Uddhavagita - Saptamo'dhyayah

ॐ

உத்தவகீதா - ஸப்தமோऽத்யாயஃ

Gita Vyasa Tamil

அத ஸப்தமோऽத்யாயஃ ।

ஶ்ரீ பகவாந் உவாச ।

யத் ஆத்த மாம் மஹாபாக தத் சிகீர்ஷிதம் ஏவ மே ।

ப்ரஹ்மா பவஃ லோகபாலாஃ ஸ்வர்வாஸம் மே அபிகாங்க்ஷிணஃ ॥ 1॥

மயா நிஷ்பாதிதம் ஹி அத்ர தேவகார்யம் அஶேஷதஃ ।

யதர்தம் அவதீர்ணஃ அஹம் அம்ஶேந ப்ரஹ்மணார்திதஃ ॥ 2॥

குலம் வை ஶாபநிர்தக்தம் நங்க்ஷ்யதி அந்யோந்யவிக்ரஹாத் ।

ஸமுத்ரஃ ஸப்தமே அஹ்ந்ஹ்யேதாம் புரீம் ச ப்லாவயிஷ்யதி ॥ 3॥

யஃ ஹி ஏவ அயம் மயா த்யக்தஃ லோகஃ அயம் நஷ்டமங்கலஃ ।

பவிஷ்யதி அசிராத் ஸாதோ கலிநாऽபி நிராக்ரு'தஃ ॥ 4॥

ந வஸ்தவ்யம் த்வயா ஏவ இஹ மயா த்யக்தே மஹீதலே ।

ஜநஃ அதர்மருசிஃ பத்ரஃ பவிஷ்யதி கலௌ யுகே ॥ 5॥

த்வம் து ஸர்வம் பரித்யஜ்ய ஸ்நேஹம் ஸ்வஜநபந்துஷு ।

மயி ஆவேஶ்ய மநஃ ஸம்யக் ஸமத்ரு'க் விசரஸ்வ காம் ॥ 6॥

யத் இதம் மநஸா வாசா சக்ஷுர்ப்யாம் ஶ்ரவணாதிபிஃ ।

நஶ்வரம் க்ரு'ஹ்யமாணம் ச வித்தி மாயாமநோமயம் ॥ 7॥

பும்ஸஃ அயுக்தஸ்ய நாநார்தஃ ப்ரமஃ ஸஃ குணதோஷபாக் ।

கர்மாகர்மவிகர்ம இதி குணதோஷதியஃ பிதா ॥ 8॥

தஸ்மாத் யுக்தைந்த்ரியக்ராமஃ யுக்தசித்தஃ இதம் ஜகத் ।

ஆத்மநி ஈக்ஷஸ்வ விததம் ஆத்மாநம் மயி அதீஶ்வரே ॥ 9॥

ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸம்யுக்தஃ ஆத்மபூதஃ ஶரீரிணாம் ।

ஆத்மாநுபவதுஷ்டாத்மா ந அந்தராயைஃ விஹந்யஸே ॥ 10॥

தோஷபுத்த்யா உபயாதீதஃ நிஷேதாத் ந நிவர்ததே ।

குணபுத்த்யா ச விஹிதம் ந கரோதி யதா அர்பகஃ ॥ 11॥

ஸர்வபூதஸுஹ்ரு'த் ஶாந்தஃ ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநநிஶ்சயஃ ।

பஶ்யந் மதாத்மகம் விஶ்வம் ந விபத்யேத வை புநஃ ॥ 12॥

ஶ்ரீ ஶுகஃ உவாச ।

இதி ஆதிஷ்டஃ பகவதா மஹாபாகவதஃ ந்ரு'ப ।

உத்தவஃ ப்ரணிபத்ய ஆஹ தத்த்வஜிஜ்ஞாஸுஃ அச்யுதம் ॥ 13॥

உத்தவஃ உவாச ।

யோகேஶ யோகவிந்ந்யாஸ யோகாத்ம யோகஸம்பவ ।

நிஃஶ்ரேயஸாய மே ப்ரோக்தஃ த்யாகஃ ஸந்ந்யாஸலக்ஷணஃ ॥ 14॥

த்யாகஃ அயம் துஷ்கரஃ பூமந் காமாநாம் விஷயாத்மபிஃ ।

ஸுதராம் த்வயி ஸர்வாத்மந் ந அபக்தைஃ இதி மே மதிஃ ॥ 15॥

ஸஃ அஹம் மம அஹம் இதி மூடமதிஃ விகாடஃ

த்வத் மாயயா விரசித ஆத்மநி ஸாநுபந்தே ।

தத் து அஞ்ஜஸா நிகதிதம் பவதா யதா அஹம்

ஸம்ஸாதயாமி பகவந் அநுஶாதி ப்ரு'த்யம் ॥ 16॥

ஸத்யஸ்ய தே ஸ்வத்ரு'ஶஃ ஆத்மநஃ ஆத்மநஃ அந்யம்

வக்தாரம் ஈஶ விபுதேஷு அபி ந அநுசக்ஷே ।

ஸர்வே விமோஹிததியஃ தவ மாயயா இமே

ப்ரஹ்மாதயஃ தநுப்ரு'தஃ பஹிஃ அர்தபாவஃ ॥ 17॥

தஸ்மாத் பவந்தம் அநவத்யம் அநந்தபாரம்

ஸர்வஜ்ஞம் ஈஶ்வரம் அகுண்டவிகுண்டதிஷ்ணி அயம் ।

நிர்விண்ணதீஃ அஹம் உ ஹ வ்ரு'ஜநாபிதப்தஃ

நாராயணம் நரஸகம் ஶரணம் ப்ரபத்யே ॥ 18॥

ஶ்ரீ பகவாந் உவாச ।

ப்ராயேண மநுஜா லோகே லோகதத்த்வவிசக்ஷணாஃ ।

ஸமுத்தரந்தி ஹி ஆத்மாநம் ஆத்மநா ஏவ அஶுபாஶயாத் ॥ 19॥

ஆத்மநஃ குருஃ ஆத்மா ஏவ புருஷஸ்ய விஶேஷதஃ ।

யத் ப்ரத்யக்ஷ அநுமாநாப்யாம் ஶ்ரேயஃ அஸௌ அநுவிந்ததே ॥ 20॥

புருஷத்வே ச மாம் தீராஃ ஸாங்க்யயோகவிஶாரதாஃ ।

ஆவிஸ்தராம் ப்ரபஶ்யந்தி ஸர்வஶக்தி உபப்ரு'ம்ஹிதம் ॥ 21॥

ஏகத்வித்ரிசதுஷ்பாதஃ பஹுபாதஃ ததா அபதஃ ।

பஹ்வ்யஃ ஸந்தி புரஃ ஸ்ரு'ஷ்டாஃ தாஸாம் மே பௌருஷீ ப்ரியா ॥ 22॥

அத்ர மாம் மார்கயந்த்யத்தாஃ யுக்தாஃ ஹேதுபிஃ ஈஶ்வரம் ।

க்ரு'ஹ்யமாணைஃ குணைஃ லிங்கைஃ அக்ராஹ்யம் அநுமாநதஃ ॥ 23॥

அத்ர அபி உதாஹரந்தி இமம் இதிஹாஸம் புராதநம் ।

அவதூதஸ்ய ஸம்வாதம் யதோஃ அமிததேஜஸஃ ॥ 24॥

(அத அவதூதகீதம் ।)

அவதூதம் த்விஜம் கஞ்சித் சரந்தம் அகுதோபயம் ।

கவிம் நிரீக்ஷ்ய தருணம் யதுஃ பப்ரச்ச தர்மவித் ॥ 25॥

யதுஃ உவாச ।

குதஃ புத்திஃ இயம் ப்ரஹ்மந் அகர்துஃ ஸுவிஶாரதா ।

யாம் ஆஸாத்ய பவாந் லோகம் வித்வாந் சரதி பாலவத் ॥ 26॥

ப்ராயஃ தர்மார்தகாமேஷு விவித்ஸாயாம் ச மாநவாஃ ।

ஹேதுநா ஏவ ஸமீஹந்தே ஆயுஷஃ யஶஸஃ ஶ்ரியஃ ॥ 27॥

த்வம் து கல்பஃ கவிஃ தக்ஷஃ ஸுபகஃ அம்ரு'தபாஷணஃ ।

ந கர்தா நேஹஸே கிஞ்சித் ஜடௌந்மத்தபிஶாசவத் ॥ 28॥

ஜநேஷு தஹ்யமாநேஷு காமலோபதவாக்நிநா ।

ந தப்யஸே அக்நிநா முக்தஃ கங்காம்பஸ்தஃ இவ த்விபஃ ॥ 29॥

த்வம் ஹி நஃ ப்ரு'ச்சதாம் ப்ரஹ்மந் ஆத்மநி ஆநந்தகாரணம் ।

ப்ரூஹி ஸ்பர்ஶவிஹீநஸ்ய பவதஃ கேவல ஆத்மநஃ ॥ 30॥

ஶ்ரீ பகவாந் உவாச ।

யதுநா ஏவம் மஹாபாகஃ ப்ரஹ்மண்யேந ஸுமேதஸா ।

ப்ரு'ஷ்டஃ ஸபாஜிதஃ ப்ராஹ ப்ரஶ்ரய அவநதம் த்விஜஃ ॥ 31॥

ப்ராஹ்மணஃ உவாச ।

ஸந்தி மே குரவஃ ராஜந் பஹவஃ புத்த்யா உபாஶ்ரிதாஃ ।

யதஃ புத்திம் உபாதாய முக்தஃ அடாமி இஹ தாந் ஶ்ருணு ॥ 32॥

ப்ரு'திவீ வாயுஃ ஆகாஶம் ஆபஃ அக்நிஃ சந்த்ரமா ரவிஃ ।

கபோதஃ அஜகரஃ ஸிந்துஃ பதங்கஃ மதுக்ரு'த் கஜஃ ॥ 33॥

மதுஹா ஹரிணஃ மீநஃ பிங்கலா குரரஃ அர்பகஃ ।

குமாரீ ஶரக்ரு'த் ஸர்பஃ ஊர்ணநாபிஃ ஸுபேஶக்ரு'த் ॥ 34॥

ஏதே மே குரவஃ ராஜந் சதுர்விம்ஶதிஃ ஆஶ்ரிதாஃ ।

ஶிக்ஷா வ்ரு'த்திபிஃ ஏதேஷாம் அந்வஶிக்ஷம் இஹ ஆத்மநஃ ॥ 35॥

யதஃ யத் அநுஶிக்ஷாமி யதா வா நாஹுஷாத்மஜ ।

தத் ததா புருஷவ்யாக்ர நிபோத கதயாமி தே ॥ 36॥

பூதைஃ ஆக்ரமாணஃ அபி தீரஃ தைவவஶாநுகைஃ ।

தத் வித்வாந் ந சலேத் மார்காத் அந்வஶிக்ஷம் க்ஷிதேஃ வ்ரதம் ॥ 37॥

ஶஶ்வத் பரார்தஸர்வேஹஃ பரார்த ஏகாந்தஸம்பவஃ ।

ஸாதுஃ ஶிக்ஷேத பூப்ரு'த்தஃ நகஶிஷ்யஃ பராத்மதாம் ॥

38॥

ப்ராணவ்ரு'த்த்யா ஏவ ஸந்துஷ்யேத் முநிஃ ந ஏவ இந்த்ரியப்ரியைஃ ।

ஜ்ஞாநம் யதா ந நஶ்யேத ந அவகீர்யேத வாங்மநஃ ॥ 39॥

விஷயேஷு ஆவிஶந் யோகீ நாநாதர்மேஷு ஸர்வதஃ ।

குணதோஷவ்யபேத ஆத்மா ந விஷஜ்ஜேத வாயுவத் ॥ 40॥

பார்திவேஷு இஹ தேஹேஷு ப்ரவிஷ்டஃ தத் குணாஶ்ரயஃ ।

குணைஃ ந யுஜ்யதே யோகீ கந்தைஃ வாயுஃ இவ ஆத்மத்ரு'க் ॥ 41॥

அந்தஃ ஹிதஃ ச ஸ்திரஜங்கமேஷு

ப்ரஹ்ம ஆத்மபாவேந ஸமந்வயேந ।

வ்யாப்த்ய அவச்சேதம் அஸங்கம் ஆத்மநஃ

முநிஃ நபஃ த்வம் விததஸ்ய பாவயேத் ॥ 42॥

தேஜஃ அபந்நமயைஃ பாவைஃ மேக ஆத்யைஃ வாயுநா ஈரிதைஃ ।

ந ஸ்ப்ரு'ஶ்யதே நபஃ தத்வத் காலஸ்ரு'ஷ்டைஃ குணைஃ புமாந் ॥

43॥

ஸ்வச்சஃ ப்ரக்ரு'திதஃ ஸ்நிக்தஃ மாதுர்யஃ தீர்தபூஃ ந்ரு'ணாம் ।

முநிஃ புநாதி அபாம் மித்ரம் ஈக்ஷ உபஸ்பர்ஶகீர்தநைஃ ॥ 44॥

தேஜஸ்வீ தபஸா தீப்தஃ துர்தர்ஷௌதரபாஜநஃ ।

ஸர்வபக்ஷஃ அபி யுக்த ஆத்மா ந ஆதத்தே மலம் அக்நிவத் ॥ 45॥

க்வசித் ஶந்நஃ க்வசித் ஸ்பஷ்டஃ உபாஸ்யஃ ஶ்ரேயஃ இச்சதாம் ।

புங்க்தே ஸர்வத்ர தாத்ரூ'ணாம் தஹந் ப்ராக் உத்தர அஶுபம் ॥

46॥

ஸ்வமாயயா ஸ்ரு'ஷ்டம் இதம் ஸத் அஸத் லக்ஷணம் விபுஃ ।

ப்ரவிஷ்டஃ ஈயதே தத் தத் ஸ்வரூபஃ அக்நிஃ இவ ஏதஸி ॥ 47॥

விஸர்காத்யாஃ ஶ்மஶாநாந்தாஃ பாவாஃ தேஹஸ்ய ந ஆத்மநஃ ।

கலாநாம் இவ சந்த்ரஸ்ய காலேந அவ்யக்தவர்த்மநா ॥ 48॥

காலேந ஹி ஓகவேகேந பூதாநாம் ப்ரபவ அபி அயௌ ।

நித்யௌ அபி ந த்ரு'ஶ்யேதே ஆத்மநஃ அக்நேஃ யதா அர்சிஷாம் ॥ 49॥

குணைஃ குணாந் உபாதத்தே யதாகாலம் விமுஞ்சதி ।

ந தேஷு யுஜ்யதே யோகீ கோபிஃ காஃ இவ கோபதிஃ ॥ 50॥

புத்யதே ஸ்வேந பேதேந வ்யக்திஸ்தஃ இவ தத் கதஃ ।

லக்ஷ்யதே ஸ்தூலமதிபிஃ ஆத்மா ச அவஸ்திதஃ அர்கவத் ॥ 51॥

ந அதிஸ்நேஹஃ ப்ரஸங்கஃ வா கர்தவ்யஃ க்வ அபி கேநசித் ।

குர்வந் விந்தேத ஸந்தாபம் கபோதஃ இவ தீநதீஃ ॥ 52॥

கபோதஃ கஶ்சந அரண்யே க்ரு'தநீடஃ வநஸ்பதௌ ।

கபோத்யா பார்யயா ஸார்தம் உவாஸ கதிசித் ஸமாஃ ॥ 53॥

கபோதௌ ஸ்நேஹகுணிதஹ்ரு'தயௌ க்ரு'ஹதர்மிணௌ ।

த்ரு'ஷ்டிம் த்ரு'ஷ்ட்யாங்கம் அங்கேந புத்திம் புத்த்யா பபந்ததுஃ ॥

54॥

ஶய்யாஸநாடநஸ்தாநவார்தாக்ரீடாஶநாதிகம் ।

மிதுநீபூய விஸ்ரப்தௌ சேரதுஃ வநராஜிஷு ॥ 55॥

யம் யம் வாஞ்சதி ஸா ராஜந் தர்பயந்தி அநுகம்பிதா ।

தம் தம் ஸமநயத் காமம் க்ரு'ச்ச்ரேண அபி அஜிதைந்த்ரியஃ ॥ 56॥

கபோதீ ப்ரதமம் கர்பம் க்ரு'ஹ்ணதி காலஃ ஆகதே ।

அண்டாநி ஸுஷுவே நீடே ஸ்வபத்யுஃ ஸந்நிதௌ ஸதீ ॥ 57॥

தேஷூ காலே வ்யஜாயந்த ரசிதாவயவா ஹரேஃ ।

ஶக்திபிஃ துர்விபாவ்யாபிஃ கோமலாங்கதநூருஹாஃ ॥ 58॥

ப்ரஜாஃ புபுஷதுஃ ப்ரீதௌ தம்பதீ புத்ரவத்ஸலௌ ।

ஶ‍ரு'ண்வந்தௌ கூஜிதம் தாஸாம் நிர்வ்ரு'தௌ கலபாஷிதைஃ ॥ 59॥

தாஸாம் பதத்ரைஃ ஸுஸ்பர்ஶைஃ கூஜிதைஃ முக்தசேஷ்டிதைஃ ।

ப்ரத்யுத்கமைஃ அதீநாநாம் பிதரௌ முதம் ஆபதுஃ ॥ 60॥

ஸ்நேஹாநுபத்தஹ்ரு'தயௌ அந்யோந்யம் விஷ்ணுமாயயா ।

விமோஹிதௌ தீநதியௌ ஶிஶூந் புபுஷதுஃ ப்ரஜாஃ ॥ 61॥

ஏகதா ஜக்மதுஃ தாஸாம் அந்நார்தம் தௌ குடும்பிநௌ ।

பரிதஃ காநநே தஸ்மிந் அர்திநௌ சேரதுஃ சிரம் ॥ 62॥

த்ரு'ஷ்ட்வா தாந் லுப்தகஃ கஶ்சித் யத்ரு'ச்ச அதஃ வநேசரஃ ।

ஜக்ரு'ஹே ஜாலம் ஆதத்ய சரதஃ ஸ்வாலயாந்திகே ॥ 63॥

கபோதஃ ச கபோதீ ச ப்ரஜாபோஷே ஸதா உத்ஸுகௌ ।

கதௌ போஷணம் ஆதாய ஸ்வநீடம் உபஜக்மதுஃ ॥ 64॥

கபோதீ ஸ்வாத்மஜாந் வீக்ஷ்ய பாலகாந் ஜாலஸம்வ்ரு'தாந் ।

தாந் அப்யதாவத் க்ரோஶந்தீ க்ரோஶதஃ ப்ரு'ஶதுஃகிதா ॥ 65॥

ஸா அஸக்ரு'த் ஸ்நேஹகுணிதா தீநசித்தா அஜமாயயா ।

ஸ்வயம் ச அபத்யத ஶிசா பத்தாந் பஶ்யந்தி அபஸ்ம்ரு'திஃ ॥ 66॥

கபோதஃ ச ஆத்மஜாந் பத்தாந் ஆத்மநஃ அபி அதிகாந் ப்ரியாந் ।

பார்யாம் ச ஆத்மஸமாம் தீநஃ விலலாப அதிதுஃகிதஃ ॥ 67॥

அஹோ மே பஶ்யத அபாயம் அல்பபுண்யஸ்ய துர்மதேஃ ।

அத்ரு'ப்தஸ்ய அக்ரு'தார்தஸ்ய க்ரு'ஹஃ த்ரைவர்கிகஃ ஹதஃ ॥ 68॥

அநுரூபா அநுகூலா ச யஸ்ய மே பதிதேவதா ।

ஶூந்யே க்ரு'ஹே மாம் ஸந்த்யஜ்ய புத்ரைஃ ஸ்வர்யாதி ஸாதுபிஃ ॥ 69॥

ஸஃ அஹம் ஶூந்யே க்ரு'ஹே தீநஃ ம்ரு'ததாரஃ ம்ரு'தப்ரஜஃ ।

ஜிஜீவிஷே கிமர்தம் வா விதுரஃ துஃகஜீவிதஃ ॥ 70॥

தாந் ததா ஏவ ஆவ்ரு'தாந் ஶிக்பிஃ ம்ரு'த்யுக்ரஸ்தாந் விசேஷ்டதஃ ।

ஸ்வயம் ச க்ரு'பணஃ ஶிக்ஷு பஶ்யந் அபி அபுதஃ அபதத் ॥ 71॥

தம் லப்த்வா லுப்தகஃ க்ரூரஃ கபோதம் க்ரு'ஹமேதிநம் ।

கபோதகாந் கபோதீம் ச ஸித்தார்தஃ ப்ரயயௌ க்ரு'ஹம் ॥ 72॥

ஏவம் குடும்பீ அஶாந்த ஆத்மா த்வந்த்வ ஆராமஃ பதத் த்ரிவத் ।

புஷ்ணந் குடும்பம் க்ரு'பணஃ ஸாநுபந்தஃ அவஸீததி ॥ 73॥

யஃ ப்ராப்ய மாநுஷம் லோகம் முக்தித்வாரம் அபாவ்ரு'தம் ।

க்ரு'ஹேஷு ககவத் ஸக்தஃ தம் ஆரூடச்யுதம் விதுஃ ॥ 74॥

இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்

ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே

யத்வதூதேதிஹாஸே ஸப்தமோऽத்யாயஃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

atha saptamo'dhyāyaḥ |

śrī bhagavān uvāca |

yat āttha māṃ mahābhāga tat cikīrṣitaṃ eva me |

brahmā bhavaḥ lokapālāḥ svarvāsaṃ me abhikāṅkṣiṇaḥ || 1||

mayā niṣpāditaṃ hi atra devakāryaṃ aśeṣataḥ |

yadarthaṃ avatīrṇaḥ ahaṃ aṃśena brahmaṇārthitaḥ || 2||

kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyati anyonyavigrahāt |

samudraḥ saptame ahnhyetāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati || 3||

yaḥ hi eva ayaṃ mayā tyaktaḥ lokaḥ ayaṃ naṣṭamaṅgalaḥ |

bhaviṣyati acirāt sādho kalinā'pi nirākṛtaḥ || 4||

na vastavyaṃ tvayā eva iha mayā tyakte mahītale |

janaḥ adharmaruciḥ bhadraḥ bhaviṣyati kalau yuge || 5||

tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu |

mayi āveśya manaḥ samyak samadṛk vicarasva gām || 6||

yat idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ |

naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam || 7||

puṃsaḥ ayuktasya nānārthaḥ bhramaḥ saḥ guṇadoṣabhāk |

karmākarmavikarma iti guṇadoṣadhiyaḥ bhidā || 8||

tasmāt yuktaindriyagrāmaḥ yuktacittaḥ idaṃ jagat |

ātmani īkṣasva vitataṃ ātmānaṃ mayi adhīśvare || 9||

jñānavijñānasaṃyuktaḥ ātmabhūtaḥ śarīriṇām |

ātmānubhavatuṣṭātmā na antarāyaiḥ vihanyase || 10||

doṣabuddhyā ubhayātītaḥ niṣedhāt na nivartate |

guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathā arbhakaḥ || 11||

sarvabhūtasuhṛt śāntaḥ jñānavijñānaniścayaḥ |

paśyan madātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ || 12||

śrī śukaḥ uvāca |

iti ādiṣṭaḥ bhagavatā mahābhāgavataḥ nṛpa |

uddhavaḥ praṇipatya āha tattvajijñāsuḥ acyutam || 13||

uddhavaḥ uvāca |

yogeśa yogavinnyāsa yogātma yogasambhava |

niḥśreyasāya me proktaḥ tyāgaḥ sannyāsalakṣaṇaḥ || 14||

tyāgaḥ ayaṃ duṣkaraḥ bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ |

sutarāṃ tvayi sarvātman na abhaktaiḥ iti me matiḥ || 15||

saḥ ahaṃ mama ahaṃ iti mūḍhamatiḥ vigāḍhaḥ

tvat māyayā viracita ātmani sānubandhe |

tat tu añjasā nigaditaṃ bhavatā yathā aham

saṃsādhayāmi bhagavan anuśādhi bhṛtyam || 16||

satyasya te svadṛśaḥ ātmanaḥ ātmanaḥ anyam

vaktāraṃ īśa vibudheṣu api na anucakṣe |

sarve vimohitadhiyaḥ tava māyayā ime

brahmādayaḥ tanubhṛtaḥ bahiḥ arthabhāvaḥ || 17||

tasmāt bhavantaṃ anavadyaṃ anantapāram

sarvajñaṃ īśvaraṃ akuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇi ayam |

nirviṇṇadhīḥ ahaṃ u ha vṛjanābhitaptaḥ

nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye || 18||

śrī bhagavān uvāca |

prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ |

samuddharanti hi ātmānaṃ ātmanā eva aśubhāśayāt || 19||

ātmanaḥ guruḥ ātmā eva puruṣasya viśeṣataḥ |

yat pratyakṣa anumānābhyāṃ śreyaḥ asau anuvindate || 20||

puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhyayogaviśāradāḥ |

āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśakti upabṛṃhitam || 21||

ekadvitricatuṣpādaḥ bahupādaḥ tathā apadaḥ |

bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāḥ tāsāṃ me pauruṣī priyā || 22||

atra māṃ mārgayantyaddhāḥ yuktāḥ hetubhiḥ īśvaram |

gṛhyamāṇaiḥ guṇaiḥ liṅgaiḥ agrāhyaṃ anumānataḥ || 23||

atra api udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |

avadhūtasya saṃvādaṃ yadoḥ amitatejasaḥ || 24||

(atha avadhūtagītam |)

avadhūtaṃ dvijaṃ kañcit carantaṃ akutobhayam |

kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit || 25||

yaduḥ uvāca |

kutaḥ buddhiḥ iyaṃ brahman akartuḥ suviśāradā |

yāṃ āsādya bhavān lokaṃ vidvān carati bālavat || 26||

prāyaḥ dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ |

hetunā eva samīhante āyuṣaḥ yaśasaḥ śriyaḥ || 27||

tvaṃ tu kalpaḥ kaviḥ dakṣaḥ subhagaḥ amṛtabhāṣaṇaḥ |

na kartā nehase kiñcit jaḍaunmattapiśācavat || 28||

janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā |

na tapyase agninā muktaḥ gaṅgāmbhasthaḥ iva dvipaḥ || 29||

tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahman ātmani ānandakāraṇam |

brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevala ātmanaḥ || 30||

śrī bhagavān uvāca |

yadunā evaṃ mahābhāgaḥ brahmaṇyena sumedhasā |

pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśraya avanataṃ dvijaḥ || 31||

brāhmaṇaḥ uvāca |

santi me guravaḥ rājan bahavaḥ buddhyā upāśritāḥ |

yataḥ buddhiṃ upādāya muktaḥ aṭāmi iha tān śruṇu || 32||

pṛthivī vāyuḥ ākāśaṃ āpaḥ agniḥ candramā raviḥ |

kapotaḥ ajagaraḥ sindhuḥ pataṅgaḥ madhukṛd gajaḥ || 33||

madhuhā hariṇaḥ mīnaḥ piṅgalā kuraraḥ arbhakaḥ |

kumārī śarakṛt sarpaḥ ūrṇanābhiḥ supeśakṛt || 34||

ete me guravaḥ rājan caturviṃśatiḥ āśritāḥ |

śikṣā vṛttibhiḥ eteṣāṃ anvaśikṣaṃ iha ātmanaḥ || 35||

yataḥ yat anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja |

tat tathā puruṣavyāghra nibodha kathayāmi te || 36||

bhūtaiḥ ākramāṇaḥ api dhīraḥ daivavaśānugaiḥ |

tat vidvān na calet mārgāt anvaśikṣaṃ kṣiteḥ vratam || 37||

śaśvat parārthasarvehaḥ parārtha ekāntasambhavaḥ |

sādhuḥ śikṣeta bhūbhṛttaḥ nagaśiṣyaḥ parātmatām ||

38||

prāṇavṛttyā eva santuṣyet muniḥ na eva indriyapriyaiḥ |

jñānaṃ yathā na naśyeta na avakīryeta vāṅmanaḥ || 39||

viṣayeṣu āviśan yogī nānādharmeṣu sarvataḥ |

guṇadoṣavyapeta ātmā na viṣajjeta vāyuvat || 40||

pārthiveṣu iha deheṣu praviṣṭaḥ tat guṇāśrayaḥ |

guṇaiḥ na yujyate yogī gandhaiḥ vāyuḥ iva ātmadṛk || 41||

antaḥ hitaḥ ca sthirajaṅgameṣu

brahma ātmabhāvena samanvayena |

vyāptya avacchedaṃ asaṅgaṃ ātmanaḥ

muniḥ nabhaḥ tvaṃ vitatasya bhāvayet || 42||

tejaḥ abannamayaiḥ bhāvaiḥ megha ādyaiḥ vāyunā īritaiḥ |

na spṛśyate nabhaḥ tadvat kālasṛṣṭaiḥ guṇaiḥ pumān ||

43||

svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdhaḥ mādhuryaḥ tīrthabhūḥ nṛṇām |

muniḥ punāti apāṃ mitraṃ īkṣa upasparśakīrtanaiḥ || 44||

tejasvī tapasā dīptaḥ durdharṣaudarabhājanaḥ |

sarvabhakṣaḥ api yukta ātmā na ādatte malaṃ agnivat || 45||

kvacit śannaḥ kvacit spaṣṭaḥ upāsyaḥ śreyaḥ icchatām |

bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṃ dahan prāk uttara aśubham ||

46||

svamāyayā sṛṣṭaṃ idaṃ sat asat lakṣaṇaṃ vibhuḥ |

praviṣṭaḥ īyate tat tat svarūpaḥ agniḥ iva edhasi || 47||

visargādyāḥ śmaśānāntāḥ bhāvāḥ dehasya na ātmanaḥ |

kalānāṃ iva candrasya kālena avyaktavartmanā || 48||

kālena hi oghavegena bhūtānāṃ prabhava api ayau |

nityau api na dṛśyete ātmanaḥ agneḥ yathā arciṣām || 49||

guṇaiḥ guṇān upādatte yathākālaṃ vimuñcati |

na teṣu yujyate yogī gobhiḥ gāḥ iva gopatiḥ || 50||

budhyate svena bhedena vyaktisthaḥ iva tat gataḥ |

lakṣyate sthūlamatibhiḥ ātmā ca avasthitaḥ arkavat || 51||

na atisnehaḥ prasaṅgaḥ vā kartavyaḥ kva api kenacit |

kurvan vindeta santāpaṃ kapotaḥ iva dīnadhīḥ || 52||

kapotaḥ kaścana araṇye kṛtanīḍaḥ vanaspatau |

kapotyā bhāryayā sārdhaṃ uvāsa katicit samāḥ || 53||

kapotau snehaguṇitahṛdayau gṛhadharmiṇau |

dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgaṃ aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ ||

54||

śayyāsanāṭanasthānavārtākrīḍāśanādikam |

mithunībhūya visrabdhau ceratuḥ vanarājiṣu || 55||

yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanti anukampitā |

taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇa api ajitaindriyaḥ || 56||

kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇati kālaḥ āgate |

aṇḍāni suṣuve nīḍe svapatyuḥ sannidhau satī || 57||

teṣū kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ |

śaktibhiḥ durvibhāvyābhiḥ komalāṅgatanūruhāḥ || 58||

prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putravatsalau |

śa‍ṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kalabhāṣitaiḥ || 59||

tāsāṃ patatraiḥ susparśaiḥ kūjitaiḥ mugdhaceṣṭitaiḥ |

pratyudgamaiḥ adīnānāṃ pitarau mudaṃ āpatuḥ || 60||

snehānubaddhahṛdayau anyonyaṃ viṣṇumāyayā |

vimohitau dīnadhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ || 61||

ekadā jagmatuḥ tāsāṃ annārthaṃ tau kuṭumbinau |

paritaḥ kānane tasmin arthinau ceratuḥ ciram || 62||

dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścit yadṛccha ataḥ vanecaraḥ |

jagṛhe jālaṃ ātatya carataḥ svālayāntike || 63||

kapotaḥ ca kapotī ca prajāpoṣe sadā utsukau |

gatau poṣaṇaṃ ādāya svanīḍaṃ upajagmatuḥ || 64||

kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jālasaṃvṛtān |

tān abhyadhāvat krośantī krośataḥ bhṛśaduḥkhitā || 65||

sā asakṛt snehaguṇitā dīnacittā ajamāyayā |

svayaṃ ca abadhyata śicā baddhān paśyanti apasmṛtiḥ || 66||

kapotaḥ ca ātmajān baddhān ātmanaḥ api adhikān priyān |

bhāryāṃ ca ātmasamāṃ dīnaḥ vilalāpa atiduḥkhitaḥ || 67||

aho me paśyata apāyaṃ alpapuṇyasya durmateḥ |

atṛptasya akṛtārthasya gṛhaḥ traivargikaḥ hataḥ || 68||

anurūpā anukūlā ca yasya me patidevatā |

śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svaryāti sādhubhiḥ || 69||

saḥ ahaṃ śūnye gṛhe dīnaḥ mṛtadāraḥ mṛtaprajaḥ |

jijīviṣe kimarthaṃ vā vidhuraḥ duḥkhajīvitaḥ || 70||

tān tathā eva āvṛtān śigbhiḥ mṛtyugrastān viceṣṭataḥ |

svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyan api abudhaḥ apatat || 71||

taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛhamedhinam |

kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham || 72||

evaṃ kuṭumbī aśānta ātmā dvandva ārāmaḥ patat trivat |

puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandhaḥ avasīdati || 73||

yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ muktidvāraṃ apāvṛtam |

gṛheṣu khagavat saktaḥ taṃ ārūḍhacyutaṃ viduḥ || 74||

iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ

saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde

yadvadhūtetihāse saptamo'dhyāyaḥ ||