gacchatī vanam || 8 ||
paryaṅkamagyrāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam |
tamapīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi || 9 ||
nāga śśatruñjayo nāma mātulo'yaṃ dadau mama |
taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijasattama || 10 ||
ityuktassa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhṛyatat |
rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣa śśubhāḥ || 11 ||
atha bhrātaramavyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ |
saumitriṃ tamuvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram || 12 ||
agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāvubhau brāhmaṇottamau |
arcayāhūya saumitre ratnaissasyamivāmbubhiḥ || 13 ||
tarpayasva mahābāho gosahasraiśca mānada |
suvarṇai rajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ || 14 ||
kausalyāṃ ca ya āśīrbhirbhaktaḥ paryupatiṣṭhati |
ācāryastaittirīyāṇāmabhirūpaśca vedavit || 15 ||
tasya yānaṃ ca dāsīśca saumitre sampradāpaya |
kauśeyāni ca vastrāṇi yāvattuṣyati sa dvijaḥ || 16 ||
sūtaścitrarathaścārya sacivassuciroṣitaḥ |
toṣayainaṃ mahārhaiśca ratnairvastrairdhanaistathā || 17 ||
paśukābhiśca sarvābhirgavāṃ daśaśatena ca |
ye ceme kaṭhakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ || 18 ||
nityasvādhyāyaśīlatvānnānyatkurvanti kiñcana |
alasā svādukāmāśca mahatāṃ cāpi sammatāḥ || 19 ||
teṣāmaśītiyānāni ratnapūrṇāni dāpaya |
śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃ stathā || 20 ||
vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasramupākuru |
mekhalīnāṃ mahāsaṅghaḥ kausalyāṃ samupasthitaḥ || 21 ||
teṣāṃ sahasraṃ saumitre pratyekaṃ sampradāpaya |
ambā yathā ca sā nandetkausalyā mama dakṣiṇām || 22 ||
tathā dvijātīstā nsarvān lakṣmaṇārcaya sarvaśaḥ |
tata ssapuruṣavyāghrastaddhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam || 23 ||
yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇāmmadadāddhanado yathā |
athā'bravīdbāṣpakalāṃstiṣṭhataścopajīvinaḥ || 24 ||
sampradāyabahudravyamekaikasyopajīvanam |
lakṣmaṇasya ca yadveśma gṛhaṃ ca yadidaṃ mama || 25 ||
aśūnyaṃ kāryamekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama |
ityuktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tamupajīvinam || 26 ||
uvācedaṃ dhanādhyakṣaṃ dhanamānīyatāmiti |
tato'sya dhanamājahrussarvamevopajīvinaḥ || 27 ||
sa rāśissumahāṃstatra darśanīyo hyadṛśyata |
tatassapuruṣavyāghra staddhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ || 28 ||
dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo'hyadāpayat |
tatrāsītpiṅgalo gārgyastrijaṭo nāma vai dvijaḥ || 29 ||
kṣatavṛttirvane nityaṃ phālakuddālalāṅgalī |
taṃ vṛddhaṃ taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān || 30 ||
abravīdbāhmaṇaṃ vākyaṃ dāridryeṇābhipīḍitā |
apāsya phālaṃ kuddālaṃ kuruṣva vacanaṃ mama || 31 ||
rāmaṃ darśaya dharmajñaṃ yadi kiñcidavāpsyasi |
sa bhāryāvacanaṃ śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām || 32 ||
sa prātiṣṭhata panthānaṃ yatra rāmaniveśanam |
bhṛgvaṅgirasamaṃ dīptyā trijaṭaṃ janasaṃsadi || 33 ||
āpañcamāyāḥ kakṣyāyāḥ nainaṃ kaścidavārayat |
sa rājaputramāsādya trijaṭo vākyamabravīt || 34 ||
nirdhano bahuputro'smi rājaputra mahāyaśaḥ |
uñchavṛttirvane nityaṃ pratyavekṣasva māmiti || 35 ||
tamuvāca tato rāmaḥ parihāsa samanvitam |
gavāṃ sahasramapyekaṃ na nu viśrāṇitaṃ mayā || 36 ||
parikṣipasi daṇḍena yāvattāvadavāpsyasi |
sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ sambhrāntaḥ pariveṣṭya tām || 37 ||
āviddhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ |
sa tīrtvā sarayūpāraṃ daṇḍastasya karāccyutaḥ || 38 ||
govraje bahusāhasre papātokṣaṇasannidhau |
taṃ pariṣvajya dharmātmā ātasmātsarayūtaṭāt || 39 ||
ānayāmāsa tā gopai strijaṭāyāśramaṃ prati |
uvāca sa tato rāmastaṃ gārgyamabhisāntvayan |
manyurna khalu kartavyaḥ parihāso hyayaṃ mama || 40 ||
idaṃ hi tejastava yadduratyayaṃ tadeva jijñāsitumicchatā mayā |
imaṃ bhavānarthamabhi pracodito vṛṇīṣva kiṃ cedaparaṃ vyavasyati || 41 ||
bravīmi satyena nate'sti yantraṇā dhanaṃ hi yadyanmama viprakāraṇāt |
bhavatsu samyakpratipādanena ta nmayārjitaṃ prītiyaśaskaraṃ bhavet || 42 ||
tata ssabhārya strijaṭo mahāmuni rgavāmanīkaṃ pratigṛhya moditaḥ |
yaśobalaprītisukhopabṛṃhaṇī stadāśiṣaḥ pratyavadanmahātmanaḥ || 43 ||
sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇamānaso mahaddhanaṃ dharmabalairupārjitam |
niyojayāmāsa suhṛjjane'cirā dyathārhasammānavacaḥ pracoditaḥ || 44 ||
dvija ssuhṛdbhṛtyajano'thavā tadā daridrabhikṣācaraṇaśca yo'bhavat |
na tatra kaścinna babhūva tarpito yathārhasammānana dāna sambhramaiḥ || 45 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvātriṃśassargaḥ ||