📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ఉద్ధవగీతా - ఏకాదశోఽధ్యాయః
Uddhavagita - Ekadasho'dhyayah
Gita Vyasa Telugu
అథ ఏకాదశోఽధ్యాయః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
బద్ధః ముక్తః ఇతి వ్యాఖ్యా గుణతః మే న వస్తుతః ।
గుణస్య మాయామూలత్వాత్ న మే మోక్షః న బన్ధనమ్ ॥ 1॥
శోకమోహౌ సుఖం దుఃఖం దేహాపత్తిః చ మాయయా ।
స్వప్నః యథా ఆత్మనః ఖ్యాతిః సంసృతిః న తు వాస్తవీ ॥ 2॥
విద్యా అవిద్యే మమ తనూ విద్ధి ఉద్ధవ శరీరిణామ్ ।
మోక్షబన్ధకరీ ఆద్యే మాయయా మే వినిర్మితే ॥ 3॥
ఏకస్య ఏవ మమ అంశస్య జీవస్య ఏవ మహామతే ।
బన్ధః అస్య అవిద్యయా అనాదిః విద్యయా చ తథా ఇతరః ॥ 4॥
అథ బద్ధస్య ముక్తస్య వైలక్షణ్యం వదామి తే ।
విరుద్ధధర్మిణోః తాత స్థితయోః ఏకధర్మిణి ॥ 5॥
సుపర్ణౌ ఏతౌ సదృశౌ సఖాయౌ
యదృచ్ఛయా ఏతౌ కృతనీడౌ చ వృక్షే ।
ఏకః తయోః ఖాదతి పిప్పలాన్నమ్
అన్యః నిరన్నః అపి బలేన భూయాన్ ॥ 6॥
ఆత్మానం అన్యం చ సః వేద విద్వాన్
అపిప్పలాదః న తు పిప్పలాదః ।
యః అవిద్యయా యుక్ స తు నిత్యబద్ధః
విద్యామయః యః స తు నిత్యముక్తః ॥ 7॥
దేహస్థః అపి న దేహస్థః విద్వాన్ స్వప్నాత్ యథా ఉత్థితః ।
అదేహస్థః అపి దేహస్థః కుమతిః స్వప్నదృక్ యథా ॥ 8॥
ఇన్ద్రియైః ఇన్ద్రియార్థేషు గుణైః అపి గుణేషు చ ।
గృహ్యమాణేషు అహఙ్కుర్యాత్ న విద్వాన్ యః తు అవిక్రియః ॥ 9॥
దైవాధీనే శరీరే అస్మిన్ గుణభావ్యేన కర్మణా ।
వర్తమానః అబుధః తత్ర కర్తా అస్మి ఇతి నిబధ్యతే ॥ 10॥
ఏవం విరక్తః శయనః ఆసనాటనమజ్జనే ।
దర్శనస్పర్శనఘ్రాణభోజనశ్రవణాదిషు ॥ 11॥
న తథా బధ్యతే విద్వాన్ తత్ర తత్ర ఆదయన్ గుణాన్ ।
ప్రకృతిస్థః అపి అసంసక్తః యథా ఖం సవితా అనిలః ॥ 12॥
వైశారద్యేక్షయా అసఙ్గశితయా ఛిన్నసంశయః ।
ప్రతిబుద్ధః ఇవ స్వప్నాత్ నానాత్వాత్ వినివర్తతే ॥ 13॥
యస్య స్యుః వీతసఙ్కల్పాః ప్రాణేన్ద్రియమనోధియామ్ ।
వృత్తయః సః వినిర్ముక్తః దేహస్థః అపి హి తత్ గుణైః ॥ 14॥
యస్య ఆత్మా హింస్యతే హింస్ర్యైః యేన కిఞ్చిత్ యదృచ్ఛయా ।
అర్చ్యతే వా క్వచిత్ తత్ర న వ్యతిక్రియతే బుధః ॥ 15॥
న స్తువీత న నిన్దేత కుర్వతః సాధు అసాధు వా ।
వదతః గుణదోషాభ్యాం వర్జితః సమదృక్ మునిః ॥ 16॥
న కుర్యాత్ న వదేత్ కిఞ్చిత్ న ధ్యాయేత్ సాధు అసాధు వా ।
ఆత్మారామః అనయా వృత్త్యా విచరేత్ జడవత్ మునిః ॥ 17॥
శబ్దబ్రహ్మణి నిష్ణాతః న నిష్ణాయాత్ పరే యది ।
శ్రమః తస్య శ్రమఫలః హి అధేనుం ఇవ రక్షతః ॥ 18॥
గాం దుగ్ధదోహాం అసతీం చ భార్యామ్
దేహం పరాధీనం అసత్ప్రజాం చ ।
విత్తం తు అతీర్థీకృతం అఙ్గ వాచమ్
హీనాం మయా రక్షతి దుఃఖదుఃఖీ ॥ 19॥
యస్యాం న మే పావనం అఙ్గ కర్మ
స్థితిఉద్భవప్రాణ నిరోధనం అస్య ।
లీలావతారీప్సితజన్మ వా స్యాత్
బన్ధ్యాం గిరం తాం బిభృయాత్ న ధీరః ॥ 20॥
ఏవం జిజ్ఞాసయా అపోహ్య నానాత్వభ్రమం ఆత్మని ।
ఉపారమేత విరజం మనః మయి అర్ప్య సర్వగే ॥ 21॥
యది అనీశః ధారయితుం మనః బ్రహ్మణి నిశ్చలమ్ ।
మయి సర్వాణి కర్మాణి నిరపేక్షః సమాచర ॥ 22॥
శ్రద్ధాలుః మే కథాః శ‍ఋణ్వన్ సుభద్రా లోకపావనీః ।
గాయన్ అనుస్మరన్ కర్మ జన్మ చ అభినయన్ ముహుః ॥ 23॥
మదర్థే ధర్మకామార్థాన్ ఆచరన్ మదపాశ్రయః ।
లభతే నిశ్చలాం భక్తిం మయి ఉద్ధవ సనాతనే ॥ 24॥
సత్సఙ్గలబ్ధయా భక్త్యా మయి మాం సః ఉపాసితా ।
సః వై మే దర్శితం సద్భిః అఞ్జసా విన్దతే పదమ్ ॥ 25॥
ఉద్ధవ ఉవాచ ।
సాధుః తవ ఉత్తమశ్లోక మతః కీదృగ్విధః ప్రభో ।
భక్తిః త్వయి ఉపయుజ్యేత కీదృశీ సద్భిః ఆదృతా ॥ 26॥
ఏతత్ మే పురుషాధ్యక్ష లోకాధ్యక్ష జగత్ ప్రభో ।
ప్రణతాయ అనురక్తాయ ప్రపన్నాయ చ కథ్యతామ్ ॥ 27॥
త్వం బ్రహ్మ పరమం వ్యోమ పురుషః ప్రకృతేః పరః ।
అవతీర్ణః అసి భగవన్ స్వేచ్ఛాఉపాత్తపృథక్ వపుః ॥ 28॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
కృపాలుః అకృతద్రోహః తితిక్షుః సర్వదేహినామ్ ।
సత్యసారః అనవద్యాత్మా సమః సర్వోపకారకః ॥ 29॥
కామైః అహతధీః దాన్తః మృదుః శుచిః అకిఞ్చనః ।
అనీహః మితభుక్ శాన్తః స్థిరః మత్ శరణః మునిః ॥ 30॥
అప్రమత్తః గభీరాత్మా ధృతిమాఞ్జితషడ్గుణః ।
అమానీ మానదః కల్పః మైత్రః కారుణికః కవిః ॥ 31॥
ఆజ్ఞాయ ఏవం గుణాన్ దోషాన్మయాదిష్టాన్ అపి స్వకాన్ ।
ధర్మాన్ సన్త్యజ్య యః సర్వాన్ మాం భజేత సః సత్తమః ॥ 32॥
జ్ఞాత్వా అజ్ఞాత్వా అథ యే వై మాం యావాన్ యః చ అస్మి
యాదృశః ।
భజన్తి అనన్యభావేన తే మే భక్తతమాః మతాః ॥ 33॥
మల్లిఙ్గమద్భక్తజనదర్శనస్పర్శనార్చనమ్ ।
పరిచర్యా స్తుతిః ప్రహ్వగుణకర్మ అనుకీర్తనమ్ ॥ 34॥
మత్కథాశ్రవణే శ్రద్ధా మత్ అనుధ్యానం ఉద్ధవ ।
సర్వలాభ ఉపహరణం దాస్యేన ఆత్మనివేదనమ్ ॥ 35॥
మజ్జన్మకర్మకథనం మమ పర్వానుమోదనమ్ ।
గీతతాణ్డవవాదిత్రగోష్ఠీభిః మద్గృహ ఉత్సవః ॥ 36॥
యాత్రా బలివిధానం చ సర్వవార్షికపర్వసు ।
వైదికీ తాన్త్రికీ దీక్షా మదీయవ్రతధారణమ్ ॥ 37॥
మమ అర్చాస్థాపనే శ్రద్ధా స్వతః సంహత్య చ ఉద్యమః ।
ఉద్యాన ఉపవనాక్రీడపురమన్దిరకర్మణి ॥ 38॥
సమ్మార్జన ఉపలేపాభ్యాం సేకమణ్డలవర్తనైః ।
గృహశుశ్రూషణం మహ్యం దాసవద్యదమాయయా ॥ 39॥
అమానిత్వం అదమ్భిత్వం కృతస్య అపరికీర్తనమ్ ।
అపి దీపావలోకం మే న ఉపయుఞ్జ్యాత్ నివేదితమ్ ॥ 40॥
యత్ యత్ ఇష్టతమం లోకే యత్ చ అతిప్రియం ఆత్మనః ।
తత్ తత్ నివేదయేత్ మహ్యం తత్ ఆనన్త్యాయ కల్పతే ॥ 41॥
సూర్యః అగ్నిః బ్రాహ్మణః గావః వైష్ణవః ఖం మరుత్ జలమ్ ।
భూః ఆత్మా సర్వభూతాని భద్ర పూజాపదాని మే ॥ 42॥
సూర్యే తు విద్యయా త్రయ్యా హవిషాగ్నౌ యజేత మామ్ ।
ఆతిథ్యేన తు విప్రాగ్ర్యః గోష్వఙ్గ యవసాదినా ॥ 43॥
వైష్ణవే బన్ధుసత్కృత్యా హృది ఖే ధ్యాననిష్ఠయా ।
వాయౌ ముఖ్యధియా తోయే ద్రవ్యైః తోయపురస్కృతైః ॥ 44॥
స్థణ్డిలే మన్త్రహృదయైః భోగైః ఆత్మానం ఆత్మని ।
క్షేత్రజ్ఞం సర్వభూతేషు సమత్వేన యజేత మామ్ ॥ 45॥
ధిష్ణ్యేషు ఏషు ఇతి మద్రూపం శఙ్ఖచక్రగదామ్బుజైః ।
యుక్తం చతుర్భుజం శాన్తం ధ్యాయన్ అర్చేత్ సమాహితః ॥ 46॥
ఇష్టాపూర్తేన మాం ఏవం యః యజేత సమాహితః ।
లభతే మయి సద్భక్తిం మత్స్మృతిః సాధుసేవయా ॥ 47॥
ప్రాయేణ భక్తియోగేన సత్సఙ్గేన వినా ఉద్ధవ ।
న ఉపాయః విద్యతే సధ్ర్యఙ్ ప్రాయణం హి సతాం అహమ్ ॥ 48॥
అథ ఏతత్ పరమం గుహ్యం శ్రుణ్వతః యదునన్దన ।
సుగోప్యం అపి వక్ష్యామి త్వం మే భృత్యః సుహృత్ సఖా ॥ 49॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
ఏకాదశపూజావిధానయోగో నామ ఏకాదశోఽధ్యాయః ॥ 11॥
అథ ద్వాదశోఽధ్యాయః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
న రోధయతి మాం యోగః న స్సాఙ్ఖ్యం ధర్మః ఏవ చ ।
న స్వాధ్యాయః తపః త్యాగః న ఇష్టాపూర్తం న దక్షిణా ॥ 1॥
వ్రతాని యజ్ఞః ఛన్దాంసి తీర్థాని నియమాః యమాః ।
యథా అవరున్ధే సత్సఙ్గః సర్వసఙ్గ అపహః హి మామ్ ॥ 2॥
సత్సఙ్గేన హి దైతేయా యాతుధానః మృగాః ఖగాః ।
గన్ధర్వ అప్సరసః నాగాః సిద్ధాః చారణగుహ్యకాః ॥ 3॥
విద్యాధరాః మనుష్యేషు వైశ్యాః శూద్రాః స్త్రియః అన్త్యజాః ।
రజః తమః ప్రకృతయః తస్మిన్ తస్మిన్ యుగే అనఘ ॥ 4॥
బహవః మత్పదం ప్రాప్తాః త్వాష్ట్రకాయాధవాదయః ।
వృషపర్వా బలిః వాణః మయః చ అథ విభీషణః ॥ 5॥
సుగ్రీవః హనుమాన్ ఋక్షః గజః గృధ్రః వణిక్పథః ।
వ్యాధః కుబ్జా వ్రజే గోప్యః యజ్ఞపత్న్యః తథా అపరే ॥ 6॥
తే న అధితశ్రుతిగణాః న ఉపాసితమహత్తమాః ।
అవ్రతాతప్తతపసః మత్సఙ్గాత్ మాం ఉపాగతాః ॥ 7॥
కేవలేన హి భావేన గోప్యః గావః నగాః మృగాః ।
యే అన్యే మూఢధియః నాగాః సిద్ధాః మాం ఈయుః అఞ్జసా ॥ 8॥
యం న యోగేన సాఙ్ఖ్యేన దానవ్రతతపః అధ్వరైః ।
వ్యాఖ్యాః స్వాధ్యాయసన్న్యాసైః ప్రాప్నుయాత్ యత్నవాన్ అపి ॥ 9॥
రామేణ సార్ధం మథురాం ప్రణీతే
శ్వాఫల్కినా మయి అనురక్తచిత్తాః ।
విగాఢభావేన న మే వియోగ
తీవ్రాధయః అన్యం దదృశుః సుఖాయ ॥ 10॥
తాః తాః క్షపాః ప్రేష్ఠతమేన నీతాః
మయా ఏవ వృన్దావనగోచరేణ ।
క్షణార్ధవత్ తాః పునరఙ్గ తాసాం
హీనా మాయా కల్పసమా బభూవుః ॥ 11॥
తాః న అవిదన్ మయి అనుషఙ్గబద్ధ
ధియః స్వమాత్మానం అదః తథా ఇదమ్ ।
యథా సమాధౌ మునయః అబ్ధితోయే
నద్యః ప్రవిష్టాః ఇవ నామరూపే ॥ 12॥
మత్కామా రమణం జారం అస్వరూపవిదః అబలాః ।
బ్రహ్మ మాం పరమం ప్రాపుః సఙ్గాత్ శతసహస్రశః ॥ 13॥
తస్మాత్ త్వం ఉద్ధవ ఉత్సృజ్య చోదనాం ప్రతిచోదనామ్ ।
ప్రవృత్తం చ నివృత్తం చ శ్రోతవ్యం శ్రుతం ఏవ చ ॥ 14॥
మాం ఏకం ఏవ శరణం ఆత్మానం సర్వదేహినామ్ ।
యాహి సర్వాత్మభావేన మయా స్యాః హి అకుతోభయః ॥ 15॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
సంశయః శ్రుణ్వతః వాచం తవ యోగేశ్వర ఈశ్వర ।
న నివర్తతః ఆత్మస్థః యేన భ్రామ్యతి మే మనః ॥ 16॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
సః ఏష జీవః వివరప్రసూతిః
ప్రాణేన ఘోషేణ గుహాం ప్రవిష్టః ।
మనోమయం సూక్ష్మం ఉపేత్య రూపం
మాత్రా స్వరః వర్ణః ఇతి స్థవిష్ఠః ॥ 17॥
యథా అనలః ఖే అనిలబన్ధుః ఊష్మా
బలేన దారుణ్యధిమథ్యమానః ।
అణుః ప్రజాతః హవిషా సమిధ్యతే
తథా ఏవ మే వ్యక్తిః ఇయం హి వాణీ ॥ 18॥
ఏవం గదిః కర్మగతిః విసర్గః
ఘ్రాణః రసః దృక్ స్పర్శః శ్రుతిః చ ।
సఙ్కల్పవిజ్ఞానం అథ అభిమానః
సూత్రం రజః సత్త్వతమోవికారః ॥ 19॥
అయం హి జీవః త్రివృత్ అబ్జయోనిః
అవ్యక్తః ఏకః వయసా సః ఆద్యః ।
విశ్లిష్టశక్తిః బహుధా ఏవ భాతి
బీజాని యోనిం ప్రతిపద్య యద్వత్ ॥ 20॥
యస్మిన్ ఇదం ప్రోతం అశేషం ఓతం
పటః యథా తన్తువితానసంస్థః ।
యః ఏష సంసారతరుః పురాణః
కర్మాత్మకః పుష్పఫలే ప్రసూతే ॥ 21॥
ద్వే అస్య బీజే శతమూలః త్రినాలః
పఞ్చస్కన్ధః పఞ్చరసప్రసూతిః ।
దశ ఏకశాఖః ద్విసుపర్ణనీడః
త్రివల్కలః ద్విఫలః అర్కం ప్రవిష్టః ॥ 22॥
అదన్తి చ ఏకం ఫలం అస్య గృధ్రా
గ్రామేచరాః ఏకం అరణ్యవాసాః ।
హంసాః యః ఏకం బహురూపం ఇజ్యైః
మాయామయం వేద సః వేద వేదమ్ ॥ 23॥
ఏవం గురు ఉపాసనయా ఏకభక్త్యా
విద్యాకుఠారేణ శితేన ధీరః ।
వివృశ్చ్య జీవాశయం అప్రమత్తః
సమ్పద్య చ ఆత్మానం అథ త్యజ అస్త్రమ్ ॥ 24॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
ద్వాదశోఽధ్యాయః ॥ 12॥
అథ త్రయోదశోఽధ్యాయః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
సత్త్వం రజః తమః ఇతి గుణాః బుద్ధేః న చ ఆత్మనః ।
సత్త్వేన అన్యతమౌ హన్యాత్ సత్త్వం సత్త్వేన చ ఏవ హి ॥ 1॥
సత్త్వాత్ ధర్మః భవేత్ వృద్ధాత్ పుంసః మద్భక్తిలక్షణః ।
సాత్విక ఉపాసయా సత్త్వం తతః ధర్మః ప్రవర్తతే ॥ 2॥
ధర్మః రజః తమః హన్యాత్ సత్త్వవృద్ధిః అనుత్తమః ।
ఆశు నశ్యతి తత్ మూలః హి అధర్మః ఉభయే హతే ॥ 3॥
ఆగమః అపః ప్రజా దేశః కాలః కర్మ చ జన్మ చ ।
ధ్యానం మన్త్రః అథ సంస్కారః దశ ఏతే గుణహేతవః ॥ 4॥
తత్ తత్ సాత్వికం ఏవ ఏషాం యత్ యత్ వృద్ధాః ప్రచక్షతే ।
నిన్దన్తి తామసం తత్ తత్ రాజసం తత్ ఉపేక్షితమ్ ॥ 5॥
సాత్త్వికాని ఏవ సేవేత పుమాన్ సత్త్వవివృద్ధయే ।
తతః ధర్మః తతః జ్ఞానం యావత్ స్మృతిః అపోహనమ్ ॥ 6॥
వేణుసఙ్ఘర్షజః వహ్నిః దగ్ధ్వా శామ్యతి తత్ వనమ్ ।
ఏవం గుణవ్యత్యయజః దేహః శామ్యతి తత్ క్రియః ॥ 7॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
విదన్తి మర్త్యాః ప్రాయేణ విషయాన్ పదం ఆపదామ్ ।
తథా అపి భుఞ్జతే కృష్ణ తత్ కథం శ్వ ఖర అజావత్ ॥ 8॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
అహం ఇతి అన్యథాబుద్ధిః ప్రమత్తస్య యథా హృది ।
ఉత్సర్పతి రజః ఘోరం తతః వైకారికం మనః ॥ 9॥
రజోయుక్తస్య మనసః సఙ్కల్పః సవికల్పకః ।
తతః కామః గుణధ్యానాత్ దుఃసహః స్యాత్ హి దుర్మతేః ॥ 10॥
కరోతి కామవశగః కర్మాణి అవిజితేన్ద్రియః ।
దుఃఖోదర్కాణి సమ్పశ్యన్ రజోవేగవిమోహితః ॥ 11।
రజః తమోభ్యాం యత్ అపి విద్వాన్ విక్షిప్తధీః పునః ।
అతన్ద్రితః మనః యుఞ్జన్ దోషదృష్టిః న సజ్జతే ॥ 12॥
అప్రమత్తః అనుయుఞ్జీతః మనః మయి అర్పయన్ శనైః ।
అనిర్విణ్ణః యథాకాలం జితశ్వాసః జితాసనః ॥ 13॥
ఏతావాన్ యోగః ఆదిష్టః మత్ శిష్యైః సనక ఆదిభిః ।
సర్వతః మనః ఆకృష్య మయ్యద్ధా ఆవేశ్యతే యథా ॥ 14॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
యదా త్వం సనక ఆదిభ్యః యేన రూపేణ కేశవ ।
యోగం ఆదిష్టవాన్ ఏతత్ రూపం ఇచ్ఛామి వేదితుమ్ ॥ 15॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
పుత్రాః హిరణ్యగర్భస్య మానసాః సనక ఆదయః ।
పప్రచ్ఛుః పితరం సూక్ష్మాం యోగస్య ఐకాన్తికీం గతిమ్ ॥
16॥
సనక ఆదయః ఊచుః ।
గుణేషు ఆవిశతే చేతః గుణాః చేతసి చ ప్రభో ।
కథం అన్యోన్యసన్త్యాగః ముముక్షోః అతితితీర్షోః ॥ 17॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
ఏవం పృష్టః మహాదేవః స్వయమ్భూః భూతభావనః ।
ధ్యాయమానః ప్రశ్నబీజం న అభ్యపద్యత కర్మధీః ॥ 18॥
సః మాం అచిన్తయత్ దేవః ప్రశ్నపారతితీర్షయా ।
తస్య అహం హంసరూపేణ సకాశం అగమం తదా ॥ 19॥
దృష్ట్వా మాం త ఉపవ్రజ్య కృత్వా పాద అభివన్దనమ్ ।
బ్రహ్మాణం అగ్రతః కృత్వా పప్రచ్ఛుః కః భవాన్ ఇతి ॥ 20॥
ఇతి అహం మునిభిః పృష్టః తత్త్వజిజ్ఞాసుభిః తదా ।
యత్ అవోచం అహం తేభ్యః తత్ ఉద్ధవ నిబోధ మే ॥ 21॥
వస్తునః యది అనానాత్వం ఆత్మనః ప్రశ్నః ఈదృశః ।
కథం ఘటేత వః విప్రాః వక్తుః వా మే కః ఆశ్రయః ॥ 22॥
పఞ్చాత్మకేషు భూతేషు సమానేషు చ వస్తుతః ।
కః భవాన్ ఇతి వః ప్రశ్నః వాచారమ్భః హి అనర్థకః ॥ 23॥
మనసా వచసా దృష్ట్యా గృహ్యతే అన్యైః అపి ఇన్ద్రియైః ।
అహం ఏవ న మత్తః అన్యత్ ఇతి బుధ్యధ్వం అఞ్జసా ॥ 24॥
గుణేషు ఆవిశతే చేతః గుణాః చేతసి చ ప్రజాః ।
జీవస్య దేహః ఉభయం గుణాః చేతః మత్ ఆత్మనః ॥ 25॥
గుణేషు చ ఆవిశత్ చిత్తం అభీక్ష్ణం గుణసేవయా ।
గుణాః చ చిత్తప్రభవాః మత్ రూపః ఉభయం త్యజేత్ ॥ 26॥
జాగ్రత్ స్వప్నః సుషుప్తం చ గుణతః బుద్ధివృత్తయః ।
తాసాం విలక్షణః జీవః సాక్షిత్వేన వినిశ్చితః ॥ 27॥
యః హి సంసృతిబన్ధః అయం ఆత్మనః గుణవృత్తిదః ।
మయి తుర్యే స్థితః జహ్యాత్ త్యాగః తత్ గుణచేతసామ్ ॥ 28॥
అహఙ్కారకృతం బన్ధం ఆత్మనః అర్థవిపర్యయమ్ ।
విద్వాన్ నిర్విద్య సంసారచిన్తాం తుర్యే స్థితః త్యజేత్ ॥ 29॥
యావత్ నానార్థధీః పుంసః న నివర్తేత యుక్తిభిః ।
జాగర్తి అపి స్వపన్ అజ్ఞః స్వప్నే జాగరణం యథా ॥ 30॥
అసత్త్వాత్ ఆత్మనః అన్యేషాం భావానాం తత్ కృతా భిదా ।
గతయః హేతవః చ అస్య మృషా స్వప్నదృశః యథా ॥ 31॥
యో జాగరే బహిః అనుక్షణధర్మిణః అర్థాన్
భుఙ్క్తే సమస్తకరణైః హృది తత్ సదృక్షాన్ ।
స్వప్నే సుషుప్తః ఉపసంహరతే సః ఏకః
స్మృతి అన్వయాత్ త్రిగుణవృత్తిదృక్ ఇన్ద్రియ ఈశః ॥ 32॥
ఏవం విమృశ్య గుణతః మనసః త్ర్యవస్థా
మత్ మాయయా మయి కృతా ఇతి నిశ్చితార్థాః ।
సఞ్ఛిద్య హార్దం అనుమానస్త్ ఉక్తితీక్ష్ణ
జ్ఞానాసినా భజతః మా అఖిలసంశయాధిమ్ ॥ 33॥
ఈక్షేత విభ్రమం ఇదం మనసః విలాసమ్
దృష్టం వినష్టం అతిలోలం అలాతచక్రమ్ ।
విజ్ఞానం ఏకం ఉరుధా ఇవ విభాతి మాయా
స్వప్నః త్రిధా గుణవిసర్గకృతః వికల్పః ॥ 34॥
దృష్టిం తతః ప్రతినివర్త్య నివృత్తతృష్ణః
తూష్ణీం భవేత్ నిజసుఖ అనుభవః నిరీహః ।
సన్దృశ్యతే క్వ చ యది ఇదం అవస్తుబుద్ధ్యా
త్యక్తం భ్రమాయ న భవేత్ స్మృతిః ఆనిపాతాత్ ॥ 35॥
దేహం చ నశ్వరం అవస్థితం ఉత్థితం వా
సిద్ధః న పశ్యతి యతః అధ్యగమత్స్వరూపమ్ ।
దైవాత్ అపేతం ఉత దైవశాత్ ఉపేతమ్
వాసః యథా పరికృతం మదిరామదాన్ధః ॥ 36॥
దేహః అపి దైవవశగః ఖలు కర్మ యావత్
స్వారమ్భకం ప్రతిసమీక్షతః ఏవ సాసుః ।
తం అప్రపఞ్చం అధిరూఢసమాధియోగః
స్వాప్నం పునః న భజతే ప్రతిబుద్ధవస్తుః ॥ 37॥
మయా ఏతత్ ఉక్తం వః విప్రాః గుహ్యం యత్ సాఙ్ఖ్యయోగయోః ।
జానీతం ఆగతం యజ్ఞం యుష్మత్ ధర్మవివక్షయా ॥ 38॥
అహం యోగస్య సాఙ్ఖ్యస్య సత్యస్యర్తస్య తేజసః ।
పరాయణం ద్విజశ్రేష్ఠాః శ్రియః కీర్తేః దమస్య చ ॥ 39॥
మాం భజన్తి గుణాః సర్వే నిర్గుణం నిరపేక్షకమ్ ।
సుహృదం ప్రియం ఆత్మానం సామ్య అసఙ్గ ఆదయః గుణాః ॥ 40॥
ఇతి మే ఛిన్నసన్దేహాః మునయః సనక ఆదయః ।
సభాజయిత్వా పరయా భక్త్యా అగృణత సంస్తవైః ॥ 41॥
తైః అహం పూజితః సమ్యక్ సంస్తుతః పరమ ఋషిభిః ।
ప్రత్యేయాయ స్వకం ధామ పశ్యతః పరమేష్ఠినః ॥ 42॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
హంసగీతానిరూపణం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః ॥ 13॥
అథ చతుర్దశోఽధ్యాయః ।
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
వదన్తి కృష్ణ శ్రేయాంసి బహూని బ్రహ్మవాదినః ।
తేషాం వికల్పప్రాధాన్యం ఉత అహో ఏకముఖ్యతా ॥ 1॥
భవత్ ఉదాహృతః స్వామిన్ భక్తియోగః అనపేక్షితః ।
నిరస్య సర్వతః సఙ్గం యేన త్వయి ఆవిశేత్ మనః ॥ 2॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
కాలేన నష్టా ప్రలయే వాణీయం వేదసఞ్జ్ఞితా ।
మయా ఆదౌ బ్రహ్మణే ప్రోక్తా ధర్మః యస్యాం మదాత్మకః ॥ 3॥
తేన ప్రోక్తా చ పుత్రాయ మనవే పూర్వజాయ సా ।
తతః భృగు ఆదయః అగృహ్ణన్ సప్తబ్రహ్మమహర్షయః ॥ 4॥
తేభ్యః పితృభ్యః తత్ పుత్రాః దేవదానవగుహ్యకాః ।
మనుష్యాః సిద్ధగన్ధర్వాః సవిద్యాధరచారణాః ॥ 5॥
కిన్దేవాః కిన్నరాః నాగాః రక్షః కిమ్పురుష ఆదయః ।
బహ్వ్యః తేషాం ప్రకృతయః రజఃసత్త్వతమోభువః ॥ 6॥
యాభిః భూతాని భిద్యన్తే భూతానాం మతయః తథా ।
యథాప్రకృతి సర్వేషాం చిత్రాః వాచః స్రవన్తి హి ॥ 7॥
ఏవం ప్రకృతివైచిత్ర్యాత్ భిద్యన్తే మతయః నృణామ్ ।
పారమ్పర్యేణ కేషాఞ్చిత్ పాఖణ్డమతయః అపరే ॥ 8॥
మన్మాయామోహితధియః పురుషాః పురుషర్షభ ।
శ్రేయః వదన్తి అనేకాన్తం యథాకర్మ యథారుచి ॥ 9॥
ధర్మం ఏకే యశః చ అన్యే కామం సత్యం దమం శమమ్ ।
అన్యే వదన్తి స్వార్థం వా ఐశ్వర్యం త్యాగభోజనమ్ ।
కేచిత్ యజ్ఞతపోదానం వ్రతాని నియమ అన్యమాన్ ॥ 10॥
ఆది అన్తవన్తః ఏవ ఏషాం లోకాః కర్మవినిర్మితాః ।
దుఃఖ ఉదర్కాః తమోనిష్ఠాః క్షుద్ర ఆనన్దాః శుచ అర్పితాః ॥
11॥
మయి అర్పిత మనః సభ్య నిరపేక్షస్య సర్వతః ।
మయా ఆత్మనా సుఖం యత్ తత్ కుతః స్యాత్ విషయ ఆత్మనామ్ ॥
12॥
అకిఞ్చనస్య దాన్తస్య శాన్తస్య సమచేతసః ।
మయా సన్తుష్టమనసః సర్వాః సుఖమయాః దిశః ॥ 13॥
న పారమేష్ఠ్యం న మహేన్ద్రధిష్ణ్యమ్
న సార్వభౌమం న రసాధిపత్యమ్ ।
న యోగసిద్ధీః అపునర్భవం వా
మయి అర్పిత ఆత్మా ఇచ్ఛతి మత్ వినా అన్యత్ ॥ 14॥
న తథా మే ప్రియతమః ఆత్మయోనిః న శఙ్కరః ।
న చ సఙ్కర్షణః న శ్రీః న ఏవ ఆత్మా చ యథా భవాన్ ॥ 15॥
నిరపేక్షం మునిం శాతం నిర్వైరం సమదర్శనమ్ ।
అనువ్రజామి అహం నిత్యం పూయేయేతి అఙ్ఘ్రిరేణుభిః ॥ 16॥
నిష్కిఞ్చనా మయి అనురక్తచేతసః
శాన్తాః మహాన్తః అఖిలజీవవత్సలాః ।
కామైః అనాలబ్ధధియః జుషన్తి యత్
తత్ నైరపేక్ష్యం న విదుః సుఖం మమ ॥ 17॥
బాధ్యమానః అపి మద్భక్తః విషయైః అజితేన్ద్రియః ।
ప్రాయః ప్రగల్భయా భక్త్యా విషయైః న అభిభూయతే ॥ 18॥
యథా అగ్నిః సుసమృద్ధ అర్చిః కరోతి ఏధాంసి భస్మసాత్ ।
తథా మద్విషయా భక్తిః ఉద్ధవ ఏనాంసి కృత్స్నశః ॥ 19॥
న సాధయతి మాం యోగః న సాఙ్ఖ్యం ధర్మః ఉద్ధవ ।
న స్వాధ్యాయః తపః త్యాగః యథా భక్తిః మమ ఊర్జితా ॥ 20॥
భక్త్యా అహం ఏకయా గ్రాహ్యః శ్రద్ధయా ఆత్మా ప్రియః సతామ్ ।
భక్తిః పునాతి మన్నిష్ఠా శ్వపాకాన్ అపి సమ్భవాత్ ॥ 21॥
ధర్మః సత్యదయా ఉపేతః విద్యా వా తపసాన్వితా ।
మద్భ్క్త్యాపేతం ఆత్మానం న సమ్యక్ ప్రపునాతి హి ॥ 22॥
కథం వినా రోమహర్షం ద్రవతా చేతసా వినా ।
వినానన్ద అశ్రుకలయా శుధ్యేత్ భక్త్యా వినాశయః ॥ 23॥
వాక్ గద్గదా ద్రవతే యస్య చిత్తమ్
రుదతి అభీక్ష్ణం హసతి క్వచిత్ చ ।
విలజ్జః ఉద్గాయతి నృత్యతే చ
మద్భక్తియుక్తః భువనం పునాతి ॥ 24॥
యథా అగ్నినా హేమ మలం జహాతి
ధ్మాతం పునః స్వం భజతే చ రూపమ్ ।
ఆత్మా చ కర్మానుశయం విధూయ
మద్భక్తియోగేన భజతి అథః మామ్ ॥ 25॥
యథా యథా ఆత్మా పరిమృజ్యతే అసౌ
మత్పుణ్యగాథాశ్రవణ అభిధానైః ।
తథా తథా పశ్యతి వస్తు సూక్ష్మమ్
చక్షుః యథా ఏవ అఞ్జనసమ్ప్రయుక్తమ్ ॥ 26॥
విషయాన్ ధ్యాయతః చిత్తం విషయేషు విషజ్జతే ।
మాం అనుస్మరతః చిత్తం మయి ఏవ ప్రవిలీయతే ॥ 27॥
తస్మాత్ అసత్ అభిధ్యానం యథా స్వప్నమనోరథమ్ ।
హిత్వా మయి సమాధత్స్వ మనః మద్భావభావితమ్ ॥ 28॥
స్త్రీణాం స్త్రీసఙ్గినాం సఙ్గం త్యక్త్వా దూరతః ఆత్మవాన్ ।
క్షేమే వివిక్తః ఆసీనః చిన్తయేత్ మాం అతన్ద్రితః ॥ 29॥
న తథా అస్య భవేత్ క్లేశః బన్ధః చ అన్యప్రసఙ్గతః ।
యోషిత్ సఙ్గాత్ యథా పుంసః యథా తత్ సఙ్గిసఙ్గతః ॥ 30॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
యథా త్వాం అరవిన్దాక్ష యాదృశం వా యదాత్మకమ్ ।
ధ్యాయేత్ ముముక్షుః ఏతత్ మే ధ్యానం మే వక్తుం అర్హసి ॥ 31॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
సమః ఆసనః ఆసీనః సమకాయః యథాసుఖమ్ ।
హస్తౌ ఉత్సఙ్గః ఆధాయ స్వనాసాగ్రకృత ఈక్షణః ॥ 32॥
ప్రాణస్య శోధయేత్ మార్గం పూరకుమ్భకరేచకైః ।
విపర్యయేణ అపి శనైః అభ్యసేత్ నిర్జితేన్ద్రియః ॥ 33॥
హృది అవిచ్ఛిన్నం ఓఙ్కారం ఘణ్టానాదం బిసోర్ణవత్ ।
ప్రాణేన ఉదీర్య తత్ర అథ పునః సంవేశయేత్ స్వరమ్ ॥ 34॥
ఏవం ప్రణవసంయుక్తం ప్రాణం ఏవ సమభ్యసేత్ ।
దశకృత్వః త్రిషవణం మాసాత్ అర్వాక్ జిత అనిలః ॥35॥
హృత్పుణ్డరీకం అన్తస్థం ఊర్ధ్వనాలం అధోముఖమ్ ।
ధ్యాత్వా ఊర్ధ్వముఖం ఉన్నిద్రం అష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ 36॥
కర్ణికాయాం న్యసేత్ సూర్యసోమాగ్నీన్ ఉత్తరోత్తరమ్ ।
వహ్నిమధ్యే స్మరేత్ రూపం మమ ఏతత్ ధ్యానమఙ్గలమ్ ॥ 37॥
సమం ప్రశాన్తం సుముఖం దీర్ఘచారుచతుర్భుజమ్ ।
సుచారుసున్దరగ్రీవం సుకపోలం శుచిస్మితమ్ ॥ 38॥
సమాన కర్ణ విన్యస్త స్ఫురన్ మకర కుణ్డలమ్ ।
హేమ అమ్బరం ఘనశ్యామం శ్రీవత్స శ్రీనికేతనమ్ ॥ 39॥
శఙ్ఖ చక్ర గదా పద్మ వనమాలా విభూషితమ్ ।
నూపురైః విలసత్ పాదం కౌస్తుభ ప్రభయా యుతమ్ ॥ 40॥
ద్యుమత్ కిరీట కటక కటిసూత్ర అఙ్గద అయుతమ్ ।
సర్వాఙ్గ సున్దరం హృద్యం ప్రసాద సుముఖ ఈక్షణమ్ ॥ 41॥
సుకుమారం అభిధ్యాయేత్ సర్వాఙ్గేషు మనః దధత్ ।
ఇన్ద్రియాణి ఇన్ద్రియేభ్యః మనసా ఆకృష్య తత్ మనః ।
బుద్ధ్యా సారథినా ధీరః ప్రణయేత్ మయి సర్వతః ॥ 42॥
తత్ సర్వ వ్యాపకం చిత్తం ఆకృష్య ఏకత్ర ధారయేత్ ।
న అన్యాని చిన్తయేత్ భూయః సుస్మితం భావయేత్ ముఖమ్ ॥ 43॥
తత్ర లబ్ధపదం చిత్తం ఆకృష్య వ్యోమ్ని ధారయేత్ ।
తత్ చ త్యక్త్వా మదారోహః న కిఞ్చిత్ అపి చిన్తయేత్ ॥ 44॥
ఏవం సమాహితమతిః మాం ఏవ ఆత్మానం ఆత్మని ।
విచష్టే మయి సర్వాత్మత్ జ్యోతిః జ్యోతిషి సంయుతమ్ ॥ 45॥
ధ్యానేన ఇత్థం సుతీవ్రేణ యుఞ్జతః యోగినః మనః ।
సంయాస్యతి ఆశు నిర్వాణం ద్రవ్య జ్ఞాన క్రియా భ్రమః ॥ 46॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
భక్తిరహస్యావధారణయోగో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః ॥ 14॥
అథ పఞ్చదశోఽధ్యాయః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
జితేన్ద్రియస్య యుక్తస్య జితశ్వాసస్య యోగినః
మయి ధారయతః చేతః ఉపతిష్ఠన్తి సిద్ధయః ॥ 1॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
కయా ధారణయా కాస్విత్ కథంస్విత్ సిద్ధిః అచ్యుత ।
కతి వా సిద్ధయః బ్రూహి యోగినాం సిద్ధిదః భవాన్ ॥ 2॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
సిద్ధయః అష్టాదశ ప్రోక్తా ధారణాయోగపారగైః ।
తాసాం అష్టౌ మత్ ప్రధానాః దశః ఏవ గుణహేతవః ॥ 3॥
అణిమా మహిమా మూర్తేః లఘిమా ప్రాప్తిః ఇన్ద్రియైః ।
ప్రాకామ్యం శ్రుతదృష్టేషు శక్తిప్రేరణం ఈశితా ॥ 4॥
గుణేషు అసఙ్గః వశితా యత్ కామః తత్ అవస్యతి ।
ఏతాః మే సిద్ధయః సౌమ్య అష్టౌ ఉత్పత్తికాః మతాః ॥ 5॥
అనూర్మిమత్త్వం దేహే అస్మిన్ దూరశ్రవణదర్శనమ్ ।
మనోజవః కామరూపం పరకాయప్రవేశనమ్ ॥ 6॥
స్వచ్ఛన్దమృత్యుః దేవానాం సహక్రీడానుదర్శనమ్ ।
యథాసఙ్కల్పసంసిద్ధిః ఆజ్ఞాప్రతిహతా గతిః ॥ 7॥
త్రికాలజ్ఞత్వం అద్వన్ద్వం పరచిత్తాది అభిజ్ఞతా ।
అగ్ని అర్క అమ్బు విష ఆదీనాం ప్రతిష్టమ్భః అపరాజయః ॥ 8॥
ఏతాః చ ఉద్దేశతః ప్రోక్తా యోగధారణసిద్ధయః ।
యయా ధారణయా యా స్యాత్ యథా వా స్యాత్ నిబోధ మే ॥ 9॥
భూతసూక్ష్మ ఆత్మని మయి తన్మాత్రం ధారయేత్ మనః ।
అణిమానం అవాప్నోతి తన్మాత్ర ఉపాసకః మమ ॥ 10॥
మహతి ఆత్మన్ మయి పరే యథాసంస్థం మనః దధత్ ।
మహిమానం అవాప్నోతి భూతానాం చ పృథక్ పృథక్ ॥ 11॥
పరమాణుమయే చిత్తం భూతానాం మయి రఞ్జయన్ ।
కాలసూక్ష్మాత్మతాం యోగీ లఘిమానం అవాప్నుయాత్ ॥ 12॥
ధారయన్ మయి అహన్తత్త్వే మనః వైకారికే అఖిలమ్ ।
సర్వేన్ద్రియాణాం ఆత్మత్వం ప్రాప్తిం ప్రాప్నోతి మన్మనాః ॥ 13॥
మహతి ఆత్మని యః సూత్రే ధారయేత్ మయి మానసమ్ ।
ప్రాకామ్యం పారమేష్ఠ్యం మే విన్దతే అవ్యక్తజన్మనః ॥ 14॥
విష్ణౌ త్ర్యధి ఈశ్వరే చిత్తం ధారయేత్ కాలవిగ్రహే ।
సః ఈశిత్వం అవాప్నోతి క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞచోదనామ్ ॥ 15॥
నారాయణే తురీయాఖ్యే భగవత్ శబ్దశబ్దితే ।
మనః మయి ఆదధత్ యోగీ మత్ ధర్మాః వహితాం ఇయాత్ ॥ 16॥
నిర్గుణే బ్రహ్మణి మయి ధారయన్ విశదం మనః ।
పరమానన్దం ఆప్నోతి యత్ర కామః అవసీయతే ॥ 17॥
శ్వేతదీపపతౌ చిత్తం శుద్ధే ధర్మమయే మయి ।
ధారయన్ శ్వేతతాం యాతి షడూర్మిరహితః నరః ॥ 18॥
మయి ఆకాశ ఆత్మని ప్రాణే మనసా ఘోషం ఉద్వహన్ ।
తత్ర ఉపలబ్ధా భూతానాం హంసః వాచః శ్రుణోతి అసౌ ॥ 19॥
చక్షుః త్వష్టరి సంయోజ్య త్వష్టారం అపి చక్షుషి ।
మాం తత్ర మనసా ధ్యాయన్ విశ్వం పశ్యతి సూక్ష్మదృక్ ॥ 20॥
మనః మయి సుసంయోజ్య దేహం తదను వాయునా ।
మద్ధారణ అనుభావేన తత్ర ఆత్మా యత్ర వై మనః ॥ 21॥
యదా మనః ఉపాదాయ యత్ యత్ రూపం బుభూషతి ।
తత్ తత్ భవేత్ మనోరూపం మద్యోగబలం ఆశ్రయః ॥ 22॥
పరకాయం విశన్ సిద్ధః ఆత్మానం తత్ర భావయేత్ ।
పిణ్డం హిత్వా విశేత్ ప్రాణః వాయుభూతః షడఙ్ఘ్రివత్ ॥ 23॥
పార్ష్ణ్యా ఆపీడ్య గుదం ప్రాణం హృత్ ఉరః కణ్ఠ మూర్ధసు ।
ఆరోప్య బ్రహ్మరన్ధ్రేణ బ్రహ్మ నీత్వా ఉత్సృజేత్ తనుమ్ ॥ 24॥
విహరిష్యన్ సురాక్రీడే మత్స్థం సత్త్వం విభావయేత్ ।
విమానేన ఉపతిష్ఠన్తి సత్త్వవృత్తీః సురస్త్రియః ॥ 25॥
యథా సఙ్కల్పయేత్ బుద్ధ్యా యదా వా మత్పరః పుమాన్ ।
మయి సత్యే మనః యుఞ్జన్ తథా తత్ సముపాశ్నుతే ॥ 26॥
యః వై మద్భావం ఆపన్నః ఈశితుః వశితుః పుమాన్ ।
కుతశ్చిత్ న విహన్యేత తస్య చ ఆజ్ఞా యథా మమ ॥ 27॥
మద్భక్త్యా శుద్ధసత్త్వస్య యోగినః ధారణావిదః ।
తస్య త్రైకాలికీ బుద్ధిః జన్మ మృత్యు ఉపబృంహితా ॥ 28॥
అగ్ని ఆదిభిః న హన్యేత మునేః యోగం అయం వపుః ।
మద్యోగశ్రాన్తచిత్తస్య యాదసాం ఉదకం యథా ॥ 29॥
మద్విభూతిః అభిధ్యాయన్ శ్రీవత్స అస్త్రబిభూషితాః ।
ధ్వజాతపత్రవ్యజనైః సః భవేత్ అపరాజితః ॥ 30॥
ఉపాసకస్య మాం ఏవం యోగధారణయా మునేః ।
సిద్ధయః పూర్వకథితాః ఉపతిష్ఠన్తి అశేషతః ॥ 31॥
జితేన్ద్రియస్య దాన్తస్య జితశ్వాస ఆత్మనః మునేః ।
మద్ధారణాం ధారయతః కా సా సిద్ధిః సుదుర్లభా ॥ 32॥
అన్తరాయాన్ వదన్తి ఏతాః యుఞ్జతః యోగం ఉత్తమమ్ ।
మయా సమ్పద్యమానస్య కాలక్షేపణహేతవః ॥ 33॥
జన్మ ఓషధి తపో మన్త్రైః యావతీః ఇహ సిద్ధయః ।
యోగేన ఆప్నోతి తాః సర్వాః న అన్యైః యోగగతిం వ్రజేత్ ॥ 34॥
సర్వాసాం అపి సిద్ధీనాం హేతుః పతిః అహం ప్రభుః ।
అహం యోగస్య సాఙ్ఖ్యస్య ధర్మస్య బ్రహ్మవాదినామ్ ॥ 35॥
అహం ఆత్మా అన్తరః బాహ్యః అనావృతః సర్వదేహినామ్ ।
యథా భూతాని భూతేషు బహిః అన్తః స్వయం తథా ॥ 36॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
సిద్ధనిరూపణయోగో నామ పఞ్చదశోఽధ్యాయః ॥ 15॥
అథ షోడశోఽధ్యాయః ।
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
త్వం బ్రహ్మ పరమం సాక్షాత్ అనాది అనన్తం అపావృతమ్ ।
సర్వేషాం అపి భావానాం త్రాణస్థితి అప్యయ ఉద్భవః ॥ 1॥
ఉచ్చావచేషు భూతేషు దుర్జ్ఞేయం అకృత ఆత్మభిః ।
ఉపాసతే త్వాం భగవన్ యాథాతథ్యేన బ్రాహ్మణాః ॥ 2॥
యేషు యేషు చ భావేషు భక్త్యా త్వాం పరమర్షయః ।
ఉపాసీనాః ప్రపద్యన్తే సంసిద్ధిం తత్ వదస్వ మే ॥ 3॥
గూఢః చరసి భూతాత్మా భూతానాం భూతభావన ।
న త్వాం పశ్యన్తి భూతాని పశ్యన్తం మోహితాని తే ॥ 4॥
యాః కాః చ భూమౌ దివి వై రసాయామ్
విభూతయః దిక్షు మహావిభూతే ।
తాః మహ్యం ఆఖ్యాహి అనుభావితాః తే
నమామి తే తీర్థ పద అఙ్ఘ్రిపద్మమ్ ॥ 5॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
ఏవం ఏతత్ అహం పృష్టః ప్రశ్నం ప్రశ్నవిదాం వర ।
యుయుత్సునా వినశనే సపత్నైః అర్జునేన వై ॥ 6॥
జ్ఞాత్వా జ్ఞాతివధం గర్హ్యం అధర్మం రాజ్యహేతుకమ్ ।
తతః నివృత్తః హన్తా అహం హతః అయం ఇతి లౌకికః ॥ 7॥
సః తదా పురుషవ్యాఘ్రః యుక్త్యా మే ప్రతిబోధితః ।
అభ్యభాషత మాం ఏవం యథా త్వం రణమూర్ధని ॥ 8॥
అహం ఆత్మా ఉద్ధవ ఆమీషాం భూతానాం సుహృత్ ఈశ్వరః ।
అహం సర్వాణి భూతాని తేషాం స్థితి ఉద్భవ అప్యయః ॥ 9॥
అహం గతిః గతిమతాం కాలః కలయతాం అహమ్ ।
గుణానాం చ అపి అహం సామ్యం గుణిన్యా ఉత్పత్తికః గుణః ॥ 10॥
గుణినాం అపి అహం సూత్రం మహతాం చ మహాన్ అహమ్ ।
సూక్ష్మాణాం అపి అహం జీవః దుర్జయానాం అహం మనః ॥ 11॥
హిరణ్యగర్భః వేదానాం మన్త్రాణాం ప్రణవః త్రివృత్ ।
అక్షరాణాం అకారః అస్మి పదాని ఛన్దసాం అహమ్ ॥ 12॥
ఇన్ద్రః అహం సర్వదేవానాం వసూనామస్మి హవ్యవాట్ ।
ఆదిత్యానాం అహం విష్ణూ రుద్రాణాం నీలలోహితః ॥ 13॥
బ్రహ్మర్షీణాం భృగుః అహం రాజర్షీణాం అహం మనుః ।
దేవర్షిణాం నారదః అహం హవిర్ధాని అస్మి ధేనుషు ॥ 14॥
సిద్ధేశ్వరాణాం కపిలః సుపర్ణః అహం పతత్రిణామ్ ।
ప్రజాపతీనాం దక్షః అహం పితౄణాం అహం అర్యమా ॥ 15॥
మాం విద్ధి ఉద్ధవ దైత్యానాం ప్రహ్లాదం అసురేశ్వరమ్ ।
సోమం నక్షత్ర ఓషధీనాం ధనేశం యక్షరక్షసామ్ ॥ 16॥
ఐరావతం గజేన్ద్రాణాం యాదసాం వరుణం ప్రభుమ్ ।
తపతాం ద్యుమతాం సూర్యం మనుష్యాణాం చ భూపతిమ్ ॥ 17॥
ఉచ్చైఃశ్రవాః తురఙ్గాణాం ధాతూనాం అస్మి కాఞ్చనమ్ ।
యమః సంయమతాం చ అహం సర్పాణాం అస్మి వాసుకిః ॥ 18॥
నాగేన్ద్రాణాం అనన్తః అహం మృగేన్ద్రః శ‍ఋఙ్గిదంష్ట్రిణామ్ ।
ఆశ్రమాణాం అహం తుర్యః వర్ణానాం ప్రథమః అనఘ ॥ 19॥
తీర్థానాం స్రోతసాం గఙ్గా సముద్రః సరసాం అహమ్ ।
ఆయుధానాం ధనుః అహం త్రిపురఘ్నః ధనుష్మతామ్ ॥ 20॥
ధిష్ణ్యానాం అస్మి అహం మేరుః గహనానాం హిమాలయః ।
వనస్పతీనాం అశ్వత్థః ఓషధీనాం అహం యవః ॥ 21॥
పురోధసాం వసిష్ఠః అహం బ్రహ్మిష్ఠానాం బృహస్పతిః ।
స్కన్దః అహం సర్వసేనాన్యాం అగ్రణ్యాం భగవాన్ అజః ॥ 22॥
యజ్ఞానాం బ్రహ్మయజ్ఞః అహం వ్రతానాం అవిహింసనమ్ ।
వాయు అగ్ని అర్క అమ్బు వాక్ ఆత్మా శుచీనాం అపి అహం శుచిః ॥ 23॥
యోగానాం ఆత్మసంరోధః మన్త్రః అస్మి విజిగీషతామ్ ।
ఆన్వీక్షికీ కౌశలానాం వికల్పః ఖ్యాతివాదినామ్ ॥ 24॥
స్త్రీణాం తు శతరూపా అహం పుంసాం స్వాయమ్భువః మనుః ।
నారాయణః మునీనాం చ కుమారః బ్రహ్మచారిణామ్ ॥ 25॥
ధర్మాణాం అస్మి సన్న్యాసః క్షేమాణాం అబహిః మతిః ।
గుహ్యానాం సూనృతం మౌనం మిథునానాం అజః తు అహమ్ ॥ 26॥
సంవత్సరః అస్మి అనిమిషాం ఋతూనాం మధుమాధవౌ ।
మాసానాం మార్గశీర్షః అహం నక్షత్రాణాం తథా అభిజిత్ ॥ 27॥
అహం యుగానాం చ కృతం ధీరాణాం దేవలః అసితః ।
ద్వైపాయనః అస్మి వ్యాసానాం కవీనాం కావ్యః ఆత్మవాన్ ॥ 28॥
వాసుదేవః భగవతాం త్వం భాగవతేషు అహమ్ ।
కిమ్పురుషాణాం హనుమాన్ విద్యాఘ్రాణాం సుదర్శనః ॥ 29॥
రత్నానాం పద్మరాగః అస్మి పద్మకోశః సుపేశసామ్ ।
కుశః అస్మి దర్భజాతీనాం గవ్యం ఆజ్యం హవిష్షు అహమ్ ॥
30॥
వ్యవసాయినాం అహం లక్ష్మీః కితవానాం ఛలగ్రహః ।
తితిక్షా అస్మి తితిక్షణాం సత్త్వం సత్త్వవతాం అహమ్ ॥ 31॥
ఓజః సహోబలవతాం కర్మ అహం విద్ధి సాత్త్వతామ్ ।
సాత్త్వతాం నవమూర్తీనాం ఆదిమూర్తిః అహం పరా ॥ 32॥
విశ్వావసుః పూర్వచిత్తిః గన్ధర్వ అప్సరసాం అహమ్ ।
భూధరాణాం అహం స్థైర్యం గన్ధమాత్రం అహం భువః ॥ 33॥
అపాం రసః చ పరమః తేజిష్ఠానాం విభావసుః ।
ప్రభా సూర్య ఇన్దు తారాణాం శబ్దః అహం నభసః పరః ॥ 34॥
బ్రహ్మణ్యానాం బలిః అహం విరాణాం అహం అర్జునః ।
భూతానాం స్థితిః ఉత్పత్తిః అహం వై ప్రతిసఙ్క్రమః ॥ 35॥
గతి ఉక్తి ఉత్సర్గ ఉపాదానం ఆనన్ద స్పర్శ లక్షణమ్ ।
ఆస్వాద శ్రుతి అవఘ్రాణం అహం సర్వేన్ద్రియ ఇన్ద్రియమ్ ॥ 36॥
పృథివీ వాయుః ఆకాశః ఆపః జ్యోతిః అహం మహాన్ ।
వికారః పురుషః అవ్యక్తం రజః సత్త్వం తమః పరమ్ ।
అహం ఏతత్ ప్రసఙ్ఖ్యానం జ్ఞానం సత్త్వవినిశ్చయః ॥ 37॥
మయా ఈశ్వరేణ జీవేన గుణేన గుణినా వినా ।
సర్వాత్మనా అపి సర్వేణ న భావః విద్యతే క్వచిత్ ॥ 38॥
సఙ్ఖ్యానం పరమాణూనాం కాలేన క్రియతే మయా ।
న తథా మే విభూతీనాం సృజతః అణ్డాని కోటిశః ॥ 39॥
తేజః శ్రీః కీర్తిః ఐశ్వర్యం హ్రీః త్యాగః సౌభగం భగః ।
వీర్యం తితిక్షా విజ్ఞానం యత్ర యత్ర స మే అంశకః ॥ 40॥
ఏతాః తే కీర్తితాః సర్వాః సఙ్క్షేపేణ విభూతయః ।
మనోవికారాః ఏవ ఏతే యథా వాచా అభిధీయతే ॥ 41॥
వాచం యచ్ఛ మనః యచ్ఛ ప్రాణాని యచ్ఛ ఇన్ద్రియాణి చ ।
ఆత్మానం ఆత్మనా యచ్ఛ న భూయః కల్పసే అధ్వనే ॥ 42॥
యః వై వాక్ మనసి సమ్యక్ అసంయచ్ఛన్ ధియా యతిః ।
తస్య వ్రతం తపః దానం స్రవత్యామఘటామ్బువత్ ॥ 43॥
తస్మాత్ మనః వచః ప్రాణాన్ నియచ్ఛేత్ మత్ పరాయణః ।
మత్ భక్తి యుక్తయా బుద్ధ్యా తతః పరిసమాప్యతే ॥ 44॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
విభూతియోగో నామ షోడశోఽధ్యాయః ॥ 16॥
అథ సప్తదశోఽధ్యాయః ।
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
యః త్వయా అభితః పూర్వం ధర్మః త్వత్ భక్తిలక్షణః ।
వర్ణాశ్రమ ఆచారవతాం సర్వేషాం ద్విపదాం అపి ॥ 1॥
యథా అనుష్ఠీయమానేన త్వయి భక్తిః నృణాం భవేత్ ।
స్వధర్మేణ అరవిన్దాక్ష తత్ సమాఖ్యాతుం అర్హసి ॥ 2॥
పురా కిల మహాబాహో ధర్మం పరమకం ప్రభో ।
యత్ తేన హంసరూపేణ బ్రహ్మణే అభ్యాత్థ మాధవ ॥ 3॥
సః ఇదానీం సుమహతా కాలేన అమిత్రకర్శన ।
న ప్రాయః భవితా మర్త్యలోకే ప్రాక్ అనుశాసితః ॥ 4॥
వక్తా కర్తా అవితా న అన్యః ధర్మస్య అచ్యుత తే భువి ।
సభాయాం అపి వైరిఞ్చ్యాం యత్ర మూర్తిధరాః కలాః ॥ 5॥
కర్త్రా అవిత్రా ప్రవక్త్రా చ భవతా మధుసూదన ।
త్యక్తే మహీతలే దేవ వినష్టం కః ప్రవక్ష్యతి ॥ 6॥
తత్త్వం నః సర్వధర్మజ్ఞ ధర్మః త్వత్ భక్తిలక్షణః ।
యథా యస్య విధీయేత తథా వర్ణయ మే ప్రభో ॥ 7॥
శ్రీశుకః ఉవాచ ।
ఇత్థం స్వభృత్యముఖ్యేన పృష్టః సః భగవాన్ హరిః ।
ప్రీతః క్షేమాయ మర్త్యానాం ధర్మాన్ ఆహ సనాతనాన్ ॥ 8॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
ధర్మ్యః ఏష తవ ప్రశ్నః నైఃశ్రేయసకరః నృణామ్ ।
వర్ణాశ్రమ ఆచారవతాం తం ఉద్ధవ నిబోధ మే ॥ 9॥
ఆదౌ కృతయుగే వర్ణః నృణాం హంసః ఇతి స్మృతః ।
కృతకృత్యాః ప్రజాః జాత్యాః తస్మాత్ కృతయుగం విదుః ॥ 10॥
వేదః ప్రణవః ఏవ అగ్రే ధర్మః అహం వృషరూపధృక్ ।
ఉపాసతే తపోనిష్ఠాం హంసం మాం ముక్తకిల్బిషాః ॥ 11॥
త్రేతాముఖే మహాభాగ ప్రాణాత్ మే హృదయాత్ త్రయీ ।
విద్యా ప్రాదుః అభూత్ తస్యాః అహం ఆసం త్రివృన్మఖః ॥ 12॥
విప్ర క్షత్రియ విట్ శూద్రాః ముఖ బాహు ఉరు పాదజాః ।
వైరాజాత్ పురుషాత్ జాతాః యః ఆత్మాచారలక్షణాః ॥ 13॥
గృహాశ్రమః జఘనతః బ్రహ్మచర్యం హృదః మమ ।
వక్షఃస్థానాత్ వనే వాసః న్యాసః శీర్షణి సంస్థితః ॥ 14॥
వర్ణానాం ఆశ్రమాణాం చ జన్మభూమి అనుసారిణీః ।
ఆసన్ ప్రకృతయః నౄణాం నీచైః నీచ ఉత్తమ ఉత్తమాః ॥ 15॥
శమః దమః తపః శౌచం సన్తోషః క్షాన్తిః ఆర్జవమ్ ।
మద్భక్తిః చ దయా సత్యం బ్రహ్మప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 16॥
తేజః బలం ధృతిః శౌర్యం తితిక్షా ఔదార్యం ఉద్యమః ।
స్థైర్యం బ్రహ్మణి అత ఐశ్వర్యం క్షత్రప్రకృతయః తు ఇమాః ॥
17॥
ఆస్తిక్యం దాననిష్ఠా చ అదమ్భః బ్రహ్మసేవనమ్ ।
అతుష్టిః అర్థ ఉపచయైః వైశ్యప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 18॥
శుశ్రూషణం ద్విజగవాం దేవానాం చ అపి అమాయయా ।
తత్ర లబ్ధేన సన్తోషః శూద్రప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 19॥
అశౌచం అనృతం స్తేయం నాస్తిక్యం శుష్కవిగ్రహః ।
కామః క్రోధః చ తర్షః చ స్వభావః అన్తేవసాయినామ్ ॥ 20॥
అహింసా సత్యం అస్తేయం అకామక్రోధలోభతా ।
భూతప్రియహితేహా చ ధర్మః అయం సార్వవర్ణికః ॥ 21॥
ద్వితీయం ప్రాప్య అనుపూర్వ్యాత్ జన్మ ఉపనయనం ద్విజః ।
వసన్ గురుకులే దాన్తః బ్రహ్మ అధీయీత చ ఆహుతః ॥ 22॥
మేఖలా అజిన దణ్డ అక్ష బ్రహ్మసూత్ర కమణ్డలూన్ ।
జటిలః అధౌతదద్వాసః అరక్తపీఠః కుశాన్ దధత్ ॥ 23॥
స్నాన భోజన హోమేషు జప ఉచ్చారే చ వాగ్యతః ।
న చ్ఛిన్ద్యాత్ నఖ రోమాణి కక్ష ఉపస్థగతాని అపి ॥ 24॥
రేతః న అవరికేత్ జాతు బ్రహ్మవ్రతధరః స్వయమ్ ।
అవకీర్ణే అవగాహ్య అప్సు యతాసుః త్రిపదీం జపేత్ ॥ 25॥
అగ్ని అర్క ఆచార్య గో విప్ర గురు వృద్ధ సురాన్ శుచిః ।
సమాహితః ఉపాసీత సన్ధ్యే చ యతవాక్ జపన్ ॥ 26॥
ఆచార్యం మాం విజానీయాత్ న అవమన్యేత కర్హిచిత్ ।
న మర్త్యబుద్ధి ఆసూయేత సర్వదేవమయః గురుః ॥ 27॥
సాయం ప్రాతః ఉపానీయ భైక్ష్యం తస్మై నివేదయేత్ ।
యత్ చ అన్యత్ అపి అనుజ్ఞాతం ఉపయుఞ్జీత సంయతః ॥ 28॥
శుశ్రూషమాణః ఆచార్యం సదా ఉపాసీత నీచవత్ ।
యాన శయ్యా ఆసన స్థానైః న అతిదూరే కృతాఞ్జలిః ॥ 29॥
ఏవంవృత్తః గురుకులే వసేత్ భోగవివర్జితః ।
విద్యా సమాప్యతే యావత్ బిభ్రత్ వ్రతం అఖణ్డితమ్ ॥ 30॥
యది అసౌ ఛన్దసాం లోకం ఆరోక్ష్యన్ బ్రహ్మవిష్టపమ్ ।
గురవే విన్యసేత్ దేహం స్వాధ్యాయార్థం వృహత్ వ్రతః ॥ 31॥
అగ్నౌ గురౌ ఆత్మని చ సర్వభూతేషు మాం పరమ్ ।
అపృథక్ ధీః ఉపాసీత బ్రహ్మవర్చస్వీ అకల్మషః ॥ 32॥
స్త్రీణాం నిరీక్షణ స్పర్శ సంలాప క్ష్వేలన ఆదికమ్ ।
ప్రాణినః మిథునీభూతాన్ అగృహస్థః అగ్రతః త్యజేత్ ॥ 33॥
శౌచం ఆచమనం స్నానం సన్ధ్యా ఉపాసనం ఆర్జవమ్ ।
తీర్థసేవా జపః అస్పృశ్య అభక్ష్య అసమ్భాష్య వర్జనమ్ ॥
34॥
సర్వ ఆశ్రమ ప్రయుక్తః అయం నియమః కులనన్దన।
మద్భావః సర్బభూతేషు మనోవాక్కాయ సంయమః ॥ 35॥
ఏవం బృహత్ వ్రతధరః బ్రాహ్మణః అగ్నిః ఇవ జ్వలన్ ।
మద్భక్తః తీవ్రతపసా దగ్ధకర్మ ఆశయః అమలః ॥ 36॥
అథ అనన్తరం ఆవేక్ష్యన్ యథా జిజ్ఞాసిత ఆగమః ।
గురవే దక్షిణాం దత్త్వా స్నాయత్ గురు అనుమోదితః ॥ 37॥
గృహం వనం వా ఉపవిశేత్ ప్రవ్రజేత్ వా ద్విజ ఉత్తమః ।
ఆశ్రమాత్ ఆశ్రమం గచ్ఛేత్ న అన్యథా మత్పరః చరేత్ ॥ 38॥
గృహార్థీ సదృశీం భార్యాం ఉద్వహేత్ అజుగుప్సితామ్ ।
యవీయసీం తు వయసా యాం సవర్ణాం అనుక్రమాత్ ॥ 39॥
ఇజ్య అధ్యయన దానాని సర్వేషాం చ ద్విజన్మనామ్ ।
ప్రతిగ్రహః అధ్యాపనం చ బ్రాహ్మణస్య ఏవ యాజనమ్ ॥ 40॥
ప్రతిగ్రహం మన్యమానః తపః తేజోయశోనుదమ్ ।
అన్యాభ్యాం ఏవ జీవేత శిలైః వా దోషదృక్ తయోః ॥ 41॥
బ్రాహ్మణస్య హి దేహః అయం క్షుద్రకామాయ న ఇష్యతే ।
కృచ్ఛ్రాయ తపసే చ ఇహ ప్రేత్య అనన్తసుఖాయ చ ॥ 42॥
శిలోఞ్ఛవృత్త్యా పరితుష్టచిత్తః
ధర్మం మహాన్తం విరజం జుషాణః ।
మయి అర్పితాత్మా గృహః ఏవ తిష్ఠన్
న అతిప్రసక్తః సముపైతి శాన్తిమ్ ॥ 43॥
సముద్ధరన్తి యే విప్రం సీదన్తం మత్పరాయణమ్ ।
తాన్ ఉద్ధరిష్యే న చిరాత్ ఆపద్భ్యః నౌః ఇవ అర్ణవాత్ ॥ 44॥
సర్వాః సముద్ధరేత్ రాజా పితా ఇవ వ్యసనాత్ ప్రజాః ।
ఆత్మానం ఆత్మనా ధీరః యథా గజపతిః గజాన్ ॥ 45॥
ఏవంవిధః నరపతిః విమానేన అర్కవచసా ।
విధూయ ఇహ అశుభం కృత్స్నం ఇన్ద్రేణ సహ మోదతే ॥ 46॥
సీదన్ విప్రః వణిక్ వృత్త్యా పణ్యైః ఏవ ఆపదం తరేత్ ।
ఖడ్గేన వా ఆపదాక్రాన్తః న శ్వవృత్త్యా కథఞ్చన ॥ 47॥
వైశ్యవృత్త్యా తు రాజన్ యః జీవేత్ మృగయయా ఆపది ।
చరేత్ వా విప్రరూపేణ న శ్వవృత్త్యా కథఞ్చన ॥ 48॥
శూద్రవృత్తిం భజేత్ వైశ్యః శూద్రః కారుకటప్రియామ్ ।
కృచ్ఛ్రాత్ ముక్తః న గర్హ్యేణ వృత్తిం లిప్సేత కర్మణా ॥ 49॥
వేద అధ్యాయ స్వధా స్వాహా బలి అన్న ఆద్యైః యథా ఉదయమ్ ।
దేవర్షి పితృభూతాని మద్రూపాణి అన్వహం యజేత్ ॥ 50॥
యదృచ్ఛయా ఉపపన్నేన శుక్లేన ఉపార్జితేన వా ।
ధనేన అపీడయన్ భృత్యాన్ న్యాయేన ఏవ ఆహరేత్ క్రతూన్ ॥ 51॥
కుటుమ్బేషు న సజ్జేత న ప్రమాద్యేత్ కుటుమ్బి అపి ।
విపశ్చిత్ నశ్వరం పశ్యేత్ అదృష్టం అపి దృష్టవత్ ॥ 52॥
పుత్ర దారా ఆప్త బన్ధూనాం సఙ్గమః పాన్థసఙ్గమః ।
అనుదేహం వియన్తి ఏతే స్వప్నః నిద్రానుగః యథా ॥ 53॥
ఇత్థం పరిమృశన్ ముక్తః గృహేషు అతిథివత్ వసన్ ।
న గృహైః అనుబధ్యేత నిర్మమః నిరహఙ్కృతః ॥ 54॥
కర్మభిః గృహం ఏధీయైః ఇష్ట్వా మాం ఏవ భక్తిమాన్ ।
తిష్ఠేత్ వనం వా ఉపవిశేత్ ప్రజావాన్ వా పరివ్రజేత్ ॥ 55॥
యః తు ఆసక్తం అతిః గేహే పుత్ర విత్తైషణ ఆతురః ।
స్త్రైణః కృపణధీః మూఢః మమ అహం ఇతి బధ్యతే ॥ 56॥
అహో మే పితరౌ వృద్ధౌ భార్యా బాలాత్మజా ఆత్మజాః ।
అనాథాః మాం ఋతే దీనాః కథం జీవన్తి దుఃఖితాః ॥ 57॥
ఏవం గృహ ఆశయ ఆక్షిప్త హృదయః మూఢధీః అయమ్ ।
అతృప్తః తాన్ అనుధ్యాయన్ మృతః అన్ధం విశతే తమః ॥ 58॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
బ్రహ్మచర్యగృహస్థకర్మధర్మనిరూపణే సప్తదశోఽధ్యాయః ॥
17॥
అథ అష్టాదశోఽధ్యాయః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
వనం వివిక్షుః పుత్రేషు భార్యాం న్యస్య సహ ఏవ వా ।
వనః ఏవ వసేత్ శాన్తః తృతీయం భాగం ఆయుషః ॥ 1॥
కన్దమూలఫలైః వన్యైః మేధ్యైః వృత్తిం ప్రకల్పయేత్ ।
వసీత వల్కలం వాసః తృణపర్ణ అజినాని చ ॥ 2॥
కేశరోమనఖశ్మశ్రుమలాని బిభృయాత్ అతః ।
న ధావేత్ అప్సు మజ్జేత త్రికాలం స్థణ్డిలేశయః ॥ 3॥
గ్రీష్మే తప్యేత పఞ్చాగ్నీన్ వర్షాస్వాసారషాడ్ జలే ।
ఆకణ్ఠమగ్నః శిశిరః ఏవంవృత్తః తపశ్చరేత్ ॥ 4॥
అగ్నిపక్వం సమశ్నీయాత్ కాలపక్వం అథ అపి వా ।
ఉలూఖల అశ్మకుట్టః వా దన్త ఉలూఖలః ఏవ వా ॥ 5॥
స్వయం సఞ్చినుయాత్ సర్వం ఆత్మనః వృత్తికారణమ్ ।
దేశకాలబల అభిజ్ఞః న ఆదదీత అన్యదా ఆహృతమ్ ॥ 6॥
వన్యైః చరుపురోడాశైః నిర్వపేత్ కాలచోదితాన్ ।
న తు శ్రౌతేన పశునా మాం యజేత వనాశ్రమీ ॥ 7॥
అగ్నిహోత్రం చ దర్శః చ పూర్ణమాసః చ పూర్వవత్ ।
చాతుర్మాస్యాని చ మునేః ఆమ్నాతాని చ నైగమైః ॥ 8॥
ఏవం చీర్ణేన తపసా మునిః ధమనిసన్తతః ।
మాం తపోమయం ఆరాధ్య ఋషిలోకాత్ ఉపైతి మామ్ ॥ 9॥
యః తు ఏతత్ కృచ్ఛ్రతః చీర్ణం తపః నిఃశ్రేయసం మహత్ ।
కామాయ అల్పీయసే యుఞ్జ్యాత్ వాలిశః కః అపరః తతః ॥ 10॥
యదా అసౌ నియమే అకల్పః జరయా జాతవేపథుః ।
ఆత్మని అగ్నీన్ సమారోప్య మచ్చిత్తః అగ్నిం సమావిశేత్ ॥ 11॥
యదా కర్మవిపాకేషు లోకేషు నిరయ ఆత్మసు ।
విరాగః జాయతే సమ్యక్ న్యస్త అగ్నిః ప్రవ్రజేత్ తతః ॥ 12॥
ఇష్ట్వా యథా ఉపదేశం మాం దత్త్వా సర్వస్వం ఋత్విజే ।
అగ్నీన్ స్వప్రాణః ఆవేశ్య నిరపేక్షః పరివ్రజేత్ ॥ 13॥
విప్రస్య వై సన్న్యసతః దేవాః దారాదిరూపిణః ।
విఘ్నాన్ కుర్వన్తి అయం హి అస్మాన్ ఆక్రమ్య సమియాత్ పరమ్ ॥ 14॥
బిభృయాత్ చేత్ మునిః వాసః కౌపీన ఆచ్ఛాదనం పరమ్ ।
త్యక్తం న దణ్డపాత్రాభ్యాం అన్యత్ కిఞ్చిత్ అనాపది ॥ 15॥
దృష్టిపూతం న్యసేత్ పాదం వస్త్రపూతం పిబేత్ జలమ్ ।
సత్యపూతాం వదేత్ వాచం మనఃపూతం సమాచరేత్ ॥ 16॥
మౌన అనీహా అనిల ఆయామాః దణ్డాః వాక్ దేహ చేతసామ్ ।
నహి ఏతే యస్య సన్తి అఙ్గః వేణుభిః న భవేత్ యతిః ॥ 17॥
భిక్షాం చతుషు వర్ణేషు విగర్హ్యాన్ వర్జయన్ చరేత్ ।
సప్తాగారాన్ అసఙ్క్లృప్తాన్ తుష్యేత్ లబ్ధేన తావతా ॥ 18॥
బహిః జలాశయం గత్వా తత్ర ఉపస్పృశ్య వాగ్యతః ।
విభజ్య పావితం శేషం భుఞ్జీత అశేషం ఆహృతమ్ ॥ 19॥
ఏకః చరేత్ మహీం ఏతాం నిఃసఙ్గః సంయతేన్ద్రియః ।
ఆత్మక్రీడః ఆత్మరతః ఆత్మవాన్ సమదర్శనః ॥ 20॥
వివిక్తక్షేమశరణః మద్భావవిమలాశయః ।
ఆత్మానం చిన్తయేత్ ఏకం అభేదేన మయా మునిః ॥ 21॥
అన్వీక్షేత ఆత్మనః బన్ధం మోక్షం చ జ్ఞాననిష్ఠయా ।
బన్ధః ఇన్ద్రియవిక్షేపః మోక్షః ఏషాం చ సంయమః ॥ 22॥
తస్మాత్ నియమ్య షడ్వర్గం మద్భావేన చరేత్ మునిః ।
విరక్తః క్షుల్లకామేభ్యః లబ్ధ్వా ఆత్మని సుఖం మహత్ ॥ 23॥
పురగ్రామవ్రజాన్ సార్థాన్ భిక్షార్థం ప్రవిశన్ చరేత్ ।
పుణ్యదేశసరిత్ శైలవన ఆశ్రమవతీం మహీమ్ ॥ 24॥
వానప్రస్థ ఆశ్రమ పదేషు అభీక్ష్ణం భైక్ష్యం ఆచరేత్ ।
సంసిధ్యత్యాశ్వసమ్మోహః శుద్ధసత్త్వః శిలాన్ధసా ॥ 25॥
న ఏతత్ వస్తుతయా పశ్యేత్ దృశ్యమానం వినశ్యతి ।
అసక్తచిత్తః విరమేత్ ఇహ అముత్ర చికీర్షితాత్ ॥ 26॥
యత్ ఏతత్ ఆత్మని జగత్ మనోవాక్ప్రాణసంహతమ్ ।
సర్వం మాయా ఇతి తర్కేణ స్వస్థః త్యక్త్వా న తత్ స్మరేత్ ॥ 27॥
జ్ఞాననిష్ఠః విరక్తః వా మద్భక్తః వా అనపేక్షకః ।
సలిఙ్గాన్ ఆశ్రమాం త్యక్త్వా చరేత్ అవిధిగోచరః ॥ 28॥
బుధః బాలకవత్ క్రీడేత్ కుశలః జడవత్ చరేత్ ।
వదేత్ ఉన్మత్తవత్ విద్వాన్ గోచర్యాం నైగమః చరేత్ ॥ 29॥
వేదవాదరతః న స్యాత్ న పాఖణ్డీ న హైతుకః ।
శుష్కవాదవివాదే న కఞ్చిత్ పక్షం సమాశ్రయేత్ ॥ 30॥
న ఉద్విజేత జనాత్ ధీరః జనం చ ఉద్వేజయేత్ న తు ।
అతివాదాన్ తితిక్షేత న అవమన్యేత కఞ్చన ।
దేహం ఉద్దిశ్య పశువత్ వైరం కుర్యాత్ న కేనచిత్ ॥ 31॥
ఏకః ఏవ పరః హి ఆత్మా భూతేషు ఆత్మని అవస్థితః ।
యథా ఇన్దుః ఉదపాత్రేషు భూతాని ఏకాత్మకాని చ ॥ 32॥
అలబ్ధ్వా న విషీదేత కాలే కాలే అశనం క్వచిత్ ।
లబ్ధ్వా న హృష్యేత్ ధృతిం ఆనుభయం దైవతన్త్రితమ్ ॥ 33॥
ఆహారార్థం సమీహేత యుక్తం తత్ ప్రాణధారణమ్ ।
తత్త్వం విమృశ్యతే తేన తత్ విజ్ఞాయ విముచ్యతే ॥ 34॥
యత్ ఋచ్ఛయా ఉపపన్నాత్ అన్నం అద్యాత్ శ్రేష్ఠం ఉత అపరమ్ ।
తథా వాసః తథా శయ్యాం ప్రాప్తం ప్రాప్తం భజేత్ మునిః ॥ 35॥
శౌచం ఆచమనం స్నానం న తు చోదనయా చరేత్ ।
అన్యాన్ చ నియమాన్ జ్ఞానీ యథా అహం లీలయా ఈశ్వరః ॥ 36॥
నహి తస్య వికల్పాఖ్యా యా చ మద్వీక్షయా హతా ।
ఆదేహాన్తాత్ క్వచిత్ ఖ్యాతిః తతః సమ్పద్యతే మయా ॥ 37॥
దుఃఖ ఉదర్కేషు కామేషు జాతనిర్వేదః ఆత్మవాన్ ।
అజిజ్ఞాసిత మద్ధర్మః గురుం మునిం ఉపావ్రజేత్ ॥ 38॥
తావత్ పరిచరేత్ భక్తః శ్రద్ధావాన్ అనసూయకః ।
యావత్ బ్రహ్మ విజానీయాత్ మాం ఏవ గురుం ఆదృతః ॥ 39॥
యః తు అసంయత షడ్వర్గః ప్రచణ్డ ఇన్ద్రియ సారథిః ।
జ్ఞాన వైరాగ్య రహితః త్రిదణ్డం ఉపజీవతి ॥ 40॥
సురాన్ ఆత్మానం ఆత్మస్థం నిహ్నుతే మాం చ ధర్మహా ।
అవిపక్వ కషాయః అస్మాత్ ఉష్మాత్ చ విహీయతే ॥ 41॥
భిక్షోః ధర్మః శమః అహింసా తపః ఈక్షా వనౌకసః ।
గృహిణః భూతరక్ష ఇజ్యాః ద్విజస్య ఆచార్యసేవనమ్ ॥ 42॥
బ్రహ్మచర్యం తపః శౌచం సన్తోషః భూతసౌహృదమ్ ।
గృహస్థస్య అపి ఋతౌ గన్తుః సర్వేషాం మదుపాసనమ్ ॥ 43॥
ఇతి మాం యః స్వధర్మేణ భజన్ నిత్యం అనన్యభాక్ ।
సర్వభూతేషు మద్భావః మద్భక్తిం విన్దతే అచిరాత్ ॥ 44॥
భక్త్యా ఉద్ధవ అనపాయిన్యా సర్వలోకమహేశ్వరమ్ ।
సర్వ ఉత్పత్తి అపి అయం బ్రహ్మ కారణం మా ఉపయాతి సః ॥ 45॥
ఇతి స్వధర్మ నిర్ణిక్త సత్త్వః నిర్జ్ఞాత్ మద్గతిః ।
జ్ఞాన విజ్ఞాన సమ్పన్నః న చిరాత్ సముపైతి మామ్ ॥ 46॥
వర్ణాశ్రమవతాం ధర్మః ఏషః ఆచారలక్షణః ।
సః ఏవ మద్భక్తియుతః నిఃశ్రేయసకరః పరః ॥ 47॥
ఏతత్ తే అభిహితం సాధో భవాన్ పృచ్ఛతి యత్ చ మామ్ ।
యథా స్వధర్మసంయుక్తః భక్తః మాం సమియాత్ పరమ్ ॥ 48॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
వానప్రస్థసన్న్యాసధర్మనిరూపణం నామాష్టాదశోఽధ్యాయః ॥ 18॥
అథ ఏకోనవింశః అధ్యాయః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
యః విద్యాశ్రుతసమ్పన్నః ఆత్మవాన్ న అనుమానికః ।
మాయామాత్రం ఇదం జ్ఞాత్వా జ్ఞానం చ మయి సన్న్యసేత్ ॥ 1॥
జ్ఞానినః తు అహం ఏవ ఇష్టః స్వార్థః హేతుః చ సమ్మతః ।
స్వర్గః చ ఏవ అపవర్గః చ న అన్యః అర్థః మదృతే ప్రియః ॥ 2॥
జ్ఞానవిజ్ఞానసంసిద్ధాః పదం శ్రేష్ఠం విదుః మమ ।
జ్ఞానీ ప్రియతమః అతః మే జ్ఞానేన అసౌ బిభర్తి మామ్ ॥ 3॥
తపః తీర్థం జపః దానం పవిత్రాణి ఇతరాణి చ ।
న అలం కుర్వన్తి తాం సిద్ధిం యా జ్ఞానకలయా కృతా ॥ 4॥
తస్మాత్ జ్ఞానేన సహితం జ్ఞాత్వా స్వాత్మానం ఉద్ధవ ।
జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్పన్నః భజ మాం భక్తిభావతః ॥ 5॥
జ్ఞానవిజ్ఞానయజ్ఞేన మాం ఇష్ట్వా ఆత్మానం ఆత్మని ।
సర్వయజ్ఞపతిం మాం వై సంసిద్ధిం మునయః అగమన్॥ 6॥
త్వయి ఉద్ధవ ఆశ్రయతి యః త్రివిధః వికారః
మాయాన్తరా ఆపతతి న ఆది అపవర్గయోః యత్ ।
జన్మాదయః అస్య యత్ అమీ తవ తస్య కిం స్యుః
ఆది అన్తయోః యత్ అసతః అస్తి తత్ ఏవ మధ్యే ॥ 7॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
జ్ఞానం విశుద్ధం విపులం యథా ఏతత్
వైరాగ్యవిజ్ఞానయుతం పురాణమ్ ।
ఆఖ్యాహి విశ్వేశ్వర విశ్వమూర్తే
త్వత్ భక్తియోగం చ మహత్ విమృగ్యమ్ ॥ 8॥
తాపత్రయేణ అభిహతస్య ఘోరే
సన్తప్యమానస్య భవాధ్వనీశ ।
పశ్యామి న అన్యత్ శరణం తవాఙ్ఘ్రి
ద్వన్ద్వ ఆతపత్రాత్ అమృత అభివర్షాత్ ॥ 9॥
దష్టం జనం సమ్పతితం బిలే అస్మిన్
కాలాహినా క్షుద్రసుఖోః ఉతర్షమ్ ।
సముద్ధర ఏనం కృపయా అపవర్గ్యైః
వచోభిః ఆసిఞ్చ మహానుభావ ॥ 10॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
ఇత్థం ఏతత్ పురా రాజా భీష్మం ధర్మభృతాం వరమ్ ।
అజాతశత్రుః పప్రచ్ఛ సర్వేషాం నః అనుశ్రుణ్వతామ్ ॥ 11॥
నివృత్తే భారతే యుద్ధే సుహృత్ నిధనవిహ్వలః ।
శ్రుత్వా ధర్మాన్ బహూన్ పశ్చాత్ మోక్షధర్మాన్ అపృచ్ఛత ॥
12॥
తాన్ అహం తే అభిధాస్యామి దేవవ్రతముఖాత్ శ్రుతాన్ ।
జ్ఞానవైరాగ్యవిజ్ఞానశ్రద్ధాభక్తి ఉపబృంహితాన్ ॥ 13॥
నవ ఏకాదశ పఞ్చ త్రీన్ భావాన్ భూతేషు యేన వై ।
ఈక్షేత అథ ఏకం అపి ఏషు తత్ జ్ఞానం మమ నిశ్చితమ్ ॥ 14॥
ఏతత్ ఏవ హి విజ్ఞానం న తథా ఏకేన యేన యత్ ।
స్థితి ఉత్పత్తి అపి అయాన్ పశ్యేత్ భావానాం త్రిగుణ ఆత్మనామ్ ॥
15॥
ఆదౌ అన్తే చ మధ్యే చ సృజ్యాత్ సృజ్యం యత్ అన్వియాత్ ।
పునః తత్ ప్రతిసఙ్క్రామే యత్ శిష్యేత తత్ ఏవ సత్ ॥ 16॥
శ్రుతిః ప్రత్యక్షం ఐతిహ్యం అనుమానం చతుష్టయమ్ ।
ప్రమాణేషు అనవస్థానాత్ వికల్పాత్ సః విరజ్యతే ॥ 17॥
కర్మణాం పరిణామిత్వాత్ ఆవిరిఞ్చాత్ అమఙ్గలమ్ ।
విపశ్చిత్ నశ్వరం పశ్యేత్ అదృష్టం అపి దృష్టవత్ ॥ 18॥
భక్తియోగః పురా ఏవ ఉక్తః ప్రీయమాణాయ తే అనఘ ।
పునః చ కథయిష్యామి మద్భక్తేః కారణం పరమ్ ॥ 19॥
శ్రద్ధా అమృతకథాయాం మే శశ్వత్ మత్ అనుకీర్తనమ్ ।
పరినిష్ఠా చ పూజాయాం స్తుతిభిః స్తవనం మమ ॥ 20॥
ఆదరః పరిచర్యాయాం సర్వాఙ్గైః అభివన్దనమ్ ।
మద్భక్తపూజాభ్యధికా సర్వభూతేషు మన్మతిః ॥ 21॥
మదర్థేషు అఙ్గచేష్టా చ వచసా మద్గుణేరణమ్ ।
మయ్యర్పణం చ మనసః సర్వకామవివర్జనమ్ ॥ 22॥
మదర్థే అర్థ పరిత్యాగః భోగస్య చ సుఖస్య చ ।
ఇష్టం దత్తం హుతం జప్తం మదర్థం యత్ వ్రతం తపః ॥ 23॥
ఏవం ధర్మైః మనుష్యాణాం ఉద్ధవ ఆత్మనివేదినామ్ ।
మయి సఞ్జాయతే భక్తిః కః అన్యః అర్థః అస్య అవశిష్యతే ॥ 24॥
యదా ఆత్మని అర్పితం చిత్తం శాన్తం సత్త్వ ఉపబృంహితమ్ ।
ధర్మం జ్ఞానం సవైరాగ్యం ఐశ్వర్యం చ అభిపద్యతే ॥ 25॥
యత్ అర్పితం తత్ వికల్పే ఇన్ద్రియైః పరిధావతి ।
రజస్వలం చ ఆసన్ నిష్ఠం చిత్తం విద్ధి విపర్యయమ్ ॥ 26॥
ధర్మః మద్భక్తికృత్ ప్రోక్తః జ్ఞానం చ ఏకాత్మ్యదర్శనమ్ ।
గుణేషు అసఙ్గః వైరాగ్యం ఐశ్వర్యం చ అణిం ఆదయః ॥ 27॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
యమః కతివిధః ప్రోక్తః నియమః వా అరికర్శన ।
కః శమః కః దమః కృష్ణ కా తితిక్షా ధృతిః ప్రభో ॥ 28॥
కిం దానం కిం తపః శౌర్యం కిం సత్యం ఋతం ఉచ్యతే ।
కః త్యాగః కిం ధనం చేష్టం కః యజ్ఞః కా చ దక్షిణా ॥
29॥
పుంసః కింస్విత్ బలం శ్రీమన్ భగః లాభః చ కేశవ ।
కా విద్యా హ్రీః పరా కా శ్రీః కిం సుఖం దుఃఖం ఏవ చ ॥
30॥
కః పణ్డితః కః చ మూర్ఖః కః పన్థాః ఉత్పథః చ కః ।
కః స్వర్గః నరకః కః స్విత్ కః బన్ధుః ఉత కిం గృహమ్ ॥ 31॥
కః ఆఢ్యః కః దరిద్రః వా కృపణః కః ఈశ్వరః ।
ఏతాన్ ప్రశ్నాన్ మమ బ్రూహి విపరీతాన్ చ సత్పతే ॥ 32॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
అహింసా సత్యం అస్తేయం అసఙ్గః హ్రీః అసఞ్చయః ।
ఆస్తిక్యం బ్రహ్మచర్యం చ మౌనం స్థైర్యం క్షమా అభయమ్ ॥
33।
శౌచం జపః తపః హోమః శ్రద్ధా ఆతిథ్యం మత్ అర్చనమ్ ।
తీర్థాటనం పరార్థేహా తుష్టిః ఆచార్యసేవనమ్ ॥ 34॥
ఏతే యమాః సనియమాః ఉభయోః ద్వాదశ స్మృతాః ।
పుంసాం ఉపాసితాః తాత యథాకామం దుహన్తి హి ॥ 35॥
శమః మత్ నిష్ఠతా బుద్ధేః దమః ఇన్ద్రియసంయమః ।
తితిక్షా దుఃఖసమ్మర్షః జిహ్వా ఉపస్థజయః ధృతిః ॥ 36॥
దణ్డన్యాసః పరం దానం కామత్యాగః తపః స్మృతమ్ ।
స్వభావవిజయః శౌర్యం సత్యం చ సమదర్శనమ్ ॥ 37॥
ఋతం చ సూనృతా వాణీ కవిభిః పరికీర్తితా ।
కర్మస్వసఙ్గమః శౌచం త్యాగః సన్న్యాసః ఉచ్యతే ॥ 38॥
ధర్మః ఇష్టం ధనం నౄణాం యజ్ఞః అహం భగవత్తమః ।
దక్షిణా జ్ఞానసన్దేశః ప్రాణాయామః పరం బలమ్ ॥ 39॥
భగః మే ఐశ్వరః భావః లాభః మద్భక్తిః ఉత్తమః ।
విద్యా ఆత్మని భిద అబాధః జుగుప్సా హ్రీః అకర్మసు ॥ 40॥
శ్రీః గుణాః నైరపేక్ష్య ఆద్యాః సుఖం దుఃఖసుఖ అత్యయః ।
దుఃఖం కామసుఖ అపేక్షా పణ్డితః బన్ధమోక్షవిత్ ॥ 41॥
మూర్ఖః దేహ ఆది అహం బుద్ధిః పన్థాః మత్ నిగమః స్మృతః ।
ఉత్పథః చిత్తవిక్షేపః స్వర్గః సత్త్వగుణ ఉఅదయః ॥ 42॥
నరకః తమః ఉన్నహః బన్ధుః గురుః అహం సఖే ।
గృహం శరీరం మానుష్యం గుణాఢ్యః హి ఆఢ్యః ఉచ్యతే ॥ 43॥
దరిద్రః యః తు అసన్తుష్టః కృపణః యః అజితేన్ద్రియః ।
గుణేషు అసక్తధీః ఈశః గుణసఙ్గః విపర్యయః ॥ 44॥
ఏతః ఉద్ధవ తే ప్రశ్నాః సర్వే సాధు నిరూపితాః ।
కిం వర్ణితేన బహునా లక్షణం గుణదోషయోః ।
గుణదోష దృశిః దోషః గుణః తు ఉభయవర్జితః ॥ 45॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుధవసంవాదే
ఏకోనవింశోఽధ్యాయః ॥ 19॥
అథ వింశః అధ్యాయః ।
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
విధిః చ ప్రతిషేధః చ నిగమః హి ఈశ్వరస్య తే ।
అవేక్షతే అరవిన్దాక్ష గుణం దోషం చ కర్మణామ్ ॥ 1॥
వర్ణాశ్రమ వికల్పం చ ప్రతిలోమ అనులోమజమ్ ।
ద్రవ్య దేశ వయః కాలాన్ స్వర్గం నరకం ఏవ చ ॥ 2॥
గుణ దోష భిదా దృష్టిం అన్తరేణ వచః తవ ।
నిఃశ్రేయసం కథం నౄణాం నిషేధ విధి లక్షణమ్ ॥ 3॥
పితృదేవమనుష్యాణాం వేదః చక్షుః తవ ఈశ్వర ।
శ్రేయః తు అనుపలబ్ధే అర్థే సాధ్యసాధనయోః అపి ॥ 4॥
గుణదోషభిదాదృష్టిః నిగమాత్ తే న హి స్వతః ।
నిగమేన అపవాదః చ భిదాయాః ఇతి హి భ్రమః ॥ 5॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
యోగాః త్రయః మయా ప్రోక్తా నౄణాం శ్రేయోవిధిత్సయా ।
జ్ఞానం కర్మ చ భక్తిః చ న ఉపాయః అన్యః అస్తి కుత్రచిత్ ॥
6॥
నిర్విణ్ణానాం జ్ఞానయోగః న్యాసినాం ఇహ కర్మసు ।
తేషు అనిర్విణ్ణచిత్తానాం కర్మయోగః తి కామినామ్ ॥ 7॥
యదృచ్ఛయా మత్ కథా ఆదౌ జాతశ్రద్ధః తు యః పుమాన్ ।
న నిర్విణ్ణః న అతిసక్తః భక్తియోగః అస్య సిద్ధిదః ॥ 8॥
తావత్ కర్మాణి కుర్వీత న నిర్విద్యేత యావతా ।
మత్ కథాశ్రవణ ఆదౌ వా శ్రద్ధా యావత్ న జాయతే ॥ 9॥
స్వధర్మస్థః యజన్యజ్ఞైః అనాశీః కామః ఉద్ధవ ।
న యాతి స్వర్గనరకౌ యది అన్యత్ర సమాచరేత్ ॥ 10॥
అస్మిన్ లోకే వర్తమానః స్వధర్మస్థః అనఘః శుచిః ।
జ్ఞానం విశుద్ధం ఆప్నోతి మద్భక్తిం వా యదృచ్ఛయా ॥ 11॥
స్వర్గిణః అపి ఏతం ఇచ్ఛన్తి లోకం నిరయిణః తథా ।
సాధకం జ్ఞానభక్తిభ్యాం ఉభయం తత్ అసాధకమ్ ॥ 12॥
న నరః స్వర్గతిం కాఙ్క్షేత్ నారకీం వా విచక్షణః ।
న ఇమం లోకం చ కాఙ్క్షేత దేహ ఆవేశాత్ ప్రమాద్యతి ॥ 13॥
ఏతత్ విద్వాన్ పురా మృత్యోః అభవాయ ఘటేత సః ।
అప్రమత్తః ఇదం జ్ఞాత్వా మర్త్యం అపి అర్థసిద్ధిదమ్ ॥ 14॥
ఛిద్యమానం యమైః ఏతైః కృతనీడం వనస్పతిమ్ ।
ఖగః స్వకేతం ఉత్సృజ్య క్షేమం యాతి హి అలమ్పటః ॥ 15॥
అహోరాత్రైః ఛిద్యమానం బుద్ధ్వాయుః భయవేపథుః ।
ముక్తసఙ్గః పరం బుద్ధ్వా నిరీహ ఉపశామ్యతి ॥ 16॥
నృదేహం ఆద్యం సులభం సుదుర్లభమ్
ప్లవం సుకల్పం గురుకర్ణధారమ్ ।
మయా అనుకూలేన నభస్వతేరితమ్
పుమాన్ భవాబ్ధిం న తరేత్ సః ఆత్మహా ॥ 17॥
యదా ఆరమ్భేషు నిర్విణ్ణః విరక్తః సంయతేన్ద్రియః ।
అభ్యాసేన ఆత్మనః యోగీ ధారయేత్ అచలం మనః ॥ 18॥
ధార్యమాణం మనః యః హి భ్రామ్యదాశు అనవస్థితమ్ ।
అతన్ద్రితః అనురోధేన మార్గేణ ఆత్మవశం నయేత్ ॥ 19॥
మనోగతిం న విసృజేత్ జితప్రాణః జితేన్ద్రియః ।
సత్త్వసమ్పన్నయా బుద్ధ్యా మనః ఆత్మవశం నయేత్ ॥ 20॥
ఏషః వై పరమః యోగః మనసః సఙ్గ్రహః స్మృతః ।
హృదయజ్ఞత్వం అన్విచ్ఛన్ దమ్యస్య ఏవ అర్వతః ముహుః ॥ 21॥
సాఙ్ఖ్యేన సర్వభావానాం ప్రతిలోమ అనులోమతః ।
భవ అపి అయౌ అనుధ్యయేత్ మనః యావత్ ప్రసీదతి ॥ 22॥
నిర్విణ్ణస్య విరక్తస్య పురుషస్య ఉక్తవేదినః ।
మనః త్యజతి దౌరాత్మ్యం చిన్తితస్య అనుచిన్తయా ॥ 23॥
యమ ఆదిభిః యోగపథైః ఆన్వీక్షిక్యా చ విద్యయా ।
మమ అర్చోపాసనాభిః వా న అన్యైః యోగ్యం స్మరేత్ మనః ॥ 24॥
యది కుర్యాత్ ప్రమాదేన యోగీ కర్మ విగర్హితమ్ ।
యోగేన ఏవ దహేత్ అంహః న అన్యత్ తత్ర కదాచన ॥ 25॥
స్వే స్వే అధికారే యా నిష్ఠా సః గుణః పరికీర్తితః ।
కర్మణాం జాతి అశుద్ధానాం అనేన నియమః కృతః ।
గుణదోషవిధానేన సఙ్గానాం త్యాజనేచ్ఛయా ॥ 26॥
జాతశ్రద్దః మత్కథాసు నిర్విణ్ణః సర్వకర్మసు ।
వేద దుఃఖాత్మకాన్ కామాన్ పరిత్యాగే అపి అనీశ్వరః ॥ 27॥
తతః భజేత మాం ప్రీతః శ్రద్ధాలుః దృఢనిశ్చయః ।
జుషమాణః చ తాన్ కామాన్ దుఃఖ ఉదర్కాన్ చ గర్హయన్ ॥ 28॥
ప్రోక్తేన భక్తియోగేన భజతః మా అసకృత్ మునేః ।
కామాః హృదయ్యాః నశ్యన్తి సర్వే మయి హృది స్థితే ॥ 29॥
భిద్యతే హృదయగ్రన్థిః ఛిద్యన్తే సర్వసంశయాః ।
క్షీయన్తే చ అస్య కర్మాణి మయి దృష్టే అఖిల ఆత్మని ॥ 30॥
తస్మాత్ మద్భక్తియుక్తస్య యోగినః వై మత్ ఆత్మనః ।
న జ్ఞానం న చ వైరాగ్యం ప్రాయః శ్రేయః భవేత్ ఇహ ॥ 31॥
యత్ కర్మభిః యత్ తపసా జ్ఞానవైరాగ్యతః చ యత్ ।
యోగేన దానధర్మేణ శ్రేయోభిః ఇతరైః అపి ॥ 32॥
సర్వం మద్భక్తియోగేన మద్భక్తః లభతే అఞ్జసా ।
స్వర్గ అపవర్గం మత్ ధామ కథఞ్చిత్ యది వాఞ్ఛతి ॥ 33॥
న కిఞ్చిత్ సాధవః ధీరాః భక్తాః హి ఏకాన్తినః మమ ।
వాఞ్ఛతి అపి మయా దత్తం కైవల్యం అపునర్భవమ్ ॥ 34॥
నైరపేక్ష్యం పరం ప్రాహుః నిఃశ్రేయసం అనల్పకమ్ ।
తస్మాత్ నిరాశిషః భక్తిః నిరపేక్షస్య మే భవేత్ ॥ 35॥
న మయి ఏకాన్తభక్తానాం గుణదోష ఉద్భవాః గుణాః ।
సాధూనాం సమచిత్తానాం బుద్ధేః పరం ఉపేయుషామ్ ॥ 36॥
ఏవం ఏతత్ మయా ఆదిష్టాన్ అనుతిష్ఠన్తి మే పథః ।
క్షేమం విన్దన్తి మత్ స్థానం యత్ బ్రహ్మ పరమం విదుః ॥ 37॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే
వేదత్రయీవిభాగయోగో నామ వింశోఽధ్యాయః ॥ 20॥
అథ ఏకవింశః అధ్యాయః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
యః ఏతాన్ మత్పథః హిత్వా భక్తిజ్ఞానక్రియాత్మకాన్ ।
క్షుద్రాన్ కామాన్ చలైః ప్రాణైః జుషన్తః సంసరన్తి తే ॥ 1॥
స్వే స్వే అధికారే యా నిష్ఠా సః గుణః పరికీర్తితః ।
విపర్యయః తు దోషః స్యాత్ ఉభయోః ఏషః నిశ్చయః ॥ 2॥
శుద్ధి అశుద్ధీ విధీయేతే సమానేషు అపి వస్తుషు ।
ద్రవ్యస్య విచికిత్సార్థం గుణదోషౌ శుభ అశుభౌ ॥ 3॥
ధర్మార్థం వ్యవహారార్థం యాత్రార్థం ఇతి చ అనఘ ।
దర్శితః అయం మయా ఆచారః ధర్మం ఉద్వహతాం ధురమ్ ॥ 4॥
భూమి అమ్బు అగ్ని అనిల ఆకాశాః భూతానాం పఞ్చ ధాతవః ।
ఆబ్రహ్మ స్థావర ఆదీనాం శరీరాః ఆత్మసంయుతాః ॥ 5॥
వేదేన నామరూపాణి విషమాణి సమేషు అపి ।
ధాతుషు ఉద్ధవ కల్ప్యన్తః ఏతేషాం స్వార్థసిద్ధయే ॥ 6॥
దేశ కాల ఆది భావానాం వస్తూనాం మమ సత్తమ ।
గుణదోషౌ విధీయేతే నియమార్థం హి కర్మణామ్ ॥ 7॥
అకృష్ణసారః దేశానాం అబ్రహ్మణ్యః అశుచిః భవేత్ ।
కృష్ణసారః అపి అసౌవీర కీకట అసంస్కృతేరిణమ్ ॥ 8॥
కర్మణ్యః గుణవాన్ కాలః ద్రవ్యతః స్వతః ఏవ వా ।
యతః నివర్తతే కర్మ సః దోషః అకర్మకః స్మృతః ॥ 9॥
ద్రవ్యస్య శుద్ధి అశుద్ధీ చ ద్రవ్యేణ వచనేన చ ।
సంస్కారేణ అథ కాలేన మహత్త్వ అల్పతయా అథవా ॥ 10॥
శక్త్యా అశక్త్యా అథవా బుద్ధ్యా సమృద్ధ్యా చ యత్ ఆత్మనే ।
అఘం కుర్వన్తి హి యథా దేశ అవస్థా అనుసారతః ॥ 11॥
ధాన్య దారు అస్థి తన్తూనాం రస తైజస చర్మణామ్ ।
కాల వాయు అగ్ని మృత్తోయైః పార్థివానాం యుత అయుతైః ॥ 12॥
అమేధ్యలిప్తం యత్ యేన గన్ధం లేపం వ్యపోహతి ।
భజతే ప్రకృతిం తస్య తత్ శౌచం తావత్ ఇష్యతే ॥ 13॥
స్నాన దాన తపః అవస్థా వీర్య సంస్కార కర్మభిః ।
మత్ స్మృత్యా చ ఆత్మనః శౌచం శుద్ధః కర్మ ఆచరేత్ ద్విజః ॥ 14॥
మన్త్రస్య చ పరిజ్ఞానం కర్మశుద్ధిః మదర్పణమ్ ।
ధర్మః సమ్పద్యతే షడ్భిః అధర్మః తు విపర్యయః ॥ 15॥
క్వచిత్ గుణః అపి దోషః స్యాత్ దోషః అపి విధినా గుణః ।
గుణదోషార్థనియమః తత్ భిదాం ఏవ బాధతే ॥ 16॥
సమానకర్మ ఆచరణం పతితానాం న పాతకమ్ ।
ఔత్పత్తికః గుణః సఙ్గః న శయానః పతతి అధః ॥ 17॥
యతః యతః నివర్తేత విముచ్యేత తతః తతః ।
ఏషః ధర్మః నౄణాం క్షేమః శోకమోహభయ అపహః ॥ 18॥
విషయేషు గుణాధ్యాసాత్ పుంసః సఙ్గః తతః భవేత్ ।
సఙ్గాత్ తత్ర భవేత్ కామః కామాత్ ఏవ కలిః నౄణామ్ ॥ 19॥
కలేః దుర్విషహః క్రోధః తమః తం అనువర్తతే ।
తమసా గ్రస్యతే పుంసః చేతనా వ్యాపినీ ద్రుతమ్ ॥ 20॥
తయా విరహితః సాధో జన్తుః శూన్యాయ కల్పతే ।
తతః అస్య స్వార్థవిభ్రంశః మూర్చ్ఛితస్య మృతస్య చ ॥ 21॥
విషయాభినివేశేన న ఆత్మానం వేద న అపరమ్ ।
వృక్షజీవికయా జీవన్ వ్యర్థం భస్త్ర ఇవ యః శ్వసన్ ॥ 22॥
ఫలశ్రుతిః ఇయం నౄణాం న శ్రేయః రోచనం పరమ్ ।
శ్రేయోవివక్షయా ప్రోక్తం యథా భైషజ్యరోచనమ్ ॥ 23॥
ఉత్పత్తి ఏవ హి కామేషు ప్రాణేషు స్వజనేషు చ ।
ఆసక్తమనసః మర్త్యా ఆత్మనః అనర్థహేతుషు ॥ 24॥
న తాన్ అవిదుషః స్వార్థం భ్రామ్యతః వృజినాధ్వని ।
కథం యుఞ్జ్యాత్ పునః తేషు తాన్ తమః విశతః బుధః ॥ 25॥
ఏవం వ్యవసితం కేచిత్ అవిజ్ఞాయ కుబుద్ధయః ।
ఫలశ్రుతిం కుసుమితాం న వేదజ్ఞాః వదన్తి హి ॥ 26॥
కామినః కృపణాః లుబ్ధాః పుష్పేషు ఫలబుద్ధయః ।
అగ్నిముగ్ధా ధుమతాన్తాః స్వం లోకం న విన్దన్తి తే ॥ 27॥
న తే మాం అఙ్గః జానన్తి హృదిస్థం యః ఇదం యతః ।
ఉక్థశస్త్రాః హి అసుతృపః యథా నీహారచక్షుషః ॥ 28॥
తే మే మతం అవిజ్ఞాయ పరోక్షం విషయాత్మకాః ।
హింసాయాం యది రాగః స్యాత్ యజ్ఞః ఏవ న చోదనా ॥ 29॥
హింసావిహారాః హి అలబ్ధైః పశుభిః స్వసుఖేచ్ఛయా ।
యజన్తే దేవతాః యజ్ఞైః పితృభూతపతీన్ ఖలాః ॥ 30॥
స్వప్న్ ఉపమం అముం లోకం అసన్తం శ్రవణప్రియమ్ ।
ఆశిషః హృది సఙ్కల్ప్య త్యజన్తి అర్థాన్ యథా వణిక్ ॥ 31॥
రజఃసత్త్వతమోనిష్ఠాః రజఃసత్త్వతమోజుషః ।
ఉపాసతః ఇన్ద్రముఖ్యాన్ దేవాదీన్ న తథా ఏవ మామ్ ॥ 32॥
ఇష్ట్వా ఇహ దేవతాః యజ్ఞైః గత్వా రంస్యామహే దివి ।
తస్య అన్తః ఇహ భూయాస్మః మహాశాలా మహాకులాః ॥ 33॥
ఏవం పుష్పితయా వాచా వ్యాక్షిప్తమనసాం నౄణామ్ ।
మానినాన్ చ అతిస్తబ్ధానాం మద్వార్తా అపి న రోచతే ॥ 34॥
వేదాః బ్రహ్మాత్మవిషయాః త్రికాణ్డవిషయాః ఇమే ।
పరోక్షవాదాః ఋషయః పరోక్షం మమ చ ప్రియమ్ ॥ 35॥
శబ్దబ్రహ్మ సుదుర్బోధం ప్రాణ ఇన్ద్రియ మనోమయమ్ ।
అనన్తపారం గమ్భీరం దుర్విగాహ్యం సముద్రవత్ ॥ 36॥
మయా ఉపబృంహితం భూమ్నా బ్రహ్మణా అనన్తశక్తినా ।
భూతేషు ఘోషరూపేణ బిసేషు ఊర్ణ ఇవ లక్ష్యతే ॥ 37॥
యథా ఊర్ణనాభిః హృదయాత్ ఊర్ణాం ఉద్వమతే ముఖాత్ ।
ఆకాశాత్ ఘోషవాన్ ప్రాణః మనసా స్పర్శరూపిణా ॥ 38॥
ఛన్దోమయః అమృతమయః సహస్రపదవీం ప్రభుః ।
ఓఙ్కారాత్ వ్యఞ్జిత స్పర్శ స్వర ఉష్మ అన్తస్థ భూషితామ్ ॥
39॥
విచిత్రభాషావితతాం ఛన్దోభిః చతుర ఉత్తరైః ।
అనన్తపారాం బృహతీం సృజతి ఆక్షిపతే స్వయమ్ ॥ 40॥
గాయత్రీ ఉష్ణిక్ అనుష్టుప్ చ బృహతీ పఙ్క్తిః ఏవ చ ।
త్రిష్టుప్ జగతీ అతిచ్ఛన్దః హి అత్యష్టి అతిజగత్ విరాట్ ॥ 41॥
కిం విధత్తే కిం ఆచష్టే కిం అనూద్య వికల్పయేత్ ।
ఇతి అస్యాః హృదయం లోకే న అన్యః మత్ వేద కశ్చన ॥42॥
మాం విధత్తే అభిధత్తే మాం వికల్ప్య అపోహ్యతే తు అహమ్ ।
ఏతావాన్ సర్వవేదార్థః శబ్దః ఆస్థాయ మాం భిదామ్ ।
మాయామాత్రం అనూద్య అన్తే ప్రతిషిధ్య ప్రసీదతి ॥ 43॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవద్ద్ధవసంవాదే
వేదత్రయవిభాగనిరూపణం నామ ఏకవింశోఽధ్యాయః ॥ 21॥
అథ ద్వావింశః అధ్యాయః ।
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
కతి తత్త్వాని విశ్వేశ సఙ్ఖ్యాతాని ఋషిభిః ప్రభో ।
నవ ఏకాదశ పఞ్చ త్రీణి ఆత్థ త్వం ఇహ శుశ్రుమ ॥ 1॥
కేచిత్ షడ్వింశతిం ప్రాహుః అపరే పఞ్చవింశతిమ్ ।
సప్త ఏకే నవ షట్ కేచిత్ చత్వారి ఏకాదశ అపరే ।
కేచిత్ సప్తదశ ప్రాహుః షోడశ ఏకే త్రయోదశ ॥ 2॥
ఏతావత్ త్వం హి సఙ్ఖ్యానాం ఋషయః యత్ వివక్షయా ।
గాయన్తి పృథక్ ఆయుష్మన్ ఇదం నః వక్తుం అర్హసి ॥ 3॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
యుక్తం చ సన్తి సర్వత్ర భాషన్తే బ్రాహ్మణాః యథా ।
మాయాం మదీయాం ఉద్గృహ్య వదతాం కిం ను దుర్ఘటమ్ ॥ 4॥
న ఏతత్ ఏవం యథా ఆత్థ త్వం యత్ అహం వచ్మి తత్ తథా ।
ఏవం వివదతాం హేతుం శక్తయః మే దురత్యయాః ॥ 5॥
యాసాం వ్యతికరాత్ ఆసీత్ వికల్పః వదతాం పదమ్ ।
ప్రాప్తే శమదమే అపి ఏతి వాదస్తమను శామ్యతి ॥ 6॥
పరస్పరాన్ అనుప్రవేశాత్ తత్త్వానాం పురుషర్షభ ।
పౌర్వ అపర్య ప్రసఙ్ఖ్యానం యథా వక్తుః వివక్షితమ్ ॥ 7॥
ఏకస్మిన్ అపి దృశ్యన్తే ప్రవిష్టాని ఇతరాణి చ ।
పూర్వస్మిన్ వా పరస్మిన్ వా తత్త్వే తత్త్వాని సర్వశః ॥ 8॥
పౌర్వ అపర్యం అతః అమీషాం ప్రసఙ్ఖ్యానం అభీప్సతామ్ ।
యథా వివిక్తం యత్ వక్త్రం గృహ్ణీమః యుక్తిసమ్భవాత్ ॥ 9॥
అనాది అవిద్యాయుక్తస్య పురుషస్య ఆత్మవేదనమ్ ।
స్వతః న సమ్భవాత్ అన్యః తత్త్వజ్ఞః జ్ఞానదః భవేత్ ॥ 10॥
పురుష ఈశ్వరయోః అత్ర న వైలక్షణ్యం అణు అపి ।
తత్ అన్యకల్పనాపార్థా జ్ఞానం చ ప్రకృతేః గుణః ॥ 11॥
ప్రకృతిః గుణసామ్యం వై ప్రకృతేః న ఆత్మనః గుణాః ।
సత్త్వం రజః తమః ఇతి స్థితి ఉత్పత్తి అన్తహేతవః ॥ 12॥
సత్త్వం జ్ఞానం రజః కర్మ తమః అజ్ఞానం ఇహ ఉచ్యతే ।
గుణవ్యతికరః కాలః స్వభావః సూత్రం ఏవ చ ॥ 13॥
పురుషః ప్రకృతిః వ్యక్తం అహఙ్కారః నభః అనిలః ।
జ్యోతిః ఆపః క్షితిః ఇతి తత్త్వాని ఉక్తాని మే నవ ॥ 14॥
శ్రోత్రం త్వక్ దర్శనం ఘ్రాణః జిహ్వా ఇతి జ్ఞానశక్తయః ।
వాక్ పాణి ఉపస్థ పాయు అఙ్ఘ్రిః కర్మాణ్యఙ్గ ఉభయం మనః ॥ 15॥
శబ్దః స్పర్శః రసః గన్ధః రూపం చ ఇతి అర్థజాతయః ।
గతి ఉక్తి ఉత్సర్గ శిల్పాని కర్మ ఆయతన సిద్ధయః ॥ 16॥
సర్గ ఆదౌ ప్రకృతిః హి అస్య కార్య కారణ రూపిణీ ।
సత్త్వ ఆదిభిః గుణైః ధత్తే పురుషః అవ్యక్తః ఈక్షతే ॥ 17॥
వ్యక్త ఆదయః వికుర్వాణాః ధాతవః పురుష ఈక్షయా ।
లబ్ధవీర్యాః సృజన్తి అణ్డం సంహతాః ప్రకృతేః బలాత్ ॥ 18॥
సప్త ఏవ ధాతవః ఇతి తత్ర అర్థాః పఞ్చ ఖాదయః ।
జ్ఞానం ఆత్మా ఉభయ ఆధారః తతః దేహ ఇన్ద్రియ ఆసవః ॥ 19॥
షడ్ ఇతి అత్ర అపి భూతాని పఞ్చ షష్ఠః పరః పుమాన్ ।
తైః యుక్తః ఆత్మసమ్భూతైః సృష్ట్వా ఇదం సముపావిశత్ ॥ 20॥
చత్వారి ఏవ ఇతి తత్ర అపి తేజః ఆపః అన్నం ఆత్మనః ।
జాతాని తైః ఇదం జాతం జన్మ అవయవినః ఖలు ॥ 21॥
సఙ్ఖ్యానే సప్తదశకే భూతమాత్ర ఇన్ద్రియాణి చ ।
పఞ్చపఞ్చ ఏక మనసా ఆత్మా సప్తదశః స్మృతః ॥ 22॥
తద్వత్ షోడశసఙ్ఖ్యానే ఆత్మా ఏవ మనః ఉచ్యతే ।
భూతేన్ద్రియాణి పఞ్చ ఏవ మనః ఆత్మా త్రయోదశః ॥ 23॥
ఏకాదశత్వః ఆత్మా అసౌ మహాభూతేన్ద్రియాణి చ ।
అష్టౌ ప్రకృతయః చ ఏవ పురుషః చ నవ ఇతి అథ ॥ 24॥
ఇతి నానా ప్రసఙ్ఖ్యానం తత్త్వానాం ఋషిభిః కృతమ్ ।
సర్వం న్యాయ్యం యుక్తిమత్వాత్ విదుషాం కిం అశోభనమ్ ॥ 25॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
ప్రకృతిః పురుషః చ ఉభౌ యది అపి ఆత్మవిలక్షణౌ ।
అన్యోన్య అపాశ్రయాత్ కృష్ణ దృశ్యతే న భిదా తయోః ।
ప్రకృతౌ లక్ష్యతే హి ఆత్మా ప్రకృతిః చ తథా ఆత్మని ॥ 26॥
ఏవం మే పుణ్డరీకాక్ష మహాన్తం సంశయం హృది ।
ఛేత్తుం అర్హసి సర్వజ్ఞ వచోభిః నయనైపుణైః ॥ 27॥
త్వత్తః జ్ఞానం హి జీవానాం ప్రమోషః తే అత్ర శక్తితః ।
త్వం ఏవ హి ఆత్మ మాయాయా గతిం వేత్థ న చ అపరః ॥ 28॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
ప్రకృతిః పురుషః చ ఇతి వికల్పః పురుషర్షభ ।
ఏషః వైకారికః సర్గః గుణవ్యతికరాత్మకః ॥ 29॥
మమ అఙ్గ మాయా గుణమయీ అనేకధా
వికల్పబుద్ధీః చ గుణైః విధత్తే ।
వైకారికః త్రివిధః అధ్యాత్మం ఏకమ్
అథ అధిదైవం అధిభూతం అన్యత్ ॥ 30॥
దృక్ రూపం ఆర్కం వపుః అత్ర రన్ధ్రే
పరస్పరం సిధ్యతి యః స్వతః ఖే ।
ఆత్మా యత్ ఏషం అపరః యః ఆద్యః
స్వయా అనుభూత్య అఖిలసిద్ధసిద్ధిః ।
ఏవం త్వక్ ఆది శ్రవణాది చక్షుః
జిహ్వ ఆది నాస ఆది చ చిత్తయుక్తమ్ ॥ 31॥
యః అసౌ గుణక్షోభకృతౌ వికారః
ప్రధానమూలాత్ మహతః ప్రసూతః ।
అహం త్రివృత్ మోహవికల్పహేతుః
వైకారికః తామసః ఐన్ద్రియః చ ॥ 32॥
ఆత్మాపరిజ్ఞానమయః వివాదః
హి అస్తి ఇతి న అస్తి ఇతి భిదార్థనిష్ఠః ।
వ్యర్థః అపి న ఏవ ఉపరమేత పుంసాం
మత్తః పరావృత్తధియాం స్వలోకాత్ ॥ 33॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
త్వత్తః పరావృత్తధియః స్వకృతైః కర్మభిః ప్రభో ।
ఉచ్చ అవచాన్ యథా దేహాన్ గృహ్ణన్తి విసృజన్తి చ ॥ 34॥
తత్ మమ ఆఖ్యాహి గోవిన్ద దుర్విభావ్యం అనాత్మభిః ।
న హి ఏతత్ ప్రాయశః లోకే విద్వాంసః సన్తి వఞ్చితాః ॥ 35॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
మనః కర్మమయం నృణాం ఇన్ద్రియైః పఞ్చభిః యుతమ్ ।
లోకాత్ లోకం ప్రయాతి అన్యః ఆత్మా తత్ అనువర్తతే ॥ 36॥
ధ్యాయన్ మనః అనువిషయాన్ దృష్టాన్ వా అనుశ్రుతాన్ అథ ।
ఉద్యత్ సీదత్ కర్మతన్త్రం స్మృతిః తత్ అనుశామ్యతి ॥ 37॥
విషయ అభినివేశేన న ఆత్మానం యత్ స్మరేత్ పునః ।
జన్తోః వై కస్యచిత్ హేతోః మృత్యుః అత్యన్తవిస్మృతిః ॥ 38॥
జన్మ తు ఆత్మతయా పుంసః సర్వభావేన భూరిద ।
విషయ స్వీకృతిం ప్రాహుః యథా స్వప్నమనోరథః ॥ 39॥
స్వప్నం మనోరథం చ ఇత్థం ప్రాక్తనం న స్మరతి అసౌ ।
తత్ర పూర్వం ఇవ ఆత్మానం అపూర్వం చ అనుపశ్యతి ॥ 40॥
ఇన్ద్రియ ఆయన సృష్ట్యా ఇదం త్రైవిధ్యం భాతి వస్తుని ।
బహిః అన్తః భిదాహేతుః జనః అసత్ జనకృత్ యథా ॥ 41॥
నిత్యదా హి అఙ్గః భూతాని భవన్తి న భవన్తి చ ।
కాలేన అల్క్ష్యవేగేన సూక్ష్మత్వాత్ తత్ న దృశ్యతే ॥ 42॥
యథా అర్చిషాం స్రోతసాం చ ఫలానాం వా వనస్పతేః ।
తథా ఏవ సర్వభూతానాం వయః అవస్థా ఆదయః కృతాః ॥ 43॥
సః అయం దీపః అర్చిషాం యద్వత్ స్రోతసాం తత్ ఇదం జలమ్ ।
సః అయం పుమాన్ ఇతి నృణాం మృషాః గీః ధీః మృషా
ఆయుషామ్ ॥ 44॥
మా స్వస్య కర్మబీజేన జాయతే సః అపి అయం పుమాన్ ।
మ్రియతే వామరః భ్రాన్త్యా యథా అగ్నిః దారు సంయుతః ॥ 45॥
నిషేకగర్భజన్మాని బాల్యకౌమారయౌవనమ్ ।
వయోమధ్యం జరా మృత్యుః ఇతి అవస్థాః తనోః నవ ॥ 46॥
ఏతాః మనోరథమయీః హి అన్యస్య ఉచ్చావచాః తనూః ।
గుణసఙ్గాత్ ఉపాదత్తే క్వచిత్ కశ్చిత్ జహాతి చ ॥ 47॥
ఆత్మనః పితృపుత్రాభ్యాం అనుమేయౌ భవాప్యయౌ ।
న భవాప్యయవస్తూనాం అభిజ్ఞః ద్వయలక్షణః ॥ 48॥
తరోః బీజవిపాకాభ్యాం యః విద్వాత్ జన్మసంయమౌ ।
తరోః విలక్షణః ద్రష్టా ఏవం ద్రష్టా తనోః పృథక్ ॥ 49॥
ప్రకృతేః ఏవం ఆత్మానం అవివిచ్య అబుధః పుమాన్ ।
తత్త్వేన స్పర్శసమ్మూఢః సంసారం ప్రతిపద్యతే ॥ 50॥
సత్త్వసఙ్గాత్ ఋషీన్ దేవాన్ రజసా అసురమానుషాన్ ।
తమసా భూతతిర్యక్త్వం భ్రామితః యాతి కర్మభిః ॥ 51॥
నృత్యతః గాయతః పశ్యన్ యథా ఏవ అనుకరోతి తాన్ ।
ఏవం బుద్ధిగుణాన్ పశ్యన్ అనీహః అపి అనుకార్యతే ॥ 52॥
యథా అమ్భసా ప్రచలతా తరవః అపి చలాః ఇవ ।
చక్షుషా భ్రామ్యమాణేన దృశ్యతే భ్రమతి ఇవ భూః ॥ 53॥
యథా మనోరథధియః విషయానుభవః మృషా ।
స్వప్నదృష్టాః చ దాశార్హ తథా సంసారః ఆత్మనః ॥ 54॥
అర్థే హి అవిద్యమానే అపి సంసృతిః న నివర్తతే ।
ధ్యాయతః విషయాన్ అస్య స్వప్నే అనర్థ ఆగమః యథా ॥ 55॥
తస్మాత్ ఉద్ధవ మా భుఙ్క్ష్వ విషయాన్ అసత్ ఇన్ద్రియైః ।
ఆత్మా అగ్రహణనిర్భాతం పశ్య వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ 56॥
క్షిప్తః అవమానితః అసద్భిః ప్రలబ్ధః అసూయితః అథవా ।
తాడితః సన్నిబద్ధః వా వృత్త్యా వా పరిహాపితః ॥ 57॥
నిష్ఠితః మూత్రితః బహుధా ఏవం ప్రకమ్పితః ।
శ్రేయస్కామః కృచ్ఛ్రగతః ఆత్మనా ఆత్మానం ఉద్ధరేత్ ॥ 58॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
యథా ఏవం అనుబుద్ధ్యేయం వద నః వదతాం వర ।
సుదుఃసహం ఇమం మన్యః ఆత్మని అసత్ అతిక్రమమ్ ॥ 59॥
విదుషం అపి విశ్వాత్మన్ ప్రకృతిః హి బలీయసీ ।
ఋతే త్వత్ ధర్మనిరతాన్ శాన్తాః తే చరణాలయాన్ ॥ 60॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే
ద్వావింశోఽధ్యాయః ॥ 22॥
అథ త్రయోవింశః అధ్యాయః ।
బాదరాయణిః ఉవాచ ।
సః ఏవం ఆశంసితః ఉద్ధవేన
భాగవతముఖ్యేన దాశార్హముఖ్యః ।
సభాజయన్ బృత్యవచః ముకున్దః
తం ఆబభాషే శ్రవణీయవీర్యః ॥ 1॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
బర్హస్పత్య సః వై న అత్ర సాధుః వై దుర్జన్ ఈరితైః ।
దురుక్తైః భిన్నం ఆత్మానం యః సమాధాతుం ఈశ్వరః ॥ 2॥
న తథా తప్యతే విద్ధః పుమాన్ బాణైః సుమర్మగైః ।
యథా తుదన్తి మర్మస్థాః హి అసతాం పరుషేషవః ॥ 3॥
కథయన్తి మహత్పుణ్యం ఇతిహాసం ఇహ ఉద్ధవ ।
తం అహం వర్ణయిష్యామి నిబోధ సుసమాహితః ॥ 4॥
కేనచిత్ భిక్షుణా గీతం పరిభూతేన దుర్జనైః ।
స్మరతాః ధృతియుక్తేన విపాకం నిజకర్మణామ్ ॥ 5॥
అవనిషు ద్విజః కశ్చిత్ ఆసీత్ ఆఢ్యతమః శ్రియా ।
వార్తావృత్తిః కదర్యః తు కామీ లుబ్ధః అతికోపనః ॥ 6॥
జ్ఞాతయః అతిథయః తస్య వాఙ్మాత్రేణ అపి న అర్చితాః ।
శూన్య అవసథః ఆత్మా అపి కాలే కామైః అనర్చితః ॥ 7॥
దుఃశీలస్య కదర్యస్య ద్రుహ్యన్తే పుత్రబాన్ధవాః ।
దారా దుహితరః భృత్యాః విషణ్ణాః న ఆచరన్ ప్రియమ్ ॥ 8॥
తస్య ఏవం యక్షవిత్తస్య చ్యుతస్య ఉభయలోకతః ।
ధర్మకామవిహీనస్య చుక్రుధుః పఞ్చభాగినః ॥ 9॥
తత్ అవధ్యాన విస్రస్త పుణ్య స్కన్ధస్య భూరిద ।
అర్థః అపి అగచ్ఛన్ నిధనం బహు ఆయాస పరిశ్రమః ॥ 10॥
జ్ఞాతయః జగృహుః కిఞ్చిత్ కిఞ్చిత్ అస్యవః ఉద్ధవ ।
దైవతః కాలతః కిఞ్చిత్ బ్రహ్మబన్ధోః నృపార్థివాత్ ॥ 11॥
సః ఏవం ద్రవిణే నష్టే ధర్మకామవివర్జితః ।
ఉపేక్షితః చ స్వజనైః చిన్తాం ఆప దురత్యయామ్ ॥ 12॥
తస్య ఏవం ధ్యాయతః దీర్ఘం నష్టరాయః తపస్వినః ।
ఖిద్యతః బాష్పకణ్ఠస్య నిర్వేదః సుమహాన్ అభూత్ ॥ 13॥
సః చ ఆహ ఇదం అహో కష్టం వృథా ఆత్మా మే అనుతాపితః ।
న ధర్మాయ న కామాయ యస్య అర్థ ఆయాసః ఈదృశః ॥ 14॥
ప్రాయేణ అర్థాః కదర్యాణాం న సుఖాయ కదాచన ।
ఇహ చ ఆత్మోపతాపాయ మృతస్య నరకాయ చ ॥ 15॥
యశః యశస్వినాం శుద్ధం శ్లాఘ్యాః యే గుణినాం గుణాః ।
లోభః స్వల్పః అపి తాన్ హన్తి శ్విత్రః రూపం ఇవ ఇప్సితమ్ ॥ 16॥
అర్థస్య సాధనే సిద్ధః ఉత్కర్షే రక్షణే వ్యయే ।
నాశ ఉపభోగః ఆయాసః త్రాసః చిన్తా భ్రమః నృణామ్ ॥ 17॥
స్తేయం హింసా అనృతం దమ్భః కామః క్రోధః స్మయః మదః ।
భేదః వైరం అవిశ్వాసః సంస్పర్ధా వ్యసనాని చ ॥ 18॥
ఏతే పఞ్చదశాన్ అర్థాః హి అర్థమూలాః మతాః నృణామ్ ।
తస్మాత్ అనర్థం అర్థాఖ్యం శ్రేయః అర్థీ దూరతః త్యజేత్ ॥ 19॥
భిద్యన్తే భ్రాతరః దారాః పితరః సుహృదః తథా ।
ఏకాస్నిగ్ధాః కాకిణినా సద్యః సర్వే అరయః కృతాః ॥ 20॥
అర్థేన అల్పీయసా హి ఏతే సంరబ్ధా దీప్తం అన్యవః ।
త్యజన్తి ఆశు స్పృధః ఘ్నన్తి సహసా ఉత్సృజ్య సౌహృదమ్ ॥
21॥
లబ్ధ్వా జన్మ అమరప్రార్థ్యం మానుష్యం తత్ ద్విజ అగ్ర్యతామ్ ।
తత్ అనాదృత్య యే స్వార్థం ఘ్నన్తి యాన్తి అశుభాం గతిమ్ ॥
22॥
స్వర్గ అపవర్గయోః ద్వారం ప్రాప్య లోకం ఇమం పుమాన్ ।
ద్రవిణే కః అనూషజ్జేత మర్త్యః అనర్థస్య ధామని ॥ 23॥
దేవర్షి పితృ భూతాని జ్ఞాతీన్ బన్ధూన్ చ భాగినః ।
అసంవిభజ్య చ ఆత్మానం యక్షవిత్తః పతతి అధః ॥ 24॥
వ్యర్థయా అర్థేహయా విత్తం ప్రమత్తస్య వయః బలమ్ ।
కుశలాః యేన సిధ్యన్తి జరఠః కిం ను సాధయే ॥ 25॥
కస్మాత్ సఙ్క్లిశ్యతే విద్వాన్ వ్యర్థయా అర్థేహయా అసకృత్ ।
కస్యచిత్ మాయయా నూనం లోకః అయం సువిమోహితః ॥ 26॥
కిం ధనైః ధనదైః వా కిం కామైః వా కామదైః ఉత ।
మృత్యునా గ్రస్యమానస్య కర్మభిః వా ఉత జన్మదైః ॥ 27॥
నూనం మే భగవాన్ తుష్టః సర్వదేవమయః హరిః ।
యేన నీతః దశాం ఏతాం నిర్వేదః చ ఆత్మనః ప్లవః ॥ 28॥
సః అహం కలౌ అశేషేణ శోషయిహ్హ్యే అఙ్గం ఆత్మనః ।
అప్రమత్తః అఖిలస్వార్థే యది స్యాత్ సిద్ధః ఆత్మని ॥ 29॥
తత్ర మాం అనుమోదేరన్ దేవాః త్రిభువనేశ్వరాః ।
ముహూర్తేన బ్రహ్మలోకం ఖట్వాఙ్గః సమసాధయత్ ॥ 30॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
ఇతి అభిప్రేత్య మనసా హి ఆవన్త్యః ద్విజసత్తమః ।
ఉన్ముచ్య హృదయగ్రన్థీన్ శాన్తః భిక్షుః అభూత్ మునిః ॥ 31॥
సః చచార మహీం ఏతాం సంయత ఆత్మేన్ద్రియ అనిలః ।
భిక్షార్థం నగర గ్రామాన్ అసఙ్గః అలక్షితః అవిశత్ ॥ 32॥
తం వై ప్రవయసం భిక్షుం అవధూతం అసజ్జనాః ।
దృష్ట్వా పర్యభవన్ భద్రః బహ్వీభిః పరిభూతిభిః ॥ 33॥
కేచిత్ త్రివేణుం జగృహుః ఏకే పాత్రం కమణ్డలుమ్ ।
పీఠం చ ఏకే అక్షసూత్రం చ కన్థాం చీరాణి కేచన ॥ 34॥
ప్రదాయ చ పునః తాని దర్శితాని ఆదదుః మునేః ।
అన్నం చ భైక్ష్యసమ్పన్నం భుఞ్జానస్య సరిత్ తటే ॥ 35॥
మూత్రయన్తి చ పాపిష్ఠాః ష్ఠీవన్తి అస్య చ మూర్ధని ।
యతవాచం వాచయన్తి తాడయన్తి న వక్తి చేత్ ॥ 36॥
తర్జయన్తి అపరే వాగ్భిః స్తేనః అయం ఇతి వాదినః ।
బధ్నన్తి రజ్జ్వా తం కేచిత్ బధ్యతాం బధ్యతాం ఇతి ॥ 37॥
క్షిపన్తి ఏకే అవజానన్తః ఏషః ధర్మధ్వజః శఠః ।
క్షీణవిత్తః ఇమాం వృత్తిం అగ్రహీత్ స్వజన ఉజ్ఝితః ॥ 38॥
అహో ఏషః మహాసారః ధృతిమాన్ గిరిః ఆడివ ।
మౌనేన సాధయతి అర్థం బకవత్ దృఢనిశ్చయః ॥ 39॥
ఇతి ఏకే విహసన్తి ఏనం ఏకే దుర్వాతయన్తి చ ।
తం బబన్ధుః నిరురుధుః యథా క్రీడనకం ద్విజమ్ ॥ 40॥
ఏవం సః భౌతికం దుఃఖం దైవికం దైహికం చ యత్ ।
భోక్తవ్యం ఆత్మనః దిష్టం ప్రాప్తం ప్రాప్తం అబుధ్యత ॥ 41॥
పరిభూతః ఇమాం గాథాం అగాయత నరాధమైః ।
పాతయద్భిః స్వధర్మస్థః ధృతిం ఆస్థాయ సాత్వికీమ్ ॥ 42॥
ద్విజః ఉవాచ ।
న అయం జనః మే సుఖదుఃఖహేతుః
న దేవతాత్మా గ్రహకర్మకాలాః ।
మనః పరం కారణం ఆమనన్తి
సంసారచక్రం పరివర్తయేత్ యత్ ॥ 43॥
మనః గుణాన్ వై సృజతే బలీయః
తతః చ కర్మాణి విలక్షణాని ।
శుక్లాని కృష్ణాని అథ లోహితాని
తేభ్యః సవర్ణాః సృతయః భవన్తి ॥ 44॥
అనీహః ఆత్మా మనసా సమీహతా
హిరణ్మయః మత్సఖః ఉద్విచష్టే ।
మనః స్వలిఙ్గం పరిగృహ్య కామాన్
జుషన్ నిబద్ధః గుణసఙ్గతః అసౌ ॥ 45॥
దానం స్వధర్మః నియమః యమః చ
శ్రుతం చ కర్మాణి చ సద్వ్రతాని ।
సర్వే మనోనిగ్రహలక్షణాన్తాః
పరః హి యోగః మనసః సమాధి ॥ 46॥
సమాహితం యస్య మనః ప్రశాన్తమ్
దానాదిభిః కిం వద తస్య కృత్యమ్ ।
అసంయతం యస్య మనః వినశ్యత్
దానాదిభిః చేత్ అపరం కిమేభిః ॥ 47॥
మనోవశే అన్యే హి అభవన్ స్మ దేవాః
మనః చ న అన్యస్య వశం సమేతి ।
భీష్మః హి దేవః సహసః సహీయాన్
యుఞ్జ్యాత్ వశే తం సః హి దేవదేవః ॥ 48॥
తం దుర్జయం శత్రుం అసహ్యవేగం
మరున్తుదం తత్ న విజిత్య కేచిత్ ।
కుర్వన్తి అసత్ విగ్రహం అత్ర మర్త్యైః
మిత్రాణి ఉదాసీన రిపూన్ విమూఢాః ॥ 49॥
దేహం మనోమాత్రం ఇమం గృహీత్వా
మమ అహం ఇతి అన్ధ ధియః మనుష్యాః ।
ఏషః అహం అన్యః అయం ఇతి భ్రమేణ
దురన్తపారే తమసి భ్రమన్తి ॥ 50॥
జనః తు హేతుః సుఖదుఃఖయోః చేత్
కిం ఆత్మనః చ అత్ర హ భౌమయోః తత్ ।
జిహ్వాం క్వచిత్ సన్దశతి స్వదద్భిః
తత్ వేదనాయాం కతమాయ కుప్యేత్ ॥ 51॥
దుఃఖస్య హేతుః యది దేవతాః తు
కిం ఆత్మనః తత్ర వికారయోః తత్ ।
యత్ అఙ్గం అఙ్గేన నిహన్యతే క్వచిత్
క్రుధ్యేత కస్మై పురుషః స్వదేహే ॥ 52॥
ఆత్మా యది స్యాత్ సుఖదుఃఖహేతుః
కిం అన్యతః తత్ర నిజస్వభావః ।
న హి ఆత్మనః అన్యత్ యది తత్ మృషా స్యాత్
క్రుధ్యేత కస్మాత్ న సుఖం న దుఃఖమ్ ॥ 53॥
గ్రహాః నిమిత్తం సుఖదుఃఖయోః చేత్
కిం ఆత్మనః అజస్య జనస్య తే వై ।
గ్రహైః గ్రహస్య ఏవ వదన్తి పీడామ్
క్రుధ్యేత కస్మై పురుషః తతః అన్యః ॥ 54॥
కర్మాః తు హేతుః సుఖదుఃఖయోః చేత్
కిం ఆత్మనః తత్ హి జడాజడత్వే ।
దేహః తు అచిత్పురుషః అయం సుపర్ణః
క్రుధ్యేత కస్మై న హి కర్మమూలమ్ ॥ 55॥
కాలః తు హేతుః సుఖదుఃఖయోః చేత్
కిం ఆత్మనః తత్ర తత్ ఆత్మకః అసౌ ।
న అగ్నేః హి తాపః న హిమస్య తత్ స్యాత్
క్రుధ్యేత కస్మై న పరస్య ద్వన్ద్వమ్ ॥ 56॥
న కేనచిత్ క్వ అపి కథఞ్చన అస్య
ద్వన్ద్వ ఉపరాగః పరతః పరస్య ।
యథాహమః సంసృతిరూపిణః స్యాత్
ఏవం ప్రబుద్ధః న బిభేతి భూతైః ॥ 57॥
ఏతాం సః ఆస్థాయ పరాత్మనిష్ఠామ్
అధ్యాసితాం పూర్వతమైః మహర్షిభిః ।
అహం తరిష్యామి దురన్తపారమ్
తమః ముకున్ద అఙ్ఘ్రినిషేవయా ఏవ ॥ 58॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
నిర్విద్య నష్టద్రవిణః గతక్లమః
ప్రవ్రజ్య గాం పర్యటమానః ఇత్థమ్ ।
నిరాకృతః అసద్భిః అపి స్వధర్మాత్
అకమ్పితః అముం మునిః ఆహ గాథామ్ ॥ 59॥
సుఖదుఃఖప్రదః న అన్యః పురుషస్య ఆత్మవిభ్రమః ।
మిత్ర ఉదాసీనరిపవః సంసారః తమసః కృతః ॥ 60॥
తస్మాత్ సర్వాత్మనా తాత నిగృహాణ మనో ధియా ।
మయి ఆవేశితయా యుక్తః ఏతావాన్ యోగసఙ్గ్రహః ॥ 61॥
యః ఏతాం భిక్షుణా గీతాం బ్రహ్మనిష్ఠాం సమాహితః ।
ధారయన్ శ్రావయన్ శ్రుణ్వన్ ద్వన్ద్వైః న ఏవ అభిభూయతే ॥ 62॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే
బిక్షుగీతనిరూపణం నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః ॥ 23॥
అథ చతుర్వింశోఽధ్యాః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
అథ తే సమ్ప్రవక్ష్యామి సాఙ్ఖ్యం పూర్వైః వినిశ్చితమ్ ।
యత్ విజ్ఞాయ పుమాన్ సద్యః జహ్యాత్ వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ 1॥
ఆసీత్ జ్ఞానం అథః హి అర్థః ఏకం ఏవ అవికల్పితమ్ ।
యదా వివేకనిపుణాః ఆదౌ కృతయుగే అయుగే ॥ 2॥
తత్ మాయాఫలరూపేణ కేవలం నిర్వికల్పితమ్ ।
వాఙ్మనః అగోచరం సత్యం ద్విధా సమభవత్ బృహత్ ॥ 3॥
తయోః ఏకతరః హి అర్థః ప్రకృతిః సోభయాత్మికా ।
జ్ఞానం తు అన్యతరః భావః పురుషః సః అభిధీయతే ॥ 4॥
తమః రజః సత్త్వం ఇతి ప్రకృతేః అభవన్ గుణాః ।
మయా ప్రక్షోభ్యమాణాయాః పురుష అనుమతేన చ ॥ 5॥
తేభ్యః సమభవత్ సూత్రం మహాన్ సూత్రేణ సంయుతః ।
తతః వికుర్వతః జాతః యః అహఙ్కారః విమోహనః ॥ 6॥
వైకారికః తైజసః చ తామసః చ ఇతి అహం త్రివృత్ ।
తన్మాత్ర ఇన్ద్రియ మనసాం కారణం చిత్ అచిత్ మయః ॥ 7॥
అర్థః తన్మాత్రికాత్ జజ్ఞే తామసాత్ ఇన్ద్రియాణి చ ।
తైజసాత్ దేవతాః ఆసన్ ఏకాదశ చ వైకృతాత్ ॥ 8॥
మయా సఞ్చోదితాః భావాః సర్వే సంహతి అకారిణః ।
అణ్డం ఉత్పాదయామాసుః మమ ఆయతనం ఉత్తమమ్ ॥ 9॥
తస్మిన్ అహం సమభవం అణ్డే సలిలసంస్థితౌ ।
మమ నాభ్యాం అభూత్ పద్మం విశ్వాఖ్యం తత్ర చ ఆత్మభూః ॥
10॥
సః అసృజత్ తపసా యుక్తః రజసా మత్ అనుగ్రహాత్ ।
లోకాన్ సపాలాన్ విశ్వాత్మా భూః భువః స్వః ఇతి త్రిధా ॥ 11॥
దేవానాం ఓకః ఆసీత్ స్వః భూతానాం చ భువః పదమ్ ।
మర్త్య ఆదీనాం చ భూః లోకః సిద్ధానాం త్రితయాత్ పరమ్ ॥
12॥
అధః అసురాణాం నాగానాం భూమేః ఓకః అసృజత్ ప్రభుః ।
త్రిలోక్యాం గతయః సర్వాః కర్మణాం త్రిగుణ ఆత్మనామ్ ॥ 13॥
యోగస్య తపసః చ ఏవ న్యాసస్య గతయః అమలాః ।
మహః జనః తపః సత్యం భక్తియోగస్య మద్గతిః ॥ 14॥
మయా కాలాత్మనా ధాత్రా కర్మయుక్తం ఇదం జగత్ ।
గుణప్రవాహః ఏతస్మిన్ ఉన్మజ్జతి నిమజ్జతి ॥ 15॥
అణుః బృహత్ కృశః స్థూలః యః యః భావః ప్రసిధ్యతి ।
సర్వః అపి ఉభయసంయుక్తః ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ 16॥
యః తు యస్య ఆదిః అన్తః చ సః వై మధ్యం చ తస్య సన్ ।
వికారః వ్యవహారార్థః యథా తైజస పార్థివాః ॥ 17॥
యత్ ఉపాదాయ పూర్వః తు భావః వికురుతే అపరమ్ ।
ఆదిః అన్తః యదా యస్య తత్ సత్యం అభిధీయతే ॥ 18॥
ప్రకృతిః హి అస్య ఉపాదానం ఆధారః పురుషః పరః ।
సతః అభివ్యఞ్జకః కాలః బ్రహ్మ తత్ త్రితయం తు అహమ్ ॥ 19॥
సర్గః ప్రవర్తతే తావత్ పౌర్వ అపర్యేణ నిత్యశః ।
మహాన్ గుణవిసర్గ అర్థః స్థితి అన్తః యావత్ ఈక్షణమ్ ॥ 20॥
విరాట్ మయా ఆసాద్యమానః లోకకల్పవికల్పకః ।
పఞ్చత్వాయ విశేషాయ కల్పతే భువనైః సహ ॥ 21॥
అన్నే ప్రలీయతే మర్త్యం అన్నం ధానాసు లీయతే ।
ధానాః భూమౌ ప్రలీయన్తే భూమిః గన్ధే ప్రలీయతే ॥ 22॥
అప్సు ప్రలీయన్తే గన్ధః ఆపః చ స్వగుణే రసే ।
లీయతే జ్యోతిషి రసః జ్యోతీ రూపే ప్రలీయతే ॥ 23॥
రూపం వాయౌ సః చ స్పర్శే లీయతే సః అపి చ అమ్బరే ।
అమ్బరం శబ్దతన్మాత్రః ఇన్ద్రియాణి స్వయోనిషు ॥ 24॥
యోనిః వైకారికే సౌమ్య లీయతే మనసి ఈశ్వరే ।
శబ్దః భూతాదిం అపి ఏతి భూతాదిః మహతి ప్రభుః ॥ 25॥
సః లీయతే మహాన్ స్వేషు గుణేషు గుణవత్తమః ।
తే అవ్యక్తే సమ్ప్రలీయన్తే తత్కలే లీయతే అవ్యయే ॥ 26॥
కాలః మాయామయే జీవే జీవః ఆత్మని మయి అజే ।
ఆత్మా కేవలః ఆత్మస్థః వికల్ప అపాయ లక్షణః ॥ 27॥
ఏవం అన్వీక్షమాణస్య కథం వైకల్పికః భ్రమః ।
మనసః హృది తిష్ఠేత వ్యోమ్ని ఇవ అర్క ఉదయే తమః ॥ 28॥
ఏషః సాఙ్ఖ్యవిధిః ప్రోక్తః సంశయగ్రన్థిభేదనః ।
ప్రతిలోమ అనులోమాభ్యాం పరావరదృశా మయా ॥ 29॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
ప్రకృతిపురుషసాఙ్ఖ్యయోగో నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః ॥ 24॥
అథ పఞ్చవింశోఽధ్యాయః ।
శ్రీభగవానువాచ ।
గుణానాం అసమిశ్రాణాం పుమాన్యేన యథా భవేత్ ।
తన్మే పురుషవర్య ఇఅదం ఉపధారయ శంసతః ॥ 1॥
సమః దమః తితిక్షా ఈక్షా తపః సత్యం దయా స్మృతిః ।
తుష్టిః త్యాగః అస్పృహా శ్రద్ధా హ్రీః దయా ఆదిః స్వనిర్వృతిః ॥ 2॥
కామః ఈహా మదః తృష్ణా స్తమ్భః ఆశీః భిదా సుఖమ్ ।
మద ఉత్సాహః యశః ప్రీతిః హాస్యం వీర్యం బల ఉద్యమః ॥ 3॥
క్రోధః లోభః అనృతం హింసా యాఞ్చా దమ్భః క్లమః కలిః ।
శోకమోహౌ విషాదార్తీ నిద్రా ఆశా భీః అనుద్యమః ॥ 4॥
సత్త్వస్య రజసః చ ఏతాః తమసః చ అనుమూర్వశః ।
వృత్తయః వర్ణితప్రాయాః సన్నిపాతం అథః శ్రుణు ॥ 5॥
సన్నిపాతః తు అహం ఇతి మమ ఇతి ఉద్ధవ యా మతిః ।
వ్యవహారః సన్నిపాతః మనోమాత్ర ఇన్ద్రియాసుభిః ॥ 6॥
ధర్మే చ అర్థే చ కామే చ యదా అసౌ పరినిష్ఠితః ।
గుణానాం సన్నికర్షః అయం శ్రద్ధాః అతిధనావహః ॥ 7॥
ప్రవృత్తిలక్షణే నిష్ఠా పుమాన్ యః హి గృహాశ్రమే ।
స్వధర్మే చ అనుతిష్ఠేత గుణానాం సమితిః హి సా ॥ 8॥
పురుషం సత్త్వసంయుక్తం అనుమీయాత్ శమ ఆదిభిః ।
కామాదిభీ రజోయుక్తం క్రోధాద్యైః తమసా యుతమ్ ॥ 9॥
యదా భజతి మాం భక్త్యా నిరపేక్షః స్వకర్మభిః ।
తం సత్త్వప్రకృతిం విద్యాత్ పురుషం స్త్రియం ఏవ వా ॥ 10॥
యదా ఆశిషః ఆశాస్య మాం భజేత స్వకర్మభిః ।
తం రజఃప్రకృతిం విద్యాత్ హింసాం ఆశాస్య తామసమ్ ॥ 11॥
సత్త్వం రజః తమః ఇతి గుణాః జీవస్య న ఏవ మే ।
చిత్తజా యైః తు భూతానాం సజ్జమానః నిబధ్యతే ॥ 12॥
యదేతరౌ జయేత్ సత్త్వం భాస్వరం విశదం శివమ్ ।
తదా సుఖేన యుజ్యేత ధర్మజ్ఞాన ఆదిభిః పుమాన్ ॥ 13॥
యదా జయేత్ తమః సత్త్వం రజః సఙ్గం భిదా చలమ్ ।
తదా దుఃఖేన యుజ్యేత కర్మణా యశసా శ్రియా ॥ 14॥
యదా జయేత్ రజః సత్త్వం తమః మూఢః లయం జడమ్ ।
యుజ్యేత శోకమోహాభ్యాం నిద్రయా హింసయా ఆశయా ॥ 15॥
యదా చిత్తం ప్రసీదేత ఇన్ద్రియాణాం చ నిర్వృతిః ।
దేహే అభయం మనోసఙ్గం తత్ సత్త్వం విద్ధి మత్పదమ్ ॥ 16॥
వికుర్వన్ క్రియయా చ అధీర నిర్వృతిః చ చేతసామ్ ।
గాత్రాస్వాస్థ్యం మనః భ్రాన్తం రజః ఏతైః నిశామయ ॥ 17॥
సీదత్ చిత్తం విలీయేత చేతసః గ్రహణే అక్షమమ్ ।
మనః నష్టం తమః గ్లానిః తమః తత్ ఉపధారయ ॥ 18॥
ఏధమానే గుణే సత్త్వే దేవానాం బలం ఏధతే ।
అసురాణాం చ రజసి తమసి ఉద్ధవ రక్షసామ్ ॥ 19॥
సత్త్వాత్ జగరణం విద్యాత్ రజసా స్వప్నం ఆదిశేత్ ।
ప్రస్వాపం తమసా జన్తోః తురీయం త్రిషు సన్తతమ్ ॥ 20॥
ఉపర్యుపరి గచ్ఛన్తి సత్త్వేన ఆబ్రహ్మణః జనాః ।
తమసా అధః అధః ఆముఖ్యాత్ రజసా అన్తరచారిణః ॥ 21॥
సత్త్వే ప్రలీనాః స్వః యాన్తి నరలోకం రజోలయాః ।
తమోలయాః తు నిరయం యాన్తి మాం ఏవ నిర్గుణాః ॥ 22॥
మదర్పణం నిష్ఫలం వా సాత్వికం నిజకర్మ తత్ ।
రాజసం ఫలసఙ్కల్పం హింసాప్రాయాది తామసమ్ ॥ 23॥
కైవల్యం సాత్వికం జ్ఞానం రజః వైకల్పికం చ యత్ ।
ప్రాకృతం తామసం జ్ఞానం మన్నిష్ఠం నిర్గుణం స్మృతమ్ ॥ 24॥
వనం తు సాత్వికః వాసః గ్రామః రాజసః ఉచ్యతే ।
తామసం ద్యూతసదనం మన్నికేతనం తు నిర్గుణమ్ ॥ 25॥
సాత్వికః కారకః అసఙ్గీ రాగాన్ధః రాజసః స్మృతః ।
తామసః స్మృతివిభ్రష్టః నిర్గుణః మదపాశ్రయః ॥ 26॥
సాత్త్వికీ ఆధ్యాత్మికీ శ్రద్ధా కర్మశ్రద్ధా తు రాజసీ ।
తామస్యధర్మే యా శ్రద్ధా మత్సేవాయాం తు నిర్గుణా ॥ 27॥
పథ్యం పూతం అనాయః తం ఆహార్యం సాత్త్వికం స్మృతమ్ ।
రాజసం చ ఇన్ద్రియప్రేష్ఠం తామసం చ ఆర్తిద అశుచి ॥ 28॥
సాత్త్వికం సుఖం ఆత్మోత్థం విషయోత్థం తు రాజసమ్ ।
తామసం మోహదైనోత్థం నిర్గుణం మదపాశ్రయమ్ ॥ 29॥
ద్రవ్యం దేశః ఫలం కాలః జ్ఞానం కర్మ చ కారకాః ।
శ్రద్ధా అవస్థా ఆకృతిః నిష్ఠా త్రైగుణ్యః సర్వః ఏవ హి ॥
30॥
సర్వే గుణమయాః భావాః పురుష అవ్యక్త ధిష్ఠితాః ॥ 31॥
ఏతాః సంసృతయః పుంసః గుణకర్మనిబన్ధనాః ।
యేన ఇమే నిర్జితాః సౌమ్య గుణాః జీవేన చిత్తజాః ।
భక్తియోగేన మన్నిష్ఠః మద్భావాయ ప్రపద్యతే ॥ 32॥
తస్మాత్ అహం ఇమం లబ్ధ్వా జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్భవమ్ ।
గుణసఙ్గం వినిర్ధూయ మాం భజన్తు విచక్షణాః ॥ 33॥
నిఃసఙ్గః మాం భజేత్ విద్వాన్ అప్రమత్తః జితేన్ద్రియః ।
రజః తమః చ అభిజయేత్ సత్త్వసంసేవయా మునిః ॥ 34॥
సత్త్వం చ అభిజయేత్ యుక్తః నైరపేక్ష్యేణ శాన్తధీః ।
సమ్పద్యతే గుణైః ముక్తః జీవః జీవం విహాయ మామ్ ॥ 35॥
జీవః జీవవినిర్ముక్తః గుణైః చ ఆశయసమ్భవైః ।
మయా ఏవ బ్రహ్మణా పూర్ణః న బహిః న అన్తరః చరేత్ ॥ 36॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
గుణనిర్గుణనిరూపణం నామ పఞ్చవింశోఽధ్యాయః ॥ 25॥
అథ షడ్వింశోఽధ్యాయః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
మత్ లక్షణం ఇమం కాయం లబ్ధ్వా మద్ధర్మః ఆస్థితః ।
ఆనన్దం పరమాత్మానం ఆత్మస్థం సముపైతి మామ్ ॥1॥
గుణమయ్యాః జీవయోన్యాః విముక్తః జ్ఞాననిష్ఠయా ।
గుణేషు మాయామాత్రేషు దృశ్యమానేషు అవస్తుతః ।
వర్తమానః అపి న పుమాన్ యుజ్యతే అవస్తుభిః గుణైః ॥ 2॥
సఙ్గం న కుర్యాత్ అసతాం శిశ్న ఉదర తృపాం క్వచిత్ ।
తస్య అనుగతః తమసి అన్ధే పతతి అన్ధ అనుగాన్ధవత్ ॥ 3॥
ఐలః సమ్రాట్ ఇమాం గాథాం అగాయత బృహచ్ఛ్రవాః ।
ఉర్వశీ విరహాత్ ముహ్యన్ నిర్విణ్ణః శోకసంయమే ॥ 4॥
త్యక్త్వా ఆత్మానం వ్రజన్తీం తాం నగ్నః ఉన్మత్తవత్ నృపః ।
విలపన్ అన్వగాత్ జాయే ఘోరే తిష్ఠ ఇతి విక్లవః ॥ 5॥
కామాన్ అతృప్తః అనుజుషన్ క్షుల్లకాన్ వర్షయామినీః ।
న వేద యాన్తీః న అయాన్తీః ఉర్వశీ ఆకృష్టచేఅతనః ॥ 6॥
ఐలః ఉవాచ ।
అహో మే మోహవిస్తారః కామకష్మలచేతసః ।
దేవ్యాః గృహీతకణ్ఠస్య న ఆయుఃఖణ్డాః ఇమే స్మృతాః ॥ 7॥
న అహం వేద అభినిర్ముక్తః సూర్యః వా అభ్యుదితః అముయా ।
ముషితః వర్షపూగానాం బత అహాని గతాని ఉత ॥ 8॥
అహో మే ఆత్మసమ్మోహః యేన ఆత్మా యోషితాం కృతః ।
క్రీడామృగః చక్రవర్తీ నరదేవశిఖామణిః ॥ 9॥
సపరిచ్ఛదం ఆత్మానం హిత్వా తృణం ఇవ ఈశ్వరమ్ ।
యాన్తీం స్త్రియం చ అన్వగమం నగ్నః ఉన్మత్తవత్ రుదన్ ॥ 10॥
కుతః తస్య అనుభావః స్యాత్ తేజః ఈశత్వం ఏవ వా ।
యః అన్వగచ్ఛం స్త్రియం యాన్తీం ఖరవత్ పాదతాడితః ॥ 11॥
కిం విద్యయా కిం తపసా కిం త్యాగేన శ్రుతేన వా ।
కిం వివిక్తేన మౌనేన స్త్రీభిః యస్య మనః హృతమ్ ॥ 12॥
స్వార్థస్య అకోవిదం ధిఙ్ మాం మూర్ఖం పణ్డిత మానినమ్ ।
యః అహం ఈశ్వరతాం ప్రాప్య స్త్రీభిః గో ఖరవత్ జితః ॥ 13॥
సేవతః వర్షపూగాత్ మే ఉర్వశ్యః అధరాసవమ్ ।
న తృప్యతి ఆత్మభూః కామః వహ్నిః ఆహుతిభిః యథా ॥ 14॥
పుంశ్చల్యా అపహృతం చిత్తం కోన్వన్యః మోచితుం ప్రభుః ।
ఆత్మారామేశ్వరం ఋతే భగవన్తం అధోక్షజమ్ ॥ 15॥
బోధితస్య అపి దేవ్యా మే సూక్తవాక్యేన దుర్మతేః ।
మనోగతః మహామోహః న అపయాతి అజితాత్మనః ॥ 16॥
కిం ఏతయా నః అపకృతం రజ్జ్వా వా సర్పచేతసః ।
రజ్జుస్వరూప అవిదుషః యః అహం యత్ అజితేన్ద్రియః ॥ 17॥
క్వ అయం మలోమసః కాయః దౌర్గన్ధి ఆది ఆత్మకః అశుచిః ।
క్వ గుణాః సౌమనస్య ఆద్యాః హి అధ్యాసః అవిద్యయా కృతః ॥ 18॥
పిత్రోః కిం స్వం ను భార్యాయాః స్వామినః అగ్నేః శ్వగృధ్రయోః ।
కిం ఆత్మనః కిం సుహృదాం ఇతి యః న అవసీయతే ॥ 19॥
తస్మిన్ కలేవరే అమేధ్యే తుచ్ఛనిష్ఠే విషజ్జతే ।
అహో సుభద్రం సునసం సుస్మితం చ ముఖం స్త్రియః ॥ 20॥
త్వఙ్ మాంస రుధిర స్నాయు మేదో మజ్జా అస్థి సంహతౌ ।
విణ్మూత్రపూయే రమతాం కృమీణాం కియత్ అన్తరమ్ ॥ 21॥
అథ అపి న ఉపసజ్జేత స్త్రీషు స్త్రైణేషు చ అర్థవిత్ ।
విషయ ఇన్ద్రియ సంయోగాత్ మనః క్షుభ్యతి న అన్యథా ॥ 22॥
అదృష్టాత్ అశ్రుతాత్ భావాత్ న భావః ఉపజాయతే ।
అసమ్ప్రయుఞ్జతః ప్రాణాన్ శామ్యతి స్తిమితం మనః ॥ 23॥
తస్మాత్ సఙ్గః న కర్తవ్యః స్త్రీషు స్త్రైణేషు చ ఇన్ద్రియైః ।
విదుషాం చ అపి అవిశ్రబ్ధః షడ్వర్గః కిము మాదృశామ్ ॥
24॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
ఏవం ప్రగాయన్ నృపదేవదేవః
సః ఉర్వశీలోకం అథః విహాయ ।
ఆత్మానం ఆత్మని అవగమ్య మాం వై
ఉపారమత్ జ్ఞానవిధూతమోహః ॥ 25॥
తతః దుఃసఙ్గం ఉత్సృజ్య సత్సు సజ్జేత బుద్ధిమాన్ ।
సన్తః ఏతస్య ఛిన్దన్తి మనోవ్యాసఙ్గముక్తిభిః ॥ 26॥
సన్తః అనపేక్షాః మచ్చిత్తాః ప్రశాన్తాః సమదర్శినః ।
నిర్మమాః నిరహఙ్కారాః నిర్ద్వన్ద్వాః నిష్పరిగ్రహాః ॥ 27॥
తేషు నిత్యం మహాభాగః మహాభాగేషు మత్కథాః ।
సమ్భవన్తి హితా నౄణాం జుషతాం ప్రపునన్తి అఘమ్ ॥ 28॥
తాః యే శ్రుణ్వన్తి గాయన్తి హి అనుమోదన్తి చ అదృతాః ।
మత్పరాః శ్రద్దధానాః చ భక్తిం విన్దన్తి తే మయి ॥ 29॥
భక్తిం లబ్ధవతః సాధోః కిం అన్యత్ అవశిష్యతే ।
మయి అనన్తగుణే బ్రహ్మణి ఆనన్ద అనుభవ ఆత్మని ॥ 30॥
యథా ఉపశ్రయమాణస్య భగవన్తం విభావసుమ్ ।
శీతం భయం తమః అపి ఏతి సాధూన్ సంసేవతః తథా ॥ 31॥
నిమజ్జ్య ఉన్మజ్జ్యతాం ఘోరే భవాబ్ధౌ పరమ అయనమ్ ।
సన్తః బ్రహ్మవిదః శాన్తాః నౌః దృఢ ఇవ అప్సు మజ్జతామ్ ॥ 32॥
అన్నం హి ప్రాణినాం ప్రాణః ఆర్తానాం శరణం తు అహమ్ ।
ధర్మః విత్తం నృణాం ప్రేత్య సన్తః అర్వాక్ బిభ్యతః అరణమ్ ॥
33॥
సన్తః దిశన్తి చక్షూంషి బహిః అర్కః సముత్థితః ।
దేవతాః బాన్ధవాః సన్తః సన్తః ఆత్మా అహం ఏవ చ ॥ 34॥
వైతసేనః తతః అపి ఏవం ఉర్వశ్యా లోకనిఃస్పృహః ।
ముక్తసఙ్గః మహీం ఏతాం ఆత్మారామః చచార హ ॥ 35॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
ఐలగీతం నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః ॥ 26॥
అథ సప్తవింశోఽధ్యాయః ।
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
క్రియాయోగం సమాచక్ష్వ భవత్ ఆరాధనం ప్రభో ।
యస్మాత్ త్వాం యే యథా అర్చన్తి సాత్వతాః సాత్వతర్షభ ॥ 1॥
ఏతత్ వదన్తి మునయః ముహుః నిఃశ్రేయసం నృణామ్ ।
నారదః భగవాన్ వ్యాసః ఆచార్యః అఙ్గిరసః సుతః ॥ 2॥
నిఃసృతం తే ముఖామ్భోజాద్యత్ ఆహ భగవాన్ అజః ।
పుత్రేభ్యః భృగుముఖ్యేభ్యః దేవ్యై చ భగవాన్ భవః ॥ 3॥
ఏతత్ వై సర్వవర్ణానాం ఆశ్రమాణాం చ సమ్మతమ్ ।
శ్రేయసాం ఉత్తమం మన్యే స్త్రీశూద్రాణాం చ మానద ॥ 4॥
ఏతత్ కమలపత్రాక్ష కర్మబన్ధవిమోచనమ్ ।
భక్తాయ చ అనురక్తాయ బ్రూహి విశ్వేశ్వర ఈశ్వర ॥ 5॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
నహి అన్తః అనన్తపారస్య కర్మకాణ్డస్య చ ఉద్ధవ ।
సఙ్క్షిప్తం వర్ణయిష్యామి యథావత్ అనుపూర్వశః ॥ 6॥
వైదికః తాన్త్రికః మిశ్రః ఇతి మే త్రివిధః మఖః ।
త్రయాణాం ఈప్సితేన ఏవ విధినా మాం సమర్చయేత్ ॥ 7॥
యదా స్వనిగమేన ఉక్తం ద్విజత్వం ప్రాప్య పూరుషః ।
యథా యజేత మాం భక్త్యా శ్రద్ధయా తత్ నిబోధ మే ॥ 8॥
అర్చాయాం స్థణ్డిలే అగ్నౌ వా సూర్యే వా అప్సు హృది ద్విజః ।
ద్రవ్యేణ భక్తియుక్తః అర్చేత్ స్వగురుం మాం అమాయయా ॥ 9॥
పూర్వం స్నానం ప్రకుర్వీత ధౌతదన్తః అఙ్గశుద్ధయే ।
ఉభయైః అపి చ స్నానం మన్త్రైః మృద్గ్రహణాదినా ॥ 10॥
సన్ధ్యా ఉపాస్తి ఆది కర్మాణి వేదేన అచోదితాని మే ।
పూజాం తైః కల్పయేత్ సమ్యక్ సఙ్కల్పః కర్మపావనీమ్ ॥ 11॥
శైలీ దారుమయీ లౌహీ లేప్యా లేఖ్యా చ సైకతీ ।
మనోమయీ మణిమయీ ప్రతిమా అష్టవిధా స్మృతా ॥ 12॥
చల అచల ఇతి ద్వివిధా ప్రతిష్ఠా జీవమన్దిరమ్ ।
ఉద్వాస ఆవాహనే న స్తః స్థిరాయాం ఉద్ధవ అర్చనే ॥ 13॥
అస్థిరాయాం వికల్పః స్యాత్ స్థణ్డిలే తు భవేత్ ద్వయమ్ ।
స్నపనం తు అవిలేప్యాయాం అన్యత్ర పరిమార్జనమ్ ॥ 14॥
ద్రవ్యైః ప్రసిద్ధ్యైః మత్ యాగః ప్రతిమాదిషు అమాయినః ।
భక్తస్య చ యథాలబ్ధైః హృది భావేన చ ఏవ హి ॥ 15॥
స్నాన అలఙ్కరణం ప్రేష్ఠం అర్చాయాం ఏవ తు ఉద్ధవ ।
స్థణ్డిలే తత్త్వవిన్యాసః వహ్నౌ ఆజ్యప్లుతం హవిః ॥ 16॥
సూర్యే చ అభ్యర్హణం ప్రేష్ఠం సలిలే సలిల ఆదిభిః ।
శ్రద్ధయా ఉపాహృతం ప్రేష్ఠం భక్తేన మమ వారి అపి ॥ 17॥
భూర్యపి అభక్త ఉపహృతం న మే తోషాయ కల్పతే ।
గన్ధః ధూపః సుమనసః దీపః అన్న ఆద్య చ కిం పునః ॥ 18॥
శుచిః సమ్భృతసమ్భారః ప్రాక్ దర్భైః కల్పిత ఆసనః ।
ఆసీనః ప్రాక్ ఉదక్ వా అర్చేత్ అర్చాయాం అథ సమ్ముఖః ॥ 19॥
కృతన్యాసః కృతన్యాసాం మదర్చాం పాణినా మృజేత్ ।
కలశం ప్రోక్షణీయం చ యథావత్ ఉపసాధయేత్ ॥ 20॥
తత్ అద్భిః దేవయజనం ద్రవ్యాణి ఆత్మానం ఏవ చ ।
ప్రోక్ష్య పాత్రాణి త్రీణి అద్భిః తైః తైః ద్రవ్యైః చ సాధయేత్ ॥ 21॥
పాద్య అర్ఘ ఆచమనీయార్థం త్రీణి పాత్రాణి దైశికః ।
హృదా శీర్ష్ణా అథ శిఖయా గాయత్ర్యా చ అభిమన్త్రయేత్ ॥
22॥
పిణ్డే వాయు అగ్ని సంశుద్ధే హృత్పద్మస్థాం పరాం మమ ।
అణ్వీం జీవకలాం ధ్యాయేత్ నాద అన్తే సిద్ధభావితామ్ ॥ 23॥
తయా ఆత్మభూతయా పిణ్డే వ్యాప్తే సమ్పూజ్య తన్మయః ।
ఆవాహ్య అర్చ ఆదిషు స్థాప్య న్యస్త అఙ్గం మాం ప్రపూజయేత్ ॥
24॥
పాద్య ఉపస్పర్శ అర్హణ ఆదీన్ ఉపచారాన్ ప్రకల్పయేత్ ।
ధర్మాదిభిః చ నవభిః కల్పయిత్వా ఆసనం మమ ॥ 25॥
పద్మం అష్టదలం తత్ర కర్ణికాకేసర ఉజ్జ్వలమ్ ।
ఉభాభ్యాం వేదతన్త్రాభ్యాం మహ్యం తు ఉభయసిద్ధయే ॥ 26॥
సుదర్శనం పాఞ్చజన్యం గదాసీషుధనుః హలాన్ ।
ముసలం కౌస్తుభం మాలాం శ్రీవత్సం చ అనుపూజయేత్ ॥ 27॥
నన్దం సునన్దం గరుడం ప్రచణ్డం చణ్డం ఏవ చ ।
మహాబలం బలం చ ఏవ కుముదం కుముదేక్షణమ్ ॥ 28॥
దుర్గాం వినాయకం వ్యాసం విష్వక్సేనం గురూన్ సురాన్ ।
స్వే స్వే స్థానే తు అభిముఖాన్ పూజయేత్ ప్రోక్షణ ఆదిభిః ॥ 29॥
చన్దన ఉశీర కర్పూర కుఙ్కుమ అగరు వాసితైః ।
సలిలైః స్నాపయేత్ మన్త్రైః నిత్యదా విభవే సతి ॥ 30॥
స్వర్ణఘర్మ అనువాకేన మహాపురుషవిద్యయా ।
పౌరుషేణ అపి సూక్తేన సామభీః రాజనాదిభిః ॥ 31॥
వస్త్ర ఉపవీత ఆభరణ పత్ర స్రక్ గన్ధ లేపనైః ।
అలఙ్కుర్వీత సప్రేమ మద్భక్తః మాం యథా ఉచితమ్ ॥ 32॥
పాద్యం ఆచమనీయం చ గన్ధం సుమనసః అక్షతాన్ ।
ధూప దీప ఉపహార్యాణి దద్యాత్ మే శ్రద్ధయా అర్చకః ॥ 33॥
గుడపాయససర్పీంషి శష్కులి ఆపూప మోదకాన్ ।
సంయావ దధి సూపాం చ నైవేద్యం సతి కల్పయేత్ ॥ 34॥
అభ్యఙ్గ ఉన్మర్దన ఆదర్శ దన్తధౌ అభిషేచనమ్ ।
అన్నద్య గీత నృత్యాది పర్వణి స్యుః ఉతాన్వహమ్ ॥ 35॥
విధినా విహితే కుణ్డే మేఖలాగర్తవేదిభిః ।
అగ్నిం ఆధాయ పరితః సమూహేత్ పాణినా ఉదితమ్ ॥ 36॥
పరిస్తీర్య అథ పర్యుక్షేత్ అన్వాధాయ యథావిధి ।
ప్రోక్షణ్యా ఆసాద్య ద్రవ్యాణి ప్రోక్ష్యాగ్నౌ భావయేత మామ్ ॥ 37॥
తప్తజామ్బూనదప్రఖ్యం శఙ్ఖచక్రగదామ్బుజైః ।
లసత్ చతుర్భుజం శాన్తం పద్మకిఞ్జల్కవాససమ్ ॥ 38॥
స్ఫురత్ కిరీట కటక కటిసూత్రవర అఙ్గదమ్ ।
శ్రీవత్సవక్షసం భ్రాజత్ కౌస్తుభం వనమాలినమ్ ॥ 39॥
ధ్యాయన్ అభ్యర్చ్య దారూణి హవిషా అభిఘృతాని చ ।
ప్రాస్య ఆజ్యభాగౌ ఆఘారౌ దత్త్వా చ ఆజ్యప్లుతం హవిః ॥ 40॥
జుహుయాత్ మూలమన్త్రేణ షోడశర్చ అవదానతః ।
ధర్మాదిభ్యః యథాన్యాయం మన్త్రైః స్విష్టికృతం బుధః ॥ 41॥
అభ్యర్చ్య అథ నమస్కృత్య పార్షదేభ్యః బలిం హరేత్ ।
మూలమన్త్రం జపేత్ బ్రహ్మ స్మరన్ నారాయణ ఆత్మకమ్ ॥ 42॥
దత్త్వా ఆచమనం ఉచ్ఛేషం విష్వక్సేనాయ కల్పయేత్ ।
ముఖవాసం సురభిమత్ తామ్బూలాద్యం అథ అర్హయేత్ ॥ 42॥
ఉపగాయన్ గృణన్ నృత్యన్ కర్మాణి అభినయన్ మమ ।
మత్కథాః శ్రావయన్ శ్రుణ్వన్ ముహూర్తం క్షణికః భవేత్ ॥ 44।
స్తవైః ఉచ్చావచైః స్తోత్రైః పౌరాణైః ప్రకృతైః అపి ।
స్తుత్వా ప్రసీద భగవన్ ఇతి వన్దేత దణ్డవత్ ॥ 45॥
శిరః మత్ పాదయోః కృత్వా బాహుభ్యాం చ పరస్పరమ్ ।
ప్రపన్నం పాహి మాం ఈశ భీతం మృత్యుగ్రహ అర్ణవాత్ ॥ 46॥
ఇతి శేషాం మయా దత్తాం శిరసి ఆధాయ సాదరమ్ ।
ఉద్వాసయేత్ చేత్ ఉద్వాస్యం జ్యోతిః జ్యోతిషి తత్ పునః ॥ 47॥
అర్చాదిషు యదా యత్ర శ్రద్ధా మాం తత్ర చ అర్చయేత్ ।
సర్వభూతేషు ఆత్మని చ సర్వ ఆత్మా అహం అవస్థితః ॥ 48॥
ఏవం క్రియాయోగపథైః పుమాన్ వైదికతాన్త్రికైః ।
అర్చన్ ఉభయతః సిద్ధిం మత్తః విన్దతి అభీప్సితామ్ ॥ 49॥
మదర్చాం సమ్ప్రతిష్ఠాప్య మన్దిరం కారయేత్ దృఢమ్ ।
పుష్ప ఉద్యానాని రమ్యాణి పూజా యాత్రా ఉత్సవ ఆశ్రితాన్ ॥ 50॥
పూజాదీనాం ప్రవాహార్థం మహాపర్వసు అథ అన్వహమ్ ।
క్షేత్రాపణపురగ్రామాన్ దత్త్వా మత్ సార్ష్టితాం ఇయాత్ ॥ 51॥
ప్రతిష్ఠయా సార్వభౌమంసద్మనా భువనత్రయమ్ ।
పూజాదినా బ్రహ్మలోకం త్రిభిః మత్ సామ్యతాం ఇయాత్ ॥ 52॥
మాం ఏవ నైరపేక్ష్యేణ భక్తియోగేన విన్దతి ।
భక్తియోగం సః లభతే ఏవం యః పూజయేత మామ్ ॥ 53॥
యః స్వదత్తాం పరైః దత్తం హరేత సురవిప్రయోః ।
వృత్తిం సః జాయతే విడ్భుక్ వర్షాణాం అయుతాయుతమ్ ॥ 54॥
కర్తుః చ సారథేః హేతోః అనుమోదితుః ఏవ చ ।
కర్మణాం భాగినః ప్రేత్య భూయః భూయసి తత్ఫలమ్ ॥ 55॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే
సప్తవింశోఽధ్యాయః ॥ 27॥
అథ అష్టవింశః అధ్యాయః ।
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
పరస్వభావకర్మాణి న ప్రశంసేత్ న గర్హయేత్ ।
విశ్వం ఏకాత్మకం పశ్యన్ ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ 1॥
పరస్వభావకర్మాణి యః ప్రశంసతి నిన్దతి ।
సః ఆశు భ్రశ్యతే స్వార్థాత్ అసత్య అభినివేశతః ॥ 2॥
తైజసే నిద్రయా ఆపన్నే పిణ్డస్థః నష్టచేతనః ।
మాయాం ప్రాప్నోతి మృత్యుం వా తద్వత్ నానార్థదృక్ పుమాన్ ॥ 3॥
కిం భద్రం కిం అభద్రం వా ద్వైతస్య అవస్తునః కియత్ ।
వాచా ఉదితం తత్ అనృతం మనసా ధ్యాతం ఏవ చ ॥ 4॥
ఛాయాప్రత్యాహ్వయాభాసా హి అసన్తః అపి అర్థకారిణః ।
ఏవం దేహాదయః భావాః యచ్ఛన్తి ఆమృత్యుతః భయమ్ ॥ 5॥
ఆత్మా ఏవ తత్ ఇదం విశ్వం సృజ్యతే సృజతి ప్రభుః ।
త్రాయతే త్రాతి విశ్వాత్మా హ్రియతే హరతి ఈశ్వరః ॥ 6॥
తస్మాత్ నహి ఆత్మనః అన్యస్మాత్ అన్యః భావః నిరూపితః ।
నిరూపితేయం త్రివిధా నిర్మూలా భాతిః ఆత్మని ।
ఇదం గుణమయం విద్ధి త్రివిధం మాయయా కృతమ్ ॥ 7॥
ఏతత్ విద్వాన్ మదుదితం జ్ఞానవిజ్ఞాననైపుణమ్ ।
న నిన్దతి న చ స్తౌతి లోకే చరతి సూర్యవత్ ॥ 8॥
ప్రత్యక్షేణ అనుమానేన నిగమేన ఆత్మసంవిదా ।
ఆది అన్తవత్ అసత్ జ్ఞాత్వా నిఃసఙ్గః విచరేత్ ఇహ ॥ 9॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
న ఏవ ఆత్మనః న దేహస్య సంసృతిః ద్రష్టృదృశ్యయోః ।
అనాత్మస్వదృశోః ఈశ కస్య స్యాత్ ఉపలభ్యతే ॥ 10॥
ఆత్మా అవ్యయః అగుణః శుద్ధః స్వయఞ్జ్యోతిః అనావృతః ।
అగ్నివత్ దారువత్ దేహః కస్య ఇహ సంసృతిః ॥ 11॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
యావత్ దేహ ఇన్ద్రియ ప్రాణైః ఆత్మనః సన్నికర్షణమ్ ।
సంసారః ఫలవాన్ తావత్ అపార్థః అపి అవివేకినః ॥ 12॥
అర్థే హి అవిద్యమానే అపి సంసృతిః న నివర్తతే ।
ధ్యాయతః విషయాన్ అస్య స్వప్నే అనర్థ ఆగమః యథా ॥ 13॥
యథా హి అప్రతిబుద్ధస్య ప్రస్వాపః బహు అనర్థభృత్ ।
సః ఏవ ప్రతిబుద్ధస్య న వై మోహాయ కల్పతే ॥ 14॥
శోక హర్ష భయ క్రోధ లోభ మోహ స్పృహాదయః ।
అహఙ్కారస్య దృశ్యన్తే జన్మ మృత్యుః చ న ఆత్మనః ॥ 15॥
దేహ ఇన్ద్రియ ప్రాణ మనః అభిమానః
జీవః అన్తరాత్మా గుణకర్మ మూర్తిః ।
సూత్రం మహాన్ ఇతి ఉరుధా ఇవ గీతః
సంసారః ఆధావతి కాలతన్త్రః ॥ 16॥
అమూలం ఏతత్ బహురూప రూపితం
మనోవచఃప్రాణశరీరకర్మ ।
జ్ఞానాసినా ఉపాసనయా శితేన
ఛిత్త్వా మునిః గాం విచరతి అతృష్ణః ॥ 17॥
జ్ఞానం వివేకః నిగమః తపః చ
ప్రత్యక్షం ఐతిహ్యం అథ అనుమానమ్ ।
ఆది అన్తయోః అస్య యత్ ఏవ కేవలమ్
కాలః చ హేతుః చ తత్ ఏవ మధ్యే ॥ 18॥
యథా హిరణ్యం స్వకృతం పురస్తాత్
పశ్చాత్ చ సర్వస్య హిరణ్మయస్య ।
తత్ ఏవ మధ్యే వ్యవహార్యమాణమ్
నానాపదేశైః అహం అస్య తద్వత్ ॥ 19॥
విజ్ఞానం ఏతత్ త్రియవస్తం అఙ్గ
గుణత్రయం కారణ కార్య కర్తృ ।
సమన్వయేన వ్యతిరేకతః చ
యేన ఏవ తుర్యేణ తత్ ఏవ సత్యమ్ ॥ 20॥
న యత్ పురస్తాత్ ఉత యత్ న పశ్చాత్
మధ్యే చ తత్ న వ్యపదేశమాత్రమ్ ।
భూతం ప్రసిద్ధం చ పరేణ యద్యత్
తత్ ఏవ తత్ స్యాత్ ఇతి మే మనీషా ॥ 21॥
అవిద్యమానః అపి అవభాసతే యః
వైకారికః రాజససర్గః ఏషః ।
బ్రహ్మ స్వయఞ్జ్యోతిః అతః విభాతి
బ్రహ్మ ఇన్ద్రియ అర్థ ఆత్మ వికార చిత్రమ్ ॥ 22॥
ఏవం స్ఫుటం బ్రహ్మవివేకహేతుభిః
పరాపవాదేన విశారదేన ।
ఛిత్త్వా ఆత్మసన్దేహం ఉపారమేత
స్వానన్దతుష్టః అఖిల కాముకేభ్యః ॥ 23॥
న ఆత్మా వపుః పార్థివం ఇన్ద్రియాణి
దేవాః హి అసుః వాయుజలం హుతాశః ।
మనః అన్నమాత్రం ధిషణా చ సత్త్వమ్
అహఙ్కృతిః ఖం క్షితిః అర్థసామ్యమ్ ॥ 24॥
సమాహితైః కః కరణైః గుణాత్మభిః
గుణః భవేత్ మత్సువివిక్తధామ్నః ।
విక్షిప్యమాణైః ఉత కిం న దూషణమ్
ఘనైః ఉపేతైః విగతైః రవేః కిమ్ ॥ 25॥
యథా నభః వాయు అనల అమ్బు భూ గుణైః
గతాగతైః వర్తుగుణైః న సజ్జతే ।
తథా అక్షరం సత్త్వ రజః తమః మలైః
అహమ్మతేః సంసృతిహేతుభిః పరమ్ ॥ 26॥
తథాపి సఙ్గః పరివర్జనీయః
గుణేషు మాయారచితేషు తావత్ ।
మద్భక్తియోగేన దృఢేన యావత్
రజః నిరస్యేత మనఃకషాయః ॥ 27॥
యథా ఆమయః అసాధు చికిత్సితః నృణామ్
పునః పునః సన్తుదతి ప్రరోహన్ ।
ఏవం మనః అపక్వ కషయ కర్మ
కుయోగినం విధ్యతి సర్వసఙ్గమ్ ॥ 28॥
కుయోగినః యే విహిత అన్తరాయైః
మనుష్యభూతైః త్రిదశ ఉపసృష్టైః ।
తే ప్రాక్తన అభ్యాసబలేన భూయః
యుఞ్జన్తి యోగం న తు కర్మతన్త్రమ్ ॥ 29॥
కరోతి కర్మ క్రియతే చ జన్తుః
కేనాపి అసౌ చోదితః ఆనిపాతాత్ ।
న తత్ర విద్వాన్ప్రకృతౌ స్థితః అపి
నివృత్త తృష్ణః స్వసుఖ అనుభూత్యా ॥ 30॥
తిష్ఠన్తం ఆసీనం ఉత వ్రజన్తమ్
శయానం ఉక్షన్తం అదన్తం అన్నమ్ ।
స్వభావం అన్యత్ కిం అపి ఇహమానమ్
ఆత్మానం ఆత్మస్థమతిః న వేద ॥ 31॥
యది స్మ పశ్యతి అసత్ ఇన్ద్రియ అథ
నానా అనుమానేన విరుద్ధం అన్యత్ ।
న మన్యతే వస్తుతయా మనీషీ
స్వాప్నం యథా ఉత్థాయ తిరోదధానమ్ ॥ 32॥
పూర్వం గృహీతం గుణకర్మచిత్రమ్
అజ్ఞానం ఆత్మని అవివిక్తం అఙ్గ ।
నివర్తతే తత్ పునః ఈక్షయా ఏవ
న గృహ్యతే న అపి విసృజ్య ఆత్మా ॥ 33॥
యథా హి భానోః ఉదయః నృచక్షుషామ్
తమః నిహన్యాత్ న తు సద్విధత్తే ।
ఏవం సమీక్షా నిపుణా సతీ మే
హన్యాత్ తమిస్రం పురుషస్య బుద్ధేః ॥ 34॥
ఏషః స్వయఞ్జ్యోతిః అజః అప్రమేయః
మహానుభూతిః సకలానుభూతిః ।
ఏకః అద్వితీయః వచసాం విరామే
యేన ఈశితా వాక్ అసవః చరన్తి ॥ 35॥
ఏతావాన్ ఆత్మసమ్మోహః యత్ వికల్పః తు కేవలే ।
ఆత్మన్ నృతే స్వమాత్మానం అవలమ్బః న యస్య హి ॥36॥
యత్ నామ ఆకృతిభిః గ్రాహ్యం పఞ్చవర్ణం అబాధితమ్ ।
వ్యర్థేన అపి అర్థవాదః అయం ద్వయం పణ్డితమానినామ్ ॥ 37॥
యోగినః అపక్వయోగస్య యుఞ్జతః కాయః ఉత్థితైః ।
ఉపసర్గైః విహన్యేత తత్ర అయం విహితః విధిః ॥ 38॥
యోగధారణయా కాంశ్చిత్ ఆసనైః ధారణ అన్వితైః ।
తపోమన్త్రౌషధైః కాంశ్చిత్ ఉపసర్గాన్ వినిర్దహేత్ ॥ 39॥
కాంశ్చిత్ మమ అనుధ్యానేన నామసఙ్కీర్తన ఆదిభిః ।
యోగేశ్వర అనువృత్త్యా వా హన్యాత్ అశుభదాన్ శనైః ॥ 40॥
కేచిత్ దేహం ఇమం ధీరాః సుకల్పం వయసి స్థిరమ్ ।
విధాయ వివిధ ఉపాయైః అథ యుఞ్జన్తి సిద్ధయే ॥ 41॥
న హి తత్ కుశలాత్ దృత్యం తత్ ఆయాసః హి అపార్థకః ।
అన్తవత్త్వాత్ శరీరస్య ఫలస్య ఇవ వనస్పతేః ॥ 42॥
యోగం నిషేవతః నిత్యం కాయః చేత్ కల్పతాం ఇయాత్ ।
తత్ శ్రద్దధ్యాత్ న మతిమాన్ యోగం ఉత్సృజ్య మత్పరః ॥ 43॥
యోగచర్యాం ఇమాం యోగీ విచరన్ మత్ వ్యపాశ్రయః ।
న అన్తరాయైః విహన్యేత నిఃస్పృహః స్వసుఖానుభూః ॥ 44॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే
పరమార్థనిర్ణయో నామ అష్టావింశోఽధ్యాయః ॥ 28॥
అథ ఏకోనత్రింశః అధ్యాయః ।
సుదుస్తరాం ఇమాం మన్యే యోగచర్యాం అనాత్మనః ।
యథా అఞ్జసా పుమాన్ సిహ్యేత్ తత్ మే బ్రూహి అఞ్జసా అచ్యుత ॥ 1॥
ప్రాయశః పుణ్డరీకాక్ష యుఞ్జన్తః యోగినః మనః ।
విషీదన్తి అసమాధానాత్ మనోనిగ్రహకర్శితాః ॥ 2॥
అథ అతః ఆనన్దదుఘం పదామ్బుజమ్
హంసాః శ్రయేరన్ అరవిన్దలోచన ।
సుఖం ను విశ్వేశ్వర యోగకర్మభిః
త్వత్ మాయయా అమీ విహతాః న మానినః ॥ 3॥
కిం చిత్రం అచ్యుత తవ ఏతత్ అశేషబన్ధః
దాసేషు అనన్యశరణేషు యత్ ఆత్మ సాత్త్వమ్ ।
యః అరోచయత్సహ మృగైః స్వయం ఈశ్వరాణామ్
శ్రీమత్ కిరీట తట పీడిత పాద పీఠః ॥ 4॥
తం త్వా అఖిల ఆత్మదయిత ఈశ్వరం ఆశ్రితానామ్
సర్వ అర్థదం స్వకృతవిత్ విసృజేత కః ను ।
కః వా భజేత్ కిం అపి విస్మృతయే అను భూత్యై
కిం వా భవేత్ న తవ పాదరజోజుషాం నః ॥ 5॥
న ఏవ ఉపయన్తి అపచితిం కవయః తవ ఈశ
బ్రహ్మాయుషా అపి కృతం ఋధముదః స్మరన్తః ।
యః అన్తర్బహిః తనుభృతాం అశుభం విధున్వన్
ఆచార్యచైత్యవపుషా స్వగతం వ్యనక్తి ॥ 6॥
శ్రీశుకః ఉవాచ ।
ఇతి ఉద్ధవేన అతి అనురక్త చేతసా
పృష్టః జగత్క్రీడనకః స్వశక్తిభిః ।
గృహీత మూర్తిత్రయః ఈశ్వర ఈశ్వరః
జగాద సప్రేమ మనోహరస్మితః ॥ 7॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
హన్త తే కథయిష్యామి మమ ధర్మాన్ సుమఙ్గలామ్ ।
యాన్ శ్రద్ధయా ఆచరన్ మర్త్యః మృత్యుం జయతి దుర్జయమ్ ॥ 8॥
కుర్యాత్ సర్వాణి కర్మాణి మదర్థం శనకైః స్మరన్ ।
మయి అర్పిత మనః చిత్తః మత్ ధర్మ ఆత్మమనోరతిః ॥ 9॥
దేశాన్ పుణ్యాన్ ఆశ్రయేత మద్భక్తైః సాధుభిః శ్రితాన్ ।
దేవ ఆసుర మనుష్యేషు మద్భక్త ఆచరితాని చ ॥ 10॥
పృథక్ సత్రేణ వా మహ్యం పర్వయాత్రా మహోత్సవాన్ ।
కారయేత్ గీతనృత్య ఆద్యైః మహారాజ విభూతిభిః ॥ 11॥
మాం ఏవ సర్వభూతేషు బహిః అన్తః అపావృతమ్ ।
ఈక్షేత ఆత్మని చ ఆత్మానం యథా ఖం అమల ఆశయః ॥ 12॥
ఇతి సర్వాణి భూతాని మద్భావేన మహాద్యుతే ।
సభాజయన్ మన్యమానః జ్ఞానం కేవలం ఆశ్రితః ॥ 13॥
బ్రాహ్మణే పుల్కసే స్తేనే బ్రహ్మణ్యే అర్కే స్ఫులిఙ్గకే ।
అక్రూరే క్రూరకే చ ఏవ సమదృక్ పణ్డితః మతః ॥ 14॥
నరేషు అభీక్ష్ణం మద్భావం పుంసః భావయతః అచిరాత్ ।
స్పర్ధా అసూయా తిరస్కారాః సాహఙ్కారాః వియన్తి హి ॥ 15॥
విసృజ్య స్మయమానాన్ స్వాన్ దృశం వ్రీడాం చ దైహికీమ్ ।
ప్రణమేత్ దణ్డవత్ భూమౌ ఆశ్వ చాణ్డాల గో ఖరమ్ ॥ 16॥
యావత్ సర్వేషు భూతేషు మద్భావః న ఉపజాయతే ।
తావత్ ఏవం ఉపాసీత వాఙ్ మన కాయ వృత్తిభిః ॥ 17॥
సర్వం బ్రహ్మాత్మకం తస్య విద్యయా ఆత్మ మనీషయా ।
పరిపశ్యన్ ఉపరమేత్ సర్వతః ముక్త సంశయః ॥ 18॥
అయం హి సర్వకల్పానాం సధ్రీచీనః మతః మమ ।
మద్భావః సర్వభూతేషు మనోవాక్కాయవృత్తిభిః ॥ 19॥
న హి అఙ్గ ఉపక్రమే ధ్వంసః మద్ధర్మస్య ఉద్ధవ అణు అపి ।
మయా వ్యవసితః సమ్యక్ నిర్గుణత్వాత్ అనాశిషః ॥ 20॥
యః యః మయి పరే ధర్మః కల్ప్యతే నిష్ఫలాయ చేత్ ।
తత్ ఆయాసః నిరర్థః స్యాత్ భయాదేః ఇవ సత్త్మ ॥ 21॥
ఏషా బుద్ధిమతాం బుద్ధిః మనీషా చ మనీషిణామ్ ।
యత్ సత్యం అనృతేన ఇహ మర్త్యేన ఆప్నోతి మా అమృతమ్ ॥ 22॥
ఏష తే అభిహితః కృత్స్నః బ్రహ్మవాదస్య సఙ్గ్రహః ।
సమాసవ్యాసవిధినా దేవానాం అపి దుర్గమః ॥ 23॥
అభీక్ష్ణశః తే గదితం జ్ఞానం విస్పష్టయుక్తిమత్ ।
ఏతత్ విజ్ఞాయ ముచ్యేత పురుషః నష్టసంశయః ॥ 24॥
సువివిక్తం తవ ప్రశ్నం మయా ఏతత్ అపి ధారయేత్ ।
సనాతనం బ్రహ్మగుహ్యం పరం బ్రహ్మ అధిగచ్ఛతి ॥ 25॥
యః ఏతత్ మమ భక్తేషు సమ్ప్రదద్యాత్ సుపుష్కలమ్ ।
తస్య అహం బ్రహ్మదాయస్య దదామి ఆత్మానం ఆత్మనా ॥ 26॥
యః ఏతత్ సమధీయీత పవిత్రం పరమం శుచి ।
సః పూయేత అహః అహః మాం జ్ఞానదీపేన దర్శయన్ ॥ 27॥
యః ఏతత్ శ్రద్ధయా నిత్యం అవ్యగ్రః శ్రుణుయాత్ నరః ।
మయి భక్తిం పరాం కుర్వన్ కర్మభిః న సః బధ్యతే ॥ 28॥
అపి ఉద్ధవ త్వయా బ్రహ్మ సఖే సమవధారితమ్ ।
అపి తే విగతః మోహః శోకః చ అసౌ మనోభవః ॥ 29॥
న ఏతత్ త్వయా దామ్భికాయ నాస్తికాయ శఠాయ చ ।
అశుశ్రూషోః అభక్తాయ దుర్వినీతాయ దీయతామ్ ॥ 30॥
ఏతైః దోషైః విహీనాయ బ్రహ్మణ్యాయ ప్రియాయ చ ।
సాధవే శుచయే బ్రూయాత్ భక్తిః స్యాత్ శూద్ర యోషితామ్ ॥ 31॥
న ఏతత్ విజ్ఞాయ జిజ్ఞాసోః జ్ఞాతవ్యం అవశిష్యతే ।
పీత్వా పీయూషం అమృతం పాతవ్యం న అవశిష్యతే ॥ 32॥
జ్ఞానే కర్మణి యోగే చ వార్తాయాం దణ్డధారణే ।
యావాన్ అర్థః నృణాం తాత తావాన్ తే అహం చతుర్విధః ॥ 33॥
మర్త్యః యదా త్యక్త సమస్తకర్మా
నివేదితాత్మా విచికీర్షితః మే ।
తదా అమృతత్వం ప్రతిపద్యమానః
మయా ఆత్మభూయాయ చ కల్పతే వై ॥ 34॥
శ్రీశుకః ఉవాచ ।
సః ఏవం ఆదర్శిత యోగమార్గః
తదా ఉత్తమ శ్లోకవచః నిశమ్య ।
బద్ధ అఞ్జలిః ప్రీతి ఉపరుద్ధ కణ్ఠః
న కిఞ్చిత్ ఊచేః అశ్రు పరిప్లుత అక్షః ॥ 35॥
విష్టభ్య చిత్తం ప్రణయ అవఘూర్ణమ్
ధైర్యేణ రాజన్ బహు మన్యమానః ।
కృతాఞ్జలిః ప్రాహ యదుప్రవీరమ్
శీర్ష్ణా స్పృశన్ తత్ చరణ అరవిన్దమ్ ॥ 36॥
ఉద్ధవః ఉవాచ ।
విద్రావితః మోహ మహా అన్ధకారః
యః ఆశ్రితః మే తవ సన్నిధానాత్ ।
విభావసోః కిం ను సమీపగస్య
శీతం తమః భీః ప్రభవన్తి అజ అద్య ॥ 37॥
ప్రత్యర్పితః మే భవతా అనుకమ్పినా
భృత్యాయ విజ్ఞానమయః ప్రదీపః ।
హిత్వా కృతజ్ఞః తవ పాదమూలమ్
కః అన్యత్ సమీయాత్ శరణం త్వదీయమ్ ॥ 38॥
వృక్ణః చ మే సుదృఢః స్నేహపాశః
దాశార్హ వృష్ణి అన్ధక సాత్వతేషు ।
ప్రసారితః సృష్టివివృద్ధయే త్వయా
స్వమాయయా హి ఆత్మ సుబోధ హేతినా ॥ 39॥
నమః అస్తు తే మహాయోగిన్ ప్రపన్నం అనుశాధి మామ్ ।
యథా త్వత్ చరణ అమ్భోజే రతిః స్యాత్ అనపాయినీ ॥ 40॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
గచ్ఛ ఉద్ధవ మయా ఆదిష్టః బదరి ఆఖ్యం మమ ఆశ్రమమ్ ।
తత్ర మత్ పాద తీర్థోదే స్నాన ఉపస్పర్శనైః శుచిః ॥ 41॥
ఈక్షయా అలకనన్దాయా విధూత అశేష కల్మషః ।
వసానః వల్కలాని అఙ్గ వన్యభుక్ సుఖ నిఃస్పృహః ॥ 42॥
తితిక్షౌః ద్వన్ద్వమాత్రాణాం సుశీలః సంయతేన్ద్రియః ।
శాన్తః సమాహితధియా జ్ఞానవిజ్ఞానసంయుతః ॥ 43॥
మత్తః అనుశిక్షితం యత్ తే వివిక్తమనుభావయన్ ।
మయి ఆవేశిత వాక్ చిత్తః మద్ధర్మ నిరతః భవ ।
అతివ్రజ్య గతీః తిస్రః మాం ఏష్యసి తతః పరమ్ ॥ 44॥
శ్రీశుకః ఉవాచ ।
సః ఏవం ఉక్తః హరిమేధసా ఉద్ధవః
ప్రదక్షిణం తం పరిసృత్య పాదయోః ।
శిరః నిధాయ అశ్రుకలాభిః ఆర్ద్రధీః
న్యషిఞ్చత్ అద్వన్ద్వపరః అపి ఉపక్రమే ॥ 45॥
సుదుస్త్యజ స్నేహ వియోగ కాతరః
న శక్నువన్ తం పరిహాతుం ఆతురః ।
కృచ్ఛ్రం యయౌ మూర్ధని భర్తృపాదుకే
బిభ్రన్ నమస్కృత్య యయౌ పునః పునః ॥ 46॥
తతః తం అన్తర్హృది సన్నివేశ్య
గతః మహాభాగవతః విశాలామ్ ।
యథా ఉపదిష్టాం జగత్ ఏకబన్ధునా
తతః సమాస్థాయ హరేః అగాత్ గతిమ్ ॥ 47॥
యః ఏఅతత్ ఆనన్ద సముద్ర సమ్భృతమ్
జ్ఞానామృతం భాగవతాయ భాషితమ్ ।
కృష్ణేణ యోగేశ్వర సేవితాఙ్ఘ్రిణా
సచ్ఛ్రద్ధయా ఆసేవ్య జగత్ విముచ్యతే ॥ 48॥
భవభయ అపహన్తుం జ్ఞానవిజ్ఞానసారమ్
నిగమకృత్ ఉపజహే భృఙ్గవత్ వేదసారమ్ ।
అమృతం ఉదధితః చ అపాయయత్ భృత్యవర్గాన్
పురుషం ఋషభం ఆద్యం కృష్ణసఞ్జ్ఞం నతః అస్మి ॥ 49॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే
పరమార్థప్రాప్తిసుగమోపాయకథనోద్ధవబదరికాశ్రమప్రవేశో
నామ ఏకోనత్రింశోఽధ్యాయః ॥ 29॥
అథ త్రింశః అధ్యాయః ।
రాజా ఉవాచ ।
తతః మహాభాగవతే ఉద్ధవే నిర్గతే వనమ్ ।
ద్వారవత్యాం కిం అకరోత్ భగవాన్ భూతభావనః ॥ 1॥
బ్రహ్మశాప ఉపసంసృష్టే స్వకులే యాదవర్షభః ।
ప్రేయసీం సర్వనేత్రాణాం తనుం సః కథం అత్యజత్ ॥ 2॥
ప్రత్యాక్రష్టుం నయనం అబలా యత్ర లగ్నం న శేకుః
కర్ణావిష్టం న సరతి తతః యత్ సతాం ఆత్మలగ్నమ్ ।
యత్ శ్రీః వాచాం జనయతి రతిం కిం ను మానం కవీనామ్
దృష్ట్వా జిష్ణోః యుధి రథగతం యత్ చ తత్ సామ్యమ్
ఈయుః ॥ 3॥
ఋషిః ఉవాచ ।
దివి భువి అన్తరిక్షే చ మహోత్పాతాన్ సముత్థితాన్ ।
దృష్ట్వా ఆసీనాన్ సుధర్మాయాం కృష్ణః ప్రాహ యదూన్ ఇదమ్ ॥ 4॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
ఏతే ఘోరాః మహోత్పాతాః ద్వార్వత్యాం యమకేతవః ।
ముహూర్తం అపి న స్థేయం అత్ర నః యదుపుఙ్గవాః ॥ 5॥
స్త్రియః బాలాః చ వృద్ధాః చ శఙ్ఖోద్ధారం వ్రజన్త్వితః ।
వయం ప్రభాసం యాస్యామః యత్ర ప్రత్యక్ సరస్వతీ ॥ 6॥
తత్ర అభిషిచ్య శుచయ ఉపోష్య సుసమాహితాః ।
దేవతాః పూజయిష్యామః స్నపన ఆలేపన అర్హణైః ॥7॥
బ్రాహ్మణాన్ తు మహాభాగాన్ కృతస్వస్త్యయనా వయమ్ ।
గో భూ హిరణ్య వాసోభిః గజ అశ్వరథ వేశ్మభిః ॥ 8॥
విధిః ఏషః హి అరిష్టఘ్నః మఙ్గల ఆయనం ఉత్తమమ్ ।
దేవ ద్విజ గవాం పూజా భూతేషు పరమః భవః ॥ 9॥
ఇతి సర్వే సమాకర్ణ్య యదువృద్ధాః మధుద్విషః ।
తథా ఇతి నౌభిః ఉత్తీర్య ప్రభాసం ప్రయయూ రథైః ॥ 10॥
తస్మిన్ భగవతా ఆదిష్టం యదుదేవేన యాదవా ।
చక్రుః పరభయా భక్త్యా సర్వశ్రేయ ఉపబృంహితమ్ ॥ 11॥
తతః తస్మిన్ మహాపానం పపుః మైరేయకం మధు ।
దిష్ట విభ్రంశిత ధియః యత్ ద్రవైః భ్రశ్యతే మతిః ॥ 12॥
మహాపాన అభిమత్తానాం వీరాణాం దృప్తచేతసామ్ ।
కృష్ణమాయా విమూఢానాం సఙ్ఘర్షః సుమహాన్ అభూత్ ॥ 13॥
యుయుధుః క్రోధసంరబ్ధా వేలాయాం ఆతతాయినః ।
ధనుభిః అసిభిః మల్లైః గదాభిః తాం అరర్ష్టిభిః ॥ 14॥
పతత్పతాకై రథకుఞ్జరాదిభిః
ఖర ఉష్ట్ర గోభిః మహిషైః నరైః అపి ।
మిథః సమేత్య అశ్వతరైః సుదుర్మదా
న్యహన్ శరర్దద్భిః ఇవ ద్విపా వనే ॥ 15॥
ప్రద్యుమ్న సామ్బౌ యుధి రూఢమత్సరౌ
అక్రూర భోజౌ అనిరుద్ధ సాత్యకీ ।
సుభద్ర సఙ్గ్రామజితౌ సుదారుణౌ
గదౌ సుమిత్రా సురథౌ సమీయతుః ॥ 16॥
అన్యే చ యే వై నిశఠ ఉల్ముక ఆదయః
సహస్రజిత్ శతజిత్ భాను ముఖ్యాః ।
అన్యోన్యం ఆసాద్య మదాన్ధకారితా
జఘ్నుః ముకున్దేన విమోహితా భృశమ్ ॥ 17॥
దాశార్హ వృష్ణి అన్ధక భోజ సాత్వతా
మధు అర్బుదా మాథురశూరసేనాః ।
విసర్జనాః కుకురాః కున్తయః చ
మిథః తతః తే అథ విసృజ్య సౌహృదమ్ ॥ 18॥
పుత్రాః అయుధ్యన్ పితృభిః భ్రాతృభిః చ
స్వస్త్రీయ దౌహిత్ర పితృవ్యమాతులైః ।
మిత్రాణి మిత్రైః సుహృదః సుహృద్భిః
జ్ఞాతీంస్త్వహన్ జ్ఞాతయః ఏవ మూఢాః ॥ 19॥
శరేషు క్షీయమాణేషు భజ్యమానేషు ధన్వసు ।
శస్త్రేషు క్షీయమాణేషు ముష్టిభిః జహ్రుః ఏరకాః ॥ 20॥
తాః వజ్రకల్పాః హి అభవన్ పరిఘాః ముష్టినాః భృతాః ।
జఘ్నుః ద్విషః తైః కృష్ణేన వార్యమాణాః తు తం చ తే ॥ 21॥
ప్రత్యనీకం మన్యమానాః బలభద్రం చ మోహితాః ।
హన్తుం కృతధియః రాజన్ ఆపన్నాః ఆతతాయినః ॥ 22॥
అథ తౌ అపి సఙ్క్రుద్ధౌ ఉద్యమ్య కురునన్దన ।
ఏరకా ముష్టి పరిఘౌ జరన్తౌ జఘ్నతుః యుధి ॥ 23॥
బ్రహ్మశాప ఉపసృష్టానాం కృష్ణమాయావృత ఆత్మనామ్ ।
స్పర్ధాక్రోధః క్షయం నిన్యే వైణవః అగ్నిః యథా వనమ్ ॥ 24॥
ఏవం నష్టేషు సర్వేషు కులేషు స్వేషు కేశవః ।
అవతారితః భువః భారః ఇతి మేనే అవశేషితః ॥ 25॥
రామః సముద్రవేలాయాం యోగం ఆస్థాయ పౌరుషమ్ ।
తత్ త్యాజ లోకం మానుష్యం సంయోజ్య ఆత్మానం ఆత్మని ॥ 26॥
రామనిర్యాణం ఆలోక్య భగవాన్ దేవకీసుతః ।
నిషసాద ధరోపస్థే తూష్ణీం ఆసాద్య పిప్పలమ్ ॥ 27॥
బిభ్రత్ చతుర్భుజం రూపం భ్రాజిష్ణు ప్రభయా స్వయా ।
దిశః వితిమారాః కుర్వన్ విధూమః ఇవ పావకః ॥ 28॥
శ్రీవత్సాఙ్కం ఘనశ్యామం తప్త హాటక వర్చసమ్ ।
కౌశేయ అమ్బర యుగ్మేన పరివీతం సుమఙ్గలమ్ ॥ 29॥
సున్దర స్మిత వక్త్ర అబ్జం నీల కున్తల మణ్డితమ్ ।
పుణ్డరీక అభిరామాక్షం స్ఫురన్ మకర కుణ్డలమ్ ॥ 30॥
కటిసూత్ర బ్రహ్మసూత్ర కిరీట కటక అఙ్గదైః ।
హార నూపుర ముద్రాభిః కౌస్తుభేన విరాజితమ్ ॥ 31॥
వనమాలా పరీతాఙ్గం మూర్తిమద్భిః నిజ ఆయుధైః ।
కృత్వా ఉరౌ దక్షిణే పాదం ఆసీనం పఙ్కజ అరుణమ్ ॥ 32॥
ముసలౌ అశేషాయః ఖణ్డకృతేషుః లుబ్ధకః జరాః ।
మృగాస్య ఆకారం తత్ చరణం వివ్యాధ మృగశఙ్కయా ॥ 33॥
చతుర్భుజం తం పురుషం దృష్ట్వా సః కృత కిల్బిషః ।
భీతః పపాత శిరసా పాదయోః అసురద్విషః ॥ 34॥
అజానతా కృతం ఇదం పాపేన మధుసూదన ।
క్షన్తుం అర్హసి పాపస్య ఉత్తమశ్లోకః మే అనఘ ॥ 35॥
యస్య అనుస్మరణం నౄణాం అజ్ఞాన ధ్వాన్త నాశనమ్ ।
వదన్తి తస్య తే విష్ణో మయా అసాధు కృతం ప్రభో ॥ 36॥
తత్ మా ఆశు జహి వైకుణ్ఠ పాప్మానం మృగ లుబ్ధకమ్ ।
యథా పునః అహం తు ఏవం న కుర్యాం సత్ అతిక్రమమ్ ॥ 37॥
యస్య ఆత్మ యోగ రచితం న విదుః విరిఞ్చః
రుద్ర ఆదయః అస్య తనయాః పతయః గిరాం యే ।
త్వత్ మాయయా పిహిత దృష్టయః ఏతత్ అఞ్జః
కిం తస్య తే వయం అసత్ గతయః గృణీమః ॥ 38॥
శ్రీభగవాన్ ఉవాచ ।
మా భైః జరే త్వం ఉత్తిష్ఠ కామః ఏషః కృతః హి మే ।
యాహి త్వం మత్ అనుజ్ఞాతః స్వర్గం సుకృతినాం పదమ్ ॥ 39॥
ఇతి ఆదిష్టః భగవతా కృష్ణేన ఇచ్ఛా శరీరిణా ।
త్రిః పరిక్రమ్య తం నత్వా విమానేన దివం యయౌ ॥ 40॥
దారుకః కృష్ణపదవీం అన్విచ్ఛన్ అధిగమ్యతామ్ ।
వాయుం తులసికామోదం ఆఘ్రాయ అభిముఖం యయౌ ॥ 41॥
తం తత్ర తిగ్మద్యుభిః ఆయుధైః వృతమ్
హి అశ్వత్థమూలే కృతకేతనం పతిమ్ ।
స్నేహప్లుతాత్మా నిపపాత పాదయో
రథాత్ అవప్లుత్య సబాష్పలోచనః ॥ 42॥
అపశ్యతః త్వత్ చరణ అమ్బుజం ప్రభో
దృష్టిః ప్రణష్టా తమసి ప్రవిష్టా ।
దిశః న జానే న లభే చ శాన్తిమ్
యథా నిశాయం ఉడుపే ప్రణష్టే ॥ 43॥
ఇతి బ్రువతే సూతే వై రథః గరుడలాఞ్ఛనః ।
ఖం ఉత్పపాత రాజేన్ద్ర సాశ్వధ్వజః ఉదీక్షతః ॥ 44॥
తం అన్వగచ్ఛన్ దివ్యాని విష్ణుప్రహరణాని చ ।
తేన అతి విస్మిత ఆత్మానం సూతం ఆహ జనార్దనః ॥ 45॥
గచ్ఛ ద్వారవతీం సూత జ్ఞాతీనాం నిధనం మిథః ।
సఙ్కర్షణస్య నిర్యాణం బన్ధుభ్యః బ్రూహి మత్ దశామ్ ॥ 46॥
ద్వారకాయాం చ న స్థేయం భవద్భిః చ స్వబన్ధుభిః ।
మయా త్యక్తాం యదుపురీం సముద్రః ప్లావయిష్యతి ॥ 47॥
స్వం స్వం పరిగ్రహం సర్వే ఆదాయ పితరౌ చ నః ।
అర్జునేన ఆవితాః సర్వ ఇన్ద్రప్రస్థం గమిష్యథ ॥ 48॥
త్వం తు మత్ ధర్మం ఆస్థాయ జ్ఞాననిష్ఠః ఉపేక్షకః ।
మన్మాయా రచనాం ఏతాం విజ్ఞాయ ఉపశమం వ్రజ ॥ 49॥
ఇతి ఉక్తః తం పరిక్రమ్య నమస్కృత్య పునః పునః ।
తత్ పాదౌ శీర్ష్ణి ఉపాధాయ దుర్మనాః ప్రయయౌ పురీమ్ ॥ 50॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే యదుకులసఙ్క్షయో నామ
త్రింశోఽధ్యాయః ॥ 30॥
అథ ఏకత్రింశః అధ్యాయః ।
శ్రీశుకః ఉవాచ ।
అథ తత్ర ఆగమత్ బ్రహ్మా భవాన్యా చ సమం భవః ।
మహేన్ద్రప్రముఖాః దేవాః మునయః సప్రజేశ్వరాః ॥ 1॥
పితరః సిద్ధగన్ధర్వాః విద్యాధర మహోరగాః ।
చారణాః యక్షరక్షాంసి కిన్నర అప్సరసః ద్విజాః ॥ 2॥
ద్రష్టుకామాః భగవతః నిర్వాణం పరమ ఉత్సుకాః ।
గాయన్తః చ గృణన్తః చ శౌరేః కర్మాణి జన్మ చ ॥ 3॥
వవర్షుః పుష్పవర్షాణి విమాన ఆవలిభిః నభః ।
కుర్వన్తః సఙ్కులం రాజన్ భక్త్యా పరమయా యుతాః ॥ 4॥
భగవాన్ పితామహం వీక్ష్య విభూతిః ఆత్మనః విభుః ।
సంయోజ్య ఆత్మని చ ఆత్మానం పద్మనేత్రే న్యమీలయత్ ॥ 5॥
లోకాభిరామాం స్వతనుం ధారణా ధ్యాన మఙ్గలమ్ ।
యోగధారణయా ఆగ్నేయ్యా అదగ్ధ్వా ధామ ఆవిశత్ స్వకమ్ ॥ 6॥
దివి దున్దుభయః నేదుః పేతుః సుమనః చ ఖాత్ ।
సత్యం ధర్మః ధృతిః భూమేః కీర్తిః శ్రీః చ అను తం వయుః ॥ 7॥
దేవ ఆదయః బ్రహ్మముఖ్యాః న విశన్తం స్వధామని ।
అవిజ్ఞాతగతిం కృష్ణం దదృశుః చ అతివిస్మితాః ॥ 8॥
సౌదామన్యాః యథా ఆకాశే యాన్త్యాః హిత్వా అభ్రమణ్డలమ్ ।
గతిః న లక్ష్యతే మర్త్యైః తథా కృష్ణస్య దైవతైః ॥ 9॥
బ్రహ్మ రుద్ర ఆదయః తే తు దృష్ట్వా యోగగతిం హరేః ।
విస్మితాః తాం ప్రశంసన్తః స్వం స్వం లోకం యయుః తదా ॥ 10॥
రాజన్ పరస్య తనుభృత్ జననాప్యయేహా
మాయావిడమ్బనం అవేహి యథా నటస్య ।
సృష్ట్వా ఆత్మనా ఇదం అనువిశ్య విహృత్య చ అన్తే
సంహృత్య చ ఆత్మ మహినా ఉపరతః సః ఆస్తే ॥ 11॥
మర్త్యేన యః గురుసుతం యమలోకనీతమ్
త్వాం చ ఆనయత్ శరణదః పరమ అస్త్ర దగ్ధమ్ ।
జిగ్యే అన్తక అన్తకం అపి ఈశం అసౌ అవనీశః
కిం స్వావనే స్వరనయన్ మృగయుం సదేహమ్ ॥ 12॥
తథా అపి అశేశా స్థితి సమ్భవ అపి
అయేషు అనన్య హేతుః యత్ అశేష శక్తిధృక్ ।
న ఇచ్ఛత్ ప్రణేతుం వపుః అత్ర శేషితమ్
మర్త్యేన కిం స్వస్థగతిం ప్రదర్శయన్ ॥ 13॥
యః ఏతాం ప్రాతః ఉత్థాయ కృష్ణస్య పదవీం పరామ్ ।
ప్రయతః కీర్తయేత్ భక్త్యా తాం ఏవ ఆప్నోతి అనుత్తమామ్ ॥ 14॥
దారుకః ద్వారకాం ఏత్య వసుదేవ ఉగ్రసేనయోః ।
పతిత్వా చరణావస్రైః న్యషిఞ్చత్ కృష్ణవిచ్యుతః ॥ 15॥
కథయామాస నిధనం వృష్ణీనాం కృత్స్నశః నృప ।
తత్ శ్రుత్వా ఉద్విగ్న హృదయాః జనాః శోక విమూర్చ్ఛితాః ॥ 16॥
తత్ర స్మ త్వరితా జగ్ముః కృష్ణ విశ్లేష విహ్వలాః ।
వ్యసవాః శేరతే యత్ర జ్ఞాతయః ఘ్నన్తః ఆననమ్ ॥ 17॥
దేవకీ రోహిణీ చ ఏవ వసుదేవః తథా సుతౌ ।
కృష్ణ రామ అవపశ్యన్తః శోక ఆర్తాః విజహుః స్మృతిమ్ ॥ 18॥
ప్రాణాన్ చ విజహుః తత్ర భగవత్ విరహ ఆతురాః ।
ఉపగుహ్య పతీన్ తాత చితాం ఆరురుహుః స్త్రియః ॥ 19॥
రామపత్న్యః చ తత్ దేహం ఉపగుహ్య అగ్నిం ఆవిశన్ ।
వసుదేవపత్న్యః తత్ గాత్రం ప్రద్యుమ్న ఆదీన్ హరేః స్నుషాః ।
కృష్ణపత్న్యః ఆవిశన్ అగ్నిం రుక్మిణి ఆద్యాః తదాత్మికాః ॥ 20॥
అర్జునః ప్రేయసః సఖ్యుః కృష్ణస్య విరహ ఆతురః ।
ఆత్మానం సాన్త్వయామాస కృష్ణగీతైః సదుక్తిభిః ॥ 21॥
బన్ధూనాం నష్టగోత్రాణాం అర్జునః సామ్పరాయికమ్ ।
హతానాం కారయామాస యథావత్ అనుపూర్వశః ॥ 22॥
ద్వారకాం హరిణా త్యక్తా సముద్రః అప్లావయత్ క్షణాత్ ।
వర్జయిత్వా మహారాజ శ్రీమత్ భగవత్ ఆలయమ్ ॥ 23॥
నిత్యం సన్నిహితః తత్ర భగవాన్ మధుసూదనః ।
స్మృత్యా అశేషా అశుభహరం సర్వ మఙ్గలం అమఙ్గలమ్ ॥ 24॥
స్త్రీ బాల వృద్ధాన్ ఆదాయ హతశేషాన్ ధనఞ్జయః ।
ఇన్ద్రప్రస్థం సమావేశ్య వజ్ర తత్ర అభ్యషేచయత్ ॥ 25॥
శ్రుత్వా సుహృత్ వధం రాజన్ అర్జునాత్ తే పితామహాః ।
త్వాం తు వంశధరం కృత్వా జగ్ముః సర్వే మహాపథమ్ ॥ 26॥
యః ఏతత్ దేవదేవస్య విష్ణోః కర్మాణి జన్మ చ ।
కీర్తయేత్ శ్రద్ధయా మర్త్యః సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే ॥ 27॥
ఇత్థం హరేః భగవతః రుచిర అవతార
వీర్యాణి బాలచరితాని చ శన్తమాని ।
అన్యత్ర చ ఇహ చ శ్రుతాని గృణన్ మనుష్యః
భక్తిం పరాం పరమహంసగతౌ లభేత ॥ 28॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం
సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే మౌసలోపాఖ్యానం నామ
ఏకత్రింశోఽధ్యాయః ॥ 31॥
॥ ఇతి ఉద్ధవగీతా నామ ఏకాదశస్కన్ధః సమాప్తః ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha ekādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||
vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||
ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||
suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||
ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||
dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||
indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||
daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||
evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||
na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||
vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||
yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||
na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||
gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||
yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||
evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||
śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||
madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||
uddhava uvāca |
sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||
etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||
ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||
jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||
matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||
mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||
sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||
yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||
sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||
dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||
iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||
atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||
vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |
yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||
satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||
vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||
te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||
kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |
ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||
yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||
rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte
śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||
tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ
mayā eva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |
yathā samādhau munayaḥ abdhitoye
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||
māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||
uddhavaḥ uvāca |
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |
na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||
śrībhagavān uvāca |
saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||
yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā
balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate
tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||
evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ
avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti
bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||
yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||
dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ
pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||
adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |
haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||
evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā
vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |
sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||
sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||
āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||
tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||
sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||
veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |
evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||
uddhavaḥ uvāca |
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |
tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||
śrībhagavān uvāca |
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||
rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|
rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||
etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||
uddhavaḥ uvāca |
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |
yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||
śrībhagavān uvāca |
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||
16||
sanaka ādayaḥ ūcuḥ |
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |
kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||
saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |
yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |
ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |
jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||
guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||
asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |
gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||
yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |
svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||
evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||
īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |
vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |
sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||
dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |
daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||
dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |
taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||
mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||
iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||
śrībhagavān uvāca |
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |
mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||
tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||
kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |
bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||
yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||
evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||
dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |
kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||
ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||
11||
mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||
12||
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||
na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||
na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||
nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||
niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||
yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||
na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||
bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||
dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |
madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||
vāk gadgadā dravate yasya cittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |
vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||
yathā agninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||
yathā yathā ātmā parimṛjyate asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||
viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |
kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||
na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||
uddhavaḥ uvāca |
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||
śrībhagavān uvāca |
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||
hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |
prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||
karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |
hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||
śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||
sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |
indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||
tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |
na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||
dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ
mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||
uddhavaḥ uvāca |
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |
kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||
śrībhagavān uvāca |
siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||
aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||
guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |
etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||
anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||
svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||
trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||
etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |
aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||
mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |
mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||
paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||
dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||
mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||
viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |
saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||
nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |
manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |
paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||
śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||
mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||
cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||
manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |
maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |
tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||
vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||
yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |
kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||
madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||
agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |
madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||
upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||
jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||
antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||
janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |
yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |
sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||
yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||
gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||
yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te
namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |
guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||
hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||
indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |
devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |
somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||
uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||
nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||
purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||
yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |
nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||
vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||
30||
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||
ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||
viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||
apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||
mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||
tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||
etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||
vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |
ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||
tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||
atha saptadaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||
yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||
saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |
na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |
sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||
kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||
śrīśukaḥ uvāca |
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||
śrībhagavān uvāca |
dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |
varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||
ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||
vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||
tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |
vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||
varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||
śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |
madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||
tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||
17||
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |
atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |
tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||
aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||
mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||
snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |
na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||
retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||
agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |
samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||
ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |
na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||
śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||
evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||
yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||
agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |
tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||
34||
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|
madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||
evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||
atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |
āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||
ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |
anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||
brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |
kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||
śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||
sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||
evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |
caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||
śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |
kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||
veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |
devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||
yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||
karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |
tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |
anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||
evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||
17||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |
vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |
na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||
svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |
deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||
vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||
agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||
evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |
māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||
yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||
yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |
ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||
yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |
virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||
iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |
agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||
viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||
bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |
nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||
bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||
ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||
viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||
anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |
viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |
puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||
vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |
saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||
na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||
yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||
budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |
vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||
vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||
na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |
ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |
dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||
ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |
yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||
yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||
nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |
ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||
duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||
tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||
bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |
jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |
saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||
etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||
atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||
jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |
svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |
jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||
tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||
jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||
uddhavaḥ uvāca |
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte
tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||
tāpatrayeṇa abhihatasya ghore
santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin
kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |
samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||
śrībhagavān uvāca |
itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||
12||
tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||
nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |
īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||
etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |
sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||
15||
ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |
punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||
bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |
punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||
śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||
madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||
madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||
evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||
yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||
yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||
dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |
guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||
uddhavaḥ uvāca |
yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||
29||
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||
30||
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |
etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||
śrībhagavān uvāca |
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||
33|
śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||
ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||
śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||
ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||
bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||
śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||
mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |
guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||
etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |
avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||
varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |
dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||
guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |
śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||
guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |
nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||
śrībhagavān uvāca |
yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||
6||
nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||
yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||
asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||
svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||
etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||
chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||
ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||
nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayā anukūlena nabhasvateritam
pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||
yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |
atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||
manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||
eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||
sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |
bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |
manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||
yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |
yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||
tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||
proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||
tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||
sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||
na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |
vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||
na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||
evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||
atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||
śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |
darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||
deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||
akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |
yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||
dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |
kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||
amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |
mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||
kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||
samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||
yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |
eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||
kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |
tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||
viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||
utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||
evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||
na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||
te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||
svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||
rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||
iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |
māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||
vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |
parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||
śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |
ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||
chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||
39||
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |
triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||
kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |
iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||
māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |
etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde
vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |
nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||
kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |
sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||
etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||
śrībhagavān uvāca |
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||
na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |
prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||
parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||
ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||
puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |
jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||
śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||
sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||
catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||
saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |
pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||
tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |
bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||
ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||
uddhavaḥ uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |
anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |
tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||
mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā
vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |
evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||
yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||
uddhavaḥ uvāca |
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||
tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |
na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||
śrībhagavān uvāca |
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |
lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||
viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |
jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||
svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||
yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||
saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām || 44||
mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |
mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||
etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |
guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||
taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |
taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||
prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||
sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||
yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||
yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |
svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||
uddhavaḥ uvāca |
yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |
ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||
atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |
bādarāyaṇiḥ uvāca |
saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena
bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||
śrībhagavān uvāca |
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||
kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||
avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |
śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||
tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |
arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||
saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||
tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||
saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||
prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||
arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||
steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |
bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||
ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||
bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |
ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||
arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||
21||
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |
tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||
22||
svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |
draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||
devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||
vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |
kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |
kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||
nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |
yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||
saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |
apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||
tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||
śrībhagavān uvāca |
iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |
unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||
saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||
kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||
pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||
tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||
kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||
aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |
maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||
iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |
taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||
evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||
dvijaḥ uvāca |
na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ
na devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||
manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ
tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca
śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||
manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ
manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kecit |
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||
dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |
eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti || 50||
janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |
jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ
tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||
duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |
yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit
krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |
grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām
krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||
karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |
dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||
kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |
na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||
na kenacit kva api kathañcana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||
etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||
śrībhagavān uvāca |
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||
yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||
atha caturviṃśo'dhyāḥ |
śrībhagavān uvāca |
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |
yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||
tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||
tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||
vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||
arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |
taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||
mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||
10||
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||
devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||
12||
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||
yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |
guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||
sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||
anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||
apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||
rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||
yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |
śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||
saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |
te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||
kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |
ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||
evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |
manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||
eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||
atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavānuvāca |
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||
krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||
sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||
dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||
pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |
svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |
cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||
yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||
yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||
yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||
vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||
sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||
uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||
sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||
30||
sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |
yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |
bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |
rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||
sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |
mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||
atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||
guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |
vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |
tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |
vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||
ailaḥ uvāca |
aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |
devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||
na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||
aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||
saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |
yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |
yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||
svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||
sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||
puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||
bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||
kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||
kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||
pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||
tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||
atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |
viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |
viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||
24||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||
santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||
teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||
tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |
mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||
nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||
33||
santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |
devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||
vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |
muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||
atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |
yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||
etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |
putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||
etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||
etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||
śrībhagavān uvāca |
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |
trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||
yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||
arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |
ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||
cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |
snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||
snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||
sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |
śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||
śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |
āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||
tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||
pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||
22||
piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||
tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||
24||
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |
mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||
candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||
svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||
pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |
saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||
paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||
dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||
juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||
abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |
mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||
dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|
stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||
śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |
udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |
sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||
evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||
madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||
māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||
kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |
viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||
taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |
vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||
chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||
ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |
nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||
etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||
pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||
uddhavaḥ uvāca |
na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |
agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||
śrībhagavān uvāca |
yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |
saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||
śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||
deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||
amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinā upāsanayā śitena
chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||
jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |
ādi antayoḥ asya yat eva kevalam
kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |
tat eva madhye vyavahāryamāṇam
nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||
vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |
samanvayena vyatirekataḥ ca
yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||
na yat purastāt uta yat na paścāt
madhye ca tat na vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat
tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||
avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |
brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||
evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ
parāpavādena viśāradena |
chittvā ātmasandehaṃ upārameta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat
rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||
yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||
kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |
te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||
karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||
yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānena viruddhaṃ anyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |
nivartate tat punaḥ īkṣayā eva
na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||
yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||
eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme
yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||
etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |
ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |
vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||
yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |
upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||
yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||
kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |
yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||
kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||
yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |
tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||
yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |
na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||
atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |
yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |
viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||
kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ
dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |
yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |
kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai
kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||
na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||
śrīśukaḥ uvāca |
iti uddhavena ati anurakta cetasā
pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ
jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||
śrībhagavān uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |
yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||
deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||
pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |
kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||
māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |
īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||
brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |
akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||
nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||
yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |
tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||
na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||
yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||
eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||
eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||
abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||
yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||
yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||
yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||
api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||
na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||
etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||
na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ
tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||
viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||
uddhavaḥ uvāca |
vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||
pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||
vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||
namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |
yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||
śrībhagavān uvāca |
gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |
tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |
mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||
sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||
tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |
yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā
tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||
yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā
sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |
amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo
nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |
rājā uvāca |
tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |
dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |
preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |
yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam
īyuḥ || 3||
ṛṣiḥ uvāca |
divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||
śrībhagavān uvāca |
ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |
muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||
striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||
tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |
devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |
go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||
vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |
deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||
iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |
tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |
cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||
yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |
mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhojau aniruddha sātyakī |
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||
anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |
anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca
mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||
śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |
śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |
erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||
evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||
rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |
tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||
rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |
niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||
bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |
kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |
kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||
musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |
mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||
caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |
bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |
vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |
yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||
yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ
kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||
śrībhagavān uvāca |
mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |
triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |
vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||
apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |
diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||
iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |
khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||
taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |
tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||
gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||
dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |
arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |
manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |
tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma
triṃśo'dhyāyaḥ || 30||
atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrīśukaḥ uvāca |
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |
mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |
cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |
gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |
saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||
lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |
yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||
divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||
deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||
saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |
gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||
brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā
māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante
saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||
martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam
tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |
jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||
tathā api aśeśā sthiti sambhava api
ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |
na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam
martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||
yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |
prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||
dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |
patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |
vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||
devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||
prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |
upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||
rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |
vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||
arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||
bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |
smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||
strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |
indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||
yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |
kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||
itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra
vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |
anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma
ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||
|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever