2.9 Ayodhyakanda - Navama Sargah

ॐ

2.9 அயோத்யாகாண்ட - நவம ஸர்கஃ

Valmiki Tamil

ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அயோத்யாகாண்டம் ।

அத நவமஸ்ஸர்கஃ ।

ஏவமுக்தா து கைகேயீ க்ரோதேந ஜ்வலிதாநநா ।

தீர்கமுஷ்ணம் விநிஶ்வஸ்ய மந்தராமிதமப்ரவீத் ॥ 1 ॥

அத்ய ராமமிதஃ க்ஷிப்ரம் வநம் ப்ரஸ்தாபயாம்யஹம் ।

யௌவராஜ்யே ச பரதம் க்ஷிப்ரமேவாபிஷேசயே ॥ 2 ॥

இதம் த்விதாநீம் ஸம்பஶ்ய கேநோபாயேந மந்தரே ।

பரதஃ ப்ராப்நுயாத்ராஜ்யம் ந து ராமஃ கதஞ்சந ॥ 3 ॥

ஏவமுக்தா தயா தேவ்யா மந்தரா பாபதர்ஶிநீ ।

ராமார்தமுபஹிம்ஸந்தீ கைகேயீமிதமப்ரவீத் ॥ 4 ॥

ஹந்தேதாநீம் ப்ரவக்ஷ்யாமி கைகேயி ஶ்ரூயதாம் ச மே ।

யதா தே பரதோ ராஜ்யம் புத்ரஃ ப்ராப்ஸ்யதி கேவலம் ॥ 5 ॥

கிம் ந ஸ்மரஸி கைகேயி ஸ்மரந்தீ வா நிகூஹஸே ।

யதுச்யமாநமாத்மார்தம் மத்தஸ்த்வம் ஶ்ரோதுமிச்சஸி ॥ 6 ॥

மயோச்யமாநம் யதி தே ஶ்ரோதும் சந்தோ விலாஸிநி ।

ஶ்ரூயதாமபிதாஸ்யாமி ஶ்ருத்வா சாபி விம்ரு'ஶ்யதாம் ॥ 7 ॥

ஶ்ருத்வைவம் வசநம் தஸ்யா மந்தராயாஸ்து கைகேயீ ।

கிஞ்சிதுத்தாய ஶயநாத்ஸ்வாஸ்தீர்ணாதிதமப்ரவீத் ॥ 8 ॥

கதய த்வம் மமோபாயம் கேநோபாயேந மந்தரே ।

பரதஃ ப்ராப்நுயாத்ராஜ்யம் ந து ராமஃ கதஞ்சந ॥ 9 ॥

ஏவமுக்தா தயா தேவ்யா மந்தரா பாபதர்ஶிநீ ।

ராமார்தமுபஹிம்ஸந்தீ குப்ஜா வசநமப்ரவீத் ॥ 10 ॥

தவ தைவாஸுரே யுத்தே ஸஹ ராஜர்ஷிபிஃ பதிஃ ।

அகச்சத்த்வாமுபாதாய தேவராஜஸ்ய ஸாஹ்யக்ரு'த் ॥ 11 ॥

திஶமாஸ்தாய வை தேவி தக்ஷிணாம் தண்டகாந்ப்ரதி ।

வைஜயந்தமிதி க்யாதம் புரம் யத்ர திமித்வஜஃ ॥ 12 ॥

ஸ ஶம்பர இதி க்யாதஶ்ஶதமாயோ மஹாஸுரஃ ।

ததௌ ஶக்ரஸ்ய ஸங்க்ராமம் தேவஸங்கைரநிர்ஜிதஃ ॥ 13 ॥

தஸ்மிந்மஹதி ஸங்க்ராமே புருஷாந்க்ஷதவிக்ஷதாந் ।

ராத்ரௌ ப்ரஸுப்தாந்க்நந்தி ஸ்ம தரஸாऽऽஸாத்ய ராக்ஷஸாஃ ॥ 14 ॥

தத்ராகரோந்மஹத்யுத்தம் ராஜா தஶரதஸ்ததா ।

அஸுரைஶ்ச மஹாபாஹுஶ்ஶஸ்த்ரைஶ்ச ஶகலீக்ரு'தஃ ॥ 15 ॥

அபவாஹ்ய த்வயா தேவி ஸங்க்ராமாந்நஷ்டசேதநஃ ।

தத்ராபி விக்ஷதஶ்ஶஸ்த்ரைஃ பதிஸ்தே ரக்ஷிதஸ்த்வயா ॥ 16 ॥

துஷ்டேந தேந தத்தௌ தே த்வௌ வரௌ ஶுபதர்ஶநே ।

ஸ த்வயோக்தஃ பதிர்தேவி யதேச்சேயம் ததா வரௌ ॥ 17 ॥

க்ரு'ஹ்ணீயாமிதி தத்தேந ததேத்யுக்தம் மஹாத்மநா ।

அநபிஜ்ஞாம்ஹ்யஹம் தேவி த்வயைவ கதிதா புரா ॥ 18 ॥

கதைஷா தவ து ஸ்நேஹாந்மநஸா தார்யதே மயா ।

ராமாபிஷேகஸம்பாராந்நிக்ரு'ஹ்ய விநிவர்தய ॥ 19 ॥

தௌ வரௌ யாச பர்தாரம் பரதஸ்யாபிஷேசநம் ।

ப்ரவ்ராஜநம் ச ராமஸ்ய த்வம் வர்ஷாணி சதுர்தஶ ॥ 20 ॥

சதுர்தஶ ஹி வர்ஷாணி ராமே ப்ரவ்ராஜிதே வநம் ।

ப்ரஜாபாவகதஸ்நேஹஸ்ஸ்திரஃ புத்ரோ பவிஷ்யதி ॥ 21 ॥

க்ரோதாகாரம் ப்ரவிஶ்யாऽத்ய க்ருத்தேவாஶ்வபதேஸ்ஸுதே ।

ஶேஷ்வாऽநந்தர்ஹிதாயாம் த்வம் பூமௌ மலிநவாஸிநீ ॥ 22 ॥

மாஸ்மைநம் ப்ரத்யுதீக்ஷேதா மா சைநமபிபாஷதாஃ ।

ருதந்தீ சாபி தம் த்ரு'ஷ்ட்வா ஜகத்யாம் ஶோகலாலஸா ॥ 23 ॥

தயிதா த்வம் ஸதா பர்துரத்ர மே நாஸ்தி ஸம்ஶயஃ ।

த்வத்க்ரு'தே ஸ மஹாராஜோ விஶேதபி ஹுதாஶநம் ॥ 24 ॥

ந த்வாம் க்ரோதயிதும் ஶக்தோ ந க்ர்ரு'த்தாம் ப்ரத்யுதீக்ஷிதும் ।

தவ ப்ரியார்தம் ராஜா ஹி ப்ராணாநபி பரித்யஜேத் ॥ 25 ॥

ந ஹ்யதிக்ரமிதும் ஶக்தஸ்தவ வாக்யம் மஹீபதிஃ ।

மந்தஸ்வபாவே புத்யஸ்வ ஸௌபாக்யபலமாத்மநஃ ॥ 26 ॥

மணிமுக்தம் ஸுவர்ணாநி ரத்நாநி விவிதாநி ச ।

தத்யாத்தஶரதோ ராஜா மாஸ்ம தேஷு மநஃ க்ரு'தாஃ ॥ 27 ॥

யௌ தௌ தைவாஸுரே யுத்தே வரௌ தஶரதோऽததாத் ।

தௌ ஸ்மாரய மஹாபாகே ஸோऽர்தோ ந த்வாமதிக்ரமேத் ॥ 28 ॥

யதாது தே வரம் தத்யாத்ஸ்வயமுத்தாப்ய ராகவஃ ।

வ்யவஸ்தாப்ய மஹாராஜம் த்வமிமம் வ்ரு'ணுயா வரம் ॥ 29 ॥

ராமம் ப்ரவ்ராஜயாரண்யே நவ வர்ஷாணி பஞ்ச ச ।

பரதஃ க்ரியதாம் ராஜா ப்ரு'திவ்யாஃ பார்திவர்ஷபஃ ॥ 30 ॥

சதுர்தஶ ஹி வர்ஷாணி ராமே ப்ரவ்ராஜிதே வநம் ।

ரூடஶ்ச க்ரு'தமூலஶ்ச ஶேஷம் ஸ்தாஸ்யதி தே ஸுதஃ ॥ 31 ॥

ராமப்ரவ்ராஜநம் சைவ தேவி யாசஸ்வ தம் வரம் ।

ஏவம் ஸித்த்யந்தி புத்ரஸ்ய ஸர்வார்தாஸ்தவ பாமிநி ॥ 32 ॥

ஏவம் ப்ரவ்ராஜிதஶ்சைவ ராமோऽராமோ பவிஷ்யதி ।

பரதஶ்ச ஹதாமித்ரஸ்தவ ராஜா பவிஷ்யதி ॥ 33 ॥

யேந காலேந ராமஶ்ச வநாத்ப்ரத்யாகமிஷ்யதி ।

தேந காலேந புத்ரஸ்தே க்ரு'தமூலோ பவிஷ்யதி ॥ 34 ॥

ஸுக்ரு'ஹீதமநுஷ்யஶ்ச ஸுஹ்ரு'த்பிஸ்ஸார்தமாத்மவாந் ।

ப்ராப்தகாலம் நு மந்யேऽஹம் ராஜாநம் வீதஸாத்வஸா ॥ 35 ॥

ராமாபிஷேகஸங்கல்பாந்நிக்ரு'ஹ்ய விநிவர்தய ।

அநர்தமர்தரூபேண க்ராஹிதா ஸா ததஸ்தயா ॥ 36 ॥

ஹ்ரு'ஷ்டா ப்ரதீதா கைகேயீ மந்தராமிதமப்ரவீத் ।

ஸா ஹி வாக்யேந குப்ஜாயாஃ கிஶோரீவோத்பதம் கதா ॥ 37 ॥

கைகேயீ விஸ்மயம் ப்ராப்தா பரம் பரமதர்ஶநா ।

குப்ஜே த்வாம் நாபிஜாநாமி ஶ்ரேஷ்டாம் ஶ்ரேஷ்டாபிதாயிநீம் ॥ 38 ॥

ப்ரு'திவ்யாமஸி குப்ஜாநாமுத்தமா புத்திநிஶ்சயே ।

த்வமேவ து மமாऽர்தேஷு நித்யயுக்தா ஹிதைஷிணீ ॥ 39 ॥

நாஹம் ஸமவபுத்யேயம் குப்ஜே ராஜ்ஞஶ்சிகீர்ஷிதம் ।

ஸந்தி துஸ்ஸம்ஸ்திதாஃ குப்ஜா வக்ராஃ பரமதாருணாஃ ॥ 40 ॥

த்வம் பத்மமிவ வாதேந ஸந்நதா ப்ரியதர்ஶநா ।

உரஸ்தேऽபிநிவிஷ்டம் வை யாவத்ஸ்கந்தாத் ஸமுந்நதம் ॥ 41 ॥

அதஸ்தாச்சோதரம் ஶாதம் ஸுநாபமிவ லஜ்ஜிதம் ।

பரிபூர்ணம் து ஜகநம் ஸுபீநௌ ச பயோதரௌ ॥ 42 ॥

விமலேந்துஸமம் வக்த்ரமஹோராஜஸி மந்தரே ।

ஜகநம் தவ நிர்குஷ்டம் ரஶநாதாமஶோபிதம் ॥ 43 ॥

ஜங்கே ப்ரு'ஶமுபந்யஸ்தே பாதௌ சாப்யாயதாவுபௌ ।

த்வமாயதாப்யாம் ஸக்திப்யாம் மந்தரே க்ஷௌமவாஸிநீ ॥ 44 ॥

அக்ரதோ மம கச்சந்தீ ராஜஹம்ஸீவ ராஜஸே ।

ஆஸந்யாஶ்ஶம்பரே மாயாஸ்ஸஹஸ்ரமஸுராதிபே ॥ 45 ॥

ஸர்வாஸ்த்வயி நிவிஷ்டாஸ்தா பூயஶ்சாந்யாஸ்ஸஹஸ்ரஶஃ ।

தவேதம் ஸ்தகு யத்தீர்கம் ரதகோணமிவாயதம் ॥ 46 ॥

மதயஃ க்ஷத்ரவித்யாஶ்ச மாயாஶ்சாத்ர வஸந்தி தே ।

அத்ர தே ப்ரதிமோக்ஷ்யாமி மாலாம் குப்ஜே ஹிரண்மயீம் ॥ 47 ॥

அபிஷிக்தே ச பரதே ராகவே ச வநம் கதே ।

ஜாத்யேந ச ஸுவர்ணேந ஸுநிஷ்டப்தேந மந்தரே ॥ 48 ॥

லப்தார்தா ச ப்ரதீதா ச லேபயிஷ்யாமி தே ஸ்தகு ।

முகே ச திலகம் சித்ரம் ஜாதரூபமயம் ஶுபம் ॥ 49 ॥

காரயிஷ்யாமி தே குப்ஜே ஶுபாந்யாபரணாநி ச ।

பரிதாய ஶுபே வஸ்த்ரே தேவதேவ சரிஷ்யஸி ॥ 50 ॥

சந்த்ரமாஹ்வயமாநேந முகேநாப்ரதிமாநநா ।

கமிஷ்யஸி கதிம் முக்யாம் கர்வயந்தீ த்விஷஜ்ஜநம் ॥ 51 ॥

தவாபி குப்ஜாஃ குப்ஜாயாஸ்ஸர்வாபரணபூஷிதாஃ ।

பாதௌ பரிசரிஷ்யந்தி யதைவ த்வம் ஸதா மம ॥ 52 ॥

இதி ப்ரஶஸ்யமாநா ஸா கைகேயீமிதமப்ரவீத் ।

ஶயாநாம் ஶயநே ஶுப்ரே வேத்யாமக்நிஶிகாமிவ ॥ 53 ॥

கதோதகே ஸேதுபந்தோ ந கல்யாணி விதீயதே ।

உத்திஷ்ட குரு கல்யாணி ராஜாநமநுதர்ஶய ॥ 54 ॥

ததா ப்ரோத்ஸாஹிதா தேவீ கத்வா மந்தரயா ஸஹ ।

க்ரோதாகாரம் விஶாலாக்ஷீ ஸௌபாக்யமதகர்விதா ॥ 55 ॥

அநேகஶதஸாஹஸ்ரம் முக்தாஹாரம் வராங்கநா ।

அவமுச்ய வரார்ஹாணி ஶுபாந்யாபரணாநி ச ॥ 56 ॥

ததோ ஹேமோபமா தத்ர குப்ஜாவாக்யவஶம் கதா ।

ஸம்விஶ்ய பூமௌ கைகேயீ மந்தராமிதமப்ரவீத் ॥ 57 ॥

இஹ வா மாம் ம்ரு'தாம் குப்ஜே ந்ரு'பாயாவேதயிஷ்யஸி ।

வநம் து ராகவே ப்ராப்தே பரதஃ ப்ராப்ஸ்யதி க்ஷிதிம் ॥ 58 ॥

ந ஸுவர்ணேந மே ஹ்யர்தோ ந ரத்நைர்ந ச பூஷணைஃ ।

ஏஷ மே ஜீவிதஸ்யாந்தோ ராமோ யத்யபிஷிச்யதே ॥ 59 ॥

அதோ புநஸ்தாம் மஹிஷீம் மஹீக்ஷிதோ வசோபிரத்யர்தமஹாபராக்ரமைஃ ।

உவாச குப்ஜா பரதஸ்ய மாதரம் ஹிதம் வசோ ராமமுபேத்ய சாஹிதம் ॥ 60 ॥

ப்ரபத்ஸ்யதே ராஜ்யமிதம் ஹி ராகவோ யதி த்ருவம் த்வம் ஸஸுதா ச தப்ஸ்யஸே ।

அதோ ஹி கல்யாணி யதஸ்வ தத்ததா யதா ஸுதஸ்தே பரதோऽபிஷேக்ஷ்யதே ॥ 61 ॥

ததாऽதிவித்தா மஹிஷீ து குப்ஜயா ஸமாஹதா வாகிஷுபிர்முஹுர்முஹுஃ ।

நிதாயஹஸ்தௌ ஹ்ரு'தயேऽதிவிஸ்மிதா ஶஶம்ஸ குப்ஜாம் குபிதா புநஃ புநஃ ॥ 62 ॥

யமஸ்ய வா மாம் விஷயம் கதாமிதோ நிஶாம்ய குப்ஜே ப்ரதிவேதயிஷ்யஸி ।

வநம் கதே வா ஸுசிராய ராகவே ஸம்ரு'த்தகாமோ பரதோ பவிஷ்யதி ॥ 63 ॥

அஹம் ஹி நைவாஸ்தரணாநி ந ஸ்ரஜோ ந சந்தநம் நாஞ்ஜநபாநபோஜநம் ।

ந கிஞ்சிதிச்சாமி ந சேஹ ஜீவிதம் ந சேதிதோ கச்சதி ராகவோ வநம் ॥ 64 ॥

அதைததுக்த்வா வசநம் ஸுதாருணம் நிதாய ஸர்வாபரணாநி பாமிநீ ।

அஸம்வ்ரு'தாமாஸ்தரணேந மேதிநீம் ததாऽதிஶிஶ்யே பதிதேவ கிந்நரீ ॥ 65 ॥

உதீர்ணஸம்ரம்பதமோவ்ரு'தாநநா ததாऽவமுக்தோத்தமமால்யபூஷணா ।

நரேந்த்ரபத்நீ விமநா பபூவ ஸா தமோவ்ரு'தா த்யௌரிவ மக்நதாரகா ॥ 66 ॥

இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அயோத்யாகாண்டே நவமஸ்ஸர்கஃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha navamassargaḥ |

evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |

dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||

adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |

yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||

idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |

bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3 ||

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |

rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||

hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |

yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||

kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |

yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi || 6 ||

mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |

śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7 ||

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |

kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8 ||

kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |

bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9 ||

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |

rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10 ||

tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |

agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 11 ||

diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |

vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12 ||

sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |

dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ || 13 ||

tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |

rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ || 14 ||

tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |

asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15 ||

apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |

tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā || 16 ||

tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |

sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau || 17 ||

gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |

anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā || 18 ||

kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |

rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19 ||

tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |

pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20 ||

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |

prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati || 21 ||

krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |

śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī || 22 ||

māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |

rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā || 23 ||

dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |

tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam || 24 ||

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |

tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 25 ||

na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |

mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 26 ||

maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |

dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 27 ||

yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |

tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet || 28 ||

yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |

vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29 ||

rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |

bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30 ||

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |

rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ || 31 ||

rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |

evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini || 32 ||

evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |

bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33 ||

yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |

tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati || 34 ||

sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān |

prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā || 35 ||

rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |

anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā || 36 ||

hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |

sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā || 37 ||

kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |

kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm || 38 ||

pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |

tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī || 39 ||

nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |

santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40 ||

tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |

uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam || 41 ||

adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |

paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau || 42 ||

vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare |

jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam || 43 ||

jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |

tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī || 44 ||

agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase |

āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe || 45 ||

sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ |

tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam || 46 ||

matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |

atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm || 47 ||

abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |

jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare || 48 ||

labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |

mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham || 49 ||

kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |

paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi || 50 ||

candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |

gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 51 ||

tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |

pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 52 ||

iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |

śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 53 ||

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |

uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya || 54 ||

tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |

krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 55 ||

anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |

avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 56 ||

tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |

saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 57 ||

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |

vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 58 ||

na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |

eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 59 ||

atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |

uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam || 60 ||

prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |

ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate || 61 ||

tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |

nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ || 62 ||

yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |

vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati || 63 ||

ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |

na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam || 64 ||

athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |

asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī || 65 ||

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |

narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 66 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navamassargaḥ ||