2.20 Ayodhyakanda - Vimsha Sargah

ॐ

2.20 அயோத்யாகாண்ட - விம்ஶ ஸர்கஃ

Valmiki Tamil

ஶ்ரீமத்வால்மீகீய ராமாயணே அயோத்யாகாண்டம் ।

அத விம்ஶஸ்ஸர்கஃ ।

தஸ்மிம்ஸ்து புருஷவ்யாக்ரே நிஷ்க்ராமதி க்ரு'தாஞ்ஜலௌ ।

ஆர்தஶப்தோ மஹாந் ஜஜ்ஞே ஸ்த்ரீணாமந்தஃபுரே ததா ॥ 1 ॥

க்ரு'த்யேஷ்வசோதிதஃ பித்ரா ஸர்வஸ்யாந்தஃபுரஸ்ய ச ।

கதிர்யஶ்ஶரணம் சாபி ஸ ராமோऽத்ய ப்ரவத்ஸ்யதி ॥ 2 ॥

கௌஶல்யாயாம் யதா யுக்தோ ஜநந்யாம் வர்ததே ஸதா ।

ததைவ வர்ததேऽஸ்மாஸு ஜந்மப்ரப்ரு'தி ராகவஃ ॥ 3 ॥

ந க்ருத்யத்யபிஶப்தோऽபி க்ரோதநீயாநி வர்ஜயந் ।

க்ருத்தாந்ப்ரஸாதயந்ஸர்வாந் ஸ இதோऽத்ய ப்ரவத்ஸ்யதி ॥ 4 ॥

அபுத்திர்பத நோ ராஜா ஜீவலோகம் சரத்யயம் ।

யோ கதிம் ஸர்வபூதாநாம் பரித்யஜதி ராகவம் ॥ 5 ॥

இதி ஸர்வா மஹிஷ்யஸ்தா விவத்ஸா இவ தேநவஃ ।

பதிமாசுக்ருஶுஶ்சைவ ஸஸ்வரம் சாபி சுக்ருஶுஃ ॥ 6 ॥

ஸ ஹி சாந்தஃபுரே கோரமார்தஶப்தம் மஹீபதிஃ ।

புத்ரஶோகாபிஸந்தப்தஃ ஶ்ருத்வா வ்யாலீயதாऽஸநே ॥ 7 ॥

ராமஸ்து ப்ரு'ஶமாயஸ்தோ நிஶ்ஶ்வஸந்நிவ குஞ்ஜரஃ ।

ஜகாம ஸஹிதோ ப்ராத்ரா மாதுரந்தஃபுரம் வஶீ ॥ 8 ॥

ஸோऽபஶ்யத்புருஷம் தத்ர வ்ரு'த்தம் பரமபூஜிதம் ।

உபவிஷ்டம் க்ரு'ஹத்வாரி திஷ்டதஶ்சாபராந்பஹூந் ॥ 9 ॥

த்ரு'ஷ்ட்வைவ து ததா ராமம் தே ஸர்வே ஸஹஸோத்திதாஃ ।

ஜயேந ஜயதாம் ஶ்ரேஷ்டம் வர்தயந்தி ஸ்ம ராகவம் ॥ 10 ॥

ப்ரவிஶ்ய ப்ரதமாம் கக்ஷ்யாம் த்விதீயாயாம் ததர்ஶ ஸஃ ।

ப்ராஹ்மணாந்வேதஸம்பந்நாந்வ்ரு'த்தாந்ராஜ்ஞாऽபிஸத்க்ரு'தாந் ॥ 11 ॥

ப்ரணம்ய ராமஸ்தாந்விப்ராம்ஸ்த்ரு'தீயாயாம் ததர்ஶ ஸஃ ।

ஸ்த்ரியோ வ்ரு'த்தாஸ்ததா பாலா த்வாரரக்ஷணதத்பராஃ ॥ 12 ॥

வர்தயித்வா ப்ரஹ்ரு'ஷ்டாஸ்தாஃ ப்ரவிஶ்ய ச க்ரு'ஹம் ஸ்த்ரியஃ ।

ந்யவேதயந்த த்வரிதா ராமமாதுஃ ப்ரியம் ததா ॥ 13 ॥

கௌஶல்யாபி ததா தேவீ ராத்ரிம் ஸ்தித்வா ஸமாஹிதா ।

ப்ரபாதே த்வகரோத்பூஜாம் விஷ்ணோஃ புத்ரஹிதைஷிணீ ॥ 14 ॥

ஸா க்ஷௌமவஸநா ஹ்ரு'ஷ்டா நித்யம் வ்ரதபராயணா ।

அக்நிம் ஜுஹோதி ஸ்ம ததா மந்த்ரவத்க்ரு'தமங்கலா ॥ 15 ॥

ப்ரவிஶ்ய ச ததா ராமோ மாதுரந்தஃபுரம் ஶுபம் ।

ததர்ஶ மாதரம் தத்ர ஹாவயந்தீம் ஹுதாஶநம் ॥ 16 ॥

தேவகார்யநிமித்தம் ச தத்ராபஶ்யத்ஸமுத்யதம் ।

தத்யக்ஷதம் க்ரு'தம் சைவ மோதகாந்ஹவிஷஸ்ததா ॥ 17 ॥

லாஜாந்மால்யாநி ஶுக்லாநி பாயஸம் க்ரு'ஸரம் ததா ।

ஸமிதஃ பூர்ணகும்பாம்ஶ்ச ததர்ஶ ரகுநந்தநஃ ॥ 18 ॥

தாம் ஶுக்லக்ஷௌமஸம்வீதாம் வ்ரதயோகேந கர்ஶிதாம் ।

தர்பயந்தீம் ததர்ஶாத்பிர்தேவதாம் தேவவர்ணிநீம் ॥ 19 ॥

ஸா சிரஸ்யாத்மஜம் த்ரு'ஷ்ட்வா மாத்ரு'நந்தநமாகதம் ।

அபிசக்ராம ஸம்ஹ்ரு'ஷ்டா கிஶோரம் படபா யதா ॥ 20 ॥

ஸ மாதரமபிக்ராந்தாமுபஸங்க்ரு'ஹ்ய ராகவஃ ।

பரிஷ்வக்தஶ்ச பாஹுப்யாமுபாக்ராதஶ்ச மூர்தநி ॥ 21 ॥

தமுவாச துராதர்ஷம் ராகவம் ஸுதமாத்மநஃ ।

கௌஶல்யா புத்ரவாத்ஸல்யாதிதம் ப்ரியஹிதம் வசஃ ॥ 22 ॥

வ்ரு'த்தாநாம் தர்மஶீலாநாம் ராஜர்ஷீணாம் மஹாத்மநாம் ।

ப்ராப்நுஹ்யாயுஶ்ச கீர்திம் ச தர்மம் சோபஹிதம் குலே ॥ 23 ॥

ஸத்யப்ரதிஜ்ஞம் பிதரம் ராஜாநம் பஶ்ய ராகவ ।

அத்யைவ ஹி த்வாம் தர்மாத்மா யௌவராஜ்யேऽபிஷேக்ஷ்யதி ॥ 24 ॥

தத்தமாஸநமாலப்ய போஜநேந நிமந்த்ரிதஃ ।

மாதரம் ராகவஃ கிஞ்சித்வ்ரீடாத்ப்ரஸார்யாஞ்ஜலிமப்ரவீத் ॥ 25 ॥

ஸ ஸ்வபாவவிநீதஶ்ச கௌரவாச்ச ததா நதஃ ।

ப்ரஸ்திதோ தண்டகாரண்யமாப்ரஷ்டுமுபசக்ரமே ॥ 26 ॥

தேவி நூநம் ந ஜாநீஷே மஹத்பயமுபஸ்திதம் ।

இதம் தவ ச துஃகாய வைதேஹ்யா லக்ஷ்மணஸ்ய ச ॥ 27 ॥

கமிஷ்யே தண்டகாரண்யம் கிமநேநாஸநேந மே ।

விஷ்டராஸநயோக்யோ ஹி காலோऽயம் மாமுபஸ்திதஃ ॥ 28 ॥

சதுர்தஶ ஹி வர்ஷாணி வத்ஸ்யாமி விஜநே வநே ।

மதுமூலபலைர்ஜீவந்ஹித்வா முநிவதாமிஷம் ॥ 29 ॥

பரதாய மஹாராஜோ யௌவராஜ்யம் ப்ரயச்சதி ।

மாம் புநர்தண்டகாரண்யே விவாஸயதி தாபஸம் ॥ 30 ॥

ஸ ஷட்சாஷ்டௌ ச வர்ஷாணி வத்ஸ்யாமி விஜநே வநே ।

ஆஸேவமாநோ வந்யாநி பலமூலைஶ்ச வர்தயந் ॥ 31 ॥

ஸா நிக்ரு'த்தேவ ஸாலஸ்ய யஷ்டிஃ பரஶுநா வநே ।

பபாத ஸஹஸா தேவீ தேவதேவ திவஶ்ச்யுதா ॥ 32 ॥

தாமதுஃகோசிதாம் த்ரு'ஷ்ட்வா பதிதாம் கதலீமிவ ।

ராமஸ்தூத்தாபயாமாஸ மாதரம் கதசேதஸம் ॥ 33 ॥

உபாவ்ரு'த்த்யோத்திதாம் தீநாம் படபாமிவ வாஹிதாம் ।

பாம்ஸுகுண்டிதஸர்வாங்கீம் விமமர்ஶ ச பாணிநா ॥ 34 ॥

ஸா ராகவமுபாஸீநமஸுகார்தா ஸுகோசிதா ।

உவாச புருஷவ்யாக்ரமுபஶ்ரு'ண்வதி லக்ஷ்மணே ॥ 35 ॥

யதி புத்ர ந ஜாயேதா மம ஶோகாய ராகவ ।

ந ஸ்ம துஃகமதோ பூயஃ பஶ்யேயமஹமப்ரஜாஃ ॥ 36 ॥

ஏக ஏவ ஹி வந்த்யாயா ஶ்ஶோகோ பவதி மாநஸஃ ।

அப்ரஜாऽஸ்மீதி ஸந்தாபோ ந ஹ்யந்யஃ புத்ர வித்யதே ॥ 37 ॥

ந த்ரு'ஷ்டபூர்வம் கல்யாணம் ஸுகம் வா பதிபௌருஷே ।

அபி புத்ரே ऽபி பஶ்யேயமிதி ராமாऽஸ்திதம் மயா ॥ 38 ॥

ஸா பஹூந்யமநோஜ்ஞாநி வாக்யாநி ஹ்ரு'தயச்சிதாம் ।

அஹம் ஶ்ரோஷ்யே ஸபத்நீநாமவராணாம் வரா ஸதீ ॥ 39 ॥

அதோ துஃகதரம் கிம் நு ப்ரமதாநாம் பவிஷ்யதி ।

மம ஶோகோ விலாபஶ்ச யாத்ரு'ஶோऽயமநந்தகஃ ॥ 40 ॥

த்வயி ஸந்நிஹிதேऽப்யேவமஹமாஸம் நிராக்ரு'தா ।

கிம் புநஃ ப்ரோஷிதே தாத த்ருவம் மரணமேவ மே ॥ 41 ॥

அத்யந்தநிக்ரு'ஹீதாஸ்மி பர்துர்நித்யமதந்த்ரிதா ।

பரிவாரேண கைகேய்யா ஸ்ஸமா வாப்யதவாऽவரா ॥ 42 ॥

யோऽஹி மாம் ஸேவதே கஶ்சிததவாப்யநுவர்ததே ।

கைகேய்யாஃ புத்ரமந்வீக்ஷ்ய ஸ்வஶ்சி ஜநோ நாபிபாஷதே ॥ 43 ॥

நித்யக்ரோததயா தஸ்யாஃ கதம் நு கரவாதிதத் ।

கைகேய்யா வதநம் த்ரஷ்டும் புத்ர ஶக்ஷ்யாமி துர்கதா ॥ 44 ॥

தஶ ஸப்த ச வர்ஷாணி ஜாதஸ்ய தவ ராகவ அதிதாநி ப்ரகாங்க்ஷந்த்யா மயா துஃகபரிக்ஷயம் ॥ 45 ॥

ததக்ஷயம் மஹத்துஃகம் நோத்ஸஹே ஸஹிதும் சிரம் ।

விப்ரகாரம் ஸபத்நீநாமேவம் ஜீர்ணாऽபி ராகவ ॥ 46 ॥

அபஶ்யந்தீ தவ முகம் பரிபூர்ணஶஶிப்ரபம் ।

க்ரு'பணா வர்தயிஷ்யாமி கதம் க்ரு'பணஜீவிகாம் ॥ 47 ॥

உபவாஸைஶ்ச யோகைஶ்ச பஹுபிஶ்ச பரிஶ்ரமைஃ ।

துஃகம் ஸம்வர்திதோ மோகம் த்வம் ஹி துர்கதயா மயா ॥ 48 ॥

ஸ்திரம் து ஹ்ரு'தயம் மந்யே மமேதம் யந்ந தீர்யதே ।

ப்ராவ்ரு'ஷீவ மஹாநத்யா ஸ்ப்ரு'ஷ்டம் கூலம் நவாம்பஸா ॥ 49 ॥

மமைவ நூநம் மரணம் ந வித்யதே ந சாவகாऽஶோஸ்தி யமக்ஷயேऽமம ।

யதந்தகோऽத்யைவ ந மாம் ஜிஹீர்ஷதி ।

ப்ரஸஹ்ய ஸிம்ஹோ ருததீம் ம்ரு'கீமிவ ॥ 50 ॥

ஸ்திரம் ஹி நூநம் ஹ்ரு'தயம் மமாயஸம் ந பித்யதே யத்புவி நாவதீர்யதே ।

அநேந துஃகேந ச தேஹமர்பிதம் த்ருவம் ஹ்யகாலே மரணம் ந வித்யதே ॥ 51 ॥

இதம் ஹி துஃகம் யதநர்தகாநி மே வ்ரதாநி தாநாநி ச ஸம்யமாஶ்ச ஹி ।

தபஶ்ச தப்தம் யதபத்யகாரணா த்ஸுநிஷ்பலம் பீஜமிவோப்தமூஷரே ॥ 52 ॥

யதி ஹ்யகாலே மரணம் ஸ்வயேச்சயா லபேத கஶ்சித்குருதுஃககர்ஶிதஃ ।

கதாஹமத்யைவ பரேதஸம்ஸதம் விநா த்வயா தேநுரிவாத்மஜேந வை ॥ 53 ॥

அதாபி கிம் ஜீவிதமத்ய மே வ்ரு'தா த்வயா விநா சந்த்ரநிபாநநப்ரப ।

அநுவ்ரஜிஷ்யாமி வநம் த்வயைவ கௌ ஸ்ஸுதுர்பலா வத்ஸமிவாநுகாங்க்ஷயா ॥ 54 ॥

ப்ரு'ஶமஸுகமமர்ஷிதா ததா பஹு விலலாப ஸமீக்ஷ்ய ராகவம் ।

வ்யஸநமுபநிஶம்ய ஸா மஹ த்ஸுதமிவ பத்தமவேக்ஷ்ய கிந்நரீ ॥ 55 ॥

இத்யார்ஷே ஶ்ரீமத்ராமாயணே வால்மீகீய ஆதிகாவ்யே அயோத்யாகாண்டே விம்ஶஸ்ஸர்கஃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha viṃśassargaḥ |

tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |

ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||

kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |

gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||

kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |

tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||

na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |

kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||

abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |

yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |

patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||

sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |

putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||

rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |

jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||

so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |

upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||

dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |

jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |

brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||

praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |

striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||

vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |

nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||

kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |

prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |

agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||

praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |

dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||

devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |

dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||

lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |

samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||

tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |

tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |

abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||

sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |

pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||

tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |

kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |

prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |

adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||

dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |

mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||

sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |

prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||

devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |

idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||

gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |

viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |

māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||

sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||

sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |

papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||

tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |

rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||

upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |

pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||

sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |

uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |

na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||

eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |

aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |

api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||

sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |

ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||

ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |

mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||

tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |

kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||

atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |

parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||

yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |

kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||

nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |

kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||

daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||

tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |

viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||

apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |

kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||

upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |

duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |

prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |

yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |

prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |

anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||

idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |

tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||

yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |

gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||

athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |

anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||

bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |

vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||