📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
உத்தவகீதா - ஏகாதஶோऽத்யாயஃ
Uddhavagita - Ekadasho'dhyayah
Gita Vyasa Tamil
அத ஏகாதஶோऽத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
பத்தஃ முக்தஃ இதி வ்யாக்யா குணதஃ மே ந வஸ்துதஃ ।
குணஸ்ய மாயாமூலத்வாத் ந மே மோக்ஷஃ ந பந்தநம் ॥ 1॥
ஶோகமோஹௌ ஸுகம் துஃகம் தேஹாபத்திஃ ச மாயயா ।
ஸ்வப்நஃ யதா ஆத்மநஃ க்யாதிஃ ஸம்ஸ்ரு'திஃ ந து வாஸ்தவீ ॥ 2॥
வித்யா அவித்யே மம தநூ வித்தி உத்தவ ஶரீரிணாம் ।
மோக்ஷபந்தகரீ ஆத்யே மாயயா மே விநிர்மிதே ॥ 3॥
ஏகஸ்ய ஏவ மம அம்ஶஸ்ய ஜீவஸ்ய ஏவ மஹாமதே ।
பந்தஃ அஸ்ய அவித்யயா அநாதிஃ வித்யயா ச ததா இதரஃ ॥ 4॥
அத பத்தஸ்ய முக்தஸ்ய வைலக்ஷண்யம் வதாமி தே ।
விருத்ததர்மிணோஃ தாத ஸ்திதயோஃ ஏகதர்மிணி ॥ 5॥
ஸுபர்ணௌ ஏதௌ ஸத்ரு'ஶௌ ஸகாயௌ
யத்ரு'ச்சயா ஏதௌ க்ரு'தநீடௌ ச வ்ரு'க்ஷே ।
ஏகஃ தயோஃ காததி பிப்பலாந்நம்
அந்யஃ நிரந்நஃ அபி பலேந பூயாந் ॥ 6॥
ஆத்மாநம் அந்யம் ச ஸஃ வேத வித்வாந்
அபிப்பலாதஃ ந து பிப்பலாதஃ ।
யஃ அவித்யயா யுக் ஸ து நித்யபத்தஃ
வித்யாமயஃ யஃ ஸ து நித்யமுக்தஃ ॥ 7॥
தேஹஸ்தஃ அபி ந தேஹஸ்தஃ வித்வாந் ஸ்வப்நாத் யதா உத்திதஃ ।
அதேஹஸ்தஃ அபி தேஹஸ்தஃ குமதிஃ ஸ்வப்நத்ரு'க் யதா ॥ 8॥
இந்த்ரியைஃ இந்த்ரியார்தேஷு குணைஃ அபி குணேஷு ச ।
க்ரு'ஹ்யமாணேஷு அஹங்குர்யாத் ந வித்வாந் யஃ து அவிக்ரியஃ ॥ 9॥
தைவாதீநே ஶரீரே அஸ்மிந் குணபாவ்யேந கர்மணா ।
வர்தமாநஃ அபுதஃ தத்ர கர்தா அஸ்மி இதி நிபத்யதே ॥ 10॥
ஏவம் விரக்தஃ ஶயநஃ ஆஸநாடநமஜ்ஜநே ।
தர்ஶநஸ்பர்ஶநக்ராணபோஜநஶ்ரவணாதிஷு ॥ 11॥
ந ததா பத்யதே வித்வாந் தத்ர தத்ர ஆதயந் குணாந் ।
ப்ரக்ரு'திஸ்தஃ அபி அஸம்ஸக்தஃ யதா கம் ஸவிதா அநிலஃ ॥ 12॥
வைஶாரத்யேக்ஷயா அஸங்கஶிதயா சிந்நஸம்ஶயஃ ।
ப்ரதிபுத்தஃ இவ ஸ்வப்நாத் நாநாத்வாத் விநிவர்ததே ॥ 13॥
யஸ்ய ஸ்யுஃ வீதஸங்கல்பாஃ ப்ராணேந்த்ரியமநோதியாம் ।
வ்ரு'த்தயஃ ஸஃ விநிர்முக்தஃ தேஹஸ்தஃ அபி ஹி தத் குணைஃ ॥ 14॥
யஸ்ய ஆத்மா ஹிம்ஸ்யதே ஹிம்ஸ்ர்யைஃ யேந கிஞ்சித் யத்ரு'ச்சயா ।
அர்ச்யதே வா க்வசித் தத்ர ந வ்யதிக்ரியதே புதஃ ॥ 15॥
ந ஸ்துவீத ந நிந்தேத குர்வதஃ ஸாது அஸாது வா ।
வததஃ குணதோஷாப்யாம் வர்ஜிதஃ ஸமத்ரு'க் முநிஃ ॥ 16॥
ந குர்யாத் ந வதேத் கிஞ்சித் ந த்யாயேத் ஸாது அஸாது வா ।
ஆத்மாராமஃ அநயா வ்ரு'த்த்யா விசரேத் ஜடவத் முநிஃ ॥ 17॥
ஶப்தப்ரஹ்மணி நிஷ்ணாதஃ ந நிஷ்ணாயாத் பரே யதி ।
ஶ்ரமஃ தஸ்ய ஶ்ரமபலஃ ஹி அதேநும் இவ ரக்ஷதஃ ॥ 18॥
காம் துக்ததோஹாம் அஸதீம் ச பார்யாம்
தேஹம் பராதீநம் அஸத்ப்ரஜாம் ச ।
வித்தம் து அதீர்தீக்ரு'தம் அங்க வாசம்
ஹீநாம் மயா ரக்ஷதி துஃகதுஃகீ ॥ 19॥
யஸ்யாம் ந மே பாவநம் அங்க கர்ம
ஸ்திதிஉத்பவப்ராண நிரோதநம் அஸ்ய ।
லீலாவதாரீப்ஸிதஜந்ம வா ஸ்யாத்
பந்த்யாம் கிரம் தாம் பிப்ரு'யாத் ந தீரஃ ॥ 20॥
ஏவம் ஜிஜ்ஞாஸயா அபோஹ்ய நாநாத்வப்ரமம் ஆத்மநி ।
உபாரமேத விரஜம் மநஃ மயி அர்ப்ய ஸர்வகே ॥ 21॥
யதி அநீஶஃ தாரயிதும் மநஃ ப்ரஹ்மணி நிஶ்சலம் ।
மயி ஸர்வாணி கர்மாணி நிரபேக்ஷஃ ஸமாசர ॥ 22॥
ஶ்ரத்தாலுஃ மே கதாஃ ஶ‍ரு'ண்வந் ஸுபத்ரா லோகபாவநீஃ ।
காயந் அநுஸ்மரந் கர்ம ஜந்ம ச அபிநயந் முஹுஃ ॥ 23॥
மதர்தே தர்மகாமார்தாந் ஆசரந் மதபாஶ்ரயஃ ।
லபதே நிஶ்சலாம் பக்திம் மயி உத்தவ ஸநாதநே ॥ 24॥
ஸத்ஸங்கலப்தயா பக்த்யா மயி மாம் ஸஃ உபாஸிதா ।
ஸஃ வை மே தர்ஶிதம் ஸத்பிஃ அஞ்ஜஸா விந்ததே பதம் ॥ 25॥
உத்தவ உவாச ।
ஸாதுஃ தவ உத்தமஶ்லோக மதஃ கீத்ரு'க்விதஃ ப்ரபோ ।
பக்திஃ த்வயி உபயுஜ்யேத கீத்ரு'ஶீ ஸத்பிஃ ஆத்ரு'தா ॥ 26॥
ஏதத் மே புருஷாத்யக்ஷ லோகாத்யக்ஷ ஜகத் ப்ரபோ ।
ப்ரணதாய அநுரக்தாய ப்ரபந்நாய ச கத்யதாம் ॥ 27॥
த்வம் ப்ரஹ்ம பரமம் வ்யோம புருஷஃ ப்ரக்ரு'தேஃ பரஃ ।
அவதீர்ணஃ அஸி பகவந் ஸ்வேச்சாஉபாத்தப்ரு'தக் வபுஃ ॥ 28॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
க்ரு'பாலுஃ அக்ரு'தத்ரோஹஃ திதிக்ஷுஃ ஸர்வதேஹிநாம் ।
ஸத்யஸாரஃ அநவத்யாத்மா ஸமஃ ஸர்வோபகாரகஃ ॥ 29॥
காமைஃ அஹததீஃ தாந்தஃ ம்ரு'துஃ ஶுசிஃ அகிஞ்சநஃ ।
அநீஹஃ மிதபுக் ஶாந்தஃ ஸ்திரஃ மத் ஶரணஃ முநிஃ ॥ 30॥
அப்ரமத்தஃ கபீராத்மா த்ரு'திமாஞ்ஜிதஷட்குணஃ ।
அமாநீ மாநதஃ கல்பஃ மைத்ரஃ காருணிகஃ கவிஃ ॥ 31॥
ஆஜ்ஞாய ஏவம் குணாந் தோஷாந்மயாதிஷ்டாந் அபி ஸ்வகாந் ।
தர்மாந் ஸந்த்யஜ்ய யஃ ஸர்வாந் மாம் பஜேத ஸஃ ஸத்தமஃ ॥ 32॥
ஜ்ஞாத்வா அஜ்ஞாத்வா அத யே வை மாம் யாவாந் யஃ ச அஸ்மி
யாத்ரு'ஶஃ ।
பஜந்தி அநந்யபாவேந தே மே பக்ததமாஃ மதாஃ ॥ 33॥
மல்லிங்கமத்பக்தஜநதர்ஶநஸ்பர்ஶநார்சநம் ।
பரிசர்யா ஸ்துதிஃ ப்ரஹ்வகுணகர்ம அநுகீர்தநம் ॥ 34॥
மத்கதாஶ்ரவணே ஶ்ரத்தா மத் அநுத்யாநம் உத்தவ ।
ஸர்வலாப உபஹரணம் தாஸ்யேந ஆத்மநிவேதநம் ॥ 35॥
மஜ்ஜந்மகர்மகதநம் மம பர்வாநுமோதநம் ।
கீததாண்டவவாதித்ரகோஷ்டீபிஃ மத்க்ரு'ஹ உத்ஸவஃ ॥ 36॥
யாத்ரா பலிவிதாநம் ச ஸர்வவார்ஷிகபர்வஸு ।
வைதிகீ தாந்த்ரிகீ தீக்ஷா மதீயவ்ரததாரணம் ॥ 37॥
மம அர்சாஸ்தாபநே ஶ்ரத்தா ஸ்வதஃ ஸம்ஹத்ய ச உத்யமஃ ।
உத்யாந உபவநாக்ரீடபுரமந்திரகர்மணி ॥ 38॥
ஸம்மார்ஜந உபலேபாப்யாம் ஸேகமண்டலவர்தநைஃ ।
க்ரு'ஹஶுஶ்ரூஷணம் மஹ்யம் தாஸவத்யதமாயயா ॥ 39॥
அமாநித்வம் அதம்பித்வம் க்ரு'தஸ்ய அபரிகீர்தநம் ।
அபி தீபாவலோகம் மே ந உபயுஞ்ஜ்யாத் நிவேதிதம் ॥ 40॥
யத் யத் இஷ்டதமம் லோகே யத் ச அதிப்ரியம் ஆத்மநஃ ।
தத் தத் நிவேதயேத் மஹ்யம் தத் ஆநந்த்யாய கல்பதே ॥ 41॥
ஸூர்யஃ அக்நிஃ ப்ராஹ்மணஃ காவஃ வைஷ்ணவஃ கம் மருத் ஜலம் ।
பூஃ ஆத்மா ஸர்வபூதாநி பத்ர பூஜாபதாநி மே ॥ 42॥
ஸூர்யே து வித்யயா த்ரய்யா ஹவிஷாக்நௌ யஜேத மாம் ।
ஆதித்யேந து விப்ராக்ர்யஃ கோஷ்வங்க யவஸாதிநா ॥ 43॥
வைஷ்ணவே பந்துஸத்க்ரு'த்யா ஹ்ரு'தி கே த்யாநநிஷ்டயா ।
வாயௌ முக்யதியா தோயே த்ரவ்யைஃ தோயபுரஸ்க்ரு'தைஃ ॥ 44॥
ஸ்தண்டிலே மந்த்ரஹ்ரு'தயைஃ போகைஃ ஆத்மாநம் ஆத்மநி ।
க்ஷேத்ரஜ்ஞம் ஸர்வபூதேஷு ஸமத்வேந யஜேத மாம் ॥ 45॥
திஷ்ண்யேஷு ஏஷு இதி மத்ரூபம் ஶங்கசக்ரகதாம்புஜைஃ ।
யுக்தம் சதுர்புஜம் ஶாந்தம் த்யாயந் அர்சேத் ஸமாஹிதஃ ॥ 46॥
இஷ்டாபூர்தேந மாம் ஏவம் யஃ யஜேத ஸமாஹிதஃ ।
லபதே மயி ஸத்பக்திம் மத்ஸ்ம்ரு'திஃ ஸாதுஸேவயா ॥ 47॥
ப்ராயேண பக்தியோகேந ஸத்ஸங்கேந விநா உத்தவ ।
ந உபாயஃ வித்யதே ஸத்ர்யங் ப்ராயணம் ஹி ஸதாம் அஹம் ॥ 48॥
அத ஏதத் பரமம் குஹ்யம் ஶ்ருண்வதஃ யதுநந்தந ।
ஸுகோப்யம் அபி வக்ஷ்யாமி த்வம் மே ப்ரு'த்யஃ ஸுஹ்ரு'த் ஸகா ॥ 49॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
ஏகாதஶபூஜாவிதாநயோகோ நாம ஏகாதஶோऽத்யாயஃ ॥ 11॥
அத த்வாதஶோऽத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ந ரோதயதி மாம் யோகஃ ந ஸ்ஸாங்க்யம் தர்மஃ ஏவ ச ।
ந ஸ்வாத்யாயஃ தபஃ த்யாகஃ ந இஷ்டாபூர்தம் ந தக்ஷிணா ॥ 1॥
வ்ரதாநி யஜ்ஞஃ சந்தாம்ஸி தீர்தாநி நியமாஃ யமாஃ ।
யதா அவருந்தே ஸத்ஸங்கஃ ஸர்வஸங்க அபஹஃ ஹி மாம் ॥ 2॥
ஸத்ஸங்கேந ஹி தைதேயா யாதுதாநஃ ம்ரு'காஃ ககாஃ ।
கந்தர்வ அப்ஸரஸஃ நாகாஃ ஸித்தாஃ சாரணகுஹ்யகாஃ ॥ 3॥
வித்யாதராஃ மநுஷ்யேஷு வைஶ்யாஃ ஶூத்ராஃ ஸ்த்ரியஃ அந்த்யஜாஃ ।
ரஜஃ தமஃ ப்ரக்ரு'தயஃ தஸ்மிந் தஸ்மிந் யுகே அநக ॥ 4॥
பஹவஃ மத்பதம் ப்ராப்தாஃ த்வாஷ்ட்ரகாயாதவாதயஃ ।
வ்ரு'ஷபர்வா பலிஃ வாணஃ மயஃ ச அத விபீஷணஃ ॥ 5॥
ஸுக்ரீவஃ ஹநுமாந் ரு'க்ஷஃ கஜஃ க்ரு'த்ரஃ வணிக்பதஃ ।
வ்யாதஃ குப்ஜா வ்ரஜே கோப்யஃ யஜ்ஞபத்ந்யஃ ததா அபரே ॥ 6॥
தே ந அதிதஶ்ருதிகணாஃ ந உபாஸிதமஹத்தமாஃ ।
அவ்ரதாதப்ததபஸஃ மத்ஸங்காத் மாம் உபாகதாஃ ॥ 7॥
கேவலேந ஹி பாவேந கோப்யஃ காவஃ நகாஃ ம்ரு'காஃ ।
யே அந்யே மூடதியஃ நாகாஃ ஸித்தாஃ மாம் ஈயுஃ அஞ்ஜஸா ॥ 8॥
யம் ந யோகேந ஸாங்க்யேந தாநவ்ரததபஃ அத்வரைஃ ।
வ்யாக்யாஃ ஸ்வாத்யாயஸந்ந்யாஸைஃ ப்ராப்நுயாத் யத்நவாந் அபி ॥ 9॥
ராமேண ஸார்தம் மதுராம் ப்ரணீதே
ஶ்வாபல்கிநா மயி அநுரக்தசித்தாஃ ।
விகாடபாவேந ந மே வியோக
தீவ்ராதயஃ அந்யம் தத்ரு'ஶுஃ ஸுகாய ॥ 10॥
தாஃ தாஃ க்ஷபாஃ ப்ரேஷ்டதமேந நீதாஃ
மயா ஏவ வ்ரு'ந்தாவநகோசரேண ।
க்ஷணார்தவத் தாஃ புநரங்க தாஸாம்
ஹீநா மாயா கல்பஸமா பபூவுஃ ॥ 11॥
தாஃ ந அவிதந் மயி அநுஷங்கபத்த
தியஃ ஸ்வமாத்மாநம் அதஃ ததா இதம் ।
யதா ஸமாதௌ முநயஃ அப்திதோயே
நத்யஃ ப்ரவிஷ்டாஃ இவ நாமரூபே ॥ 12॥
மத்காமா ரமணம் ஜாரம் அஸ்வரூபவிதஃ அபலாஃ ।
ப்ரஹ்ம மாம் பரமம் ப்ராபுஃ ஸங்காத் ஶதஸஹஸ்ரஶஃ ॥ 13॥
தஸ்மாத் த்வம் உத்தவ உத்ஸ்ரு'ஜ்ய சோதநாம் ப்ரதிசோதநாம் ।
ப்ரவ்ரு'த்தம் ச நிவ்ரு'த்தம் ச ஶ்ரோதவ்யம் ஶ்ருதம் ஏவ ச ॥ 14॥
மாம் ஏகம் ஏவ ஶரணம் ஆத்மாநம் ஸர்வதேஹிநாம் ।
யாஹி ஸர்வாத்மபாவேந மயா ஸ்யாஃ ஹி அகுதோபயஃ ॥ 15॥
உத்தவஃ உவாச ।
ஸம்ஶயஃ ஶ்ருண்வதஃ வாசம் தவ யோகேஶ்வர ஈஶ்வர ।
ந நிவர்ததஃ ஆத்மஸ்தஃ யேந ப்ராம்யதி மே மநஃ ॥ 16॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஸஃ ஏஷ ஜீவஃ விவரப்ரஸூதிஃ
ப்ராணேந கோஷேண குஹாம் ப்ரவிஷ்டஃ ।
மநோமயம் ஸூக்ஷ்மம் உபேத்ய ரூபம்
மாத்ரா ஸ்வரஃ வர்ணஃ இதி ஸ்தவிஷ்டஃ ॥ 17॥
யதா அநலஃ கே அநிலபந்துஃ ஊஷ்மா
பலேந தாருண்யதிமத்யமாநஃ ।
அணுஃ ப்ரஜாதஃ ஹவிஷா ஸமித்யதே
ததா ஏவ மே வ்யக்திஃ இயம் ஹி வாணீ ॥ 18॥
ஏவம் கதிஃ கர்மகதிஃ விஸர்கஃ
க்ராணஃ ரஸஃ த்ரு'க் ஸ்பர்ஶஃ ஶ்ருதிஃ ச ।
ஸங்கல்பவிஜ்ஞாநம் அத அபிமாநஃ
ஸூத்ரம் ரஜஃ ஸத்த்வதமோவிகாரஃ ॥ 19॥
அயம் ஹி ஜீவஃ த்ரிவ்ரு'த் அப்ஜயோநிஃ
அவ்யக்தஃ ஏகஃ வயஸா ஸஃ ஆத்யஃ ।
விஶ்லிஷ்டஶக்திஃ பஹுதா ஏவ பாதி
பீஜாநி யோநிம் ப்ரதிபத்ய யத்வத் ॥ 20॥
யஸ்மிந் இதம் ப்ரோதம் அஶேஷம் ஓதம்
படஃ யதா தந்துவிதாநஸம்ஸ்தஃ ।
யஃ ஏஷ ஸம்ஸாரதருஃ புராணஃ
கர்மாத்மகஃ புஷ்பபலே ப்ரஸூதே ॥ 21॥
த்வே அஸ்ய பீஜே ஶதமூலஃ த்ரிநாலஃ
பஞ்சஸ்கந்தஃ பஞ்சரஸப்ரஸூதிஃ ।
தஶ ஏகஶாகஃ த்விஸுபர்ணநீடஃ
த்ரிவல்கலஃ த்விபலஃ அர்கம் ப்ரவிஷ்டஃ ॥ 22॥
அதந்தி ச ஏகம் பலம் அஸ்ய க்ரு'த்ரா
க்ராமேசராஃ ஏகம் அரண்யவாஸாஃ ।
ஹம்ஸாஃ யஃ ஏகம் பஹுரூபம் இஜ்யைஃ
மாயாமயம் வேத ஸஃ வேத வேதம் ॥ 23॥
ஏவம் குரு உபாஸநயா ஏகபக்த்யா
வித்யாகுடாரேண ஶிதேந தீரஃ ।
விவ்ரு'ஶ்ச்ய ஜீவாஶயம் அப்ரமத்தஃ
ஸம்பத்ய ச ஆத்மாநம் அத த்யஜ அஸ்த்ரம் ॥ 24॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
த்வாதஶோऽத்யாயஃ ॥ 12॥
அத த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஸத்த்வம் ரஜஃ தமஃ இதி குணாஃ புத்தேஃ ந ச ஆத்மநஃ ।
ஸத்த்வேந அந்யதமௌ ஹந்யாத் ஸத்த்வம் ஸத்த்வேந ச ஏவ ஹி ॥ 1॥
ஸத்த்வாத் தர்மஃ பவேத் வ்ரு'த்தாத் பும்ஸஃ மத்பக்திலக்ஷணஃ ।
ஸாத்விக உபாஸயா ஸத்த்வம் ததஃ தர்மஃ ப்ரவர்ததே ॥ 2॥
தர்மஃ ரஜஃ தமஃ ஹந்யாத் ஸத்த்வவ்ரு'த்திஃ அநுத்தமஃ ।
ஆஶு நஶ்யதி தத் மூலஃ ஹி அதர்மஃ உபயே ஹதே ॥ 3॥
ஆகமஃ அபஃ ப்ரஜா தேஶஃ காலஃ கர்ம ச ஜந்ம ச ।
த்யாநம் மந்த்ரஃ அத ஸம்ஸ்காரஃ தஶ ஏதே குணஹேதவஃ ॥ 4॥
தத் தத் ஸாத்விகம் ஏவ ஏஷாம் யத் யத் வ்ரு'த்தாஃ ப்ரசக்ஷதே ।
நிந்தந்தி தாமஸம் தத் தத் ராஜஸம் தத் உபேக்ஷிதம் ॥ 5॥
ஸாத்த்விகாநி ஏவ ஸேவேத புமாந் ஸத்த்வவிவ்ரு'த்தயே ।
ததஃ தர்மஃ ததஃ ஜ்ஞாநம் யாவத் ஸ்ம்ரு'திஃ அபோஹநம் ॥ 6॥
வேணுஸங்கர்ஷஜஃ வஹ்நிஃ தக்த்வா ஶாம்யதி தத் வநம் ।
ஏவம் குணவ்யத்யயஜஃ தேஹஃ ஶாம்யதி தத் க்ரியஃ ॥ 7॥
உத்தவஃ உவாச ।
விதந்தி மர்த்யாஃ ப்ராயேண விஷயாந் பதம் ஆபதாம் ।
ததா அபி புஞ்ஜதே க்ரு'ஷ்ண தத் கதம் ஶ்வ கர அஜாவத் ॥ 8॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
அஹம் இதி அந்யதாபுத்திஃ ப்ரமத்தஸ்ய யதா ஹ்ரு'தி ।
உத்ஸர்பதி ரஜஃ கோரம் ததஃ வைகாரிகம் மநஃ ॥ 9॥
ரஜோயுக்தஸ்ய மநஸஃ ஸங்கல்பஃ ஸவிகல்பகஃ ।
ததஃ காமஃ குணத்யாநாத் துஃஸஹஃ ஸ்யாத் ஹி துர்மதேஃ ॥ 10॥
கரோதி காமவஶகஃ கர்மாணி அவிஜிதேந்த்ரியஃ ।
துஃகோதர்காணி ஸம்பஶ்யந் ரஜோவேகவிமோஹிதஃ ॥ 11।
ரஜஃ தமோப்யாம் யத் அபி வித்வாந் விக்ஷிப்ததீஃ புநஃ ।
அதந்த்ரிதஃ மநஃ யுஞ்ஜந் தோஷத்ரு'ஷ்டிஃ ந ஸஜ்ஜதே ॥ 12॥
அப்ரமத்தஃ அநுயுஞ்ஜீதஃ மநஃ மயி அர்பயந் ஶநைஃ ।
அநிர்விண்ணஃ யதாகாலம் ஜிதஶ்வாஸஃ ஜிதாஸநஃ ॥ 13॥
ஏதாவாந் யோகஃ ஆதிஷ்டஃ மத் ஶிஷ்யைஃ ஸநக ஆதிபிஃ ।
ஸர்வதஃ மநஃ ஆக்ரு'ஷ்ய மய்யத்தா ஆவேஶ்யதே யதா ॥ 14॥
உத்தவஃ உவாச ।
யதா த்வம் ஸநக ஆதிப்யஃ யேந ரூபேண கேஶவ ।
யோகம் ஆதிஷ்டவாந் ஏதத் ரூபம் இச்சாமி வேதிதும் ॥ 15॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
புத்ராஃ ஹிரண்யகர்பஸ்ய மாநஸாஃ ஸநக ஆதயஃ ।
பப்ரச்சுஃ பிதரம் ஸூக்ஷ்மாம் யோகஸ்ய ஐகாந்திகீம் கதிம் ॥
16॥
ஸநக ஆதயஃ ஊசுஃ ।
குணேஷு ஆவிஶதே சேதஃ குணாஃ சேதஸி ச ப்ரபோ ।
கதம் அந்யோந்யஸந்த்யாகஃ முமுக்ஷோஃ அதிதிதீர்ஷோஃ ॥ 17॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஏவம் ப்ரு'ஷ்டஃ மஹாதேவஃ ஸ்வயம்பூஃ பூதபாவநஃ ।
த்யாயமாநஃ ப்ரஶ்நபீஜம் ந அப்யபத்யத கர்மதீஃ ॥ 18॥
ஸஃ மாம் அசிந்தயத் தேவஃ ப்ரஶ்நபாரதிதீர்ஷயா ।
தஸ்ய அஹம் ஹம்ஸரூபேண ஸகாஶம் அகமம் ததா ॥ 19॥
த்ரு'ஷ்ட்வா மாம் த உபவ்ரஜ்ய க்ரு'த்வா பாத அபிவந்தநம் ।
ப்ரஹ்மாணம் அக்ரதஃ க்ரு'த்வா பப்ரச்சுஃ கஃ பவாந் இதி ॥ 20॥
இதி அஹம் முநிபிஃ ப்ரு'ஷ்டஃ தத்த்வஜிஜ்ஞாஸுபிஃ ததா ।
யத் அவோசம் அஹம் தேப்யஃ தத் உத்தவ நிபோத மே ॥ 21॥
வஸ்துநஃ யதி அநாநாத்வம் ஆத்மநஃ ப்ரஶ்நஃ ஈத்ரு'ஶஃ ।
கதம் கடேத வஃ விப்ராஃ வக்துஃ வா மே கஃ ஆஶ்ரயஃ ॥ 22॥
பஞ்சாத்மகேஷு பூதேஷு ஸமாநேஷு ச வஸ்துதஃ ।
கஃ பவாந் இதி வஃ ப்ரஶ்நஃ வாசாரம்பஃ ஹி அநர்தகஃ ॥ 23॥
மநஸா வசஸா த்ரு'ஷ்ட்யா க்ரு'ஹ்யதே அந்யைஃ அபி இந்த்ரியைஃ ।
அஹம் ஏவ ந மத்தஃ அந்யத் இதி புத்யத்வம் அஞ்ஜஸா ॥ 24॥
குணேஷு ஆவிஶதே சேதஃ குணாஃ சேதஸி ச ப்ரஜாஃ ।
ஜீவஸ்ய தேஹஃ உபயம் குணாஃ சேதஃ மத் ஆத்மநஃ ॥ 25॥
குணேஷு ச ஆவிஶத் சித்தம் அபீக்ஷ்ணம் குணஸேவயா ।
குணாஃ ச சித்தப்ரபவாஃ மத் ரூபஃ உபயம் த்யஜேத் ॥ 26॥
ஜாக்ரத் ஸ்வப்நஃ ஸுஷுப்தம் ச குணதஃ புத்திவ்ரு'த்தயஃ ।
தாஸாம் விலக்ஷணஃ ஜீவஃ ஸாக்ஷித்வேந விநிஶ்சிதஃ ॥ 27॥
யஃ ஹி ஸம்ஸ்ரு'திபந்தஃ அயம் ஆத்மநஃ குணவ்ரு'த்திதஃ ।
மயி துர்யே ஸ்திதஃ ஜஹ்யாத் த்யாகஃ தத் குணசேதஸாம் ॥ 28॥
அஹங்காரக்ரு'தம் பந்தம் ஆத்மநஃ அர்தவிபர்யயம் ।
வித்வாந் நிர்வித்ய ஸம்ஸாரசிந்தாம் துர்யே ஸ்திதஃ த்யஜேத் ॥ 29॥
யாவத் நாநார்ததீஃ பும்ஸஃ ந நிவர்தேத யுக்திபிஃ ।
ஜாகர்தி அபி ஸ்வபந் அஜ்ஞஃ ஸ்வப்நே ஜாகரணம் யதா ॥ 30॥
அஸத்த்வாத் ஆத்மநஃ அந்யேஷாம் பாவாநாம் தத் க்ரு'தா பிதா ।
கதயஃ ஹேதவஃ ச அஸ்ய ம்ரு'ஷா ஸ்வப்நத்ரு'ஶஃ யதா ॥ 31॥
யோ ஜாகரே பஹிஃ அநுக்ஷணதர்மிணஃ அர்தாந்
புங்க்தே ஸமஸ்தகரணைஃ ஹ்ரு'தி தத் ஸத்ரு'க்ஷாந் ।
ஸ்வப்நே ஸுஷுப்தஃ உபஸம்ஹரதே ஸஃ ஏகஃ
ஸ்ம்ரு'தி அந்வயாத் த்ரிகுணவ்ரு'த்தித்ரு'க் இந்த்ரிய ஈஶஃ ॥ 32॥
ஏவம் விம்ரு'ஶ்ய குணதஃ மநஸஃ த்ர்யவஸ்தா
மத் மாயயா மயி க்ரு'தா இதி நிஶ்சிதார்தாஃ ।
ஸஞ்சித்ய ஹார்தம் அநுமாநஸ்த் உக்திதீக்ஷ்ண
ஜ்ஞாநாஸிநா பஜதஃ மா அகிலஸம்ஶயாதிம் ॥ 33॥
ஈக்ஷேத விப்ரமம் இதம் மநஸஃ விலாஸம்
த்ரு'ஷ்டம் விநஷ்டம் அதிலோலம் அலாதசக்ரம் ।
விஜ்ஞாநம் ஏகம் உருதா இவ விபாதி மாயா
ஸ்வப்நஃ த்ரிதா குணவிஸர்கக்ரு'தஃ விகல்பஃ ॥ 34॥
த்ரு'ஷ்டிம் ததஃ ப்ரதிநிவர்த்ய நிவ்ரு'த்தத்ரு'ஷ்ணஃ
தூஷ்ணீம் பவேத் நிஜஸுக அநுபவஃ நிரீஹஃ ।
ஸந்த்ரு'ஶ்யதே க்வ ச யதி இதம் அவஸ்துபுத்த்யா
த்யக்தம் ப்ரமாய ந பவேத் ஸ்ம்ரு'திஃ ஆநிபாதாத் ॥ 35॥
தேஹம் ச நஶ்வரம் அவஸ்திதம் உத்திதம் வா
ஸித்தஃ ந பஶ்யதி யதஃ அத்யகமத்ஸ்வரூபம் ।
தைவாத் அபேதம் உத தைவஶாத் உபேதம்
வாஸஃ யதா பரிக்ரு'தம் மதிராமதாந்தஃ ॥ 36॥
தேஹஃ அபி தைவவஶகஃ கலு கர்ம யாவத்
ஸ்வாரம்பகம் ப்ரதிஸமீக்ஷதஃ ஏவ ஸாஸுஃ ।
தம் அப்ரபஞ்சம் அதிரூடஸமாதியோகஃ
ஸ்வாப்நம் புநஃ ந பஜதே ப்ரதிபுத்தவஸ்துஃ ॥ 37॥
மயா ஏதத் உக்தம் வஃ விப்ராஃ குஹ்யம் யத் ஸாங்க்யயோகயோஃ ।
ஜாநீதம் ஆகதம் யஜ்ஞம் யுஷ்மத் தர்மவிவக்ஷயா ॥ 38॥
அஹம் யோகஸ்ய ஸாங்க்யஸ்ய ஸத்யஸ்யர்தஸ்ய தேஜஸஃ ।
பராயணம் த்விஜஶ்ரேஷ்டாஃ ஶ்ரியஃ கீர்தேஃ தமஸ்ய ச ॥ 39॥
மாம் பஜந்தி குணாஃ ஸர்வே நிர்குணம் நிரபேக்ஷகம் ।
ஸுஹ்ரு'தம் ப்ரியம் ஆத்மாநம் ஸாம்ய அஸங்க ஆதயஃ குணாஃ ॥ 40॥
இதி மே சிந்நஸந்தேஹாஃ முநயஃ ஸநக ஆதயஃ ।
ஸபாஜயித்வா பரயா பக்த்யா அக்ரு'ணத ஸம்ஸ்தவைஃ ॥ 41॥
தைஃ அஹம் பூஜிதஃ ஸம்யக் ஸம்ஸ்துதஃ பரம ரு'ஷிபிஃ ।
ப்ரத்யேயாய ஸ்வகம் தாம பஶ்யதஃ பரமேஷ்டிநஃ ॥ 42॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
ஹம்ஸகீதாநிரூபணம் நாம த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ ॥ 13॥
அத சதுர்தஶோऽத்யாயஃ ।
உத்தவஃ உவாச ।
வதந்தி க்ரு'ஷ்ண ஶ்ரேயாம்ஸி பஹூநி ப்ரஹ்மவாதிநஃ ।
தேஷாம் விகல்பப்ராதாந்யம் உத அஹோ ஏகமுக்யதா ॥ 1॥
பவத் உதாஹ்ரு'தஃ ஸ்வாமிந் பக்தியோகஃ அநபேக்ஷிதஃ ।
நிரஸ்ய ஸர்வதஃ ஸங்கம் யேந த்வயி ஆவிஶேத் மநஃ ॥ 2॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
காலேந நஷ்டா ப்ரலயே வாணீயம் வேதஸஞ்ஜ்ஞிதா ।
மயா ஆதௌ ப்ரஹ்மணே ப்ரோக்தா தர்மஃ யஸ்யாம் மதாத்மகஃ ॥ 3॥
தேந ப்ரோக்தா ச புத்ராய மநவே பூர்வஜாய ஸா ।
ததஃ ப்ரு'கு ஆதயஃ அக்ரு'ஹ்ணந் ஸப்தப்ரஹ்மமஹர்ஷயஃ ॥ 4॥
தேப்யஃ பித்ரு'ப்யஃ தத் புத்ராஃ தேவதாநவகுஹ்யகாஃ ।
மநுஷ்யாஃ ஸித்தகந்தர்வாஃ ஸவித்யாதரசாரணாஃ ॥ 5॥
கிந்தேவாஃ கிந்நராஃ நாகாஃ ரக்ஷஃ கிம்புருஷ ஆதயஃ ।
பஹ்வ்யஃ தேஷாம் ப்ரக்ரு'தயஃ ரஜஃஸத்த்வதமோபுவஃ ॥ 6॥
யாபிஃ பூதாநி பித்யந்தே பூதாநாம் மதயஃ ததா ।
யதாப்ரக்ரு'தி ஸர்வேஷாம் சித்ராஃ வாசஃ ஸ்ரவந்தி ஹி ॥ 7॥
ஏவம் ப்ரக்ரு'திவைசித்ர்யாத் பித்யந்தே மதயஃ ந்ரு'ணாம் ।
பாரம்பர்யேண கேஷாஞ்சித் பாகண்டமதயஃ அபரே ॥ 8॥
மந்மாயாமோஹிததியஃ புருஷாஃ புருஷர்ஷப ।
ஶ்ரேயஃ வதந்தி அநேகாந்தம் யதாகர்ம யதாருசி ॥ 9॥
தர்மம் ஏகே யஶஃ ச அந்யே காமம் ஸத்யம் தமம் ஶமம் ।
அந்யே வதந்தி ஸ்வார்தம் வா ஐஶ்வர்யம் த்யாகபோஜநம் ।
கேசித் யஜ்ஞதபோதாநம் வ்ரதாநி நியம அந்யமாந் ॥ 10॥
ஆதி அந்தவந்தஃ ஏவ ஏஷாம் லோகாஃ கர்மவிநிர்மிதாஃ ।
துஃக உதர்காஃ தமோநிஷ்டாஃ க்ஷுத்ர ஆநந்தாஃ ஶுச அர்பிதாஃ ॥
11॥
மயி அர்பித மநஃ ஸப்ய நிரபேக்ஷஸ்ய ஸர்வதஃ ।
மயா ஆத்மநா ஸுகம் யத் தத் குதஃ ஸ்யாத் விஷய ஆத்மநாம் ॥
12॥
அகிஞ்சநஸ்ய தாந்தஸ்ய ஶாந்தஸ்ய ஸமசேதஸஃ ।
மயா ஸந்துஷ்டமநஸஃ ஸர்வாஃ ஸுகமயாஃ திஶஃ ॥ 13॥
ந பாரமேஷ்ட்யம் ந மஹேந்த்ரதிஷ்ண்யம்
ந ஸார்வபௌமம் ந ரஸாதிபத்யம் ।
ந யோகஸித்தீஃ அபுநர்பவம் வா
மயி அர்பித ஆத்மா இச்சதி மத் விநா அந்யத் ॥ 14॥
ந ததா மே ப்ரியதமஃ ஆத்மயோநிஃ ந ஶங்கரஃ ।
ந ச ஸங்கர்ஷணஃ ந ஶ்ரீஃ ந ஏவ ஆத்மா ச யதா பவாந் ॥ 15॥
நிரபேக்ஷம் முநிம் ஶாதம் நிர்வைரம் ஸமதர்ஶநம் ।
அநுவ்ரஜாமி அஹம் நித்யம் பூயேயேதி அங்க்ரிரேணுபிஃ ॥ 16॥
நிஷ்கிஞ்சநா மயி அநுரக்தசேதஸஃ
ஶாந்தாஃ மஹாந்தஃ அகிலஜீவவத்ஸலாஃ ।
காமைஃ அநாலப்ததியஃ ஜுஷந்தி யத்
தத் நைரபேக்ஷ்யம் ந விதுஃ ஸுகம் மம ॥ 17॥
பாத்யமாநஃ அபி மத்பக்தஃ விஷயைஃ அஜிதேந்த்ரியஃ ।
ப்ராயஃ ப்ரகல்பயா பக்த்யா விஷயைஃ ந அபிபூயதே ॥ 18॥
யதா அக்நிஃ ஸுஸம்ரு'த்த அர்சிஃ கரோதி ஏதாம்ஸி பஸ்மஸாத் ।
ததா மத்விஷயா பக்திஃ உத்தவ ஏநாம்ஸி க்ரு'த்ஸ்நஶஃ ॥ 19॥
ந ஸாதயதி மாம் யோகஃ ந ஸாங்க்யம் தர்மஃ உத்தவ ।
ந ஸ்வாத்யாயஃ தபஃ த்யாகஃ யதா பக்திஃ மம ஊர்ஜிதா ॥ 20॥
பக்த்யா அஹம் ஏகயா க்ராஹ்யஃ ஶ்ரத்தயா ஆத்மா ப்ரியஃ ஸதாம் ।
பக்திஃ புநாதி மந்நிஷ்டா ஶ்வபாகாந் அபி ஸம்பவாத் ॥ 21॥
தர்மஃ ஸத்யதயா உபேதஃ வித்யா வா தபஸாந்விதா ।
மத்ப்க்த்யாபேதம் ஆத்மாநம் ந ஸம்யக் ப்ரபுநாதி ஹி ॥ 22॥
கதம் விநா ரோமஹர்ஷம் த்ரவதா சேதஸா விநா ।
விநாநந்த அஶ்ருகலயா ஶுத்யேத் பக்த்யா விநாஶயஃ ॥ 23॥
வாக் கத்கதா த்ரவதே யஸ்ய சித்தம்
ருததி அபீக்ஷ்ணம் ஹஸதி க்வசித் ச ।
விலஜ்ஜஃ உத்காயதி ந்ரு'த்யதே ச
மத்பக்தியுக்தஃ புவநம் புநாதி ॥ 24॥
யதா அக்நிநா ஹேம மலம் ஜஹாதி
த்மாதம் புநஃ ஸ்வம் பஜதே ச ரூபம் ।
ஆத்மா ச கர்மாநுஶயம் விதூய
மத்பக்தியோகேந பஜதி அதஃ மாம் ॥ 25॥
யதா யதா ஆத்மா பரிம்ரு'ஜ்யதே அஸௌ
மத்புண்யகாதாஶ்ரவண அபிதாநைஃ ।
ததா ததா பஶ்யதி வஸ்து ஸூக்ஷ்மம்
சக்ஷுஃ யதா ஏவ அஞ்ஜநஸம்ப்ரயுக்தம் ॥ 26॥
விஷயாந் த்யாயதஃ சித்தம் விஷயேஷு விஷஜ்ஜதே ।
மாம் அநுஸ்மரதஃ சித்தம் மயி ஏவ ப்ரவிலீயதே ॥ 27॥
தஸ்மாத் அஸத் அபித்யாநம் யதா ஸ்வப்நமநோரதம் ।
ஹித்வா மயி ஸமாதத்ஸ்வ மநஃ மத்பாவபாவிதம் ॥ 28॥
ஸ்த்ரீணாம் ஸ்த்ரீஸங்கிநாம் ஸங்கம் த்யக்த்வா தூரதஃ ஆத்மவாந் ।
க்ஷேமே விவிக்தஃ ஆஸீநஃ சிந்தயேத் மாம் அதந்த்ரிதஃ ॥ 29॥
ந ததா அஸ்ய பவேத் க்லேஶஃ பந்தஃ ச அந்யப்ரஸங்கதஃ ।
யோஷித் ஸங்காத் யதா பும்ஸஃ யதா தத் ஸங்கிஸங்கதஃ ॥ 30॥
உத்தவஃ உவாச ।
யதா த்வாம் அரவிந்தாக்ஷ யாத்ரு'ஶம் வா யதாத்மகம் ।
த்யாயேத் முமுக்ஷுஃ ஏதத் மே த்யாநம் மே வக்தும் அர்ஹஸி ॥ 31॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஸமஃ ஆஸநஃ ஆஸீநஃ ஸமகாயஃ யதாஸுகம் ।
ஹஸ்தௌ உத்ஸங்கஃ ஆதாய ஸ்வநாஸாக்ரக்ரு'த ஈக்ஷணஃ ॥ 32॥
ப்ராணஸ்ய ஶோதயேத் மார்கம் பூரகும்பகரேசகைஃ ।
விபர்யயேண அபி ஶநைஃ அப்யஸேத் நிர்ஜிதேந்த்ரியஃ ॥ 33॥
ஹ்ரு'தி அவிச்சிந்நம் ஓங்காரம் கண்டாநாதம் பிஸோர்ணவத் ।
ப்ராணேந உதீர்ய தத்ர அத புநஃ ஸம்வேஶயேத் ஸ்வரம் ॥ 34॥
ஏவம் ப்ரணவஸம்யுக்தம் ப்ராணம் ஏவ ஸமப்யஸேத் ।
தஶக்ரு'த்வஃ த்ரிஷவணம் மாஸாத் அர்வாக் ஜித அநிலஃ ॥35॥
ஹ்ரு'த்புண்டரீகம் அந்தஸ்தம் ஊர்த்வநாலம் அதோமுகம் ।
த்யாத்வா ஊர்த்வமுகம் உந்நித்ரம் அஷ்டபத்ரம் ஸகர்ணிகம் ॥ 36॥
கர்ணிகாயாம் ந்யஸேத் ஸூர்யஸோமாக்நீந் உத்தரோத்தரம் ।
வஹ்நிமத்யே ஸ்மரேத் ரூபம் மம ஏதத் த்யாநமங்கலம் ॥ 37॥
ஸமம் ப்ரஶாந்தம் ஸுமுகம் தீர்கசாருசதுர்புஜம் ।
ஸுசாருஸுந்தரக்ரீவம் ஸுகபோலம் ஶுசிஸ்மிதம் ॥ 38॥
ஸமாந கர்ண விந்யஸ்த ஸ்புரந் மகர குண்டலம் ।
ஹேம அம்பரம் கநஶ்யாமம் ஶ்ரீவத்ஸ ஶ்ரீநிகேதநம் ॥ 39॥
ஶங்க சக்ர கதா பத்ம வநமாலா விபூஷிதம் ।
நூபுரைஃ விலஸத் பாதம் கௌஸ்துப ப்ரபயா யுதம் ॥ 40॥
த்யுமத் கிரீட கடக கடிஸூத்ர அங்கத அயுதம் ।
ஸர்வாங்க ஸுந்தரம் ஹ்ரு'த்யம் ப்ரஸாத ஸுமுக ஈக்ஷணம் ॥ 41॥
ஸுகுமாரம் அபித்யாயேத் ஸர்வாங்கேஷு மநஃ ததத் ।
இந்த்ரியாணி இந்த்ரியேப்யஃ மநஸா ஆக்ரு'ஷ்ய தத் மநஃ ।
புத்த்யா ஸாரதிநா தீரஃ ப்ரணயேத் மயி ஸர்வதஃ ॥ 42॥
தத் ஸர்வ வ்யாபகம் சித்தம் ஆக்ரு'ஷ்ய ஏகத்ர தாரயேத் ।
ந அந்யாநி சிந்தயேத் பூயஃ ஸுஸ்மிதம் பாவயேத் முகம் ॥ 43॥
தத்ர லப்தபதம் சித்தம் ஆக்ரு'ஷ்ய வ்யோம்நி தாரயேத் ।
தத் ச த்யக்த்வா மதாரோஹஃ ந கிஞ்சித் அபி சிந்தயேத் ॥ 44॥
ஏவம் ஸமாஹிதமதிஃ மாம் ஏவ ஆத்மாநம் ஆத்மநி ।
விசஷ்டே மயி ஸர்வாத்மத் ஜ்யோதிஃ ஜ்யோதிஷி ஸம்யுதம் ॥ 45॥
த்யாநேந இத்தம் ஸுதீவ்ரேண யுஞ்ஜதஃ யோகிநஃ மநஃ ।
ஸம்யாஸ்யதி ஆஶு நிர்வாணம் த்ரவ்ய ஜ்ஞாந க்ரியா ப்ரமஃ ॥ 46॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
பக்திரஹஸ்யாவதாரணயோகோ நாம சதுர்தஶோऽத்யாயஃ ॥ 14॥
அத பஞ்சதஶோऽத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஜிதேந்த்ரியஸ்ய யுக்தஸ்ய ஜிதஶ்வாஸஸ்ய யோகிநஃ
மயி தாரயதஃ சேதஃ உபதிஷ்டந்தி ஸித்தயஃ ॥ 1॥
உத்தவஃ உவாச ।
கயா தாரணயா காஸ்வித் கதம்ஸ்வித் ஸித்திஃ அச்யுத ।
கதி வா ஸித்தயஃ ப்ரூஹி யோகிநாம் ஸித்திதஃ பவாந் ॥ 2॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஸித்தயஃ அஷ்டாதஶ ப்ரோக்தா தாரணாயோகபாரகைஃ ।
தாஸாம் அஷ்டௌ மத் ப்ரதாநாஃ தஶஃ ஏவ குணஹேதவஃ ॥ 3॥
அணிமா மஹிமா மூர்தேஃ லகிமா ப்ராப்திஃ இந்த்ரியைஃ ।
ப்ராகாம்யம் ஶ்ருதத்ரு'ஷ்டேஷு ஶக்திப்ரேரணம் ஈஶிதா ॥ 4॥
குணேஷு அஸங்கஃ வஶிதா யத் காமஃ தத் அவஸ்யதி ।
ஏதாஃ மே ஸித்தயஃ ஸௌம்ய அஷ்டௌ உத்பத்திகாஃ மதாஃ ॥ 5॥
அநூர்மிமத்த்வம் தேஹே அஸ்மிந் தூரஶ்ரவணதர்ஶநம் ।
மநோஜவஃ காமரூபம் பரகாயப்ரவேஶநம் ॥ 6॥
ஸ்வச்சந்தம்ரு'த்யுஃ தேவாநாம் ஸஹக்ரீடாநுதர்ஶநம் ।
யதாஸங்கல்பஸம்ஸித்திஃ ஆஜ்ஞாப்ரதிஹதா கதிஃ ॥ 7॥
த்ரிகாலஜ்ஞத்வம் அத்வந்த்வம் பரசித்தாதி அபிஜ்ஞதா ।
அக்நி அர்க அம்பு விஷ ஆதீநாம் ப்ரதிஷ்டம்பஃ அபராஜயஃ ॥ 8॥
ஏதாஃ ச உத்தேஶதஃ ப்ரோக்தா யோகதாரணஸித்தயஃ ।
யயா தாரணயா யா ஸ்யாத் யதா வா ஸ்யாத் நிபோத மே ॥ 9॥
பூதஸூக்ஷ்ம ஆத்மநி மயி தந்மாத்ரம் தாரயேத் மநஃ ।
அணிமாநம் அவாப்நோதி தந்மாத்ர உபாஸகஃ மம ॥ 10॥
மஹதி ஆத்மந் மயி பரே யதாஸம்ஸ்தம் மநஃ ததத் ।
மஹிமாநம் அவாப்நோதி பூதாநாம் ச ப்ரு'தக் ப்ரு'தக் ॥ 11॥
பரமாணுமயே சித்தம் பூதாநாம் மயி ரஞ்ஜயந் ।
காலஸூக்ஷ்மாத்மதாம் யோகீ லகிமாநம் அவாப்நுயாத் ॥ 12॥
தாரயந் மயி அஹந்தத்த்வே மநஃ வைகாரிகே அகிலம் ।
ஸர்வேந்த்ரியாணாம் ஆத்மத்வம் ப்ராப்திம் ப்ராப்நோதி மந்மநாஃ ॥ 13॥
மஹதி ஆத்மநி யஃ ஸூத்ரே தாரயேத் மயி மாநஸம் ।
ப்ராகாம்யம் பாரமேஷ்ட்யம் மே விந்ததே அவ்யக்தஜந்மநஃ ॥ 14॥
விஷ்ணௌ த்ர்யதி ஈஶ்வரே சித்தம் தாரயேத் காலவிக்ரஹே ।
ஸஃ ஈஶித்வம் அவாப்நோதி க்ஷேத்ரக்ஷேத்ரஜ்ஞசோதநாம் ॥ 15॥
நாராயணே துரீயாக்யே பகவத் ஶப்தஶப்திதே ।
மநஃ மயி ஆததத் யோகீ மத் தர்மாஃ வஹிதாம் இயாத் ॥ 16॥
நிர்குணே ப்ரஹ்மணி மயி தாரயந் விஶதம் மநஃ ।
பரமாநந்தம் ஆப்நோதி யத்ர காமஃ அவஸீயதே ॥ 17॥
ஶ்வேததீபபதௌ சித்தம் ஶுத்தே தர்மமயே மயி ।
தாரயந் ஶ்வேததாம் யாதி ஷடூர்மிரஹிதஃ நரஃ ॥ 18॥
மயி ஆகாஶ ஆத்மநி ப்ராணே மநஸா கோஷம் உத்வஹந் ।
தத்ர உபலப்தா பூதாநாம் ஹம்ஸஃ வாசஃ ஶ்ருணோதி அஸௌ ॥ 19॥
சக்ஷுஃ த்வஷ்டரி ஸம்யோஜ்ய த்வஷ்டாரம் அபி சக்ஷுஷி ।
மாம் தத்ர மநஸா த்யாயந் விஶ்வம் பஶ்யதி ஸூக்ஷ்மத்ரு'க் ॥ 20॥
மநஃ மயி ஸுஸம்யோஜ்ய தேஹம் ததநு வாயுநா ।
மத்தாரண அநுபாவேந தத்ர ஆத்மா யத்ர வை மநஃ ॥ 21॥
யதா மநஃ உபாதாய யத் யத் ரூபம் புபூஷதி ।
தத் தத் பவேத் மநோரூபம் மத்யோகபலம் ஆஶ்ரயஃ ॥ 22॥
பரகாயம் விஶந் ஸித்தஃ ஆத்மாநம் தத்ர பாவயேத் ।
பிண்டம் ஹித்வா விஶேத் ப்ராணஃ வாயுபூதஃ ஷடங்க்ரிவத் ॥ 23॥
பார்ஷ்ண்யா ஆபீட்ய குதம் ப்ராணம் ஹ்ரு'த் உரஃ கண்ட மூர்தஸு ।
ஆரோப்ய ப்ரஹ்மரந்த்ரேண ப்ரஹ்ம நீத்வா உத்ஸ்ரு'ஜேத் தநும் ॥ 24॥
விஹரிஷ்யந் ஸுராக்ரீடே மத்ஸ்தம் ஸத்த்வம் விபாவயேத் ।
விமாநேந உபதிஷ்டந்தி ஸத்த்வவ்ரு'த்தீஃ ஸுரஸ்த்ரியஃ ॥ 25॥
யதா ஸங்கல்பயேத் புத்த்யா யதா வா மத்பரஃ புமாந் ।
மயி ஸத்யே மநஃ யுஞ்ஜந் ததா தத் ஸமுபாஶ்நுதே ॥ 26॥
யஃ வை மத்பாவம் ஆபந்நஃ ஈஶிதுஃ வஶிதுஃ புமாந் ।
குதஶ்சித் ந விஹந்யேத தஸ்ய ச ஆஜ்ஞா யதா மம ॥ 27॥
மத்பக்த்யா ஶுத்தஸத்த்வஸ்ய யோகிநஃ தாரணாவிதஃ ।
தஸ்ய த்ரைகாலிகீ புத்திஃ ஜந்ம ம்ரு'த்யு உபப்ரு'ம்ஹிதா ॥ 28॥
அக்நி ஆதிபிஃ ந ஹந்யேத முநேஃ யோகம் அயம் வபுஃ ।
மத்யோகஶ்ராந்தசித்தஸ்ய யாதஸாம் உதகம் யதா ॥ 29॥
மத்விபூதிஃ அபித்யாயந் ஶ்ரீவத்ஸ அஸ்த்ரபிபூஷிதாஃ ।
த்வஜாதபத்ரவ்யஜநைஃ ஸஃ பவேத் அபராஜிதஃ ॥ 30॥
உபாஸகஸ்ய மாம் ஏவம் யோகதாரணயா முநேஃ ।
ஸித்தயஃ பூர்வகதிதாஃ உபதிஷ்டந்தி அஶேஷதஃ ॥ 31॥
ஜிதேந்த்ரியஸ்ய தாந்தஸ்ய ஜிதஶ்வாஸ ஆத்மநஃ முநேஃ ।
மத்தாரணாம் தாரயதஃ கா ஸா ஸித்திஃ ஸுதுர்லபா ॥ 32॥
அந்தராயாந் வதந்தி ஏதாஃ யுஞ்ஜதஃ யோகம் உத்தமம் ।
மயா ஸம்பத்யமாநஸ்ய காலக்ஷேபணஹேதவஃ ॥ 33॥
ஜந்ம ஓஷதி தபோ மந்த்ரைஃ யாவதீஃ இஹ ஸித்தயஃ ।
யோகேந ஆப்நோதி தாஃ ஸர்வாஃ ந அந்யைஃ யோககதிம் வ்ரஜேத் ॥ 34॥
ஸர்வாஸாம் அபி ஸித்தீநாம் ஹேதுஃ பதிஃ அஹம் ப்ரபுஃ ।
அஹம் யோகஸ்ய ஸாங்க்யஸ்ய தர்மஸ்ய ப்ரஹ்மவாதிநாம் ॥ 35॥
அஹம் ஆத்மா அந்தரஃ பாஹ்யஃ அநாவ்ரு'தஃ ஸர்வதேஹிநாம் ।
யதா பூதாநி பூதேஷு பஹிஃ அந்தஃ ஸ்வயம் ததா ॥ 36॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
ஸித்தநிரூபணயோகோ நாம பஞ்சதஶோऽத்யாயஃ ॥ 15॥
அத ஷோடஶோऽத்யாயஃ ।
உத்தவஃ உவாச ।
த்வம் ப்ரஹ்ம பரமம் ஸாக்ஷாத் அநாதி அநந்தம் அபாவ்ரு'தம் ।
ஸர்வேஷாம் அபி பாவாநாம் த்ராணஸ்திதி அப்யய உத்பவஃ ॥ 1॥
உச்சாவசேஷு பூதேஷு துர்ஜ்ஞேயம் அக்ரு'த ஆத்மபிஃ ।
உபாஸதே த்வாம் பகவந் யாதாதத்யேந ப்ராஹ்மணாஃ ॥ 2॥
யேஷு யேஷு ச பாவேஷு பக்த்யா த்வாம் பரமர்ஷயஃ ।
உபாஸீநாஃ ப்ரபத்யந்தே ஸம்ஸித்திம் தத் வதஸ்வ மே ॥ 3॥
கூடஃ சரஸி பூதாத்மா பூதாநாம் பூதபாவந ।
ந த்வாம் பஶ்யந்தி பூதாநி பஶ்யந்தம் மோஹிதாநி தே ॥ 4॥
யாஃ காஃ ச பூமௌ திவி வை ரஸாயாம்
விபூதயஃ திக்ஷு மஹாவிபூதே ।
தாஃ மஹ்யம் ஆக்யாஹி அநுபாவிதாஃ தே
நமாமி தே தீர்த பத அங்க்ரிபத்மம் ॥ 5॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஏவம் ஏதத் அஹம் ப்ரு'ஷ்டஃ ப்ரஶ்நம் ப்ரஶ்நவிதாம் வர ।
யுயுத்ஸுநா விநஶநே ஸபத்நைஃ அர்ஜுநேந வை ॥ 6॥
ஜ்ஞாத்வா ஜ்ஞாதிவதம் கர்ஹ்யம் அதர்மம் ராஜ்யஹேதுகம் ।
ததஃ நிவ்ரு'த்தஃ ஹந்தா அஹம் ஹதஃ அயம் இதி லௌகிகஃ ॥ 7॥
ஸஃ ததா புருஷவ்யாக்ரஃ யுக்த்யா மே ப்ரதிபோதிதஃ ।
அப்யபாஷத மாம் ஏவம் யதா த்வம் ரணமூர்தநி ॥ 8॥
அஹம் ஆத்மா உத்தவ ஆமீஷாம் பூதாநாம் ஸுஹ்ரு'த் ஈஶ்வரஃ ।
அஹம் ஸர்வாணி பூதாநி தேஷாம் ஸ்திதி உத்பவ அப்யயஃ ॥ 9॥
அஹம் கதிஃ கதிமதாம் காலஃ கலயதாம் அஹம் ।
குணாநாம் ச அபி அஹம் ஸாம்யம் குணிந்யா உத்பத்திகஃ குணஃ ॥ 10॥
குணிநாம் அபி அஹம் ஸூத்ரம் மஹதாம் ச மஹாந் அஹம் ।
ஸூக்ஷ்மாணாம் அபி அஹம் ஜீவஃ துர்ஜயாநாம் அஹம் மநஃ ॥ 11॥
ஹிரண்யகர்பஃ வேதாநாம் மந்த்ராணாம் ப்ரணவஃ த்ரிவ்ரு'த் ।
அக்ஷராணாம் அகாரஃ அஸ்மி பதாநி சந்தஸாம் அஹம் ॥ 12॥
இந்த்ரஃ அஹம் ஸர்வதேவாநாம் வஸூநாமஸ்மி ஹவ்யவாட் ।
ஆதித்யாநாம் அஹம் விஷ்ணூ ருத்ராணாம் நீலலோஹிதஃ ॥ 13॥
ப்ரஹ்மர்ஷீணாம் ப்ரு'குஃ அஹம் ராஜர்ஷீணாம் அஹம் மநுஃ ।
தேவர்ஷிணாம் நாரதஃ அஹம் ஹவிர்தாநி அஸ்மி தேநுஷு ॥ 14॥
ஸித்தேஶ்வராணாம் கபிலஃ ஸுபர்ணஃ அஹம் பதத்ரிணாம் ।
ப்ரஜாபதீநாம் தக்ஷஃ அஹம் பித்ரூ'ணாம் அஹம் அர்யமா ॥ 15॥
மாம் வித்தி உத்தவ தைத்யாநாம் ப்ரஹ்லாதம் அஸுரேஶ்வரம் ।
ஸோமம் நக்ஷத்ர ஓஷதீநாம் தநேஶம் யக்ஷரக்ஷஸாம் ॥ 16॥
ஐராவதம் கஜேந்த்ராணாம் யாதஸாம் வருணம் ப்ரபும் ।
தபதாம் த்யுமதாம் ஸூர்யம் மநுஷ்யாணாம் ச பூபதிம் ॥ 17॥
உச்சைஃஶ்ரவாஃ துரங்காணாம் தாதூநாம் அஸ்மி காஞ்சநம் ।
யமஃ ஸம்யமதாம் ச அஹம் ஸர்பாணாம் அஸ்மி வாஸுகிஃ ॥ 18॥
நாகேந்த்ராணாம் அநந்தஃ அஹம் ம்ரு'கேந்த்ரஃ ஶ‍ரு'ங்கிதம்ஷ்ட்ரிணாம் ।
ஆஶ்ரமாணாம் அஹம் துர்யஃ வர்ணாநாம் ப்ரதமஃ அநக ॥ 19॥
தீர்தாநாம் ஸ்ரோதஸாம் கங்கா ஸமுத்ரஃ ஸரஸாம் அஹம் ।
ஆயுதாநாம் தநுஃ அஹம் த்ரிபுரக்நஃ தநுஷ்மதாம் ॥ 20॥
திஷ்ண்யாநாம் அஸ்மி அஹம் மேருஃ கஹநாநாம் ஹிமாலயஃ ।
வநஸ்பதீநாம் அஶ்வத்தஃ ஓஷதீநாம் அஹம் யவஃ ॥ 21॥
புரோதஸாம் வஸிஷ்டஃ அஹம் ப்ரஹ்மிஷ்டாநாம் ப்ரு'ஹஸ்பதிஃ ।
ஸ்கந்தஃ அஹம் ஸர்வஸேநாந்யாம் அக்ரண்யாம் பகவாந் அஜஃ ॥ 22॥
யஜ்ஞாநாம் ப்ரஹ்மயஜ்ஞஃ அஹம் வ்ரதாநாம் அவிஹிம்ஸநம் ।
வாயு அக்நி அர்க அம்பு வாக் ஆத்மா ஶுசீநாம் அபி அஹம் ஶுசிஃ ॥ 23॥
யோகாநாம் ஆத்மஸம்ரோதஃ மந்த்ரஃ அஸ்மி விஜிகீஷதாம் ।
ஆந்வீக்ஷிகீ கௌஶலாநாம் விகல்பஃ க்யாதிவாதிநாம் ॥ 24॥
ஸ்த்ரீணாம் து ஶதரூபா அஹம் பும்ஸாம் ஸ்வாயம்புவஃ மநுஃ ।
நாராயணஃ முநீநாம் ச குமாரஃ ப்ரஹ்மசாரிணாம் ॥ 25॥
தர்மாணாம் அஸ்மி ஸந்ந்யாஸஃ க்ஷேமாணாம் அபஹிஃ மதிஃ ।
குஹ்யாநாம் ஸூந்ரு'தம் மௌநம் மிதுநாநாம் அஜஃ து அஹம் ॥ 26॥
ஸம்வத்ஸரஃ அஸ்மி அநிமிஷாம் ரு'தூநாம் மதுமாதவௌ ।
மாஸாநாம் மார்கஶீர்ஷஃ அஹம் நக்ஷத்ராணாம் ததா அபிஜித் ॥ 27॥
அஹம் யுகாநாம் ச க்ரு'தம் தீராணாம் தேவலஃ அஸிதஃ ।
த்வைபாயநஃ அஸ்மி வ்யாஸாநாம் கவீநாம் காவ்யஃ ஆத்மவாந் ॥ 28॥
வாஸுதேவஃ பகவதாம் த்வம் பாகவதேஷு அஹம் ।
கிம்புருஷாணாம் ஹநுமாந் வித்யாக்ராணாம் ஸுதர்ஶநஃ ॥ 29॥
ரத்நாநாம் பத்மராகஃ அஸ்மி பத்மகோஶஃ ஸுபேஶஸாம் ।
குஶஃ அஸ்மி தர்பஜாதீநாம் கவ்யம் ஆஜ்யம் ஹவிஷ்ஷு அஹம் ॥
30॥
வ்யவஸாயிநாம் அஹம் லக்ஷ்மீஃ கிதவாநாம் சலக்ரஹஃ ।
திதிக்ஷா அஸ்மி திதிக்ஷணாம் ஸத்த்வம் ஸத்த்வவதாம் அஹம் ॥ 31॥
ஓஜஃ ஸஹோபலவதாம் கர்ம அஹம் வித்தி ஸாத்த்வதாம் ।
ஸாத்த்வதாம் நவமூர்தீநாம் ஆதிமூர்திஃ அஹம் பரா ॥ 32॥
விஶ்வாவஸுஃ பூர்வசித்திஃ கந்தர்வ அப்ஸரஸாம் அஹம் ।
பூதராணாம் அஹம் ஸ்தைர்யம் கந்தமாத்ரம் அஹம் புவஃ ॥ 33॥
அபாம் ரஸஃ ச பரமஃ தேஜிஷ்டாநாம் விபாவஸுஃ ।
ப்ரபா ஸூர்ய இந்து தாராணாம் ஶப்தஃ அஹம் நபஸஃ பரஃ ॥ 34॥
ப்ரஹ்மண்யாநாம் பலிஃ அஹம் விராணாம் அஹம் அர்ஜுநஃ ।
பூதாநாம் ஸ்திதிஃ உத்பத்திஃ அஹம் வை ப்ரதிஸங்க்ரமஃ ॥ 35॥
கதி உக்தி உத்ஸர்க உபாதாநம் ஆநந்த ஸ்பர்ஶ லக்ஷணம் ।
ஆஸ்வாத ஶ்ருதி அவக்ராணம் அஹம் ஸர்வேந்த்ரிய இந்த்ரியம் ॥ 36॥
ப்ரு'திவீ வாயுஃ ஆகாஶஃ ஆபஃ ஜ்யோதிஃ அஹம் மஹாந் ।
விகாரஃ புருஷஃ அவ்யக்தம் ரஜஃ ஸத்த்வம் தமஃ பரம் ।
அஹம் ஏதத் ப்ரஸங்க்யாநம் ஜ்ஞாநம் ஸத்த்வவிநிஶ்சயஃ ॥ 37॥
மயா ஈஶ்வரேண ஜீவேந குணேந குணிநா விநா ।
ஸர்வாத்மநா அபி ஸர்வேண ந பாவஃ வித்யதே க்வசித் ॥ 38॥
ஸங்க்யாநம் பரமாணூநாம் காலேந க்ரியதே மயா ।
ந ததா மே விபூதீநாம் ஸ்ரு'ஜதஃ அண்டாநி கோடிஶஃ ॥ 39॥
தேஜஃ ஶ்ரீஃ கீர்திஃ ஐஶ்வர்யம் ஹ்ரீஃ த்யாகஃ ஸௌபகம் பகஃ ।
வீர்யம் திதிக்ஷா விஜ்ஞாநம் யத்ர யத்ர ஸ மே அம்ஶகஃ ॥ 40॥
ஏதாஃ தே கீர்திதாஃ ஸர்வாஃ ஸங்க்ஷேபேண விபூதயஃ ।
மநோவிகாராஃ ஏவ ஏதே யதா வாசா அபிதீயதே ॥ 41॥
வாசம் யச்ச மநஃ யச்ச ப்ராணாநி யச்ச இந்த்ரியாணி ச ।
ஆத்மாநம் ஆத்மநா யச்ச ந பூயஃ கல்பஸே அத்வநே ॥ 42॥
யஃ வை வாக் மநஸி ஸம்யக் அஸம்யச்சந் தியா யதிஃ ।
தஸ்ய வ்ரதம் தபஃ தாநம் ஸ்ரவத்யாமகடாம்புவத் ॥ 43॥
தஸ்மாத் மநஃ வசஃ ப்ராணாந் நியச்சேத் மத் பராயணஃ ।
மத் பக்தி யுக்தயா புத்த்யா ததஃ பரிஸமாப்யதே ॥ 44॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
விபூதியோகோ நாம ஷோடஶோऽத்யாயஃ ॥ 16॥
அத ஸப்ததஶோऽத்யாயஃ ।
உத்தவஃ உவாச ।
யஃ த்வயா அபிதஃ பூர்வம் தர்மஃ த்வத் பக்திலக்ஷணஃ ।
வர்ணாஶ்ரம ஆசாரவதாம் ஸர்வேஷாம் த்விபதாம் அபி ॥ 1॥
யதா அநுஷ்டீயமாநேந த்வயி பக்திஃ ந்ரு'ணாம் பவேத் ।
ஸ்வதர்மேண அரவிந்தாக்ஷ தத் ஸமாக்யாதும் அர்ஹஸி ॥ 2॥
புரா கில மஹாபாஹோ தர்மம் பரமகம் ப்ரபோ ।
யத் தேந ஹம்ஸரூபேண ப்ரஹ்மணே அப்யாத்த மாதவ ॥ 3॥
ஸஃ இதாநீம் ஸுமஹதா காலேந அமித்ரகர்ஶந ।
ந ப்ராயஃ பவிதா மர்த்யலோகே ப்ராக் அநுஶாஸிதஃ ॥ 4॥
வக்தா கர்தா அவிதா ந அந்யஃ தர்மஸ்ய அச்யுத தே புவி ।
ஸபாயாம் அபி வைரிஞ்ச்யாம் யத்ர மூர்திதராஃ கலாஃ ॥ 5॥
கர்த்ரா அவித்ரா ப்ரவக்த்ரா ச பவதா மதுஸூதந ।
த்யக்தே மஹீதலே தேவ விநஷ்டம் கஃ ப்ரவக்ஷ்யதி ॥ 6॥
தத்த்வம் நஃ ஸர்வதர்மஜ்ஞ தர்மஃ த்வத் பக்திலக்ஷணஃ ।
யதா யஸ்ய விதீயேத ததா வர்ணய மே ப்ரபோ ॥ 7॥
ஶ்ரீஶுகஃ உவாச ।
இத்தம் ஸ்வப்ரு'த்யமுக்யேந ப்ரு'ஷ்டஃ ஸஃ பகவாந் ஹரிஃ ।
ப்ரீதஃ க்ஷேமாய மர்த்யாநாம் தர்மாந் ஆஹ ஸநாதநாந் ॥ 8॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
தர்ம்யஃ ஏஷ தவ ப்ரஶ்நஃ நைஃஶ்ரேயஸகரஃ ந்ரு'ணாம் ।
வர்ணாஶ்ரம ஆசாரவதாம் தம் உத்தவ நிபோத மே ॥ 9॥
ஆதௌ க்ரு'தயுகே வர்ணஃ ந்ரு'ணாம் ஹம்ஸஃ இதி ஸ்ம்ரு'தஃ ।
க்ரு'தக்ரு'த்யாஃ ப்ரஜாஃ ஜாத்யாஃ தஸ்மாத் க்ரு'தயுகம் விதுஃ ॥ 10॥
வேதஃ ப்ரணவஃ ஏவ அக்ரே தர்மஃ அஹம் வ்ரு'ஷரூபத்ரு'க் ।
உபாஸதே தபோநிஷ்டாம் ஹம்ஸம் மாம் முக்தகில்பிஷாஃ ॥ 11॥
த்ரேதாமுகே மஹாபாக ப்ராணாத் மே ஹ்ரு'தயாத் த்ரயீ ।
வித்யா ப்ராதுஃ அபூத் தஸ்யாஃ அஹம் ஆஸம் த்ரிவ்ரு'ந்மகஃ ॥ 12॥
விப்ர க்ஷத்ரிய விட் ஶூத்ராஃ முக பாஹு உரு பாதஜாஃ ।
வைராஜாத் புருஷாத் ஜாதாஃ யஃ ஆத்மாசாரலக்ஷணாஃ ॥ 13॥
க்ரு'ஹாஶ்ரமஃ ஜகநதஃ ப்ரஹ்மசர்யம் ஹ்ரு'தஃ மம ।
வக்ஷஃஸ்தாநாத் வநே வாஸஃ ந்யாஸஃ ஶீர்ஷணி ஸம்ஸ்திதஃ ॥ 14॥
வர்ணாநாம் ஆஶ்ரமாணாம் ச ஜந்மபூமி அநுஸாரிணீஃ ।
ஆஸந் ப்ரக்ரு'தயஃ ந்ரூ'ணாம் நீசைஃ நீச உத்தம உத்தமாஃ ॥ 15॥
ஶமஃ தமஃ தபஃ ஶௌசம் ஸந்தோஷஃ க்ஷாந்திஃ ஆர்ஜவம் ।
மத்பக்திஃ ச தயா ஸத்யம் ப்ரஹ்மப்ரக்ரு'தயஃ து இமாஃ ॥ 16॥
தேஜஃ பலம் த்ரு'திஃ ஶௌர்யம் திதிக்ஷா ஔதார்யம் உத்யமஃ ।
ஸ்தைர்யம் ப்ரஹ்மணி அத ஐஶ்வர்யம் க்ஷத்ரப்ரக்ரு'தயஃ து இமாஃ ॥
17॥
ஆஸ்திக்யம் தாநநிஷ்டா ச அதம்பஃ ப்ரஹ்மஸேவநம் ।
அதுஷ்டிஃ அர்த உபசயைஃ வைஶ்யப்ரக்ரு'தயஃ து இமாஃ ॥ 18॥
ஶுஶ்ரூஷணம் த்விஜகவாம் தேவாநாம் ச அபி அமாயயா ।
தத்ர லப்தேந ஸந்தோஷஃ ஶூத்ரப்ரக்ரு'தயஃ து இமாஃ ॥ 19॥
அஶௌசம் அந்ரு'தம் ஸ்தேயம் நாஸ்திக்யம் ஶுஷ்கவிக்ரஹஃ ।
காமஃ க்ரோதஃ ச தர்ஷஃ ச ஸ்வபாவஃ அந்தேவஸாயிநாம் ॥ 20॥
அஹிம்ஸா ஸத்யம் அஸ்தேயம் அகாமக்ரோதலோபதா ।
பூதப்ரியஹிதேஹா ச தர்மஃ அயம் ஸார்வவர்ணிகஃ ॥ 21॥
த்விதீயம் ப்ராப்ய அநுபூர்வ்யாத் ஜந்ம உபநயநம் த்விஜஃ ।
வஸந் குருகுலே தாந்தஃ ப்ரஹ்ம அதீயீத ச ஆஹுதஃ ॥ 22॥
மேகலா அஜிந தண்ட அக்ஷ ப்ரஹ்மஸூத்ர கமண்டலூந் ।
ஜடிலஃ அதௌததத்வாஸஃ அரக்தபீடஃ குஶாந் ததத் ॥ 23॥
ஸ்நாந போஜந ஹோமேஷு ஜப உச்சாரே ச வாக்யதஃ ।
ந ச்சிந்த்யாத் நக ரோமாணி கக்ஷ உபஸ்தகதாநி அபி ॥ 24॥
ரேதஃ ந அவரிகேத் ஜாது ப்ரஹ்மவ்ரததரஃ ஸ்வயம் ।
அவகீர்ணே அவகாஹ்ய அப்ஸு யதாஸுஃ த்ரிபதீம் ஜபேத் ॥ 25॥
அக்நி அர்க ஆசார்ய கோ விப்ர குரு வ்ரு'த்த ஸுராந் ஶுசிஃ ।
ஸமாஹிதஃ உபாஸீத ஸந்த்யே ச யதவாக் ஜபந் ॥ 26॥
ஆசார்யம் மாம் விஜாநீயாத் ந அவமந்யேத கர்ஹிசித் ।
ந மர்த்யபுத்தி ஆஸூயேத ஸர்வதேவமயஃ குருஃ ॥ 27॥
ஸாயம் ப்ராதஃ உபாநீய பைக்ஷ்யம் தஸ்மை நிவேதயேத் ।
யத் ச அந்யத் அபி அநுஜ்ஞாதம் உபயுஞ்ஜீத ஸம்யதஃ ॥ 28॥
ஶுஶ்ரூஷமாணஃ ஆசார்யம் ஸதா உபாஸீத நீசவத் ।
யாந ஶய்யா ஆஸந ஸ்தாநைஃ ந அதிதூரே க்ரு'தாஞ்ஜலிஃ ॥ 29॥
ஏவம்வ்ரு'த்தஃ குருகுலே வஸேத் போகவிவர்ஜிதஃ ।
வித்யா ஸமாப்யதே யாவத் பிப்ரத் வ்ரதம் அகண்டிதம் ॥ 30॥
யதி அஸௌ சந்தஸாம் லோகம் ஆரோக்ஷ்யந் ப்ரஹ்மவிஷ்டபம் ।
குரவே விந்யஸேத் தேஹம் ஸ்வாத்யாயார்தம் வ்ரு'ஹத் வ்ரதஃ ॥ 31॥
அக்நௌ குரௌ ஆத்மநி ச ஸர்வபூதேஷு மாம் பரம் ।
அப்ரு'தக் தீஃ உபாஸீத ப்ரஹ்மவர்சஸ்வீ அகல்மஷஃ ॥ 32॥
ஸ்த்ரீணாம் நிரீக்ஷண ஸ்பர்ஶ ஸம்லாப க்ஷ்வேலந ஆதிகம் ।
ப்ராணிநஃ மிதுநீபூதாந் அக்ரு'ஹஸ்தஃ அக்ரதஃ த்யஜேத் ॥ 33॥
ஶௌசம் ஆசமநம் ஸ்நாநம் ஸந்த்யா உபாஸநம் ஆர்ஜவம் ।
தீர்தஸேவா ஜபஃ அஸ்ப்ரு'ஶ்ய அபக்ஷ்ய அஸம்பாஷ்ய வர்ஜநம் ॥
34॥
ஸர்வ ஆஶ்ரம ப்ரயுக்தஃ அயம் நியமஃ குலநந்தந।
மத்பாவஃ ஸர்பபூதேஷு மநோவாக்காய ஸம்யமஃ ॥ 35॥
ஏவம் ப்ரு'ஹத் வ்ரததரஃ ப்ராஹ்மணஃ அக்நிஃ இவ ஜ்வலந் ।
மத்பக்தஃ தீவ்ரதபஸா தக்தகர்ம ஆஶயஃ அமலஃ ॥ 36॥
அத அநந்தரம் ஆவேக்ஷ்யந் யதா ஜிஜ்ஞாஸித ஆகமஃ ।
குரவே தக்ஷிணாம் தத்த்வா ஸ்நாயத் குரு அநுமோதிதஃ ॥ 37॥
க்ரு'ஹம் வநம் வா உபவிஶேத் ப்ரவ்ரஜேத் வா த்விஜ உத்தமஃ ।
ஆஶ்ரமாத் ஆஶ்ரமம் கச்சேத் ந அந்யதா மத்பரஃ சரேத் ॥ 38॥
க்ரு'ஹார்தீ ஸத்ரு'ஶீம் பார்யாம் உத்வஹேத் அஜுகுப்ஸிதாம் ।
யவீயஸீம் து வயஸா யாம் ஸவர்ணாம் அநுக்ரமாத் ॥ 39॥
இஜ்ய அத்யயந தாநாநி ஸர்வேஷாம் ச த்விஜந்மநாம் ।
ப்ரதிக்ரஹஃ அத்யாபநம் ச ப்ராஹ்மணஸ்ய ஏவ யாஜநம் ॥ 40॥
ப்ரதிக்ரஹம் மந்யமாநஃ தபஃ தேஜோயஶோநுதம் ।
அந்யாப்யாம் ஏவ ஜீவேத ஶிலைஃ வா தோஷத்ரு'க் தயோஃ ॥ 41॥
ப்ராஹ்மணஸ்ய ஹி தேஹஃ அயம் க்ஷுத்ரகாமாய ந இஷ்யதே ।
க்ரு'ச்ச்ராய தபஸே ச இஹ ப்ரேத்ய அநந்தஸுகாய ச ॥ 42॥
ஶிலோஞ்சவ்ரு'த்த்யா பரிதுஷ்டசித்தஃ
தர்மம் மஹாந்தம் விரஜம் ஜுஷாணஃ ।
மயி அர்பிதாத்மா க்ரு'ஹஃ ஏவ திஷ்டந்
ந அதிப்ரஸக்தஃ ஸமுபைதி ஶாந்திம் ॥ 43॥
ஸமுத்தரந்தி யே விப்ரம் ஸீதந்தம் மத்பராயணம் ।
தாந் உத்தரிஷ்யே ந சிராத் ஆபத்ப்யஃ நௌஃ இவ அர்ணவாத் ॥ 44॥
ஸர்வாஃ ஸமுத்தரேத் ராஜா பிதா இவ வ்யஸநாத் ப்ரஜாஃ ।
ஆத்மாநம் ஆத்மநா தீரஃ யதா கஜபதிஃ கஜாந் ॥ 45॥
ஏவம்விதஃ நரபதிஃ விமாநேந அர்கவசஸா ।
விதூய இஹ அஶுபம் க்ரு'த்ஸ்நம் இந்த்ரேண ஸஹ மோததே ॥ 46॥
ஸீதந் விப்ரஃ வணிக் வ்ரு'த்த்யா பண்யைஃ ஏவ ஆபதம் தரேத் ।
கட்கேந வா ஆபதாக்ராந்தஃ ந ஶ்வவ்ரு'த்த்யா கதஞ்சந ॥ 47॥
வைஶ்யவ்ரு'த்த்யா து ராஜந் யஃ ஜீவேத் ம்ரு'கயயா ஆபதி ।
சரேத் வா விப்ரரூபேண ந ஶ்வவ்ரு'த்த்யா கதஞ்சந ॥ 48॥
ஶூத்ரவ்ரு'த்திம் பஜேத் வைஶ்யஃ ஶூத்ரஃ காருகடப்ரியாம் ।
க்ரு'ச்ச்ராத் முக்தஃ ந கர்ஹ்யேண வ்ரு'த்திம் லிப்ஸேத கர்மணா ॥ 49॥
வேத அத்யாய ஸ்வதா ஸ்வாஹா பலி அந்ந ஆத்யைஃ யதா உதயம் ।
தேவர்ஷி பித்ரு'பூதாநி மத்ரூபாணி அந்வஹம் யஜேத் ॥ 50॥
யத்ரு'ச்சயா உபபந்நேந ஶுக்லேந உபார்ஜிதேந வா ।
தநேந அபீடயந் ப்ரு'த்யாந் ந்யாயேந ஏவ ஆஹரேத் க்ரதூந் ॥ 51॥
குடும்பேஷு ந ஸஜ்ஜேத ந ப்ரமாத்யேத் குடும்பி அபி ।
விபஶ்சித் நஶ்வரம் பஶ்யேத் அத்ரு'ஷ்டம் அபி த்ரு'ஷ்டவத் ॥ 52॥
புத்ர தாரா ஆப்த பந்தூநாம் ஸங்கமஃ பாந்தஸங்கமஃ ।
அநுதேஹம் வியந்தி ஏதே ஸ்வப்நஃ நித்ராநுகஃ யதா ॥ 53॥
இத்தம் பரிம்ரு'ஶந் முக்தஃ க்ரு'ஹேஷு அதிதிவத் வஸந் ।
ந க்ரு'ஹைஃ அநுபத்யேத நிர்மமஃ நிரஹங்க்ரு'தஃ ॥ 54॥
கர்மபிஃ க்ரு'ஹம் ஏதீயைஃ இஷ்ட்வா மாம் ஏவ பக்திமாந் ।
திஷ்டேத் வநம் வா உபவிஶேத் ப்ரஜாவாந் வா பரிவ்ரஜேத் ॥ 55॥
யஃ து ஆஸக்தம் அதிஃ கேஹே புத்ர வித்தைஷண ஆதுரஃ ।
ஸ்த்ரைணஃ க்ரு'பணதீஃ மூடஃ மம அஹம் இதி பத்யதே ॥ 56॥
அஹோ மே பிதரௌ வ்ரு'த்தௌ பார்யா பாலாத்மஜா ஆத்மஜாஃ ।
அநாதாஃ மாம் ரு'தே தீநாஃ கதம் ஜீவந்தி துஃகிதாஃ ॥ 57॥
ஏவம் க்ரு'ஹ ஆஶய ஆக்ஷிப்த ஹ்ரு'தயஃ மூடதீஃ அயம் ।
அத்ரு'ப்தஃ தாந் அநுத்யாயந் ம்ரு'தஃ அந்தம் விஶதே தமஃ ॥ 58॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
ப்ரஹ்மசர்யக்ரு'ஹஸ்தகர்மதர்மநிரூபணே ஸப்ததஶோऽத்யாயஃ ॥
17॥
அத அஷ்டாதஶோऽத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
வநம் விவிக்ஷுஃ புத்ரேஷு பார்யாம் ந்யஸ்ய ஸஹ ஏவ வா ।
வநஃ ஏவ வஸேத் ஶாந்தஃ த்ரு'தீயம் பாகம் ஆயுஷஃ ॥ 1॥
கந்தமூலபலைஃ வந்யைஃ மேத்யைஃ வ்ரு'த்திம் ப்ரகல்பயேத் ।
வஸீத வல்கலம் வாஸஃ த்ரு'ணபர்ண அஜிநாநி ச ॥ 2॥
கேஶரோமநகஶ்மஶ்ருமலாநி பிப்ரு'யாத் அதஃ ।
ந தாவேத் அப்ஸு மஜ்ஜேத த்ரிகாலம் ஸ்தண்டிலேஶயஃ ॥ 3॥
க்ரீஷ்மே தப்யேத பஞ்சாக்நீந் வர்ஷாஸ்வாஸாரஷாட் ஜலே ।
ஆகண்டமக்நஃ ஶிஶிரஃ ஏவம்வ்ரு'த்தஃ தபஶ்சரேத் ॥ 4॥
அக்நிபக்வம் ஸமஶ்நீயாத் காலபக்வம் அத அபி வா ।
உலூகல அஶ்மகுட்டஃ வா தந்த உலூகலஃ ஏவ வா ॥ 5॥
ஸ்வயம் ஸஞ்சிநுயாத் ஸர்வம் ஆத்மநஃ வ்ரு'த்திகாரணம் ।
தேஶகாலபல அபிஜ்ஞஃ ந ஆததீத அந்யதா ஆஹ்ரு'தம் ॥ 6॥
வந்யைஃ சருபுரோடாஶைஃ நிர்வபேத் காலசோதிதாந் ।
ந து ஶ்ரௌதேந பஶுநா மாம் யஜேத வநாஶ்ரமீ ॥ 7॥
அக்நிஹோத்ரம் ச தர்ஶஃ ச பூர்ணமாஸஃ ச பூர்வவத் ।
சாதுர்மாஸ்யாநி ச முநேஃ ஆம்நாதாநி ச நைகமைஃ ॥ 8॥
ஏவம் சீர்ணேந தபஸா முநிஃ தமநிஸந்ததஃ ।
மாம் தபோமயம் ஆராத்ய ரு'ஷிலோகாத் உபைதி மாம் ॥ 9॥
யஃ து ஏதத் க்ரு'ச்ச்ரதஃ சீர்ணம் தபஃ நிஃஶ்ரேயஸம் மஹத் ।
காமாய அல்பீயஸே யுஞ்ஜ்யாத் வாலிஶஃ கஃ அபரஃ ததஃ ॥ 10॥
யதா அஸௌ நியமே அகல்பஃ ஜரயா ஜாதவேபதுஃ ।
ஆத்மநி அக்நீந் ஸமாரோப்ய மச்சித்தஃ அக்நிம் ஸமாவிஶேத் ॥ 11॥
யதா கர்மவிபாகேஷு லோகேஷு நிரய ஆத்மஸு ।
விராகஃ ஜாயதே ஸம்யக் ந்யஸ்த அக்நிஃ ப்ரவ்ரஜேத் ததஃ ॥ 12॥
இஷ்ட்வா யதா உபதேஶம் மாம் தத்த்வா ஸர்வஸ்வம் ரு'த்விஜே ।
அக்நீந் ஸ்வப்ராணஃ ஆவேஶ்ய நிரபேக்ஷஃ பரிவ்ரஜேத் ॥ 13॥
விப்ரஸ்ய வை ஸந்ந்யஸதஃ தேவாஃ தாராதிரூபிணஃ ।
விக்நாந் குர்வந்தி அயம் ஹி அஸ்மாந் ஆக்ரம்ய ஸமியாத் பரம் ॥ 14॥
பிப்ரு'யாத் சேத் முநிஃ வாஸஃ கௌபீந ஆச்சாதநம் பரம் ।
த்யக்தம் ந தண்டபாத்ராப்யாம் அந்யத் கிஞ்சித் அநாபதி ॥ 15॥
த்ரு'ஷ்டிபூதம் ந்யஸேத் பாதம் வஸ்த்ரபூதம் பிபேத் ஜலம் ।
ஸத்யபூதாம் வதேத் வாசம் மநஃபூதம் ஸமாசரேத் ॥ 16॥
மௌந அநீஹா அநில ஆயாமாஃ தண்டாஃ வாக் தேஹ சேதஸாம் ।
நஹி ஏதே யஸ்ய ஸந்தி அங்கஃ வேணுபிஃ ந பவேத் யதிஃ ॥ 17॥
பிக்ஷாம் சதுஷு வர்ணேஷு விகர்ஹ்யாந் வர்ஜயந் சரேத் ।
ஸப்தாகாராந் அஸங்க்ல்ரு'ப்தாந் துஷ்யேத் லப்தேந தாவதா ॥ 18॥
பஹிஃ ஜலாஶயம் கத்வா தத்ர உபஸ்ப்ரு'ஶ்ய வாக்யதஃ ।
விபஜ்ய பாவிதம் ஶேஷம் புஞ்ஜீத அஶேஷம் ஆஹ்ரு'தம் ॥ 19॥
ஏகஃ சரேத் மஹீம் ஏதாம் நிஃஸங்கஃ ஸம்யதேந்த்ரியஃ ।
ஆத்மக்ரீடஃ ஆத்மரதஃ ஆத்மவாந் ஸமதர்ஶநஃ ॥ 20॥
விவிக்தக்ஷேமஶரணஃ மத்பாவவிமலாஶயஃ ।
ஆத்மாநம் சிந்தயேத் ஏகம் அபேதேந மயா முநிஃ ॥ 21॥
அந்வீக்ஷேத ஆத்மநஃ பந்தம் மோக்ஷம் ச ஜ்ஞாநநிஷ்டயா ।
பந்தஃ இந்த்ரியவிக்ஷேபஃ மோக்ஷஃ ஏஷாம் ச ஸம்யமஃ ॥ 22॥
தஸ்மாத் நியம்ய ஷட்வர்கம் மத்பாவேந சரேத் முநிஃ ।
விரக்தஃ க்ஷுல்லகாமேப்யஃ லப்த்வா ஆத்மநி ஸுகம் மஹத் ॥ 23॥
புரக்ராமவ்ரஜாந் ஸார்தாந் பிக்ஷார்தம் ப்ரவிஶந் சரேத் ।
புண்யதேஶஸரித் ஶைலவந ஆஶ்ரமவதீம் மஹீம் ॥ 24॥
வாநப்ரஸ்த ஆஶ்ரம பதேஷு அபீக்ஷ்ணம் பைக்ஷ்யம் ஆசரேத் ।
ஸம்ஸித்யத்யாஶ்வஸம்மோஹஃ ஶுத்தஸத்த்வஃ ஶிலாந்தஸா ॥ 25॥
ந ஏதத் வஸ்துதயா பஶ்யேத் த்ரு'ஶ்யமாநம் விநஶ்யதி ।
அஸக்தசித்தஃ விரமேத் இஹ அமுத்ர சிகீர்ஷிதாத் ॥ 26॥
யத் ஏதத் ஆத்மநி ஜகத் மநோவாக்ப்ராணஸம்ஹதம் ।
ஸர்வம் மாயா இதி தர்கேண ஸ்வஸ்தஃ த்யக்த்வா ந தத் ஸ்மரேத் ॥ 27॥
ஜ்ஞாநநிஷ்டஃ விரக்தஃ வா மத்பக்தஃ வா அநபேக்ஷகஃ ।
ஸலிங்காந் ஆஶ்ரமாம் த்யக்த்வா சரேத் அவிதிகோசரஃ ॥ 28॥
புதஃ பாலகவத் க்ரீடேத் குஶலஃ ஜடவத் சரேத் ।
வதேத் உந்மத்தவத் வித்வாந் கோசர்யாம் நைகமஃ சரேத் ॥ 29॥
வேதவாதரதஃ ந ஸ்யாத் ந பாகண்டீ ந ஹைதுகஃ ।
ஶுஷ்கவாதவிவாதே ந கஞ்சித் பக்ஷம் ஸமாஶ்ரயேத் ॥ 30॥
ந உத்விஜேத ஜநாத் தீரஃ ஜநம் ச உத்வேஜயேத் ந து ।
அதிவாதாந் திதிக்ஷேத ந அவமந்யேத கஞ்சந ।
தேஹம் உத்திஶ்ய பஶுவத் வைரம் குர்யாத் ந கேநசித் ॥ 31॥
ஏகஃ ஏவ பரஃ ஹி ஆத்மா பூதேஷு ஆத்மநி அவஸ்திதஃ ।
யதா இந்துஃ உதபாத்ரேஷு பூதாநி ஏகாத்மகாநி ச ॥ 32॥
அலப்த்வா ந விஷீதேத காலே காலே அஶநம் க்வசித் ।
லப்த்வா ந ஹ்ரு'ஷ்யேத் த்ரு'திம் ஆநுபயம் தைவதந்த்ரிதம் ॥ 33॥
ஆஹாரார்தம் ஸமீஹேத யுக்தம் தத் ப்ராணதாரணம் ।
தத்த்வம் விம்ரு'ஶ்யதே தேந தத் விஜ்ஞாய விமுச்யதே ॥ 34॥
யத் ரு'ச்சயா உபபந்நாத் அந்நம் அத்யாத் ஶ்ரேஷ்டம் உத அபரம் ।
ததா வாஸஃ ததா ஶய்யாம் ப்ராப்தம் ப்ராப்தம் பஜேத் முநிஃ ॥ 35॥
ஶௌசம் ஆசமநம் ஸ்நாநம் ந து சோதநயா சரேத் ।
அந்யாந் ச நியமாந் ஜ்ஞாநீ யதா அஹம் லீலயா ஈஶ்வரஃ ॥ 36॥
நஹி தஸ்ய விகல்பாக்யா யா ச மத்வீக்ஷயா ஹதா ।
ஆதேஹாந்தாத் க்வசித் க்யாதிஃ ததஃ ஸம்பத்யதே மயா ॥ 37॥
துஃக உதர்கேஷு காமேஷு ஜாதநிர்வேதஃ ஆத்மவாந் ।
அஜிஜ்ஞாஸித மத்தர்மஃ குரும் முநிம் உபாவ்ரஜேத் ॥ 38॥
தாவத் பரிசரேத் பக்தஃ ஶ்ரத்தாவாந் அநஸூயகஃ ।
யாவத் ப்ரஹ்ம விஜாநீயாத் மாம் ஏவ குரும் ஆத்ரு'தஃ ॥ 39॥
யஃ து அஸம்யத ஷட்வர்கஃ ப்ரசண்ட இந்த்ரிய ஸாரதிஃ ।
ஜ்ஞாந வைராக்ய ரஹிதஃ த்ரிதண்டம் உபஜீவதி ॥ 40॥
ஸுராந் ஆத்மாநம் ஆத்மஸ்தம் நிஹ்நுதே மாம் ச தர்மஹா ।
அவிபக்வ கஷாயஃ அஸ்மாத் உஷ்மாத் ச விஹீயதே ॥ 41॥
பிக்ஷோஃ தர்மஃ ஶமஃ அஹிம்ஸா தபஃ ஈக்ஷா வநௌகஸஃ ।
க்ரு'ஹிணஃ பூதரக்ஷ இஜ்யாஃ த்விஜஸ்ய ஆசார்யஸேவநம் ॥ 42॥
ப்ரஹ்மசர்யம் தபஃ ஶௌசம் ஸந்தோஷஃ பூதஸௌஹ்ரு'தம் ।
க்ரு'ஹஸ்தஸ்ய அபி ரு'தௌ கந்துஃ ஸர்வேஷாம் மதுபாஸநம் ॥ 43॥
இதி மாம் யஃ ஸ்வதர்மேண பஜந் நித்யம் அநந்யபாக் ।
ஸர்வபூதேஷு மத்பாவஃ மத்பக்திம் விந்ததே அசிராத் ॥ 44॥
பக்த்யா உத்தவ அநபாயிந்யா ஸர்வலோகமஹேஶ்வரம் ।
ஸர்வ உத்பத்தி அபி அயம் ப்ரஹ்ம காரணம் மா உபயாதி ஸஃ ॥ 45॥
இதி ஸ்வதர்ம நிர்ணிக்த ஸத்த்வஃ நிர்ஜ்ஞாத் மத்கதிஃ ।
ஜ்ஞாந விஜ்ஞாந ஸம்பந்நஃ ந சிராத் ஸமுபைதி மாம் ॥ 46॥
வர்ணாஶ்ரமவதாம் தர்மஃ ஏஷஃ ஆசாரலக்ஷணஃ ।
ஸஃ ஏவ மத்பக்தியுதஃ நிஃஶ்ரேயஸகரஃ பரஃ ॥ 47॥
ஏதத் தே அபிஹிதம் ஸாதோ பவாந் ப்ரு'ச்சதி யத் ச மாம் ।
யதா ஸ்வதர்மஸம்யுக்தஃ பக்தஃ மாம் ஸமியாத் பரம் ॥ 48॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
வாநப்ரஸ்தஸந்ந்யாஸதர்மநிரூபணம் நாமாஷ்டாதஶோऽத்யாயஃ ॥ 18॥
அத ஏகோநவிம்ஶஃ அத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
யஃ வித்யாஶ்ருதஸம்பந்நஃ ஆத்மவாந் ந அநுமாநிகஃ ।
மாயாமாத்ரம் இதம் ஜ்ஞாத்வா ஜ்ஞாநம் ச மயி ஸந்ந்யஸேத் ॥ 1॥
ஜ்ஞாநிநஃ து அஹம் ஏவ இஷ்டஃ ஸ்வார்தஃ ஹேதுஃ ச ஸம்மதஃ ।
ஸ்வர்கஃ ச ஏவ அபவர்கஃ ச ந அந்யஃ அர்தஃ மத்ரு'தே ப்ரியஃ ॥ 2॥
ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸம்ஸித்தாஃ பதம் ஶ்ரேஷ்டம் விதுஃ மம ।
ஜ்ஞாநீ ப்ரியதமஃ அதஃ மே ஜ்ஞாநேந அஸௌ பிபர்தி மாம் ॥ 3॥
தபஃ தீர்தம் ஜபஃ தாநம் பவித்ராணி இதராணி ச ।
ந அலம் குர்வந்தி தாம் ஸித்திம் யா ஜ்ஞாநகலயா க்ரு'தா ॥ 4॥
தஸ்மாத் ஜ்ஞாநேந ஸஹிதம் ஜ்ஞாத்வா ஸ்வாத்மாநம் உத்தவ ।
ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸம்பந்நஃ பஜ மாம் பக்திபாவதஃ ॥ 5॥
ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநயஜ்ஞேந மாம் இஷ்ட்வா ஆத்மாநம் ஆத்மநி ।
ஸர்வயஜ்ஞபதிம் மாம் வை ஸம்ஸித்திம் முநயஃ அகமந்॥ 6॥
த்வயி உத்தவ ஆஶ்ரயதி யஃ த்ரிவிதஃ விகாரஃ
மாயாந்தரா ஆபததி ந ஆதி அபவர்கயோஃ யத் ।
ஜந்மாதயஃ அஸ்ய யத் அமீ தவ தஸ்ய கிம் ஸ்யுஃ
ஆதி அந்தயோஃ யத் அஸதஃ அஸ்தி தத் ஏவ மத்யே ॥ 7॥
உத்தவஃ உவாச ।
ஜ்ஞாநம் விஶுத்தம் விபுலம் யதா ஏதத்
வைராக்யவிஜ்ஞாநயுதம் புராணம் ।
ஆக்யாஹி விஶ்வேஶ்வர விஶ்வமூர்தே
த்வத் பக்தியோகம் ச மஹத் விம்ரு'க்யம் ॥ 8॥
தாபத்ரயேண அபிஹதஸ்ய கோரே
ஸந்தப்யமாநஸ்ய பவாத்வநீஶ ।
பஶ்யாமி ந அந்யத் ஶரணம் தவாங்க்ரி
த்வந்த்வ ஆதபத்ராத் அம்ரு'த அபிவர்ஷாத் ॥ 9॥
தஷ்டம் ஜநம் ஸம்பதிதம் பிலே அஸ்மிந்
காலாஹிநா க்ஷுத்ரஸுகோஃ உதர்ஷம் ।
ஸமுத்தர ஏநம் க்ரு'பயா அபவர்க்யைஃ
வசோபிஃ ஆஸிஞ்ச மஹாநுபாவ ॥ 10॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
இத்தம் ஏதத் புரா ராஜா பீஷ்மம் தர்மப்ரு'தாம் வரம் ।
அஜாதஶத்ருஃ பப்ரச்ச ஸர்வேஷாம் நஃ அநுஶ்ருண்வதாம் ॥ 11॥
நிவ்ரு'த்தே பாரதே யுத்தே ஸுஹ்ரு'த் நிதநவிஹ்வலஃ ।
ஶ்ருத்வா தர்மாந் பஹூந் பஶ்சாத் மோக்ஷதர்மாந் அப்ரு'ச்சத ॥
12॥
தாந் அஹம் தே அபிதாஸ்யாமி தேவவ்ரதமுகாத் ஶ்ருதாந் ।
ஜ்ஞாநவைராக்யவிஜ்ஞாநஶ்ரத்தாபக்தி உபப்ரு'ம்ஹிதாந் ॥ 13॥
நவ ஏகாதஶ பஞ்ச த்ரீந் பாவாந் பூதேஷு யேந வை ।
ஈக்ஷேத அத ஏகம் அபி ஏஷு தத் ஜ்ஞாநம் மம நிஶ்சிதம் ॥ 14॥
ஏதத் ஏவ ஹி விஜ்ஞாநம் ந ததா ஏகேந யேந யத் ।
ஸ்திதி உத்பத்தி அபி அயாந் பஶ்யேத் பாவாநாம் த்ரிகுண ஆத்மநாம் ॥
15॥
ஆதௌ அந்தே ச மத்யே ச ஸ்ரு'ஜ்யாத் ஸ்ரு'ஜ்யம் யத் அந்வியாத் ।
புநஃ தத் ப்ரதிஸங்க்ராமே யத் ஶிஷ்யேத தத் ஏவ ஸத் ॥ 16॥
ஶ்ருதிஃ ப்ரத்யக்ஷம் ஐதிஹ்யம் அநுமாநம் சதுஷ்டயம் ।
ப்ரமாணேஷு அநவஸ்தாநாத் விகல்பாத் ஸஃ விரஜ்யதே ॥ 17॥
கர்மணாம் பரிணாமித்வாத் ஆவிரிஞ்சாத் அமங்கலம் ।
விபஶ்சித் நஶ்வரம் பஶ்யேத் அத்ரு'ஷ்டம் அபி த்ரு'ஷ்டவத் ॥ 18॥
பக்தியோகஃ புரா ஏவ உக்தஃ ப்ரீயமாணாய தே அநக ।
புநஃ ச கதயிஷ்யாமி மத்பக்தேஃ காரணம் பரம் ॥ 19॥
ஶ்ரத்தா அம்ரு'தகதாயாம் மே ஶஶ்வத் மத் அநுகீர்தநம் ।
பரிநிஷ்டா ச பூஜாயாம் ஸ்துதிபிஃ ஸ்தவநம் மம ॥ 20॥
ஆதரஃ பரிசர்யாயாம் ஸர்வாங்கைஃ அபிவந்தநம் ।
மத்பக்தபூஜாப்யதிகா ஸர்வபூதேஷு மந்மதிஃ ॥ 21॥
மதர்தேஷு அங்கசேஷ்டா ச வசஸா மத்குணேரணம் ।
மய்யர்பணம் ச மநஸஃ ஸர்வகாமவிவர்ஜநம் ॥ 22॥
மதர்தே அர்த பரித்யாகஃ போகஸ்ய ச ஸுகஸ்ய ச ।
இஷ்டம் தத்தம் ஹுதம் ஜப்தம் மதர்தம் யத் வ்ரதம் தபஃ ॥ 23॥
ஏவம் தர்மைஃ மநுஷ்யாணாம் உத்தவ ஆத்மநிவேதிநாம் ।
மயி ஸஞ்ஜாயதே பக்திஃ கஃ அந்யஃ அர்தஃ அஸ்ய அவஶிஷ்யதே ॥ 24॥
யதா ஆத்மநி அர்பிதம் சித்தம் ஶாந்தம் ஸத்த்வ உபப்ரு'ம்ஹிதம் ।
தர்மம் ஜ்ஞாநம் ஸவைராக்யம் ஐஶ்வர்யம் ச அபிபத்யதே ॥ 25॥
யத் அர்பிதம் தத் விகல்பே இந்த்ரியைஃ பரிதாவதி ।
ரஜஸ்வலம் ச ஆஸந் நிஷ்டம் சித்தம் வித்தி விபர்யயம் ॥ 26॥
தர்மஃ மத்பக்திக்ரு'த் ப்ரோக்தஃ ஜ்ஞாநம் ச ஏகாத்ம்யதர்ஶநம் ।
குணேஷு அஸங்கஃ வைராக்யம் ஐஶ்வர்யம் ச அணிம் ஆதயஃ ॥ 27॥
உத்தவஃ உவாச ।
யமஃ கதிவிதஃ ப்ரோக்தஃ நியமஃ வா அரிகர்ஶந ।
கஃ ஶமஃ கஃ தமஃ க்ரு'ஷ்ண கா திதிக்ஷா த்ரு'திஃ ப்ரபோ ॥ 28॥
கிம் தாநம் கிம் தபஃ ஶௌர்யம் கிம் ஸத்யம் ரு'தம் உச்யதே ।
கஃ த்யாகஃ கிம் தநம் சேஷ்டம் கஃ யஜ்ஞஃ கா ச தக்ஷிணா ॥
29॥
பும்ஸஃ கிம்ஸ்வித் பலம் ஶ்ரீமந் பகஃ லாபஃ ச கேஶவ ।
கா வித்யா ஹ்ரீஃ பரா கா ஶ்ரீஃ கிம் ஸுகம் துஃகம் ஏவ ச ॥
30॥
கஃ பண்டிதஃ கஃ ச மூர்கஃ கஃ பந்தாஃ உத்பதஃ ச கஃ ।
கஃ ஸ்வர்கஃ நரகஃ கஃ ஸ்வித் கஃ பந்துஃ உத கிம் க்ரு'ஹம் ॥ 31॥
கஃ ஆட்யஃ கஃ தரித்ரஃ வா க்ரு'பணஃ கஃ ஈஶ்வரஃ ।
ஏதாந் ப்ரஶ்நாந் மம ப்ரூஹி விபரீதாந் ச ஸத்பதே ॥ 32॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
அஹிம்ஸா ஸத்யம் அஸ்தேயம் அஸங்கஃ ஹ்ரீஃ அஸஞ்சயஃ ।
ஆஸ்திக்யம் ப்ரஹ்மசர்யம் ச மௌநம் ஸ்தைர்யம் க்ஷமா அபயம் ॥
33।
ஶௌசம் ஜபஃ தபஃ ஹோமஃ ஶ்ரத்தா ஆதித்யம் மத் அர்சநம் ।
தீர்தாடநம் பரார்தேஹா துஷ்டிஃ ஆசார்யஸேவநம் ॥ 34॥
ஏதே யமாஃ ஸநியமாஃ உபயோஃ த்வாதஶ ஸ்ம்ரு'தாஃ ।
பும்ஸாம் உபாஸிதாஃ தாத யதாகாமம் துஹந்தி ஹி ॥ 35॥
ஶமஃ மத் நிஷ்டதா புத்தேஃ தமஃ இந்த்ரியஸம்யமஃ ।
திதிக்ஷா துஃகஸம்மர்ஷஃ ஜிஹ்வா உபஸ்தஜயஃ த்ரு'திஃ ॥ 36॥
தண்டந்யாஸஃ பரம் தாநம் காமத்யாகஃ தபஃ ஸ்ம்ரு'தம் ।
ஸ்வபாவவிஜயஃ ஶௌர்யம் ஸத்யம் ச ஸமதர்ஶநம் ॥ 37॥
ரு'தம் ச ஸூந்ரு'தா வாணீ கவிபிஃ பரிகீர்திதா ।
கர்மஸ்வஸங்கமஃ ஶௌசம் த்யாகஃ ஸந்ந்யாஸஃ உச்யதே ॥ 38॥
தர்மஃ இஷ்டம் தநம் ந்ரூ'ணாம் யஜ்ஞஃ அஹம் பகவத்தமஃ ।
தக்ஷிணா ஜ்ஞாநஸந்தேஶஃ ப்ராணாயாமஃ பரம் பலம் ॥ 39॥
பகஃ மே ஐஶ்வரஃ பாவஃ லாபஃ மத்பக்திஃ உத்தமஃ ।
வித்யா ஆத்மநி பித அபாதஃ ஜுகுப்ஸா ஹ்ரீஃ அகர்மஸு ॥ 40॥
ஶ்ரீஃ குணாஃ நைரபேக்ஷ்ய ஆத்யாஃ ஸுகம் துஃகஸுக அத்யயஃ ।
துஃகம் காமஸுக அபேக்ஷா பண்டிதஃ பந்தமோக்ஷவித் ॥ 41॥
மூர்கஃ தேஹ ஆதி அஹம் புத்திஃ பந்தாஃ மத் நிகமஃ ஸ்ம்ரு'தஃ ।
உத்பதஃ சித்தவிக்ஷேபஃ ஸ்வர்கஃ ஸத்த்வகுண உஅதயஃ ॥ 42॥
நரகஃ தமஃ உந்நஹஃ பந்துஃ குருஃ அஹம் ஸகே ।
க்ரு'ஹம் ஶரீரம் மாநுஷ்யம் குணாட்யஃ ஹி ஆட்யஃ உச்யதே ॥ 43॥
தரித்ரஃ யஃ து அஸந்துஷ்டஃ க்ரு'பணஃ யஃ அஜிதேந்த்ரியஃ ।
குணேஷு அஸக்ததீஃ ஈஶஃ குணஸங்கஃ விபர்யயஃ ॥ 44॥
ஏதஃ உத்தவ தே ப்ரஶ்நாஃ ஸர்வே ஸாது நிரூபிதாஃ ।
கிம் வர்ணிதேந பஹுநா லக்ஷணம் குணதோஷயோஃ ।
குணதோஷ த்ரு'ஶிஃ தோஷஃ குணஃ து உபயவர்ஜிதஃ ॥ 45॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே பகவதுதவஸம்வாதே
ஏகோநவிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 19॥
அத விம்ஶஃ அத்யாயஃ ।
உத்தவஃ உவாச ।
விதிஃ ச ப்ரதிஷேதஃ ச நிகமஃ ஹி ஈஶ்வரஸ்ய தே ।
அவேக்ஷதே அரவிந்தாக்ஷ குணம் தோஷம் ச கர்மணாம் ॥ 1॥
வர்ணாஶ்ரம விகல்பம் ச ப்ரதிலோம அநுலோமஜம் ।
த்ரவ்ய தேஶ வயஃ காலாந் ஸ்வர்கம் நரகம் ஏவ ச ॥ 2॥
குண தோஷ பிதா த்ரு'ஷ்டிம் அந்தரேண வசஃ தவ ।
நிஃஶ்ரேயஸம் கதம் ந்ரூ'ணாம் நிஷேத விதி லக்ஷணம் ॥ 3॥
பித்ரு'தேவமநுஷ்யாணாம் வேதஃ சக்ஷுஃ தவ ஈஶ்வர ।
ஶ்ரேயஃ து அநுபலப்தே அர்தே ஸாத்யஸாதநயோஃ அபி ॥ 4॥
குணதோஷபிதாத்ரு'ஷ்டிஃ நிகமாத் தே ந ஹி ஸ்வதஃ ।
நிகமேந அபவாதஃ ச பிதாயாஃ இதி ஹி ப்ரமஃ ॥ 5॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
யோகாஃ த்ரயஃ மயா ப்ரோக்தா ந்ரூ'ணாம் ஶ்ரேயோவிதித்ஸயா ।
ஜ்ஞாநம் கர்ம ச பக்திஃ ச ந உபாயஃ அந்யஃ அஸ்தி குத்ரசித் ॥
6॥
நிர்விண்ணாநாம் ஜ்ஞாநயோகஃ ந்யாஸிநாம் இஹ கர்மஸு ।
தேஷு அநிர்விண்ணசித்தாநாம் கர்மயோகஃ தி காமிநாம் ॥ 7॥
யத்ரு'ச்சயா மத் கதா ஆதௌ ஜாதஶ்ரத்தஃ து யஃ புமாந் ।
ந நிர்விண்ணஃ ந அதிஸக்தஃ பக்தியோகஃ அஸ்ய ஸித்திதஃ ॥ 8॥
தாவத் கர்மாணி குர்வீத ந நிர்வித்யேத யாவதா ।
மத் கதாஶ்ரவண ஆதௌ வா ஶ்ரத்தா யாவத் ந ஜாயதே ॥ 9॥
ஸ்வதர்மஸ்தஃ யஜந்யஜ்ஞைஃ அநாஶீஃ காமஃ உத்தவ ।
ந யாதி ஸ்வர்கநரகௌ யதி அந்யத்ர ஸமாசரேத் ॥ 10॥
அஸ்மிந் லோகே வர்தமாநஃ ஸ்வதர்மஸ்தஃ அநகஃ ஶுசிஃ ।
ஜ்ஞாநம் விஶுத்தம் ஆப்நோதி மத்பக்திம் வா யத்ரு'ச்சயா ॥ 11॥
ஸ்வர்கிணஃ அபி ஏதம் இச்சந்தி லோகம் நிரயிணஃ ததா ।
ஸாதகம் ஜ்ஞாநபக்திப்யாம் உபயம் தத் அஸாதகம் ॥ 12॥
ந நரஃ ஸ்வர்கதிம் காங்க்ஷேத் நாரகீம் வா விசக்ஷணஃ ।
ந இமம் லோகம் ச காங்க்ஷேத தேஹ ஆவேஶாத் ப்ரமாத்யதி ॥ 13॥
ஏதத் வித்வாந் புரா ம்ரு'த்யோஃ அபவாய கடேத ஸஃ ।
அப்ரமத்தஃ இதம் ஜ்ஞாத்வா மர்த்யம் அபி அர்தஸித்திதம் ॥ 14॥
சித்யமாநம் யமைஃ ஏதைஃ க்ரு'தநீடம் வநஸ்பதிம் ।
ககஃ ஸ்வகேதம் உத்ஸ்ரு'ஜ்ய க்ஷேமம் யாதி ஹி அலம்படஃ ॥ 15॥
அஹோராத்ரைஃ சித்யமாநம் புத்த்வாயுஃ பயவேபதுஃ ।
முக்தஸங்கஃ பரம் புத்த்வா நிரீஹ உபஶாம்யதி ॥ 16॥
ந்ரு'தேஹம் ஆத்யம் ஸுலபம் ஸுதுர்லபம்
ப்லவம் ஸுகல்பம் குருகர்ணதாரம் ।
மயா அநுகூலேந நபஸ்வதேரிதம்
புமாந் பவாப்திம் ந தரேத் ஸஃ ஆத்மஹா ॥ 17॥
யதா ஆரம்பேஷு நிர்விண்ணஃ விரக்தஃ ஸம்யதேந்த்ரியஃ ।
அப்யாஸேந ஆத்மநஃ யோகீ தாரயேத் அசலம் மநஃ ॥ 18॥
தார்யமாணம் மநஃ யஃ ஹி ப்ராம்யதாஶு அநவஸ்திதம் ।
அதந்த்ரிதஃ அநுரோதேந மார்கேண ஆத்மவஶம் நயேத் ॥ 19॥
மநோகதிம் ந விஸ்ரு'ஜேத் ஜிதப்ராணஃ ஜிதேந்த்ரியஃ ।
ஸத்த்வஸம்பந்நயா புத்த்யா மநஃ ஆத்மவஶம் நயேத் ॥ 20॥
ஏஷஃ வை பரமஃ யோகஃ மநஸஃ ஸங்க்ரஹஃ ஸ்ம்ரு'தஃ ।
ஹ்ரு'தயஜ்ஞத்வம் அந்விச்சந் தம்யஸ்ய ஏவ அர்வதஃ முஹுஃ ॥ 21॥
ஸாங்க்யேந ஸர்வபாவாநாம் ப்ரதிலோம அநுலோமதஃ ।
பவ அபி அயௌ அநுத்யயேத் மநஃ யாவத் ப்ரஸீததி ॥ 22॥
நிர்விண்ணஸ்ய விரக்தஸ்ய புருஷஸ்ய உக்தவேதிநஃ ।
மநஃ த்யஜதி தௌராத்ம்யம் சிந்திதஸ்ய அநுசிந்தயா ॥ 23॥
யம ஆதிபிஃ யோகபதைஃ ஆந்வீக்ஷிக்யா ச வித்யயா ।
மம அர்சோபாஸநாபிஃ வா ந அந்யைஃ யோக்யம் ஸ்மரேத் மநஃ ॥ 24॥
யதி குர்யாத் ப்ரமாதேந யோகீ கர்ம விகர்ஹிதம் ।
யோகேந ஏவ தஹேத் அம்ஹஃ ந அந்யத் தத்ர கதாசந ॥ 25॥
ஸ்வே ஸ்வே அதிகாரே யா நிஷ்டா ஸஃ குணஃ பரிகீர்திதஃ ।
கர்மணாம் ஜாதி அஶுத்தாநாம் அநேந நியமஃ க்ரு'தஃ ।
குணதோஷவிதாநேந ஸங்காநாம் த்யாஜநேச்சயா ॥ 26॥
ஜாதஶ்ரத்தஃ மத்கதாஸு நிர்விண்ணஃ ஸர்வகர்மஸு ।
வேத துஃகாத்மகாந் காமாந் பரித்யாகே அபி அநீஶ்வரஃ ॥ 27॥
ததஃ பஜேத மாம் ப்ரீதஃ ஶ்ரத்தாலுஃ த்ரு'டநிஶ்சயஃ ।
ஜுஷமாணஃ ச தாந் காமாந் துஃக உதர்காந் ச கர்ஹயந் ॥ 28॥
ப்ரோக்தேந பக்தியோகேந பஜதஃ மா அஸக்ரு'த் முநேஃ ।
காமாஃ ஹ்ரு'தய்யாஃ நஶ்யந்தி ஸர்வே மயி ஹ்ரு'தி ஸ்திதே ॥ 29॥
பித்யதே ஹ்ரு'தயக்ரந்திஃ சித்யந்தே ஸர்வஸம்ஶயாஃ ।
க்ஷீயந்தே ச அஸ்ய கர்மாணி மயி த்ரு'ஷ்டே அகில ஆத்மநி ॥ 30॥
தஸ்மாத் மத்பக்தியுக்தஸ்ய யோகிநஃ வை மத் ஆத்மநஃ ।
ந ஜ்ஞாநம் ந ச வைராக்யம் ப்ராயஃ ஶ்ரேயஃ பவேத் இஹ ॥ 31॥
யத் கர்மபிஃ யத் தபஸா ஜ்ஞாநவைராக்யதஃ ச யத் ।
யோகேந தாநதர்மேண ஶ்ரேயோபிஃ இதரைஃ அபி ॥ 32॥
ஸர்வம் மத்பக்தியோகேந மத்பக்தஃ லபதே அஞ்ஜஸா ।
ஸ்வர்க அபவர்கம் மத் தாம கதஞ்சித் யதி வாஞ்சதி ॥ 33॥
ந கிஞ்சித் ஸாதவஃ தீராஃ பக்தாஃ ஹி ஏகாந்திநஃ மம ।
வாஞ்சதி அபி மயா தத்தம் கைவல்யம் அபுநர்பவம் ॥ 34॥
நைரபேக்ஷ்யம் பரம் ப்ராஹுஃ நிஃஶ்ரேயஸம் அநல்பகம் ।
தஸ்மாத் நிராஶிஷஃ பக்திஃ நிரபேக்ஷஸ்ய மே பவேத் ॥ 35॥
ந மயி ஏகாந்தபக்தாநாம் குணதோஷ உத்பவாஃ குணாஃ ।
ஸாதூநாம் ஸமசித்தாநாம் புத்தேஃ பரம் உபேயுஷாம் ॥ 36॥
ஏவம் ஏதத் மயா ஆதிஷ்டாந் அநுதிஷ்டந்தி மே பதஃ ।
க்ஷேமம் விந்தந்தி மத் ஸ்தாநம் யத் ப்ரஹ்ம பரமம் விதுஃ ॥ 37॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே பகவதுத்தவஸம்வாதே
வேதத்ரயீவிபாகயோகோ நாம விம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 20॥
அத ஏகவிம்ஶஃ அத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
யஃ ஏதாந் மத்பதஃ ஹித்வா பக்திஜ்ஞாநக்ரியாத்மகாந் ।
க்ஷுத்ராந் காமாந் சலைஃ ப்ராணைஃ ஜுஷந்தஃ ஸம்ஸரந்தி தே ॥ 1॥
ஸ்வே ஸ்வே அதிகாரே யா நிஷ்டா ஸஃ குணஃ பரிகீர்திதஃ ।
விபர்யயஃ து தோஷஃ ஸ்யாத் உபயோஃ ஏஷஃ நிஶ்சயஃ ॥ 2॥
ஶுத்தி அஶுத்தீ விதீயேதே ஸமாநேஷு அபி வஸ்துஷு ।
த்ரவ்யஸ்ய விசிகித்ஸார்தம் குணதோஷௌ ஶுப அஶுபௌ ॥ 3॥
தர்மார்தம் வ்யவஹாரார்தம் யாத்ரார்தம் இதி ச அநக ।
தர்ஶிதஃ அயம் மயா ஆசாரஃ தர்மம் உத்வஹதாம் துரம் ॥ 4॥
பூமி அம்பு அக்நி அநில ஆகாஶாஃ பூதாநாம் பஞ்ச தாதவஃ ।
ஆப்ரஹ்ம ஸ்தாவர ஆதீநாம் ஶரீராஃ ஆத்மஸம்யுதாஃ ॥ 5॥
வேதேந நாமரூபாணி விஷமாணி ஸமேஷு அபி ।
தாதுஷு உத்தவ கல்ப்யந்தஃ ஏதேஷாம் ஸ்வார்தஸித்தயே ॥ 6॥
தேஶ கால ஆதி பாவாநாம் வஸ்தூநாம் மம ஸத்தம ।
குணதோஷௌ விதீயேதே நியமார்தம் ஹி கர்மணாம் ॥ 7॥
அக்ரு'ஷ்ணஸாரஃ தேஶாநாம் அப்ரஹ்மண்யஃ அஶுசிஃ பவேத் ।
க்ரு'ஷ்ணஸாரஃ அபி அஸௌவீர கீகட அஸம்ஸ்க்ரு'தேரிணம் ॥ 8॥
கர்மண்யஃ குணவாந் காலஃ த்ரவ்யதஃ ஸ்வதஃ ஏவ வா ।
யதஃ நிவர்ததே கர்ம ஸஃ தோஷஃ அகர்மகஃ ஸ்ம்ரு'தஃ ॥ 9॥
த்ரவ்யஸ்ய ஶுத்தி அஶுத்தீ ச த்ரவ்யேண வசநேந ச ।
ஸம்ஸ்காரேண அத காலேந மஹத்த்வ அல்பதயா அதவா ॥ 10॥
ஶக்த்யா அஶக்த்யா அதவா புத்த்யா ஸம்ரு'த்த்யா ச யத் ஆத்மநே ।
அகம் குர்வந்தி ஹி யதா தேஶ அவஸ்தா அநுஸாரதஃ ॥ 11॥
தாந்ய தாரு அஸ்தி தந்தூநாம் ரஸ தைஜஸ சர்மணாம் ।
கால வாயு அக்நி ம்ரு'த்தோயைஃ பார்திவாநாம் யுத அயுதைஃ ॥ 12॥
அமேத்யலிப்தம் யத் யேந கந்தம் லேபம் வ்யபோஹதி ।
பஜதே ப்ரக்ரு'திம் தஸ்ய தத் ஶௌசம் தாவத் இஷ்யதே ॥ 13॥
ஸ்நாந தாந தபஃ அவஸ்தா வீர்ய ஸம்ஸ்கார கர்மபிஃ ।
மத் ஸ்ம்ரு'த்யா ச ஆத்மநஃ ஶௌசம் ஶுத்தஃ கர்ம ஆசரேத் த்விஜஃ ॥ 14॥
மந்த்ரஸ்ய ச பரிஜ்ஞாநம் கர்மஶுத்திஃ மதர்பணம் ।
தர்மஃ ஸம்பத்யதே ஷட்பிஃ அதர்மஃ து விபர்யயஃ ॥ 15॥
க்வசித் குணஃ அபி தோஷஃ ஸ்யாத் தோஷஃ அபி விதிநா குணஃ ।
குணதோஷார்தநியமஃ தத் பிதாம் ஏவ பாததே ॥ 16॥
ஸமாநகர்ம ஆசரணம் பதிதாநாம் ந பாதகம் ।
ஔத்பத்திகஃ குணஃ ஸங்கஃ ந ஶயாநஃ பததி அதஃ ॥ 17॥
யதஃ யதஃ நிவர்தேத விமுச்யேத ததஃ ததஃ ।
ஏஷஃ தர்மஃ ந்ரூ'ணாம் க்ஷேமஃ ஶோகமோஹபய அபஹஃ ॥ 18॥
விஷயேஷு குணாத்யாஸாத் பும்ஸஃ ஸங்கஃ ததஃ பவேத் ।
ஸங்காத் தத்ர பவேத் காமஃ காமாத் ஏவ கலிஃ ந்ரூ'ணாம் ॥ 19॥
கலேஃ துர்விஷஹஃ க்ரோதஃ தமஃ தம் அநுவர்ததே ।
தமஸா க்ரஸ்யதே பும்ஸஃ சேதநா வ்யாபிநீ த்ருதம் ॥ 20॥
தயா விரஹிதஃ ஸாதோ ஜந்துஃ ஶூந்யாய கல்பதே ।
ததஃ அஸ்ய ஸ்வார்தவிப்ரம்ஶஃ மூர்ச்சிதஸ்ய ம்ரு'தஸ்ய ச ॥ 21॥
விஷயாபிநிவேஶேந ந ஆத்மாநம் வேத ந அபரம் ।
வ்ரு'க்ஷஜீவிகயா ஜீவந் வ்யர்தம் பஸ்த்ர இவ யஃ ஶ்வஸந் ॥ 22॥
பலஶ்ருதிஃ இயம் ந்ரூ'ணாம் ந ஶ்ரேயஃ ரோசநம் பரம் ।
ஶ்ரேயோவிவக்ஷயா ப்ரோக்தம் யதா பைஷஜ்யரோசநம் ॥ 23॥
உத்பத்தி ஏவ ஹி காமேஷு ப்ராணேஷு ஸ்வஜநேஷு ச ।
ஆஸக்தமநஸஃ மர்த்யா ஆத்மநஃ அநர்தஹேதுஷு ॥ 24॥
ந தாந் அவிதுஷஃ ஸ்வார்தம் ப்ராம்யதஃ வ்ரு'ஜிநாத்வநி ।
கதம் யுஞ்ஜ்யாத் புநஃ தேஷு தாந் தமஃ விஶதஃ புதஃ ॥ 25॥
ஏவம் வ்யவஸிதம் கேசித் அவிஜ்ஞாய குபுத்தயஃ ।
பலஶ்ருதிம் குஸுமிதாம் ந வேதஜ்ஞாஃ வதந்தி ஹி ॥ 26॥
காமிநஃ க்ரு'பணாஃ லுப்தாஃ புஷ்பேஷு பலபுத்தயஃ ।
அக்நிமுக்தா துமதாந்தாஃ ஸ்வம் லோகம் ந விந்தந்தி தே ॥ 27॥
ந தே மாம் அங்கஃ ஜாநந்தி ஹ்ரு'திஸ்தம் யஃ இதம் யதஃ ।
உக்தஶஸ்த்ராஃ ஹி அஸுத்ரு'பஃ யதா நீஹாரசக்ஷுஷஃ ॥ 28॥
தே மே மதம் அவிஜ்ஞாய பரோக்ஷம் விஷயாத்மகாஃ ।
ஹிம்ஸாயாம் யதி ராகஃ ஸ்யாத் யஜ்ஞஃ ஏவ ந சோதநா ॥ 29॥
ஹிம்ஸாவிஹாராஃ ஹி அலப்தைஃ பஶுபிஃ ஸ்வஸுகேச்சயா ।
யஜந்தே தேவதாஃ யஜ்ஞைஃ பித்ரு'பூதபதீந் கலாஃ ॥ 30॥
ஸ்வப்ந் உபமம் அமும் லோகம் அஸந்தம் ஶ்ரவணப்ரியம் ।
ஆஶிஷஃ ஹ்ரு'தி ஸங்கல்ப்ய த்யஜந்தி அர்தாந் யதா வணிக் ॥ 31॥
ரஜஃஸத்த்வதமோநிஷ்டாஃ ரஜஃஸத்த்வதமோஜுஷஃ ।
உபாஸதஃ இந்த்ரமுக்யாந் தேவாதீந் ந ததா ஏவ மாம் ॥ 32॥
இஷ்ட்வா இஹ தேவதாஃ யஜ்ஞைஃ கத்வா ரம்ஸ்யாமஹே திவி ।
தஸ்ய அந்தஃ இஹ பூயாஸ்மஃ மஹாஶாலா மஹாகுலாஃ ॥ 33॥
ஏவம் புஷ்பிதயா வாசா வ்யாக்ஷிப்தமநஸாம் ந்ரூ'ணாம் ।
மாநிநாந் ச அதிஸ்தப்தாநாம் மத்வார்தா அபி ந ரோசதே ॥ 34॥
வேதாஃ ப்ரஹ்மாத்மவிஷயாஃ த்ரிகாண்டவிஷயாஃ இமே ।
பரோக்ஷவாதாஃ ரு'ஷயஃ பரோக்ஷம் மம ச ப்ரியம் ॥ 35॥
ஶப்தப்ரஹ்ம ஸுதுர்போதம் ப்ராண இந்த்ரிய மநோமயம் ।
அநந்தபாரம் கம்பீரம் துர்விகாஹ்யம் ஸமுத்ரவத் ॥ 36॥
மயா உபப்ரு'ம்ஹிதம் பூம்நா ப்ரஹ்மணா அநந்தஶக்திநா ।
பூதேஷு கோஷரூபேண பிஸேஷு ஊர்ண இவ லக்ஷ்யதே ॥ 37॥
யதா ஊர்ணநாபிஃ ஹ்ரு'தயாத் ஊர்ணாம் உத்வமதே முகாத் ।
ஆகாஶாத் கோஷவாந் ப்ராணஃ மநஸா ஸ்பர்ஶரூபிணா ॥ 38॥
சந்தோமயஃ அம்ரு'தமயஃ ஸஹஸ்ரபதவீம் ப்ரபுஃ ।
ஓங்காராத் வ்யஞ்ஜித ஸ்பர்ஶ ஸ்வர உஷ்ம அந்தஸ்த பூஷிதாம் ॥
39॥
விசித்ரபாஷாவிததாம் சந்தோபிஃ சதுர உத்தரைஃ ।
அநந்தபாராம் ப்ரு'ஹதீம் ஸ்ரு'ஜதி ஆக்ஷிபதே ஸ்வயம் ॥ 40॥
காயத்ரீ உஷ்ணிக் அநுஷ்டுப் ச ப்ரு'ஹதீ பங்க்திஃ ஏவ ச ।
த்ரிஷ்டுப் ஜகதீ அதிச்சந்தஃ ஹி அத்யஷ்டி அதிஜகத் விராட் ॥ 41॥
கிம் விதத்தே கிம் ஆசஷ்டே கிம் அநூத்ய விகல்பயேத் ।
இதி அஸ்யாஃ ஹ்ரு'தயம் லோகே ந அந்யஃ மத் வேத கஶ்சந ॥42॥
மாம் விதத்தே அபிதத்தே மாம் விகல்ப்ய அபோஹ்யதே து அஹம் ।
ஏதாவாந் ஸர்வவேதார்தஃ ஶப்தஃ ஆஸ்தாய மாம் பிதாம் ।
மாயாமாத்ரம் அநூத்ய அந்தே ப்ரதிஷித்ய ப்ரஸீததி ॥ 43॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே பகவத்த்தவஸம்வாதே
வேதத்ரயவிபாகநிரூபணம் நாம ஏகவிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 21॥
அத த்வாவிம்ஶஃ அத்யாயஃ ।
உத்தவஃ உவாச ।
கதி தத்த்வாநி விஶ்வேஶ ஸங்க்யாதாநி ரு'ஷிபிஃ ப்ரபோ ।
நவ ஏகாதஶ பஞ்ச த்ரீணி ஆத்த த்வம் இஹ ஶுஶ்ரும ॥ 1॥
கேசித் ஷட்விம்ஶதிம் ப்ராஹுஃ அபரே பஞ்சவிம்ஶதிம் ।
ஸப்த ஏகே நவ ஷட் கேசித் சத்வாரி ஏகாதஶ அபரே ।
கேசித் ஸப்ததஶ ப்ராஹுஃ ஷோடஶ ஏகே த்ரயோதஶ ॥ 2॥
ஏதாவத் த்வம் ஹி ஸங்க்யாநாம் ரு'ஷயஃ யத் விவக்ஷயா ।
காயந்தி ப்ரு'தக் ஆயுஷ்மந் இதம் நஃ வக்தும் அர்ஹஸி ॥ 3॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
யுக்தம் ச ஸந்தி ஸர்வத்ர பாஷந்தே ப்ராஹ்மணாஃ யதா ।
மாயாம் மதீயாம் உத்க்ரு'ஹ்ய வததாம் கிம் நு துர்கடம் ॥ 4॥
ந ஏதத் ஏவம் யதா ஆத்த த்வம் யத் அஹம் வச்மி தத் ததா ।
ஏவம் விவததாம் ஹேதும் ஶக்தயஃ மே துரத்யயாஃ ॥ 5॥
யாஸாம் வ்யதிகராத் ஆஸீத் விகல்பஃ வததாம் பதம் ।
ப்ராப்தே ஶமதமே அபி ஏதி வாதஸ்தமநு ஶாம்யதி ॥ 6॥
பரஸ்பராந் அநுப்ரவேஶாத் தத்த்வாநாம் புருஷர்ஷப ।
பௌர்வ அபர்ய ப்ரஸங்க்யாநம் யதா வக்துஃ விவக்ஷிதம் ॥ 7॥
ஏகஸ்மிந் அபி த்ரு'ஶ்யந்தே ப்ரவிஷ்டாநி இதராணி ச ।
பூர்வஸ்மிந் வா பரஸ்மிந் வா தத்த்வே தத்த்வாநி ஸர்வஶஃ ॥ 8॥
பௌர்வ அபர்யம் அதஃ அமீஷாம் ப்ரஸங்க்யாநம் அபீப்ஸதாம் ।
யதா விவிக்தம் யத் வக்த்ரம் க்ரு'ஹ்ணீமஃ யுக்திஸம்பவாத் ॥ 9॥
அநாதி அவித்யாயுக்தஸ்ய புருஷஸ்ய ஆத்மவேதநம் ।
ஸ்வதஃ ந ஸம்பவாத் அந்யஃ தத்த்வஜ்ஞஃ ஜ்ஞாநதஃ பவேத் ॥ 10॥
புருஷ ஈஶ்வரயோஃ அத்ர ந வைலக்ஷண்யம் அணு அபி ।
தத் அந்யகல்பநாபார்தா ஜ்ஞாநம் ச ப்ரக்ரு'தேஃ குணஃ ॥ 11॥
ப்ரக்ரு'திஃ குணஸாம்யம் வை ப்ரக்ரு'தேஃ ந ஆத்மநஃ குணாஃ ।
ஸத்த்வம் ரஜஃ தமஃ இதி ஸ்திதி உத்பத்தி அந்தஹேதவஃ ॥ 12॥
ஸத்த்வம் ஜ்ஞாநம் ரஜஃ கர்ம தமஃ அஜ்ஞாநம் இஹ உச்யதே ।
குணவ்யதிகரஃ காலஃ ஸ்வபாவஃ ஸூத்ரம் ஏவ ச ॥ 13॥
புருஷஃ ப்ரக்ரு'திஃ வ்யக்தம் அஹங்காரஃ நபஃ அநிலஃ ।
ஜ்யோதிஃ ஆபஃ க்ஷிதிஃ இதி தத்த்வாநி உக்தாநி மே நவ ॥ 14॥
ஶ்ரோத்ரம் த்வக் தர்ஶநம் க்ராணஃ ஜிஹ்வா இதி ஜ்ஞாநஶக்தயஃ ।
வாக் பாணி உபஸ்த பாயு அங்க்ரிஃ கர்மாண்யங்க உபயம் மநஃ ॥ 15॥
ஶப்தஃ ஸ்பர்ஶஃ ரஸஃ கந்தஃ ரூபம் ச இதி அர்தஜாதயஃ ।
கதி உக்தி உத்ஸர்க ஶில்பாநி கர்ம ஆயதந ஸித்தயஃ ॥ 16॥
ஸர்க ஆதௌ ப்ரக்ரு'திஃ ஹி அஸ்ய கார்ய காரண ரூபிணீ ।
ஸத்த்வ ஆதிபிஃ குணைஃ தத்தே புருஷஃ அவ்யக்தஃ ஈக்ஷதே ॥ 17॥
வ்யக்த ஆதயஃ விகுர்வாணாஃ தாதவஃ புருஷ ஈக்ஷயா ।
லப்தவீர்யாஃ ஸ்ரு'ஜந்தி அண்டம் ஸம்ஹதாஃ ப்ரக்ரு'தேஃ பலாத் ॥ 18॥
ஸப்த ஏவ தாதவஃ இதி தத்ர அர்தாஃ பஞ்ச காதயஃ ।
ஜ்ஞாநம் ஆத்மா உபய ஆதாரஃ ததஃ தேஹ இந்த்ரிய ஆஸவஃ ॥ 19॥
ஷட் இதி அத்ர அபி பூதாநி பஞ்ச ஷஷ்டஃ பரஃ புமாந் ।
தைஃ யுக்தஃ ஆத்மஸம்பூதைஃ ஸ்ரு'ஷ்ட்வா இதம் ஸமுபாவிஶத் ॥ 20॥
சத்வாரி ஏவ இதி தத்ர அபி தேஜஃ ஆபஃ அந்நம் ஆத்மநஃ ।
ஜாதாநி தைஃ இதம் ஜாதம் ஜந்ம அவயவிநஃ கலு ॥ 21॥
ஸங்க்யாநே ஸப்ததஶகே பூதமாத்ர இந்த்ரியாணி ச ।
பஞ்சபஞ்ச ஏக மநஸா ஆத்மா ஸப்ததஶஃ ஸ்ம்ரு'தஃ ॥ 22॥
தத்வத் ஷோடஶஸங்க்யாநே ஆத்மா ஏவ மநஃ உச்யதே ।
பூதேந்த்ரியாணி பஞ்ச ஏவ மநஃ ஆத்மா த்ரயோதஶஃ ॥ 23॥
ஏகாதஶத்வஃ ஆத்மா அஸௌ மஹாபூதேந்த்ரியாணி ச ।
அஷ்டௌ ப்ரக்ரு'தயஃ ச ஏவ புருஷஃ ச நவ இதி அத ॥ 24॥
இதி நாநா ப்ரஸங்க்யாநம் தத்த்வாநாம் ரு'ஷிபிஃ க்ரு'தம் ।
ஸர்வம் ந்யாய்யம் யுக்திமத்வாத் விதுஷாம் கிம் அஶோபநம் ॥ 25॥
உத்தவஃ உவாச ।
ப்ரக்ரு'திஃ புருஷஃ ச உபௌ யதி அபி ஆத்மவிலக்ஷணௌ ।
அந்யோந்ய அபாஶ்ரயாத் க்ரு'ஷ்ண த்ரு'ஶ்யதே ந பிதா தயோஃ ।
ப்ரக்ரு'தௌ லக்ஷ்யதே ஹி ஆத்மா ப்ரக்ரு'திஃ ச ததா ஆத்மநி ॥ 26॥
ஏவம் மே புண்டரீகாக்ஷ மஹாந்தம் ஸம்ஶயம் ஹ்ரு'தி ।
சேத்தும் அர்ஹஸி ஸர்வஜ்ஞ வசோபிஃ நயநைபுணைஃ ॥ 27॥
த்வத்தஃ ஜ்ஞாநம் ஹி ஜீவாநாம் ப்ரமோஷஃ தே அத்ர ஶக்திதஃ ।
த்வம் ஏவ ஹி ஆத்ம மாயாயா கதிம் வேத்த ந ச அபரஃ ॥ 28॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ப்ரக்ரு'திஃ புருஷஃ ச இதி விகல்பஃ புருஷர்ஷப ।
ஏஷஃ வைகாரிகஃ ஸர்கஃ குணவ்யதிகராத்மகஃ ॥ 29॥
மம அங்க மாயா குணமயீ அநேகதா
விகல்பபுத்தீஃ ச குணைஃ விதத்தே ।
வைகாரிகஃ த்ரிவிதஃ அத்யாத்மம் ஏகம்
அத அதிதைவம் அதிபூதம் அந்யத் ॥ 30॥
த்ரு'க் ரூபம் ஆர்கம் வபுஃ அத்ர ரந்த்ரே
பரஸ்பரம் ஸித்யதி யஃ ஸ்வதஃ கே ।
ஆத்மா யத் ஏஷம் அபரஃ யஃ ஆத்யஃ
ஸ்வயா அநுபூத்ய அகிலஸித்தஸித்திஃ ।
ஏவம் த்வக் ஆதி ஶ்ரவணாதி சக்ஷுஃ
ஜிஹ்வ ஆதி நாஸ ஆதி ச சித்தயுக்தம் ॥ 31॥
யஃ அஸௌ குணக்ஷோபக்ரு'தௌ விகாரஃ
ப்ரதாநமூலாத் மஹதஃ ப்ரஸூதஃ ।
அஹம் த்ரிவ்ரு'த் மோஹவிகல்பஹேதுஃ
வைகாரிகஃ தாமஸஃ ஐந்த்ரியஃ ச ॥ 32॥
ஆத்மாபரிஜ்ஞாநமயஃ விவாதஃ
ஹி அஸ்தி இதி ந அஸ்தி இதி பிதார்தநிஷ்டஃ ।
வ்யர்தஃ அபி ந ஏவ உபரமேத பும்ஸாம்
மத்தஃ பராவ்ரு'த்ததியாம் ஸ்வலோகாத் ॥ 33॥
உத்தவஃ உவாச ।
த்வத்தஃ பராவ்ரு'த்ததியஃ ஸ்வக்ரு'தைஃ கர்மபிஃ ப்ரபோ ।
உச்ச அவசாந் யதா தேஹாந் க்ரு'ஹ்ணந்தி விஸ்ரு'ஜந்தி ச ॥ 34॥
தத் மம ஆக்யாஹி கோவிந்த துர்விபாவ்யம் அநாத்மபிஃ ।
ந ஹி ஏதத் ப்ராயஶஃ லோகே வித்வாம்ஸஃ ஸந்தி வஞ்சிதாஃ ॥ 35॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
மநஃ கர்மமயம் ந்ரு'ணாம் இந்த்ரியைஃ பஞ்சபிஃ யுதம் ।
லோகாத் லோகம் ப்ரயாதி அந்யஃ ஆத்மா தத் அநுவர்ததே ॥ 36॥
த்யாயந் மநஃ அநுவிஷயாந் த்ரு'ஷ்டாந் வா அநுஶ்ருதாந் அத ।
உத்யத் ஸீதத் கர்மதந்த்ரம் ஸ்ம்ரு'திஃ தத் அநுஶாம்யதி ॥ 37॥
விஷய அபிநிவேஶேந ந ஆத்மாநம் யத் ஸ்மரேத் புநஃ ।
ஜந்தோஃ வை கஸ்யசித் ஹேதோஃ ம்ரு'த்யுஃ அத்யந்தவிஸ்ம்ரு'திஃ ॥ 38॥
ஜந்ம து ஆத்மதயா பும்ஸஃ ஸர்வபாவேந பூரித ।
விஷய ஸ்வீக்ரு'திம் ப்ராஹுஃ யதா ஸ்வப்நமநோரதஃ ॥ 39॥
ஸ்வப்நம் மநோரதம் ச இத்தம் ப்ராக்தநம் ந ஸ்மரதி அஸௌ ।
தத்ர பூர்வம் இவ ஆத்மாநம் அபூர்வம் ச அநுபஶ்யதி ॥ 40॥
இந்த்ரிய ஆயந ஸ்ரு'ஷ்ட்யா இதம் த்ரைவித்யம் பாதி வஸ்துநி ।
பஹிஃ அந்தஃ பிதாஹேதுஃ ஜநஃ அஸத் ஜநக்ரு'த் யதா ॥ 41॥
நித்யதா ஹி அங்கஃ பூதாநி பவந்தி ந பவந்தி ச ।
காலேந அல்க்ஷ்யவேகேந ஸூக்ஷ்மத்வாத் தத் ந த்ரு'ஶ்யதே ॥ 42॥
யதா அர்சிஷாம் ஸ்ரோதஸாம் ச பலாநாம் வா வநஸ்பதேஃ ।
ததா ஏவ ஸர்வபூதாநாம் வயஃ அவஸ்தா ஆதயஃ க்ரு'தாஃ ॥ 43॥
ஸஃ அயம் தீபஃ அர்சிஷாம் யத்வத் ஸ்ரோதஸாம் தத் இதம் ஜலம் ।
ஸஃ அயம் புமாந் இதி ந்ரு'ணாம் ம்ரு'ஷாஃ கீஃ தீஃ ம்ரு'ஷா
ஆயுஷாம் ॥ 44॥
மா ஸ்வஸ்ய கர்மபீஜேந ஜாயதே ஸஃ அபி அயம் புமாந் ।
ம்ரியதே வாமரஃ ப்ராந்த்யா யதா அக்நிஃ தாரு ஸம்யுதஃ ॥ 45॥
நிஷேககர்பஜந்மாநி பால்யகௌமாரயௌவநம் ।
வயோமத்யம் ஜரா ம்ரு'த்யுஃ இதி அவஸ்தாஃ தநோஃ நவ ॥ 46॥
ஏதாஃ மநோரதமயீஃ ஹி அந்யஸ்ய உச்சாவசாஃ தநூஃ ।
குணஸங்காத் உபாதத்தே க்வசித் கஶ்சித் ஜஹாதி ச ॥ 47॥
ஆத்மநஃ பித்ரு'புத்ராப்யாம் அநுமேயௌ பவாப்யயௌ ।
ந பவாப்யயவஸ்தூநாம் அபிஜ்ஞஃ த்வயலக்ஷணஃ ॥ 48॥
தரோஃ பீஜவிபாகாப்யாம் யஃ வித்வாத் ஜந்மஸம்யமௌ ।
தரோஃ விலக்ஷணஃ த்ரஷ்டா ஏவம் த்ரஷ்டா தநோஃ ப்ரு'தக் ॥ 49॥
ப்ரக்ரு'தேஃ ஏவம் ஆத்மாநம் அவிவிச்ய அபுதஃ புமாந் ।
தத்த்வேந ஸ்பர்ஶஸம்மூடஃ ஸம்ஸாரம் ப்ரதிபத்யதே ॥ 50॥
ஸத்த்வஸங்காத் ரு'ஷீந் தேவாந் ரஜஸா அஸுரமாநுஷாந் ।
தமஸா பூததிர்யக்த்வம் ப்ராமிதஃ யாதி கர்மபிஃ ॥ 51॥
ந்ரு'த்யதஃ காயதஃ பஶ்யந் யதா ஏவ அநுகரோதி தாந் ।
ஏவம் புத்திகுணாந் பஶ்யந் அநீஹஃ அபி அநுகார்யதே ॥ 52॥
யதா அம்பஸா ப்ரசலதா தரவஃ அபி சலாஃ இவ ।
சக்ஷுஷா ப்ராம்யமாணேந த்ரு'ஶ்யதே ப்ரமதி இவ பூஃ ॥ 53॥
யதா மநோரததியஃ விஷயாநுபவஃ ம்ரு'ஷா ।
ஸ்வப்நத்ரு'ஷ்டாஃ ச தாஶார்ஹ ததா ஸம்ஸாரஃ ஆத்மநஃ ॥ 54॥
அர்தே ஹி அவித்யமாநே அபி ஸம்ஸ்ரு'திஃ ந நிவர்ததே ।
த்யாயதஃ விஷயாந் அஸ்ய ஸ்வப்நே அநர்த ஆகமஃ யதா ॥ 55॥
தஸ்மாத் உத்தவ மா புங்க்ஷ்வ விஷயாந் அஸத் இந்த்ரியைஃ ।
ஆத்மா அக்ரஹணநிர்பாதம் பஶ்ய வைகல்பிகம் ப்ரமம் ॥ 56॥
க்ஷிப்தஃ அவமாநிதஃ அஸத்பிஃ ப்ரலப்தஃ அஸூயிதஃ அதவா ।
தாடிதஃ ஸந்நிபத்தஃ வா வ்ரு'த்த்யா வா பரிஹாபிதஃ ॥ 57॥
நிஷ்டிதஃ மூத்ரிதஃ பஹுதா ஏவம் ப்ரகம்பிதஃ ।
ஶ்ரேயஸ்காமஃ க்ரு'ச்ச்ரகதஃ ஆத்மநா ஆத்மாநம் உத்தரேத் ॥ 58॥
உத்தவஃ உவாச ।
யதா ஏவம் அநுபுத்த்யேயம் வத நஃ வததாம் வர ।
ஸுதுஃஸஹம் இமம் மந்யஃ ஆத்மநி அஸத் அதிக்ரமம் ॥ 59॥
விதுஷம் அபி விஶ்வாத்மந் ப்ரக்ரு'திஃ ஹி பலீயஸீ ।
ரு'தே த்வத் தர்மநிரதாந் ஶாந்தாஃ தே சரணாலயாந் ॥ 60॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே பகவதுத்தவஸம்வாதே
த்வாவிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 22॥
அத த்ரயோவிம்ஶஃ அத்யாயஃ ।
பாதராயணிஃ உவாச ।
ஸஃ ஏவம் ஆஶம்ஸிதஃ உத்தவேந
பாகவதமுக்யேந தாஶார்ஹமுக்யஃ ।
ஸபாஜயந் ப்ரு'த்யவசஃ முகுந்தஃ
தம் ஆபபாஷே ஶ்ரவணீயவீர்யஃ ॥ 1॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
பர்ஹஸ்பத்ய ஸஃ வை ந அத்ர ஸாதுஃ வை துர்ஜந் ஈரிதைஃ ।
துருக்தைஃ பிந்நம் ஆத்மாநம் யஃ ஸமாதாதும் ஈஶ்வரஃ ॥ 2॥
ந ததா தப்யதே வித்தஃ புமாந் பாணைஃ ஸுமர்மகைஃ ।
யதா துதந்தி மர்மஸ்தாஃ ஹி அஸதாம் பருஷேஷவஃ ॥ 3॥
கதயந்தி மஹத்புண்யம் இதிஹாஸம் இஹ உத்தவ ।
தம் அஹம் வர்ணயிஷ்யாமி நிபோத ஸுஸமாஹிதஃ ॥ 4॥
கேநசித் பிக்ஷுணா கீதம் பரிபூதேந துர்ஜநைஃ ।
ஸ்மரதாஃ த்ரு'தியுக்தேந விபாகம் நிஜகர்மணாம் ॥ 5॥
அவநிஷு த்விஜஃ கஶ்சித் ஆஸீத் ஆட்யதமஃ ஶ்ரியா ।
வார்தாவ்ரு'த்திஃ கதர்யஃ து காமீ லுப்தஃ அதிகோபநஃ ॥ 6॥
ஜ்ஞாதயஃ அதிதயஃ தஸ்ய வாங்மாத்ரேண அபி ந அர்சிதாஃ ।
ஶூந்ய அவஸதஃ ஆத்மா அபி காலே காமைஃ அநர்சிதஃ ॥ 7॥
துஃஶீலஸ்ய கதர்யஸ்ய த்ருஹ்யந்தே புத்ரபாந்தவாஃ ।
தாரா துஹிதரஃ ப்ரு'த்யாஃ விஷண்ணாஃ ந ஆசரந் ப்ரியம் ॥ 8॥
தஸ்ய ஏவம் யக்ஷவித்தஸ்ய ச்யுதஸ்ய உபயலோகதஃ ।
தர்மகாமவிஹீநஸ்ய சுக்ருதுஃ பஞ்சபாகிநஃ ॥ 9॥
தத் அவத்யாந விஸ்ரஸ்த புண்ய ஸ்கந்தஸ்ய பூரித ।
அர்தஃ அபி அகச்சந் நிதநம் பஹு ஆயாஸ பரிஶ்ரமஃ ॥ 10॥
ஜ்ஞாதயஃ ஜக்ரு'ஹுஃ கிஞ்சித் கிஞ்சித் அஸ்யவஃ உத்தவ ।
தைவதஃ காலதஃ கிஞ்சித் ப்ரஹ்மபந்தோஃ ந்ரு'பார்திவாத் ॥ 11॥
ஸஃ ஏவம் த்ரவிணே நஷ்டே தர்மகாமவிவர்ஜிதஃ ।
உபேக்ஷிதஃ ச ஸ்வஜநைஃ சிந்தாம் ஆப துரத்யயாம் ॥ 12॥
தஸ்ய ஏவம் த்யாயதஃ தீர்கம் நஷ்டராயஃ தபஸ்விநஃ ।
கித்யதஃ பாஷ்பகண்டஸ்ய நிர்வேதஃ ஸுமஹாந் அபூத் ॥ 13॥
ஸஃ ச ஆஹ இதம் அஹோ கஷ்டம் வ்ரு'தா ஆத்மா மே அநுதாபிதஃ ।
ந தர்மாய ந காமாய யஸ்ய அர்த ஆயாஸஃ ஈத்ரு'ஶஃ ॥ 14॥
ப்ராயேண அர்தாஃ கதர்யாணாம் ந ஸுகாய கதாசந ।
இஹ ச ஆத்மோபதாபாய ம்ரு'தஸ்ய நரகாய ச ॥ 15॥
யஶஃ யஶஸ்விநாம் ஶுத்தம் ஶ்லாக்யாஃ யே குணிநாம் குணாஃ ।
லோபஃ ஸ்வல்பஃ அபி தாந் ஹந்தி ஶ்வித்ரஃ ரூபம் இவ இப்ஸிதம் ॥ 16॥
அர்தஸ்ய ஸாதநே ஸித்தஃ உத்கர்ஷே ரக்ஷணே வ்யயே ।
நாஶ உபபோகஃ ஆயாஸஃ த்ராஸஃ சிந்தா ப்ரமஃ ந்ரு'ணாம் ॥ 17॥
ஸ்தேயம் ஹிம்ஸா அந்ரு'தம் தம்பஃ காமஃ க்ரோதஃ ஸ்மயஃ மதஃ ।
பேதஃ வைரம் அவிஶ்வாஸஃ ஸம்ஸ்பர்தா வ்யஸநாநி ச ॥ 18॥
ஏதே பஞ்சதஶாந் அர்தாஃ ஹி அர்தமூலாஃ மதாஃ ந்ரு'ணாம் ।
தஸ்மாத் அநர்தம் அர்தாக்யம் ஶ்ரேயஃ அர்தீ தூரதஃ த்யஜேத் ॥ 19॥
பித்யந்தே ப்ராதரஃ தாராஃ பிதரஃ ஸுஹ்ரு'தஃ ததா ।
ஏகாஸ்நிக்தாஃ காகிணிநா ஸத்யஃ ஸர்வே அரயஃ க்ரு'தாஃ ॥ 20॥
அர்தேந அல்பீயஸா ஹி ஏதே ஸம்ரப்தா தீப்தம் அந்யவஃ ।
த்யஜந்தி ஆஶு ஸ்ப்ரு'தஃ க்நந்தி ஸஹஸா உத்ஸ்ரு'ஜ்ய ஸௌஹ்ரு'தம் ॥
21॥
லப்த்வா ஜந்ம அமரப்ரார்த்யம் மாநுஷ்யம் தத் த்விஜ அக்ர்யதாம் ।
தத் அநாத்ரு'த்ய யே ஸ்வார்தம் க்நந்தி யாந்தி அஶுபாம் கதிம் ॥
22॥
ஸ்வர்க அபவர்கயோஃ த்வாரம் ப்ராப்ய லோகம் இமம் புமாந் ।
த்ரவிணே கஃ அநூஷஜ்ஜேத மர்த்யஃ அநர்தஸ்ய தாமநி ॥ 23॥
தேவர்ஷி பித்ரு' பூதாநி ஜ்ஞாதீந் பந்தூந் ச பாகிநஃ ।
அஸம்விபஜ்ய ச ஆத்மாநம் யக்ஷவித்தஃ பததி அதஃ ॥ 24॥
வ்யர்தயா அர்தேஹயா வித்தம் ப்ரமத்தஸ்ய வயஃ பலம் ।
குஶலாஃ யேந ஸித்யந்தி ஜரடஃ கிம் நு ஸாதயே ॥ 25॥
கஸ்மாத் ஸங்க்லிஶ்யதே வித்வாந் வ்யர்தயா அர்தேஹயா அஸக்ரு'த் ।
கஸ்யசித் மாயயா நூநம் லோகஃ அயம் ஸுவிமோஹிதஃ ॥ 26॥
கிம் தநைஃ தநதைஃ வா கிம் காமைஃ வா காமதைஃ உத ।
ம்ரு'த்யுநா க்ரஸ்யமாநஸ்ய கர்மபிஃ வா உத ஜந்மதைஃ ॥ 27॥
நூநம் மே பகவாந் துஷ்டஃ ஸர்வதேவமயஃ ஹரிஃ ।
யேந நீதஃ தஶாம் ஏதாம் நிர்வேதஃ ச ஆத்மநஃ ப்லவஃ ॥ 28॥
ஸஃ அஹம் கலௌ அஶேஷேண ஶோஷயிஹ்ஹ்யே அங்கம் ஆத்மநஃ ।
அப்ரமத்தஃ அகிலஸ்வார்தே யதி ஸ்யாத் ஸித்தஃ ஆத்மநி ॥ 29॥
தத்ர மாம் அநுமோதேரந் தேவாஃ த்ரிபுவநேஶ்வராஃ ।
முஹூர்தேந ப்ரஹ்மலோகம் கட்வாங்கஃ ஸமஸாதயத் ॥ 30॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
இதி அபிப்ரேத்ய மநஸா ஹி ஆவந்த்யஃ த்விஜஸத்தமஃ ।
உந்முச்ய ஹ்ரு'தயக்ரந்தீந் ஶாந்தஃ பிக்ஷுஃ அபூத் முநிஃ ॥ 31॥
ஸஃ சசார மஹீம் ஏதாம் ஸம்யத ஆத்மேந்த்ரிய அநிலஃ ।
பிக்ஷார்தம் நகர க்ராமாந் அஸங்கஃ அலக்ஷிதஃ அவிஶத் ॥ 32॥
தம் வை ப்ரவயஸம் பிக்ஷும் அவதூதம் அஸஜ்ஜநாஃ ।
த்ரு'ஷ்ட்வா பர்யபவந் பத்ரஃ பஹ்வீபிஃ பரிபூதிபிஃ ॥ 33॥
கேசித் த்ரிவேணும் ஜக்ரு'ஹுஃ ஏகே பாத்ரம் கமண்டலும் ।
பீடம் ச ஏகே அக்ஷஸூத்ரம் ச கந்தாம் சீராணி கேசந ॥ 34॥
ப்ரதாய ச புநஃ தாநி தர்ஶிதாநி ஆததுஃ முநேஃ ।
அந்நம் ச பைக்ஷ்யஸம்பந்நம் புஞ்ஜாநஸ்ய ஸரித் தடே ॥ 35॥
மூத்ரயந்தி ச பாபிஷ்டாஃ ஷ்டீவந்தி அஸ்ய ச மூர்தநி ।
யதவாசம் வாசயந்தி தாடயந்தி ந வக்தி சேத் ॥ 36॥
தர்ஜயந்தி அபரே வாக்பிஃ ஸ்தேநஃ அயம் இதி வாதிநஃ ।
பத்நந்தி ரஜ்ஜ்வா தம் கேசித் பத்யதாம் பத்யதாம் இதி ॥ 37॥
க்ஷிபந்தி ஏகே அவஜாநந்தஃ ஏஷஃ தர்மத்வஜஃ ஶடஃ ।
க்ஷீணவித்தஃ இமாம் வ்ரு'த்திம் அக்ரஹீத் ஸ்வஜந உஜ்சிதஃ ॥ 38॥
அஹோ ஏஷஃ மஹாஸாரஃ த்ரு'திமாந் கிரிஃ ஆடிவ ।
மௌநேந ஸாதயதி அர்தம் பகவத் த்ரு'டநிஶ்சயஃ ॥ 39॥
இதி ஏகே விஹஸந்தி ஏநம் ஏகே துர்வாதயந்தி ச ।
தம் பபந்துஃ நிருருதுஃ யதா க்ரீடநகம் த்விஜம் ॥ 40॥
ஏவம் ஸஃ பௌதிகம் துஃகம் தைவிகம் தைஹிகம் ச யத் ।
போக்தவ்யம் ஆத்மநஃ திஷ்டம் ப்ராப்தம் ப்ராப்தம் அபுத்யத ॥ 41॥
பரிபூதஃ இமாம் காதாம் அகாயத நராதமைஃ ।
பாதயத்பிஃ ஸ்வதர்மஸ்தஃ த்ரு'திம் ஆஸ்தாய ஸாத்விகீம் ॥ 42॥
த்விஜஃ உவாச ।
ந அயம் ஜநஃ மே ஸுகதுஃகஹேதுஃ
ந தேவதாத்மா க்ரஹகர்மகாலாஃ ।
மநஃ பரம் காரணம் ஆமநந்தி
ஸம்ஸாரசக்ரம் பரிவர்தயேத் யத் ॥ 43॥
மநஃ குணாந் வை ஸ்ரு'ஜதே பலீயஃ
ததஃ ச கர்மாணி விலக்ஷணாநி ।
ஶுக்லாநி க்ரு'ஷ்ணாநி அத லோஹிதாநி
தேப்யஃ ஸவர்ணாஃ ஸ்ரு'தயஃ பவந்தி ॥ 44॥
அநீஹஃ ஆத்மா மநஸா ஸமீஹதா
ஹிரண்மயஃ மத்ஸகஃ உத்விசஷ்டே ।
மநஃ ஸ்வலிங்கம் பரிக்ரு'ஹ்ய காமாந்
ஜுஷந் நிபத்தஃ குணஸங்கதஃ அஸௌ ॥ 45॥
தாநம் ஸ்வதர்மஃ நியமஃ யமஃ ச
ஶ்ருதம் ச கர்மாணி ச ஸத்வ்ரதாநி ।
ஸர்வே மநோநிக்ரஹலக்ஷணாந்தாஃ
பரஃ ஹி யோகஃ மநஸஃ ஸமாதி ॥ 46॥
ஸமாஹிதம் யஸ்ய மநஃ ப்ரஶாந்தம்
தாநாதிபிஃ கிம் வத தஸ்ய க்ரு'த்யம் ।
அஸம்யதம் யஸ்ய மநஃ விநஶ்யத்
தாநாதிபிஃ சேத் அபரம் கிமேபிஃ ॥ 47॥
மநோவஶே அந்யே ஹி அபவந் ஸ்ம தேவாஃ
மநஃ ச ந அந்யஸ்ய வஶம் ஸமேதி ।
பீஷ்மஃ ஹி தேவஃ ஸஹஸஃ ஸஹீயாந்
யுஞ்ஜ்யாத் வஶே தம் ஸஃ ஹி தேவதேவஃ ॥ 48॥
தம் துர்ஜயம் ஶத்ரும் அஸஹ்யவேகம்
மருந்துதம் தத் ந விஜித்ய கேசித் ।
குர்வந்தி அஸத் விக்ரஹம் அத்ர மர்த்யைஃ
மித்ராணி உதாஸீந ரிபூந் விமூடாஃ ॥ 49॥
தேஹம் மநோமாத்ரம் இமம் க்ரு'ஹீத்வா
மம அஹம் இதி அந்த தியஃ மநுஷ்யாஃ ।
ஏஷஃ அஹம் அந்யஃ அயம் இதி ப்ரமேண
துரந்தபாரே தமஸி ப்ரமந்தி ॥ 50॥
ஜநஃ து ஹேதுஃ ஸுகதுஃகயோஃ சேத்
கிம் ஆத்மநஃ ச அத்ர ஹ பௌமயோஃ தத் ।
ஜிஹ்வாம் க்வசித் ஸந்தஶதி ஸ்வதத்பிஃ
தத் வேதநாயாம் கதமாய குப்யேத் ॥ 51॥
துஃகஸ்ய ஹேதுஃ யதி தேவதாஃ து
கிம் ஆத்மநஃ தத்ர விகாரயோஃ தத் ।
யத் அங்கம் அங்கேந நிஹந்யதே க்வசித்
க்ருத்யேத கஸ்மை புருஷஃ ஸ்வதேஹே ॥ 52॥
ஆத்மா யதி ஸ்யாத் ஸுகதுஃகஹேதுஃ
கிம் அந்யதஃ தத்ர நிஜஸ்வபாவஃ ।
ந ஹி ஆத்மநஃ அந்யத் யதி தத் ம்ரு'ஷா ஸ்யாத்
க்ருத்யேத கஸ்மாத் ந ஸுகம் ந துஃகம் ॥ 53॥
க்ரஹாஃ நிமித்தம் ஸுகதுஃகயோஃ சேத்
கிம் ஆத்மநஃ அஜஸ்ய ஜநஸ்ய தே வை ।
க்ரஹைஃ க்ரஹஸ்ய ஏவ வதந்தி பீடாம்
க்ருத்யேத கஸ்மை புருஷஃ ததஃ அந்யஃ ॥ 54॥
கர்மாஃ து ஹேதுஃ ஸுகதுஃகயோஃ சேத்
கிம் ஆத்மநஃ தத் ஹி ஜடாஜடத்வே ।
தேஹஃ து அசித்புருஷஃ அயம் ஸுபர்ணஃ
க்ருத்யேத கஸ்மை ந ஹி கர்மமூலம் ॥ 55॥
காலஃ து ஹேதுஃ ஸுகதுஃகயோஃ சேத்
கிம் ஆத்மநஃ தத்ர தத் ஆத்மகஃ அஸௌ ।
ந அக்நேஃ ஹி தாபஃ ந ஹிமஸ்ய தத் ஸ்யாத்
க்ருத்யேத கஸ்மை ந பரஸ்ய த்வந்த்வம் ॥ 56॥
ந கேநசித் க்வ அபி கதஞ்சந அஸ்ய
த்வந்த்வ உபராகஃ பரதஃ பரஸ்ய ।
யதாஹமஃ ஸம்ஸ்ரு'திரூபிணஃ ஸ்யாத்
ஏவம் ப்ரபுத்தஃ ந பிபேதி பூதைஃ ॥ 57॥
ஏதாம் ஸஃ ஆஸ்தாய பராத்மநிஷ்டாம்
அத்யாஸிதாம் பூர்வதமைஃ மஹர்ஷிபிஃ ।
அஹம் தரிஷ்யாமி துரந்தபாரம்
தமஃ முகுந்த அங்க்ரிநிஷேவயா ஏவ ॥ 58॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
நிர்வித்ய நஷ்டத்ரவிணஃ கதக்லமஃ
ப்ரவ்ரஜ்ய காம் பர்யடமாநஃ இத்தம் ।
நிராக்ரு'தஃ அஸத்பிஃ அபி ஸ்வதர்மாத்
அகம்பிதஃ அமும் முநிஃ ஆஹ காதாம் ॥ 59॥
ஸுகதுஃகப்ரதஃ ந அந்யஃ புருஷஸ்ய ஆத்மவிப்ரமஃ ।
மித்ர உதாஸீநரிபவஃ ஸம்ஸாரஃ தமஸஃ க்ரு'தஃ ॥ 60॥
தஸ்மாத் ஸர்வாத்மநா தாத நிக்ரு'ஹாண மநோ தியா ।
மயி ஆவேஶிதயா யுக்தஃ ஏதாவாந் யோகஸங்க்ரஹஃ ॥ 61॥
யஃ ஏதாம் பிக்ஷுணா கீதாம் ப்ரஹ்மநிஷ்டாம் ஸமாஹிதஃ ।
தாரயந் ஶ்ராவயந் ஶ்ருண்வந் த்வந்த்வைஃ ந ஏவ அபிபூயதே ॥ 62॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே பகவதுத்தவஸம்வாதே
பிக்ஷுகீதநிரூபணம் நாம த்ரயோவிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 23॥
அத சதுர்விம்ஶோऽத்யாஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
அத தே ஸம்ப்ரவக்ஷ்யாமி ஸாங்க்யம் பூர்வைஃ விநிஶ்சிதம் ।
யத் விஜ்ஞாய புமாந் ஸத்யஃ ஜஹ்யாத் வைகல்பிகம் ப்ரமம் ॥ 1॥
ஆஸீத் ஜ்ஞாநம் அதஃ ஹி அர்தஃ ஏகம் ஏவ அவிகல்பிதம் ।
யதா விவேகநிபுணாஃ ஆதௌ க்ரு'தயுகே அயுகே ॥ 2॥
தத் மாயாபலரூபேண கேவலம் நிர்விகல்பிதம் ।
வாங்மநஃ அகோசரம் ஸத்யம் த்விதா ஸமபவத் ப்ரு'ஹத் ॥ 3॥
தயோஃ ஏகதரஃ ஹி அர்தஃ ப்ரக்ரு'திஃ ஸோபயாத்மிகா ।
ஜ்ஞாநம் து அந்யதரஃ பாவஃ புருஷஃ ஸஃ அபிதீயதே ॥ 4॥
தமஃ ரஜஃ ஸத்த்வம் இதி ப்ரக்ரு'தேஃ அபவந் குணாஃ ।
மயா ப்ரக்ஷோப்யமாணாயாஃ புருஷ அநுமதேந ச ॥ 5॥
தேப்யஃ ஸமபவத் ஸூத்ரம் மஹாந் ஸூத்ரேண ஸம்யுதஃ ।
ததஃ விகுர்வதஃ ஜாதஃ யஃ அஹங்காரஃ விமோஹநஃ ॥ 6॥
வைகாரிகஃ தைஜஸஃ ச தாமஸஃ ச இதி அஹம் த்ரிவ்ரு'த் ।
தந்மாத்ர இந்த்ரிய மநஸாம் காரணம் சித் அசித் மயஃ ॥ 7॥
அர்தஃ தந்மாத்ரிகாத் ஜஜ்ஞே தாமஸாத் இந்த்ரியாணி ச ।
தைஜஸாத் தேவதாஃ ஆஸந் ஏகாதஶ ச வைக்ரு'தாத் ॥ 8॥
மயா ஸஞ்சோதிதாஃ பாவாஃ ஸர்வே ஸம்ஹதி அகாரிணஃ ।
அண்டம் உத்பாதயாமாஸுஃ மம ஆயதநம் உத்தமம் ॥ 9॥
தஸ்மிந் அஹம் ஸமபவம் அண்டே ஸலிலஸம்ஸ்திதௌ ।
மம நாப்யாம் அபூத் பத்மம் விஶ்வாக்யம் தத்ர ச ஆத்மபூஃ ॥
10॥
ஸஃ அஸ்ரு'ஜத் தபஸா யுக்தஃ ரஜஸா மத் அநுக்ரஹாத் ।
லோகாந் ஸபாலாந் விஶ்வாத்மா பூஃ புவஃ ஸ்வஃ இதி த்ரிதா ॥ 11॥
தேவாநாம் ஓகஃ ஆஸீத் ஸ்வஃ பூதாநாம் ச புவஃ பதம் ।
மர்த்ய ஆதீநாம் ச பூஃ லோகஃ ஸித்தாநாம் த்ரிதயாத் பரம் ॥
12॥
அதஃ அஸுராணாம் நாகாநாம் பூமேஃ ஓகஃ அஸ்ரு'ஜத் ப்ரபுஃ ।
த்ரிலோக்யாம் கதயஃ ஸர்வாஃ கர்மணாம் த்ரிகுண ஆத்மநாம் ॥ 13॥
யோகஸ்ய தபஸஃ ச ஏவ ந்யாஸஸ்ய கதயஃ அமலாஃ ।
மஹஃ ஜநஃ தபஃ ஸத்யம் பக்தியோகஸ்ய மத்கதிஃ ॥ 14॥
மயா காலாத்மநா தாத்ரா கர்மயுக்தம் இதம் ஜகத் ।
குணப்ரவாஹஃ ஏதஸ்மிந் உந்மஜ்ஜதி நிமஜ்ஜதி ॥ 15॥
அணுஃ ப்ரு'ஹத் க்ரு'ஶஃ ஸ்தூலஃ யஃ யஃ பாவஃ ப்ரஸித்யதி ।
ஸர்வஃ அபி உபயஸம்யுக்தஃ ப்ரக்ரு'த்யா புருஷேண ச ॥ 16॥
யஃ து யஸ்ய ஆதிஃ அந்தஃ ச ஸஃ வை மத்யம் ச தஸ்ய ஸந் ।
விகாரஃ வ்யவஹாரார்தஃ யதா தைஜஸ பார்திவாஃ ॥ 17॥
யத் உபாதாய பூர்வஃ து பாவஃ விகுருதே அபரம் ।
ஆதிஃ அந்தஃ யதா யஸ்ய தத் ஸத்யம் அபிதீயதே ॥ 18॥
ப்ரக்ரு'திஃ ஹி அஸ்ய உபாதாநம் ஆதாரஃ புருஷஃ பரஃ ।
ஸதஃ அபிவ்யஞ்ஜகஃ காலஃ ப்ரஹ்ம தத் த்ரிதயம் து அஹம் ॥ 19॥
ஸர்கஃ ப்ரவர்ததே தாவத் பௌர்வ அபர்யேண நித்யஶஃ ।
மஹாந் குணவிஸர்க அர்தஃ ஸ்திதி அந்தஃ யாவத் ஈக்ஷணம் ॥ 20॥
விராட் மயா ஆஸாத்யமாநஃ லோககல்பவிகல்பகஃ ।
பஞ்சத்வாய விஶேஷாய கல்பதே புவநைஃ ஸஹ ॥ 21॥
அந்நே ப்ரலீயதே மர்த்யம் அந்நம் தாநாஸு லீயதே ।
தாநாஃ பூமௌ ப்ரலீயந்தே பூமிஃ கந்தே ப்ரலீயதே ॥ 22॥
அப்ஸு ப்ரலீயந்தே கந்தஃ ஆபஃ ச ஸ்வகுணே ரஸே ।
லீயதே ஜ்யோதிஷி ரஸஃ ஜ்யோதீ ரூபே ப்ரலீயதே ॥ 23॥
ரூபம் வாயௌ ஸஃ ச ஸ்பர்ஶே லீயதே ஸஃ அபி ச அம்பரே ।
அம்பரம் ஶப்ததந்மாத்ரஃ இந்த்ரியாணி ஸ்வயோநிஷு ॥ 24॥
யோநிஃ வைகாரிகே ஸௌம்ய லீயதே மநஸி ஈஶ்வரே ।
ஶப்தஃ பூதாதிம் அபி ஏதி பூதாதிஃ மஹதி ப்ரபுஃ ॥ 25॥
ஸஃ லீயதே மஹாந் ஸ்வேஷு குணேஷு குணவத்தமஃ ।
தே அவ்யக்தே ஸம்ப்ரலீயந்தே தத்கலே லீயதே அவ்யயே ॥ 26॥
காலஃ மாயாமயே ஜீவே ஜீவஃ ஆத்மநி மயி அஜே ।
ஆத்மா கேவலஃ ஆத்மஸ்தஃ விகல்ப அபாய லக்ஷணஃ ॥ 27॥
ஏவம் அந்வீக்ஷமாணஸ்ய கதம் வைகல்பிகஃ ப்ரமஃ ।
மநஸஃ ஹ்ரு'தி திஷ்டேத வ்யோம்நி இவ அர்க உதயே தமஃ ॥ 28॥
ஏஷஃ ஸாங்க்யவிதிஃ ப்ரோக்தஃ ஸம்ஶயக்ரந்திபேதநஃ ।
ப்ரதிலோம அநுலோமாப்யாம் பராவரத்ரு'ஶா மயா ॥ 29॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
ப்ரக்ரு'திபுருஷஸாங்க்யயோகோ நாம சதுர்விம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 24॥
அத பஞ்சவிம்ஶோऽத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாநுவாச ।
குணாநாம் அஸமிஶ்ராணாம் புமாந்யேந யதா பவேத் ।
தந்மே புருஷவர்ய இஅதம் உபதாரய ஶம்ஸதஃ ॥ 1॥
ஸமஃ தமஃ திதிக்ஷா ஈக்ஷா தபஃ ஸத்யம் தயா ஸ்ம்ரு'திஃ ।
துஷ்டிஃ த்யாகஃ அஸ்ப்ரு'ஹா ஶ்ரத்தா ஹ்ரீஃ தயா ஆதிஃ ஸ்வநிர்வ்ரு'திஃ ॥ 2॥
காமஃ ஈஹா மதஃ த்ரு'ஷ்ணா ஸ்தம்பஃ ஆஶீஃ பிதா ஸுகம் ।
மத உத்ஸாஹஃ யஶஃ ப்ரீதிஃ ஹாஸ்யம் வீர்யம் பல உத்யமஃ ॥ 3॥
க்ரோதஃ லோபஃ அந்ரு'தம் ஹிம்ஸா யாஞ்சா தம்பஃ க்லமஃ கலிஃ ।
ஶோகமோஹௌ விஷாதார்தீ நித்ரா ஆஶா பீஃ அநுத்யமஃ ॥ 4॥
ஸத்த்வஸ்ய ரஜஸஃ ச ஏதாஃ தமஸஃ ச அநுமூர்வஶஃ ।
வ்ரு'த்தயஃ வர்ணிதப்ராயாஃ ஸந்நிபாதம் அதஃ ஶ்ருணு ॥ 5॥
ஸந்நிபாதஃ து அஹம் இதி மம இதி உத்தவ யா மதிஃ ।
வ்யவஹாரஃ ஸந்நிபாதஃ மநோமாத்ர இந்த்ரியாஸுபிஃ ॥ 6॥
தர்மே ச அர்தே ச காமே ச யதா அஸௌ பரிநிஷ்டிதஃ ।
குணாநாம் ஸந்நிகர்ஷஃ அயம் ஶ்ரத்தாஃ அதிதநாவஹஃ ॥ 7॥
ப்ரவ்ரு'த்திலக்ஷணே நிஷ்டா புமாந் யஃ ஹி க்ரு'ஹாஶ்ரமே ।
ஸ்வதர்மே ச அநுதிஷ்டேத குணாநாம் ஸமிதிஃ ஹி ஸா ॥ 8॥
புருஷம் ஸத்த்வஸம்யுக்தம் அநுமீயாத் ஶம ஆதிபிஃ ।
காமாதிபீ ரஜோயுக்தம் க்ரோதாத்யைஃ தமஸா யுதம் ॥ 9॥
யதா பஜதி மாம் பக்த்யா நிரபேக்ஷஃ ஸ்வகர்மபிஃ ।
தம் ஸத்த்வப்ரக்ரு'திம் வித்யாத் புருஷம் ஸ்த்ரியம் ஏவ வா ॥ 10॥
யதா ஆஶிஷஃ ஆஶாஸ்ய மாம் பஜேத ஸ்வகர்மபிஃ ।
தம் ரஜஃப்ரக்ரு'திம் வித்யாத் ஹிம்ஸாம் ஆஶாஸ்ய தாமஸம் ॥ 11॥
ஸத்த்வம் ரஜஃ தமஃ இதி குணாஃ ஜீவஸ்ய ந ஏவ மே ।
சித்தஜா யைஃ து பூதாநாம் ஸஜ்ஜமாநஃ நிபத்யதே ॥ 12॥
யதேதரௌ ஜயேத் ஸத்த்வம் பாஸ்வரம் விஶதம் ஶிவம் ।
ததா ஸுகேந யுஜ்யேத தர்மஜ்ஞாந ஆதிபிஃ புமாந் ॥ 13॥
யதா ஜயேத் தமஃ ஸத்த்வம் ரஜஃ ஸங்கம் பிதா சலம் ।
ததா துஃகேந யுஜ்யேத கர்மணா யஶஸா ஶ்ரியா ॥ 14॥
யதா ஜயேத் ரஜஃ ஸத்த்வம் தமஃ மூடஃ லயம் ஜடம் ।
யுஜ்யேத ஶோகமோஹாப்யாம் நித்ரயா ஹிம்ஸயா ஆஶயா ॥ 15॥
யதா சித்தம் ப்ரஸீதேத இந்த்ரியாணாம் ச நிர்வ்ரு'திஃ ।
தேஹே அபயம் மநோஸங்கம் தத் ஸத்த்வம் வித்தி மத்பதம் ॥ 16॥
விகுர்வந் க்ரியயா ச அதீர நிர்வ்ரு'திஃ ச சேதஸாம் ।
காத்ராஸ்வாஸ்த்யம் மநஃ ப்ராந்தம் ரஜஃ ஏதைஃ நிஶாமய ॥ 17॥
ஸீதத் சித்தம் விலீயேத சேதஸஃ க்ரஹணே அக்ஷமம் ।
மநஃ நஷ்டம் தமஃ க்லாநிஃ தமஃ தத் உபதாரய ॥ 18॥
ஏதமாநே குணே ஸத்த்வே தேவாநாம் பலம் ஏததே ।
அஸுராணாம் ச ரஜஸி தமஸி உத்தவ ரக்ஷஸாம் ॥ 19॥
ஸத்த்வாத் ஜகரணம் வித்யாத் ரஜஸா ஸ்வப்நம் ஆதிஶேத் ।
ப்ரஸ்வாபம் தமஸா ஜந்தோஃ துரீயம் த்ரிஷு ஸந்ததம் ॥ 20॥
உபர்யுபரி கச்சந்தி ஸத்த்வேந ஆப்ரஹ்மணஃ ஜநாஃ ।
தமஸா அதஃ அதஃ ஆமுக்யாத் ரஜஸா அந்தரசாரிணஃ ॥ 21॥
ஸத்த்வே ப்ரலீநாஃ ஸ்வஃ யாந்தி நரலோகம் ரஜோலயாஃ ।
தமோலயாஃ து நிரயம் யாந்தி மாம் ஏவ நிர்குணாஃ ॥ 22॥
மதர்பணம் நிஷ்பலம் வா ஸாத்விகம் நிஜகர்ம தத் ।
ராஜஸம் பலஸங்கல்பம் ஹிம்ஸாப்ராயாதி தாமஸம் ॥ 23॥
கைவல்யம் ஸாத்விகம் ஜ்ஞாநம் ரஜஃ வைகல்பிகம் ச யத் ।
ப்ராக்ரு'தம் தாமஸம் ஜ்ஞாநம் மந்நிஷ்டம் நிர்குணம் ஸ்ம்ரு'தம் ॥ 24॥
வநம் து ஸாத்விகஃ வாஸஃ க்ராமஃ ராஜஸஃ உச்யதே ।
தாமஸம் த்யூதஸதநம் மந்நிகேதநம் து நிர்குணம் ॥ 25॥
ஸாத்விகஃ காரகஃ அஸங்கீ ராகாந்தஃ ராஜஸஃ ஸ்ம்ரு'தஃ ।
தாமஸஃ ஸ்ம்ரு'திவிப்ரஷ்டஃ நிர்குணஃ மதபாஶ்ரயஃ ॥ 26॥
ஸாத்த்விகீ ஆத்யாத்மிகீ ஶ்ரத்தா கர்மஶ்ரத்தா து ராஜஸீ ।
தாமஸ்யதர்மே யா ஶ்ரத்தா மத்ஸேவாயாம் து நிர்குணா ॥ 27॥
பத்யம் பூதம் அநாயஃ தம் ஆஹார்யம் ஸாத்த்விகம் ஸ்ம்ரு'தம் ।
ராஜஸம் ச இந்த்ரியப்ரேஷ்டம் தாமஸம் ச ஆர்தித அஶுசி ॥ 28॥
ஸாத்த்விகம் ஸுகம் ஆத்மோத்தம் விஷயோத்தம் து ராஜஸம் ।
தாமஸம் மோஹதைநோத்தம் நிர்குணம் மதபாஶ்ரயம் ॥ 29॥
த்ரவ்யம் தேஶஃ பலம் காலஃ ஜ்ஞாநம் கர்ம ச காரகாஃ ।
ஶ்ரத்தா அவஸ்தா ஆக்ரு'திஃ நிஷ்டா த்ரைகுண்யஃ ஸர்வஃ ஏவ ஹி ॥
30॥
ஸர்வே குணமயாஃ பாவாஃ புருஷ அவ்யக்த திஷ்டிதாஃ ॥ 31॥
ஏதாஃ ஸம்ஸ்ரு'தயஃ பும்ஸஃ குணகர்மநிபந்தநாஃ ।
யேந இமே நிர்ஜிதாஃ ஸௌம்ய குணாஃ ஜீவேந சித்தஜாஃ ।
பக்தியோகேந மந்நிஷ்டஃ மத்பாவாய ப்ரபத்யதே ॥ 32॥
தஸ்மாத் அஹம் இமம் லப்த்வா ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸம்பவம் ।
குணஸங்கம் விநிர்தூய மாம் பஜந்து விசக்ஷணாஃ ॥ 33॥
நிஃஸங்கஃ மாம் பஜேத் வித்வாந் அப்ரமத்தஃ ஜிதேந்த்ரியஃ ।
ரஜஃ தமஃ ச அபிஜயேத் ஸத்த்வஸம்ஸேவயா முநிஃ ॥ 34॥
ஸத்த்வம் ச அபிஜயேத் யுக்தஃ நைரபேக்ஷ்யேண ஶாந்ததீஃ ।
ஸம்பத்யதே குணைஃ முக்தஃ ஜீவஃ ஜீவம் விஹாய மாம் ॥ 35॥
ஜீவஃ ஜீவவிநிர்முக்தஃ குணைஃ ச ஆஶயஸம்பவைஃ ।
மயா ஏவ ப்ரஹ்மணா பூர்ணஃ ந பஹிஃ ந அந்தரஃ சரேத் ॥ 36॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
குணநிர்குணநிரூபணம் நாம பஞ்சவிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 25॥
அத ஷட்விம்ஶோऽத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
மத் லக்ஷணம் இமம் காயம் லப்த்வா மத்தர்மஃ ஆஸ்திதஃ ।
ஆநந்தம் பரமாத்மாநம் ஆத்மஸ்தம் ஸமுபைதி மாம் ॥1॥
குணமய்யாஃ ஜீவயோந்யாஃ விமுக்தஃ ஜ்ஞாநநிஷ்டயா ।
குணேஷு மாயாமாத்ரேஷு த்ரு'ஶ்யமாநேஷு அவஸ்துதஃ ।
வர்தமாநஃ அபி ந புமாந் யுஜ்யதே அவஸ்துபிஃ குணைஃ ॥ 2॥
ஸங்கம் ந குர்யாத் அஸதாம் ஶிஶ்ந உதர த்ரு'பாம் க்வசித் ।
தஸ்ய அநுகதஃ தமஸி அந்தே பததி அந்த அநுகாந்தவத் ॥ 3॥
ஐலஃ ஸம்ராட் இமாம் காதாம் அகாயத ப்ரு'ஹச்ச்ரவாஃ ।
உர்வஶீ விரஹாத் முஹ்யந் நிர்விண்ணஃ ஶோகஸம்யமே ॥ 4॥
த்யக்த்வா ஆத்மாநம் வ்ரஜந்தீம் தாம் நக்நஃ உந்மத்தவத் ந்ரு'பஃ ।
விலபந் அந்வகாத் ஜாயே கோரே திஷ்ட இதி விக்லவஃ ॥ 5॥
காமாந் அத்ரு'ப்தஃ அநுஜுஷந் க்ஷுல்லகாந் வர்ஷயாமிநீஃ ।
ந வேத யாந்தீஃ ந அயாந்தீஃ உர்வஶீ ஆக்ரு'ஷ்டசேஅதநஃ ॥ 6॥
ஐலஃ உவாச ।
அஹோ மே மோஹவிஸ்தாரஃ காமகஷ்மலசேதஸஃ ।
தேவ்யாஃ க்ரு'ஹீதகண்டஸ்ய ந ஆயுஃகண்டாஃ இமே ஸ்ம்ரு'தாஃ ॥ 7॥
ந அஹம் வேத அபிநிர்முக்தஃ ஸூர்யஃ வா அப்யுதிதஃ அமுயா ।
முஷிதஃ வர்ஷபூகாநாம் பத அஹாநி கதாநி உத ॥ 8॥
அஹோ மே ஆத்மஸம்மோஹஃ யேந ஆத்மா யோஷிதாம் க்ரு'தஃ ।
க்ரீடாம்ரு'கஃ சக்ரவர்தீ நரதேவஶிகாமணிஃ ॥ 9॥
ஸபரிச்சதம் ஆத்மாநம் ஹித்வா த்ரு'ணம் இவ ஈஶ்வரம் ।
யாந்தீம் ஸ்த்ரியம் ச அந்வகமம் நக்நஃ உந்மத்தவத் ருதந் ॥ 10॥
குதஃ தஸ்ய அநுபாவஃ ஸ்யாத் தேஜஃ ஈஶத்வம் ஏவ வா ।
யஃ அந்வகச்சம் ஸ்த்ரியம் யாந்தீம் கரவத் பாததாடிதஃ ॥ 11॥
கிம் வித்யயா கிம் தபஸா கிம் த்யாகேந ஶ்ருதேந வா ।
கிம் விவிக்தேந மௌநேந ஸ்த்ரீபிஃ யஸ்ய மநஃ ஹ்ரு'தம் ॥ 12॥
ஸ்வார்தஸ்ய அகோவிதம் திங் மாம் மூர்கம் பண்டித மாநிநம் ।
யஃ அஹம் ஈஶ்வரதாம் ப்ராப்ய ஸ்த்ரீபிஃ கோ கரவத் ஜிதஃ ॥ 13॥
ஸேவதஃ வர்ஷபூகாத் மே உர்வஶ்யஃ அதராஸவம் ।
ந த்ரு'ப்யதி ஆத்மபூஃ காமஃ வஹ்நிஃ ஆஹுதிபிஃ யதா ॥ 14॥
பும்ஶ்சல்யா அபஹ்ரு'தம் சித்தம் கோந்வந்யஃ மோசிதும் ப்ரபுஃ ।
ஆத்மாராமேஶ்வரம் ரு'தே பகவந்தம் அதோக்ஷஜம் ॥ 15॥
போதிதஸ்ய அபி தேவ்யா மே ஸூக்தவாக்யேந துர்மதேஃ ।
மநோகதஃ மஹாமோஹஃ ந அபயாதி அஜிதாத்மநஃ ॥ 16॥
கிம் ஏதயா நஃ அபக்ரு'தம் ரஜ்ஜ்வா வா ஸர்பசேதஸஃ ।
ரஜ்ஜுஸ்வரூப அவிதுஷஃ யஃ அஹம் யத் அஜிதேந்த்ரியஃ ॥ 17॥
க்வ அயம் மலோமஸஃ காயஃ தௌர்கந்தி ஆதி ஆத்மகஃ அஶுசிஃ ।
க்வ குணாஃ ஸௌமநஸ்ய ஆத்யாஃ ஹி அத்யாஸஃ அவித்யயா க்ரு'தஃ ॥ 18॥
பித்ரோஃ கிம் ஸ்வம் நு பார்யாயாஃ ஸ்வாமிநஃ அக்நேஃ ஶ்வக்ரு'த்ரயோஃ ।
கிம் ஆத்மநஃ கிம் ஸுஹ்ரு'தாம் இதி யஃ ந அவஸீயதே ॥ 19॥
தஸ்மிந் கலேவரே அமேத்யே துச்சநிஷ்டே விஷஜ்ஜதே ।
அஹோ ஸுபத்ரம் ஸுநஸம் ஸுஸ்மிதம் ச முகம் ஸ்த்ரியஃ ॥ 20॥
த்வங் மாம்ஸ ருதிர ஸ்நாயு மேதோ மஜ்ஜா அஸ்தி ஸம்ஹதௌ ।
விண்மூத்ரபூயே ரமதாம் க்ரு'மீணாம் கியத் அந்தரம் ॥ 21॥
அத அபி ந உபஸஜ்ஜேத ஸ்த்ரீஷு ஸ்த்ரைணேஷு ச அர்தவித் ।
விஷய இந்த்ரிய ஸம்யோகாத் மநஃ க்ஷுப்யதி ந அந்யதா ॥ 22॥
அத்ரு'ஷ்டாத் அஶ்ருதாத் பாவாத் ந பாவஃ உபஜாயதே ।
அஸம்ப்ரயுஞ்ஜதஃ ப்ராணாந் ஶாம்யதி ஸ்திமிதம் மநஃ ॥ 23॥
தஸ்மாத் ஸங்கஃ ந கர்தவ்யஃ ஸ்த்ரீஷு ஸ்த்ரைணேஷு ச இந்த்ரியைஃ ।
விதுஷாம் ச அபி அவிஶ்ரப்தஃ ஷட்வர்கஃ கிமு மாத்ரு'ஶாம் ॥
24॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஏவம் ப்ரகாயந் ந்ரு'பதேவதேவஃ
ஸஃ உர்வஶீலோகம் அதஃ விஹாய ।
ஆத்மாநம் ஆத்மநி அவகம்ய மாம் வை
உபாரமத் ஜ்ஞாநவிதூதமோஹஃ ॥ 25॥
ததஃ துஃஸங்கம் உத்ஸ்ரு'ஜ்ய ஸத்ஸு ஸஜ்ஜேத புத்திமாந் ।
ஸந்தஃ ஏதஸ்ய சிந்தந்தி மநோவ்யாஸங்கமுக்திபிஃ ॥ 26॥
ஸந்தஃ அநபேக்ஷாஃ மச்சித்தாஃ ப்ரஶாந்தாஃ ஸமதர்ஶிநஃ ।
நிர்மமாஃ நிரஹங்காராஃ நிர்த்வந்த்வாஃ நிஷ்பரிக்ரஹாஃ ॥ 27॥
தேஷு நித்யம் மஹாபாகஃ மஹாபாகேஷு மத்கதாஃ ।
ஸம்பவந்தி ஹிதா ந்ரூ'ணாம் ஜுஷதாம் ப்ரபுநந்தி அகம் ॥ 28॥
தாஃ யே ஶ்ருண்வந்தி காயந்தி ஹி அநுமோதந்தி ச அத்ரு'தாஃ ।
மத்பராஃ ஶ்ரத்ததாநாஃ ச பக்திம் விந்தந்தி தே மயி ॥ 29॥
பக்திம் லப்தவதஃ ஸாதோஃ கிம் அந்யத் அவஶிஷ்யதே ।
மயி அநந்தகுணே ப்ரஹ்மணி ஆநந்த அநுபவ ஆத்மநி ॥ 30॥
யதா உபஶ்ரயமாணஸ்ய பகவந்தம் விபாவஸும் ।
ஶீதம் பயம் தமஃ அபி ஏதி ஸாதூந் ஸம்ஸேவதஃ ததா ॥ 31॥
நிமஜ்ஜ்ய உந்மஜ்ஜ்யதாம் கோரே பவாப்தௌ பரம அயநம் ।
ஸந்தஃ ப்ரஹ்மவிதஃ ஶாந்தாஃ நௌஃ த்ரு'ட இவ அப்ஸு மஜ்ஜதாம் ॥ 32॥
அந்நம் ஹி ப்ராணிநாம் ப்ராணஃ ஆர்தாநாம் ஶரணம் து அஹம் ।
தர்மஃ வித்தம் ந்ரு'ணாம் ப்ரேத்ய ஸந்தஃ அர்வாக் பிப்யதஃ அரணம் ॥
33॥
ஸந்தஃ திஶந்தி சக்ஷூம்ஷி பஹிஃ அர்கஃ ஸமுத்திதஃ ।
தேவதாஃ பாந்தவாஃ ஸந்தஃ ஸந்தஃ ஆத்மா அஹம் ஏவ ச ॥ 34॥
வைதஸேநஃ ததஃ அபி ஏவம் உர்வஶ்யா லோகநிஃஸ்ப்ரு'ஹஃ ।
முக்தஸங்கஃ மஹீம் ஏதாம் ஆத்மாராமஃ சசார ஹ ॥ 35॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
ஐலகீதம் நாம ஷட்விம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 26॥
அத ஸப்தவிம்ஶோऽத்யாயஃ ।
உத்தவஃ உவாச ।
க்ரியாயோகம் ஸமாசக்ஷ்வ பவத் ஆராதநம் ப்ரபோ ।
யஸ்மாத் த்வாம் யே யதா அர்சந்தி ஸாத்வதாஃ ஸாத்வதர்ஷப ॥ 1॥
ஏதத் வதந்தி முநயஃ முஹுஃ நிஃஶ்ரேயஸம் ந்ரு'ணாம் ।
நாரதஃ பகவாந் வ்யாஸஃ ஆசார்யஃ அங்கிரஸஃ ஸுதஃ ॥ 2॥
நிஃஸ்ரு'தம் தே முகாம்போஜாத்யத் ஆஹ பகவாந் அஜஃ ।
புத்ரேப்யஃ ப்ரு'குமுக்யேப்யஃ தேவ்யை ச பகவாந் பவஃ ॥ 3॥
ஏதத் வை ஸர்வவர்ணாநாம் ஆஶ்ரமாணாம் ச ஸம்மதம் ।
ஶ்ரேயஸாம் உத்தமம் மந்யே ஸ்த்ரீஶூத்ராணாம் ச மாநத ॥ 4॥
ஏதத் கமலபத்ராக்ஷ கர்மபந்தவிமோசநம் ।
பக்தாய ச அநுரக்தாய ப்ரூஹி விஶ்வேஶ்வர ஈஶ்வர ॥ 5॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
நஹி அந்தஃ அநந்தபாரஸ்ய கர்மகாண்டஸ்ய ச உத்தவ ।
ஸங்க்ஷிப்தம் வர்ணயிஷ்யாமி யதாவத் அநுபூர்வஶஃ ॥ 6॥
வைதிகஃ தாந்த்ரிகஃ மிஶ்ரஃ இதி மே த்ரிவிதஃ மகஃ ।
த்ரயாணாம் ஈப்ஸிதேந ஏவ விதிநா மாம் ஸமர்சயேத் ॥ 7॥
யதா ஸ்வநிகமேந உக்தம் த்விஜத்வம் ப்ராப்ய பூருஷஃ ।
யதா யஜேத மாம் பக்த்யா ஶ்ரத்தயா தத் நிபோத மே ॥ 8॥
அர்சாயாம் ஸ்தண்டிலே அக்நௌ வா ஸூர்யே வா அப்ஸு ஹ்ரு'தி த்விஜஃ ।
த்ரவ்யேண பக்தியுக்தஃ அர்சேத் ஸ்வகுரும் மாம் அமாயயா ॥ 9॥
பூர்வம் ஸ்நாநம் ப்ரகுர்வீத தௌததந்தஃ அங்கஶுத்தயே ।
உபயைஃ அபி ச ஸ்நாநம் மந்த்ரைஃ ம்ரு'த்க்ரஹணாதிநா ॥ 10॥
ஸந்த்யா உபாஸ்தி ஆதி கர்மாணி வேதேந அசோதிதாநி மே ।
பூஜாம் தைஃ கல்பயேத் ஸம்யக் ஸங்கல்பஃ கர்மபாவநீம் ॥ 11॥
ஶைலீ தாருமயீ லௌஹீ லேப்யா லேக்யா ச ஸைகதீ ।
மநோமயீ மணிமயீ ப்ரதிமா அஷ்டவிதா ஸ்ம்ரு'தா ॥ 12॥
சல அசல இதி த்விவிதா ப்ரதிஷ்டா ஜீவமந்திரம் ।
உத்வாஸ ஆவாஹநே ந ஸ்தஃ ஸ்திராயாம் உத்தவ அர்சநே ॥ 13॥
அஸ்திராயாம் விகல்பஃ ஸ்யாத் ஸ்தண்டிலே து பவேத் த்வயம் ।
ஸ்நபநம் து அவிலேப்யாயாம் அந்யத்ர பரிமார்ஜநம் ॥ 14॥
த்ரவ்யைஃ ப்ரஸித்த்யைஃ மத் யாகஃ ப்ரதிமாதிஷு அமாயிநஃ ।
பக்தஸ்ய ச யதாலப்தைஃ ஹ்ரு'தி பாவேந ச ஏவ ஹி ॥ 15॥
ஸ்நாந அலங்கரணம் ப்ரேஷ்டம் அர்சாயாம் ஏவ து உத்தவ ।
ஸ்தண்டிலே தத்த்வவிந்யாஸஃ வஹ்நௌ ஆஜ்யப்லுதம் ஹவிஃ ॥ 16॥
ஸூர்யே ச அப்யர்ஹணம் ப்ரேஷ்டம் ஸலிலே ஸலில ஆதிபிஃ ।
ஶ்ரத்தயா உபாஹ்ரு'தம் ப்ரேஷ்டம் பக்தேந மம வாரி அபி ॥ 17॥
பூர்யபி அபக்த உபஹ்ரு'தம் ந மே தோஷாய கல்பதே ।
கந்தஃ தூபஃ ஸுமநஸஃ தீபஃ அந்ந ஆத்ய ச கிம் புநஃ ॥ 18॥
ஶுசிஃ ஸம்ப்ரு'தஸம்பாரஃ ப்ராக் தர்பைஃ கல்பித ஆஸநஃ ।
ஆஸீநஃ ப்ராக் உதக் வா அர்சேத் அர்சாயாம் அத ஸம்முகஃ ॥ 19॥
க்ரு'தந்யாஸஃ க்ரு'தந்யாஸாம் மதர்சாம் பாணிநா ம்ரு'ஜேத் ।
கலஶம் ப்ரோக்ஷணீயம் ச யதாவத் உபஸாதயேத் ॥ 20॥
தத் அத்பிஃ தேவயஜநம் த்ரவ்யாணி ஆத்மாநம் ஏவ ச ।
ப்ரோக்ஷ்ய பாத்ராணி த்ரீணி அத்பிஃ தைஃ தைஃ த்ரவ்யைஃ ச ஸாதயேத் ॥ 21॥
பாத்ய அர்க ஆசமநீயார்தம் த்ரீணி பாத்ராணி தைஶிகஃ ।
ஹ்ரு'தா ஶீர்ஷ்ணா அத ஶிகயா காயத்ர்யா ச அபிமந்த்ரயேத் ॥
22॥
பிண்டே வாயு அக்நி ஸம்ஶுத்தே ஹ்ரு'த்பத்மஸ்தாம் பராம் மம ।
அண்வீம் ஜீவகலாம் த்யாயேத் நாத அந்தே ஸித்தபாவிதாம் ॥ 23॥
தயா ஆத்மபூதயா பிண்டே வ்யாப்தே ஸம்பூஜ்ய தந்மயஃ ।
ஆவாஹ்ய அர்ச ஆதிஷு ஸ்தாப்ய ந்யஸ்த அங்கம் மாம் ப்ரபூஜயேத் ॥
24॥
பாத்ய உபஸ்பர்ஶ அர்ஹண ஆதீந் உபசாராந் ப்ரகல்பயேத் ।
தர்மாதிபிஃ ச நவபிஃ கல்பயித்வா ஆஸநம் மம ॥ 25॥
பத்மம் அஷ்டதலம் தத்ர கர்ணிகாகேஸர உஜ்ஜ்வலம் ।
உபாப்யாம் வேததந்த்ராப்யாம் மஹ்யம் து உபயஸித்தயே ॥ 26॥
ஸுதர்ஶநம் பாஞ்சஜந்யம் கதாஸீஷுதநுஃ ஹலாந் ।
முஸலம் கௌஸ்துபம் மாலாம் ஶ்ரீவத்ஸம் ச அநுபூஜயேத் ॥ 27॥
நந்தம் ஸுநந்தம் கருடம் ப்ரசண்டம் சண்டம் ஏவ ச ।
மஹாபலம் பலம் ச ஏவ குமுதம் குமுதேக்ஷணம் ॥ 28॥
துர்காம் விநாயகம் வ்யாஸம் விஷ்வக்ஸேநம் குரூந் ஸுராந் ।
ஸ்வே ஸ்வே ஸ்தாநே து அபிமுகாந் பூஜயேத் ப்ரோக்ஷண ஆதிபிஃ ॥ 29॥
சந்தந உஶீர கர்பூர குங்கும அகரு வாஸிதைஃ ।
ஸலிலைஃ ஸ்நாபயேத் மந்த்ரைஃ நித்யதா விபவே ஸதி ॥ 30॥
ஸ்வர்ணகர்ம அநுவாகேந மஹாபுருஷவித்யயா ।
பௌருஷேண அபி ஸூக்தேந ஸாமபீஃ ராஜநாதிபிஃ ॥ 31॥
வஸ்த்ர உபவீத ஆபரண பத்ர ஸ்ரக் கந்த லேபநைஃ ।
அலங்குர்வீத ஸப்ரேம மத்பக்தஃ மாம் யதா உசிதம் ॥ 32॥
பாத்யம் ஆசமநீயம் ச கந்தம் ஸுமநஸஃ அக்ஷதாந் ।
தூப தீப உபஹார்யாணி தத்யாத் மே ஶ்ரத்தயா அர்சகஃ ॥ 33॥
குடபாயஸஸர்பீம்ஷி ஶஷ்குலி ஆபூப மோதகாந் ।
ஸம்யாவ ததி ஸூபாம் ச நைவேத்யம் ஸதி கல்பயேத் ॥ 34॥
அப்யங்க உந்மர்தந ஆதர்ஶ தந்ததௌ அபிஷேசநம் ।
அந்நத்ய கீத ந்ரு'த்யாதி பர்வணி ஸ்யுஃ உதாந்வஹம் ॥ 35॥
விதிநா விஹிதே குண்டே மேகலாகர்தவேதிபிஃ ।
அக்நிம் ஆதாய பரிதஃ ஸமூஹேத் பாணிநா உதிதம் ॥ 36॥
பரிஸ்தீர்ய அத பர்யுக்ஷேத் அந்வாதாய யதாவிதி ।
ப்ரோக்ஷண்யா ஆஸாத்ய த்ரவ்யாணி ப்ரோக்ஷ்யாக்நௌ பாவயேத மாம் ॥ 37॥
தப்தஜாம்பூநதப்ரக்யம் ஶங்கசக்ரகதாம்புஜைஃ ।
லஸத் சதுர்புஜம் ஶாந்தம் பத்மகிஞ்ஜல்கவாஸஸம் ॥ 38॥
ஸ்புரத் கிரீட கடக கடிஸூத்ரவர அங்கதம் ।
ஶ்ரீவத்ஸவக்ஷஸம் ப்ராஜத் கௌஸ்துபம் வநமாலிநம் ॥ 39॥
த்யாயந் அப்யர்ச்ய தாரூணி ஹவிஷா அபிக்ரு'தாநி ச ।
ப்ராஸ்ய ஆஜ்யபாகௌ ஆகாரௌ தத்த்வா ச ஆஜ்யப்லுதம் ஹவிஃ ॥ 40॥
ஜுஹுயாத் மூலமந்த்ரேண ஷோடஶர்ச அவதாநதஃ ।
தர்மாதிப்யஃ யதாந்யாயம் மந்த்ரைஃ ஸ்விஷ்டிக்ரு'தம் புதஃ ॥ 41॥
அப்யர்ச்ய அத நமஸ்க்ரு'த்ய பார்ஷதேப்யஃ பலிம் ஹரேத் ।
மூலமந்த்ரம் ஜபேத் ப்ரஹ்ம ஸ்மரந் நாராயண ஆத்மகம் ॥ 42॥
தத்த்வா ஆசமநம் உச்சேஷம் விஷ்வக்ஸேநாய கல்பயேத் ।
முகவாஸம் ஸுரபிமத் தாம்பூலாத்யம் அத அர்ஹயேத் ॥ 42॥
உபகாயந் க்ரு'ணந் ந்ரு'த்யந் கர்மாணி அபிநயந் மம ।
மத்கதாஃ ஶ்ராவயந் ஶ்ருண்வந் முஹூர்தம் க்ஷணிகஃ பவேத் ॥ 44।
ஸ்தவைஃ உச்சாவசைஃ ஸ்தோத்ரைஃ பௌராணைஃ ப்ரக்ரு'தைஃ அபி ।
ஸ்துத்வா ப்ரஸீத பகவந் இதி வந்தேத தண்டவத் ॥ 45॥
ஶிரஃ மத் பாதயோஃ க்ரு'த்வா பாஹுப்யாம் ச பரஸ்பரம் ।
ப்ரபந்நம் பாஹி மாம் ஈஶ பீதம் ம்ரு'த்யுக்ரஹ அர்ணவாத் ॥ 46॥
இதி ஶேஷாம் மயா தத்தாம் ஶிரஸி ஆதாய ஸாதரம் ।
உத்வாஸயேத் சேத் உத்வாஸ்யம் ஜ்யோதிஃ ஜ்யோதிஷி தத் புநஃ ॥ 47॥
அர்சாதிஷு யதா யத்ர ஶ்ரத்தா மாம் தத்ர ச அர்சயேத் ।
ஸர்வபூதேஷு ஆத்மநி ச ஸர்வ ஆத்மா அஹம் அவஸ்திதஃ ॥ 48॥
ஏவம் க்ரியாயோகபதைஃ புமாந் வைதிகதாந்த்ரிகைஃ ।
அர்சந் உபயதஃ ஸித்திம் மத்தஃ விந்ததி அபீப்ஸிதாம் ॥ 49॥
மதர்சாம் ஸம்ப்ரதிஷ்டாப்ய மந்திரம் காரயேத் த்ரு'டம் ।
புஷ்ப உத்யாநாநி ரம்யாணி பூஜா யாத்ரா உத்ஸவ ஆஶ்ரிதாந் ॥ 50॥
பூஜாதீநாம் ப்ரவாஹார்தம் மஹாபர்வஸு அத அந்வஹம் ।
க்ஷேத்ராபணபுரக்ராமாந் தத்த்வா மத் ஸார்ஷ்டிதாம் இயாத் ॥ 51॥
ப்ரதிஷ்டயா ஸார்வபௌமம்ஸத்மநா புவநத்ரயம் ।
பூஜாதிநா ப்ரஹ்மலோகம் த்ரிபிஃ மத் ஸாம்யதாம் இயாத் ॥ 52॥
மாம் ஏவ நைரபேக்ஷ்யேண பக்தியோகேந விந்ததி ।
பக்தியோகம் ஸஃ லபதே ஏவம் யஃ பூஜயேத மாம் ॥ 53॥
யஃ ஸ்வதத்தாம் பரைஃ தத்தம் ஹரேத ஸுரவிப்ரயோஃ ।
வ்ரு'த்திம் ஸஃ ஜாயதே விட்புக் வர்ஷாணாம் அயுதாயுதம் ॥ 54॥
கர்துஃ ச ஸாரதேஃ ஹேதோஃ அநுமோதிதுஃ ஏவ ச ।
கர்மணாம் பாகிநஃ ப்ரேத்ய பூயஃ பூயஸி தத்பலம் ॥ 55॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே ஶ்ரீக்ரு'ஷ்ணோத்தவஸம்வாதே
ஸப்தவிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 27॥
அத அஷ்டவிம்ஶஃ அத்யாயஃ ।
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
பரஸ்வபாவகர்மாணி ந ப்ரஶம்ஸேத் ந கர்ஹயேத் ।
விஶ்வம் ஏகாத்மகம் பஶ்யந் ப்ரக்ரு'த்யா புருஷேண ச ॥ 1॥
பரஸ்வபாவகர்மாணி யஃ ப்ரஶம்ஸதி நிந்ததி ।
ஸஃ ஆஶு ப்ரஶ்யதே ஸ்வார்தாத் அஸத்ய அபிநிவேஶதஃ ॥ 2॥
தைஜஸே நித்ரயா ஆபந்நே பிண்டஸ்தஃ நஷ்டசேதநஃ ।
மாயாம் ப்ராப்நோதி ம்ரு'த்யும் வா தத்வத் நாநார்தத்ரு'க் புமாந் ॥ 3॥
கிம் பத்ரம் கிம் அபத்ரம் வா த்வைதஸ்ய அவஸ்துநஃ கியத் ।
வாசா உதிதம் தத் அந்ரு'தம் மநஸா த்யாதம் ஏவ ச ॥ 4॥
சாயாப்ரத்யாஹ்வயாபாஸா ஹி அஸந்தஃ அபி அர்தகாரிணஃ ।
ஏவம் தேஹாதயஃ பாவாஃ யச்சந்தி ஆம்ரு'த்யுதஃ பயம் ॥ 5॥
ஆத்மா ஏவ தத் இதம் விஶ்வம் ஸ்ரு'ஜ்யதே ஸ்ரு'ஜதி ப்ரபுஃ ।
த்ராயதே த்ராதி விஶ்வாத்மா ஹ்ரியதே ஹரதி ஈஶ்வரஃ ॥ 6॥
தஸ்மாத் நஹி ஆத்மநஃ அந்யஸ்மாத் அந்யஃ பாவஃ நிரூபிதஃ ।
நிரூபிதேயம் த்ரிவிதா நிர்மூலா பாதிஃ ஆத்மநி ।
இதம் குணமயம் வித்தி த்ரிவிதம் மாயயா க்ரு'தம் ॥ 7॥
ஏதத் வித்வாந் மதுதிதம் ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநநைபுணம் ।
ந நிந்ததி ந ச ஸ்தௌதி லோகே சரதி ஸூர்யவத் ॥ 8॥
ப்ரத்யக்ஷேண அநுமாநேந நிகமேந ஆத்மஸம்விதா ।
ஆதி அந்தவத் அஸத் ஜ்ஞாத்வா நிஃஸங்கஃ விசரேத் இஹ ॥ 9॥
உத்தவஃ உவாச ।
ந ஏவ ஆத்மநஃ ந தேஹஸ்ய ஸம்ஸ்ரு'திஃ த்ரஷ்ட்ரு'த்ரு'ஶ்யயோஃ ।
அநாத்மஸ்வத்ரு'ஶோஃ ஈஶ கஸ்ய ஸ்யாத் உபலப்யதே ॥ 10॥
ஆத்மா அவ்யயஃ அகுணஃ ஶுத்தஃ ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிஃ அநாவ்ரு'தஃ ।
அக்நிவத் தாருவத் தேஹஃ கஸ்ய இஹ ஸம்ஸ்ரு'திஃ ॥ 11॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
யாவத் தேஹ இந்த்ரிய ப்ராணைஃ ஆத்மநஃ ஸந்நிகர்ஷணம் ।
ஸம்ஸாரஃ பலவாந் தாவத் அபார்தஃ அபி அவிவேகிநஃ ॥ 12॥
அர்தே ஹி அவித்யமாநே அபி ஸம்ஸ்ரு'திஃ ந நிவர்ததே ।
த்யாயதஃ விஷயாந் அஸ்ய ஸ்வப்நே அநர்த ஆகமஃ யதா ॥ 13॥
யதா ஹி அப்ரதிபுத்தஸ்ய ப்ரஸ்வாபஃ பஹு அநர்தப்ரு'த் ।
ஸஃ ஏவ ப்ரதிபுத்தஸ்ய ந வை மோஹாய கல்பதே ॥ 14॥
ஶோக ஹர்ஷ பய க்ரோத லோப மோஹ ஸ்ப்ரு'ஹாதயஃ ।
அஹங்காரஸ்ய த்ரு'ஶ்யந்தே ஜந்ம ம்ரு'த்யுஃ ச ந ஆத்மநஃ ॥ 15॥
தேஹ இந்த்ரிய ப்ராண மநஃ அபிமாநஃ
ஜீவஃ அந்தராத்மா குணகர்ம மூர்திஃ ।
ஸூத்ரம் மஹாந் இதி உருதா இவ கீதஃ
ஸம்ஸாரஃ ஆதாவதி காலதந்த்ரஃ ॥ 16॥
அமூலம் ஏதத் பஹுரூப ரூபிதம்
மநோவசஃப்ராணஶரீரகர்ம ।
ஜ்ஞாநாஸிநா உபாஸநயா ஶிதேந
சித்த்வா முநிஃ காம் விசரதி அத்ரு'ஷ்ணஃ ॥ 17॥
ஜ்ஞாநம் விவேகஃ நிகமஃ தபஃ ச
ப்ரத்யக்ஷம் ஐதிஹ்யம் அத அநுமாநம் ।
ஆதி அந்தயோஃ அஸ்ய யத் ஏவ கேவலம்
காலஃ ச ஹேதுஃ ச தத் ஏவ மத்யே ॥ 18॥
யதா ஹிரண்யம் ஸ்வக்ரு'தம் புரஸ்தாத்
பஶ்சாத் ச ஸர்வஸ்ய ஹிரண்மயஸ்ய ।
தத் ஏவ மத்யே வ்யவஹார்யமாணம்
நாநாபதேஶைஃ அஹம் அஸ்ய தத்வத் ॥ 19॥
விஜ்ஞாநம் ஏதத் த்ரியவஸ்தம் அங்க
குணத்ரயம் காரண கார்ய கர்த்ரு' ।
ஸமந்வயேந வ்யதிரேகதஃ ச
யேந ஏவ துர்யேண தத் ஏவ ஸத்யம் ॥ 20॥
ந யத் புரஸ்தாத் உத யத் ந பஶ்சாத்
மத்யே ச தத் ந வ்யபதேஶமாத்ரம் ।
பூதம் ப்ரஸித்தம் ச பரேண யத்யத்
தத் ஏவ தத் ஸ்யாத் இதி மே மநீஷா ॥ 21॥
அவித்யமாநஃ அபி அவபாஸதே யஃ
வைகாரிகஃ ராஜஸஸர்கஃ ஏஷஃ ।
ப்ரஹ்ம ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிஃ அதஃ விபாதி
ப்ரஹ்ம இந்த்ரிய அர்த ஆத்ம விகார சித்ரம் ॥ 22॥
ஏவம் ஸ்புடம் ப்ரஹ்மவிவேகஹேதுபிஃ
பராபவாதேந விஶாரதேந ।
சித்த்வா ஆத்மஸந்தேஹம் உபாரமேத
ஸ்வாநந்ததுஷ்டஃ அகில காமுகேப்யஃ ॥ 23॥
ந ஆத்மா வபுஃ பார்திவம் இந்த்ரியாணி
தேவாஃ ஹி அஸுஃ வாயுஜலம் ஹுதாஶஃ ।
மநஃ அந்நமாத்ரம் திஷணா ச ஸத்த்வம்
அஹங்க்ரு'திஃ கம் க்ஷிதிஃ அர்தஸாம்யம் ॥ 24॥
ஸமாஹிதைஃ கஃ கரணைஃ குணாத்மபிஃ
குணஃ பவேத் மத்ஸுவிவிக்ததாம்நஃ ।
விக்ஷிப்யமாணைஃ உத கிம் ந தூஷணம்
கநைஃ உபேதைஃ விகதைஃ ரவேஃ கிம் ॥ 25॥
யதா நபஃ வாயு அநல அம்பு பூ குணைஃ
கதாகதைஃ வர்துகுணைஃ ந ஸஜ்ஜதே ।
ததா அக்ஷரம் ஸத்த்வ ரஜஃ தமஃ மலைஃ
அஹம்மதேஃ ஸம்ஸ்ரு'திஹேதுபிஃ பரம் ॥ 26॥
ததாபி ஸங்கஃ பரிவர்ஜநீயஃ
குணேஷு மாயாரசிதேஷு தாவத் ।
மத்பக்தியோகேந த்ரு'டேந யாவத்
ரஜஃ நிரஸ்யேத மநஃகஷாயஃ ॥ 27॥
யதா ஆமயஃ அஸாது சிகித்ஸிதஃ ந்ரு'ணாம்
புநஃ புநஃ ஸந்துததி ப்ரரோஹந் ।
ஏவம் மநஃ அபக்வ கஷய கர்ம
குயோகிநம் வித்யதி ஸர்வஸங்கம் ॥ 28॥
குயோகிநஃ யே விஹித அந்தராயைஃ
மநுஷ்யபூதைஃ த்ரிதஶ உபஸ்ரு'ஷ்டைஃ ।
தே ப்ராக்தந அப்யாஸபலேந பூயஃ
யுஞ்ஜந்தி யோகம் ந து கர்மதந்த்ரம் ॥ 29॥
கரோதி கர்ம க்ரியதே ச ஜந்துஃ
கேநாபி அஸௌ சோதிதஃ ஆநிபாதாத் ।
ந தத்ர வித்வாந்ப்ரக்ரு'தௌ ஸ்திதஃ அபி
நிவ்ரு'த்த த்ரு'ஷ்ணஃ ஸ்வஸுக அநுபூத்யா ॥ 30॥
திஷ்டந்தம் ஆஸீநம் உத வ்ரஜந்தம்
ஶயாநம் உக்ஷந்தம் அதந்தம் அந்நம் ।
ஸ்வபாவம் அந்யத் கிம் அபி இஹமாநம்
ஆத்மாநம் ஆத்மஸ்தமதிஃ ந வேத ॥ 31॥
யதி ஸ்ம பஶ்யதி அஸத் இந்த்ரிய அத
நாநா அநுமாநேந விருத்தம் அந்யத் ।
ந மந்யதே வஸ்துதயா மநீஷீ
ஸ்வாப்நம் யதா உத்தாய திரோததாநம் ॥ 32॥
பூர்வம் க்ரு'ஹீதம் குணகர்மசித்ரம்
அஜ்ஞாநம் ஆத்மநி அவிவிக்தம் அங்க ।
நிவர்ததே தத் புநஃ ஈக்ஷயா ஏவ
ந க்ரு'ஹ்யதே ந அபி விஸ்ரு'ஜ்ய ஆத்மா ॥ 33॥
யதா ஹி பாநோஃ உதயஃ ந்ரு'சக்ஷுஷாம்
தமஃ நிஹந்யாத் ந து ஸத்விதத்தே ।
ஏவம் ஸமீக்ஷா நிபுணா ஸதீ மே
ஹந்யாத் தமிஸ்ரம் புருஷஸ்ய புத்தேஃ ॥ 34॥
ஏஷஃ ஸ்வயஞ்ஜ்யோதிஃ அஜஃ அப்ரமேயஃ
மஹாநுபூதிஃ ஸகலாநுபூதிஃ ।
ஏகஃ அத்விதீயஃ வசஸாம் விராமே
யேந ஈஶிதா வாக் அஸவஃ சரந்தி ॥ 35॥
ஏதாவாந் ஆத்மஸம்மோஹஃ யத் விகல்பஃ து கேவலே ।
ஆத்மந் ந்ரு'தே ஸ்வமாத்மாநம் அவலம்பஃ ந யஸ்ய ஹி ॥36॥
யத் நாம ஆக்ரு'திபிஃ க்ராஹ்யம் பஞ்சவர்ணம் அபாதிதம் ।
வ்யர்தேந அபி அர்தவாதஃ அயம் த்வயம் பண்டிதமாநிநாம் ॥ 37॥
யோகிநஃ அபக்வயோகஸ்ய யுஞ்ஜதஃ காயஃ உத்திதைஃ ।
உபஸர்கைஃ விஹந்யேத தத்ர அயம் விஹிதஃ விதிஃ ॥ 38॥
யோகதாரணயா காம்ஶ்சித் ஆஸநைஃ தாரண அந்விதைஃ ।
தபோமந்த்ரௌஷதைஃ காம்ஶ்சித் உபஸர்காந் விநிர்தஹேத் ॥ 39॥
காம்ஶ்சித் மம அநுத்யாநேந நாமஸங்கீர்தந ஆதிபிஃ ।
யோகேஶ்வர அநுவ்ரு'த்த்யா வா ஹந்யாத் அஶுபதாந் ஶநைஃ ॥ 40॥
கேசித் தேஹம் இமம் தீராஃ ஸுகல்பம் வயஸி ஸ்திரம் ।
விதாய விவித உபாயைஃ அத யுஞ்ஜந்தி ஸித்தயே ॥ 41॥
ந ஹி தத் குஶலாத் த்ரு'த்யம் தத் ஆயாஸஃ ஹி அபார்தகஃ ।
அந்தவத்த்வாத் ஶரீரஸ்ய பலஸ்ய இவ வநஸ்பதேஃ ॥ 42॥
யோகம் நிஷேவதஃ நித்யம் காயஃ சேத் கல்பதாம் இயாத் ।
தத் ஶ்ரத்தத்யாத் ந மதிமாந் யோகம் உத்ஸ்ரு'ஜ்ய மத்பரஃ ॥ 43॥
யோகசர்யாம் இமாம் யோகீ விசரந் மத் வ்யபாஶ்ரயஃ ।
ந அந்தராயைஃ விஹந்யேத நிஃஸ்ப்ரு'ஹஃ ஸ்வஸுகாநுபூஃ ॥ 44॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே பகவதுத்தவஸம்வாதே
பரமார்தநிர்ணயோ நாம அஷ்டாவிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 28॥
அத ஏகோநத்ரிம்ஶஃ அத்யாயஃ ।
ஸுதுஸ்தராம் இமாம் மந்யே யோகசர்யாம் அநாத்மநஃ ।
யதா அஞ்ஜஸா புமாந் ஸிஹ்யேத் தத் மே ப்ரூஹி அஞ்ஜஸா அச்யுத ॥ 1॥
ப்ராயஶஃ புண்டரீகாக்ஷ யுஞ்ஜந்தஃ யோகிநஃ மநஃ ।
விஷீதந்தி அஸமாதாநாத் மநோநிக்ரஹகர்ஶிதாஃ ॥ 2॥
அத அதஃ ஆநந்ததுகம் பதாம்புஜம்
ஹம்ஸாஃ ஶ்ரயேரந் அரவிந்தலோசந ।
ஸுகம் நு விஶ்வேஶ்வர யோககர்மபிஃ
த்வத் மாயயா அமீ விஹதாஃ ந மாநிநஃ ॥ 3॥
கிம் சித்ரம் அச்யுத தவ ஏதத் அஶேஷபந்தஃ
தாஸேஷு அநந்யஶரணேஷு யத் ஆத்ம ஸாத்த்வம் ।
யஃ அரோசயத்ஸஹ ம்ரு'கைஃ ஸ்வயம் ஈஶ்வராணாம்
ஶ்ரீமத் கிரீட தட பீடித பாத பீடஃ ॥ 4॥
தம் த்வா அகில ஆத்மதயித ஈஶ்வரம் ஆஶ்ரிதாநாம்
ஸர்வ அர்ததம் ஸ்வக்ரு'தவித் விஸ்ரு'ஜேத கஃ நு ।
கஃ வா பஜேத் கிம் அபி விஸ்ம்ரு'தயே அநு பூத்யை
கிம் வா பவேத் ந தவ பாதரஜோஜுஷாம் நஃ ॥ 5॥
ந ஏவ உபயந்தி அபசிதிம் கவயஃ தவ ஈஶ
ப்ரஹ்மாயுஷா அபி க்ரு'தம் ரு'தமுதஃ ஸ்மரந்தஃ ।
யஃ அந்தர்பஹிஃ தநுப்ரு'தாம் அஶுபம் விதுந்வந்
ஆசார்யசைத்யவபுஷா ஸ்வகதம் வ்யநக்தி ॥ 6॥
ஶ்ரீஶுகஃ உவாச ।
இதி உத்தவேந அதி அநுரக்த சேதஸா
ப்ரு'ஷ்டஃ ஜகத்க்ரீடநகஃ ஸ்வஶக்திபிஃ ।
க்ரு'ஹீத மூர்தித்ரயஃ ஈஶ்வர ஈஶ்வரஃ
ஜகாத ஸப்ரேம மநோஹரஸ்மிதஃ ॥ 7॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஹந்த தே கதயிஷ்யாமி மம தர்மாந் ஸுமங்கலாம் ।
யாந் ஶ்ரத்தயா ஆசரந் மர்த்யஃ ம்ரு'த்யும் ஜயதி துர்ஜயம் ॥ 8॥
குர்யாத் ஸர்வாணி கர்மாணி மதர்தம் ஶநகைஃ ஸ்மரந் ।
மயி அர்பித மநஃ சித்தஃ மத் தர்ம ஆத்மமநோரதிஃ ॥ 9॥
தேஶாந் புண்யாந் ஆஶ்ரயேத மத்பக்தைஃ ஸாதுபிஃ ஶ்ரிதாந் ।
தேவ ஆஸுர மநுஷ்யேஷு மத்பக்த ஆசரிதாநி ச ॥ 10॥
ப்ரு'தக் ஸத்ரேண வா மஹ்யம் பர்வயாத்ரா மஹோத்ஸவாந் ।
காரயேத் கீதந்ரு'த்ய ஆத்யைஃ மஹாராஜ விபூதிபிஃ ॥ 11॥
மாம் ஏவ ஸர்வபூதேஷு பஹிஃ அந்தஃ அபாவ்ரு'தம் ।
ஈக்ஷேத ஆத்மநி ச ஆத்மாநம் யதா கம் அமல ஆஶயஃ ॥ 12॥
இதி ஸர்வாணி பூதாநி மத்பாவேந மஹாத்யுதே ।
ஸபாஜயந் மந்யமாநஃ ஜ்ஞாநம் கேவலம் ஆஶ்ரிதஃ ॥ 13॥
ப்ராஹ்மணே புல்கஸே ஸ்தேநே ப்ரஹ்மண்யே அர்கே ஸ்புலிங்ககே ।
அக்ரூரே க்ரூரகே ச ஏவ ஸமத்ரு'க் பண்டிதஃ மதஃ ॥ 14॥
நரேஷு அபீக்ஷ்ணம் மத்பாவம் பும்ஸஃ பாவயதஃ அசிராத் ।
ஸ்பர்தா அஸூயா திரஸ்காராஃ ஸாஹங்காராஃ வியந்தி ஹி ॥ 15॥
விஸ்ரு'ஜ்ய ஸ்மயமாநாந் ஸ்வாந் த்ரு'ஶம் வ்ரீடாம் ச தைஹிகீம் ।
ப்ரணமேத் தண்டவத் பூமௌ ஆஶ்வ சாண்டால கோ கரம் ॥ 16॥
யாவத் ஸர்வேஷு பூதேஷு மத்பாவஃ ந உபஜாயதே ।
தாவத் ஏவம் உபாஸீத வாங் மந காய வ்ரு'த்திபிஃ ॥ 17॥
ஸர்வம் ப்ரஹ்மாத்மகம் தஸ்ய வித்யயா ஆத்ம மநீஷயா ।
பரிபஶ்யந் உபரமேத் ஸர்வதஃ முக்த ஸம்ஶயஃ ॥ 18॥
அயம் ஹி ஸர்வகல்பாநாம் ஸத்ரீசீநஃ மதஃ மம ।
மத்பாவஃ ஸர்வபூதேஷு மநோவாக்காயவ்ரு'த்திபிஃ ॥ 19॥
ந ஹி அங்க உபக்ரமே த்வம்ஸஃ மத்தர்மஸ்ய உத்தவ அணு அபி ।
மயா வ்யவஸிதஃ ஸம்யக் நிர்குணத்வாத் அநாஶிஷஃ ॥ 20॥
யஃ யஃ மயி பரே தர்மஃ கல்ப்யதே நிஷ்பலாய சேத் ।
தத் ஆயாஸஃ நிரர்தஃ ஸ்யாத் பயாதேஃ இவ ஸத்த்ம ॥ 21॥
ஏஷா புத்திமதாம் புத்திஃ மநீஷா ச மநீஷிணாம் ।
யத் ஸத்யம் அந்ரு'தேந இஹ மர்த்யேந ஆப்நோதி மா அம்ரு'தம் ॥ 22॥
ஏஷ தே அபிஹிதஃ க்ரு'த்ஸ்நஃ ப்ரஹ்மவாதஸ்ய ஸங்க்ரஹஃ ।
ஸமாஸவ்யாஸவிதிநா தேவாநாம் அபி துர்கமஃ ॥ 23॥
அபீக்ஷ்ணஶஃ தே கதிதம் ஜ்ஞாநம் விஸ்பஷ்டயுக்திமத் ।
ஏதத் விஜ்ஞாய முச்யேத புருஷஃ நஷ்டஸம்ஶயஃ ॥ 24॥
ஸுவிவிக்தம் தவ ப்ரஶ்நம் மயா ஏதத் அபி தாரயேத் ।
ஸநாதநம் ப்ரஹ்மகுஹ்யம் பரம் ப்ரஹ்ம அதிகச்சதி ॥ 25॥
யஃ ஏதத் மம பக்தேஷு ஸம்ப்ரதத்யாத் ஸுபுஷ்கலம் ।
தஸ்ய அஹம் ப்ரஹ்மதாயஸ்ய ததாமி ஆத்மாநம் ஆத்மநா ॥ 26॥
யஃ ஏதத் ஸமதீயீத பவித்ரம் பரமம் ஶுசி ।
ஸஃ பூயேத அஹஃ அஹஃ மாம் ஜ்ஞாநதீபேந தர்ஶயந் ॥ 27॥
யஃ ஏதத் ஶ்ரத்தயா நித்யம் அவ்யக்ரஃ ஶ்ருணுயாத் நரஃ ।
மயி பக்திம் பராம் குர்வந் கர்மபிஃ ந ஸஃ பத்யதே ॥ 28॥
அபி உத்தவ த்வயா ப்ரஹ்ம ஸகே ஸமவதாரிதம் ।
அபி தே விகதஃ மோஹஃ ஶோகஃ ச அஸௌ மநோபவஃ ॥ 29॥
ந ஏதத் த்வயா தாம்பிகாய நாஸ்திகாய ஶடாய ச ।
அஶுஶ்ரூஷோஃ அபக்தாய துர்விநீதாய தீயதாம் ॥ 30॥
ஏதைஃ தோஷைஃ விஹீநாய ப்ரஹ்மண்யாய ப்ரியாய ச ।
ஸாதவே ஶுசயே ப்ரூயாத் பக்திஃ ஸ்யாத் ஶூத்ர யோஷிதாம் ॥ 31॥
ந ஏதத் விஜ்ஞாய ஜிஜ்ஞாஸோஃ ஜ்ஞாதவ்யம் அவஶிஷ்யதே ।
பீத்வா பீயூஷம் அம்ரு'தம் பாதவ்யம் ந அவஶிஷ்யதே ॥ 32॥
ஜ்ஞாநே கர்மணி யோகே ச வார்தாயாம் தண்டதாரணே ।
யாவாந் அர்தஃ ந்ரு'ணாம் தாத தாவாந் தே அஹம் சதுர்விதஃ ॥ 33॥
மர்த்யஃ யதா த்யக்த ஸமஸ்தகர்மா
நிவேதிதாத்மா விசிகீர்ஷிதஃ மே ।
ததா அம்ரு'தத்வம் ப்ரதிபத்யமாநஃ
மயா ஆத்மபூயாய ச கல்பதே வை ॥ 34॥
ஶ்ரீஶுகஃ உவாச ।
ஸஃ ஏவம் ஆதர்ஶித யோகமார்கஃ
ததா உத்தம ஶ்லோகவசஃ நிஶம்ய ।
பத்த அஞ்ஜலிஃ ப்ரீதி உபருத்த கண்டஃ
ந கிஞ்சித் ஊசேஃ அஶ்ரு பரிப்லுத அக்ஷஃ ॥ 35॥
விஷ்டப்ய சித்தம் ப்ரணய அவகூர்ணம்
தைர்யேண ராஜந் பஹு மந்யமாநஃ ।
க்ரு'தாஞ்ஜலிஃ ப்ராஹ யதுப்ரவீரம்
ஶீர்ஷ்ணா ஸ்ப்ரு'ஶந் தத் சரண அரவிந்தம் ॥ 36॥
உத்தவஃ உவாச ।
வித்ராவிதஃ மோஹ மஹா அந்தகாரஃ
யஃ ஆஶ்ரிதஃ மே தவ ஸந்நிதாநாத் ।
விபாவஸோஃ கிம் நு ஸமீபகஸ்ய
ஶீதம் தமஃ பீஃ ப்ரபவந்தி அஜ அத்ய ॥ 37॥
ப்ரத்யர்பிதஃ மே பவதா அநுகம்பிநா
ப்ரு'த்யாய விஜ்ஞாநமயஃ ப்ரதீபஃ ।
ஹித்வா க்ரு'தஜ்ஞஃ தவ பாதமூலம்
கஃ அந்யத் ஸமீயாத் ஶரணம் த்வதீயம் ॥ 38॥
வ்ரு'க்ணஃ ச மே ஸுத்ரு'டஃ ஸ்நேஹபாஶஃ
தாஶார்ஹ வ்ரு'ஷ்ணி அந்தக ஸாத்வதேஷு ।
ப்ரஸாரிதஃ ஸ்ரு'ஷ்டிவிவ்ரு'த்தயே த்வயா
ஸ்வமாயயா ஹி ஆத்ம ஸுபோத ஹேதிநா ॥ 39॥
நமஃ அஸ்து தே மஹாயோகிந் ப்ரபந்நம் அநுஶாதி மாம் ।
யதா த்வத் சரண அம்போஜே ரதிஃ ஸ்யாத் அநபாயிநீ ॥ 40॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
கச்ச உத்தவ மயா ஆதிஷ்டஃ பதரி ஆக்யம் மம ஆஶ்ரமம் ।
தத்ர மத் பாத தீர்தோதே ஸ்நாந உபஸ்பர்ஶநைஃ ஶுசிஃ ॥ 41॥
ஈக்ஷயா அலகநந்தாயா விதூத அஶேஷ கல்மஷஃ ।
வஸாநஃ வல்கலாநி அங்க வந்யபுக் ஸுக நிஃஸ்ப்ரு'ஹஃ ॥ 42॥
திதிக்ஷௌஃ த்வந்த்வமாத்ராணாம் ஸுஶீலஃ ஸம்யதேந்த்ரியஃ ।
ஶாந்தஃ ஸமாஹிததியா ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸம்யுதஃ ॥ 43॥
மத்தஃ அநுஶிக்ஷிதம் யத் தே விவிக்தமநுபாவயந் ।
மயி ஆவேஶித வாக் சித்தஃ மத்தர்ம நிரதஃ பவ ।
அதிவ்ரஜ்ய கதீஃ திஸ்ரஃ மாம் ஏஷ்யஸி ததஃ பரம் ॥ 44॥
ஶ்ரீஶுகஃ உவாச ।
ஸஃ ஏவம் உக்தஃ ஹரிமேதஸா உத்தவஃ
ப்ரதக்ஷிணம் தம் பரிஸ்ரு'த்ய பாதயோஃ ।
ஶிரஃ நிதாய அஶ்ருகலாபிஃ ஆர்த்ரதீஃ
ந்யஷிஞ்சத் அத்வந்த்வபரஃ அபி உபக்ரமே ॥ 45॥
ஸுதுஸ்த்யஜ ஸ்நேஹ வியோக காதரஃ
ந ஶக்நுவந் தம் பரிஹாதும் ஆதுரஃ ।
க்ரு'ச்ச்ரம் யயௌ மூர்தநி பர்த்ரு'பாதுகே
பிப்ரந் நமஸ்க்ரு'த்ய யயௌ புநஃ புநஃ ॥ 46॥
ததஃ தம் அந்தர்ஹ்ரு'தி ஸந்நிவேஶ்ய
கதஃ மஹாபாகவதஃ விஶாலாம் ।
யதா உபதிஷ்டாம் ஜகத் ஏகபந்துநா
ததஃ ஸமாஸ்தாய ஹரேஃ அகாத் கதிம் ॥ 47॥
யஃ ஏஅதத் ஆநந்த ஸமுத்ர ஸம்ப்ரு'தம்
ஜ்ஞாநாம்ரு'தம் பாகவதாய பாஷிதம் ।
க்ரு'ஷ்ணேண யோகேஶ்வர ஸேவிதாங்க்ரிணா
ஸச்ச்ரத்தயா ஆஸேவ்ய ஜகத் விமுச்யதே ॥ 48॥
பவபய அபஹந்தும் ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸாரம்
நிகமக்ரு'த் உபஜஹே ப்ரு'ங்கவத் வேதஸாரம் ।
அம்ரு'தம் உததிதஃ ச அபாயயத் ப்ரு'த்யவர்காந்
புருஷம் ரு'ஷபம் ஆத்யம் க்ரு'ஷ்ணஸஞ்ஜ்ஞம் நதஃ அஸ்மி ॥ 49॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே பகவதுத்தவஸம்வாதே
பரமார்தப்ராப்திஸுகமோபாயகதநோத்தவபதரிகாஶ்ரமப்ரவேஶோ
நாம ஏகோநத்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 29॥
அத த்ரிம்ஶஃ அத்யாயஃ ।
ராஜா உவாச ।
ததஃ மஹாபாகவதே உத்தவே நிர்கதே வநம் ।
த்வாரவத்யாம் கிம் அகரோத் பகவாந் பூதபாவநஃ ॥ 1॥
ப்ரஹ்மஶாப உபஸம்ஸ்ரு'ஷ்டே ஸ்வகுலே யாதவர்ஷபஃ ।
ப்ரேயஸீம் ஸர்வநேத்ராணாம் தநும் ஸஃ கதம் அத்யஜத் ॥ 2॥
ப்ரத்யாக்ரஷ்டும் நயநம் அபலா யத்ர லக்நம் ந ஶேகுஃ
கர்ணாவிஷ்டம் ந ஸரதி ததஃ யத் ஸதாம் ஆத்மலக்நம் ।
யத் ஶ்ரீஃ வாசாம் ஜநயதி ரதிம் கிம் நு மாநம் கவீநாம்
த்ரு'ஷ்ட்வா ஜிஷ்ணோஃ யுதி ரதகதம் யத் ச தத் ஸாம்யம்
ஈயுஃ ॥ 3॥
ரு'ஷிஃ உவாச ।
திவி புவி அந்தரிக்ஷே ச மஹோத்பாதாந் ஸமுத்திதாந் ।
த்ரு'ஷ்ட்வா ஆஸீநாந் ஸுதர்மாயாம் க்ரு'ஷ்ணஃ ப்ராஹ யதூந் இதம் ॥ 4॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
ஏதே கோராஃ மஹோத்பாதாஃ த்வார்வத்யாம் யமகேதவஃ ।
முஹூர்தம் அபி ந ஸ்தேயம் அத்ர நஃ யதுபுங்கவாஃ ॥ 5॥
ஸ்த்ரியஃ பாலாஃ ச வ்ரு'த்தாஃ ச ஶங்கோத்தாரம் வ்ரஜந்த்விதஃ ।
வயம் ப்ரபாஸம் யாஸ்யாமஃ யத்ர ப்ரத்யக் ஸரஸ்வதீ ॥ 6॥
தத்ர அபிஷிச்ய ஶுசய உபோஷ்ய ஸுஸமாஹிதாஃ ।
தேவதாஃ பூஜயிஷ்யாமஃ ஸ்நபந ஆலேபந அர்ஹணைஃ ॥7॥
ப்ராஹ்மணாந் து மஹாபாகாந் க்ரு'தஸ்வஸ்த்யயநா வயம் ।
கோ பூ ஹிரண்ய வாஸோபிஃ கஜ அஶ்வரத வேஶ்மபிஃ ॥ 8॥
விதிஃ ஏஷஃ ஹி அரிஷ்டக்நஃ மங்கல ஆயநம் உத்தமம் ।
தேவ த்விஜ கவாம் பூஜா பூதேஷு பரமஃ பவஃ ॥ 9॥
இதி ஸர்வே ஸமாகர்ண்ய யதுவ்ரு'த்தாஃ மதுத்விஷஃ ।
ததா இதி நௌபிஃ உத்தீர்ய ப்ரபாஸம் ப்ரயயூ ரதைஃ ॥ 10॥
தஸ்மிந் பகவதா ஆதிஷ்டம் யதுதேவேந யாதவா ।
சக்ருஃ பரபயா பக்த்யா ஸர்வஶ்ரேய உபப்ரு'ம்ஹிதம் ॥ 11॥
ததஃ தஸ்மிந் மஹாபாநம் பபுஃ மைரேயகம் மது ।
திஷ்ட விப்ரம்ஶித தியஃ யத் த்ரவைஃ ப்ரஶ்யதே மதிஃ ॥ 12॥
மஹாபாந அபிமத்தாநாம் வீராணாம் த்ரு'ப்தசேதஸாம் ।
க்ரு'ஷ்ணமாயா விமூடாநாம் ஸங்கர்ஷஃ ஸுமஹாந் அபூத் ॥ 13॥
யுயுதுஃ க்ரோதஸம்ரப்தா வேலாயாம் ஆததாயிநஃ ।
தநுபிஃ அஸிபிஃ மல்லைஃ கதாபிஃ தாம் அரர்ஷ்டிபிஃ ॥ 14॥
பதத்பதாகை ரதகுஞ்ஜராதிபிஃ
கர உஷ்ட்ர கோபிஃ மஹிஷைஃ நரைஃ அபி ।
மிதஃ ஸமேத்ய அஶ்வதரைஃ ஸுதுர்மதா
ந்யஹந் ஶரர்தத்பிஃ இவ த்விபா வநே ॥ 15॥
ப்ரத்யும்ந ஸாம்பௌ யுதி ரூடமத்ஸரௌ
அக்ரூர போஜௌ அநிருத்த ஸாத்யகீ ।
ஸுபத்ர ஸங்க்ராமஜிதௌ ஸுதாருணௌ
கதௌ ஸுமித்ரா ஸுரதௌ ஸமீயதுஃ ॥ 16॥
அந்யே ச யே வை நிஶட உல்முக ஆதயஃ
ஸஹஸ்ரஜித் ஶதஜித் பாநு முக்யாஃ ।
அந்யோந்யம் ஆஸாத்ய மதாந்தகாரிதா
ஜக்நுஃ முகுந்தேந விமோஹிதா ப்ரு'ஶம் ॥ 17॥
தாஶார்ஹ வ்ரு'ஷ்ணி அந்தக போஜ ஸாத்வதா
மது அர்புதா மாதுரஶூரஸேநாஃ ।
விஸர்ஜநாஃ குகுராஃ குந்தயஃ ச
மிதஃ ததஃ தே அத விஸ்ரு'ஜ்ய ஸௌஹ்ரு'தம் ॥ 18॥
புத்ராஃ அயுத்யந் பித்ரு'பிஃ ப்ராத்ரு'பிஃ ச
ஸ்வஸ்த்ரீய தௌஹித்ர பித்ரு'வ்யமாதுலைஃ ।
மித்ராணி மித்ரைஃ ஸுஹ்ரு'தஃ ஸுஹ்ரு'த்பிஃ
ஜ்ஞாதீம்ஸ்த்வஹந் ஜ்ஞாதயஃ ஏவ மூடாஃ ॥ 19॥
ஶரேஷு க்ஷீயமாணேஷு பஜ்யமாநேஷு தந்வஸு ।
ஶஸ்த்ரேஷு க்ஷீயமாணேஷு முஷ்டிபிஃ ஜஹ்ருஃ ஏரகாஃ ॥ 20॥
தாஃ வஜ்ரகல்பாஃ ஹி அபவந் பரிகாஃ முஷ்டிநாஃ ப்ரு'தாஃ ।
ஜக்நுஃ த்விஷஃ தைஃ க்ரு'ஷ்ணேந வார்யமாணாஃ து தம் ச தே ॥ 21॥
ப்ரத்யநீகம் மந்யமாநாஃ பலபத்ரம் ச மோஹிதாஃ ।
ஹந்தும் க்ரு'ததியஃ ராஜந் ஆபந்நாஃ ஆததாயிநஃ ॥ 22॥
அத தௌ அபி ஸங்க்ருத்தௌ உத்யம்ய குருநந்தந ।
ஏரகா முஷ்டி பரிகௌ ஜரந்தௌ ஜக்நதுஃ யுதி ॥ 23॥
ப்ரஹ்மஶாப உபஸ்ரு'ஷ்டாநாம் க்ரு'ஷ்ணமாயாவ்ரு'த ஆத்மநாம் ।
ஸ்பர்தாக்ரோதஃ க்ஷயம் நிந்யே வைணவஃ அக்நிஃ யதா வநம் ॥ 24॥
ஏவம் நஷ்டேஷு ஸர்வேஷு குலேஷு ஸ்வேஷு கேஶவஃ ।
அவதாரிதஃ புவஃ பாரஃ இதி மேநே அவஶேஷிதஃ ॥ 25॥
ராமஃ ஸமுத்ரவேலாயாம் யோகம் ஆஸ்தாய பௌருஷம் ।
தத் த்யாஜ லோகம் மாநுஷ்யம் ஸம்யோஜ்ய ஆத்மாநம் ஆத்மநி ॥ 26॥
ராமநிர்யாணம் ஆலோக்ய பகவாந் தேவகீஸுதஃ ।
நிஷஸாத தரோபஸ்தே தூஷ்ணீம் ஆஸாத்ய பிப்பலம் ॥ 27॥
பிப்ரத் சதுர்புஜம் ரூபம் ப்ராஜிஷ்ணு ப்ரபயா ஸ்வயா ।
திஶஃ விதிமாராஃ குர்வந் விதூமஃ இவ பாவகஃ ॥ 28॥
ஶ்ரீவத்ஸாங்கம் கநஶ்யாமம் தப்த ஹாடக வர்சஸம் ।
கௌஶேய அம்பர யுக்மேந பரிவீதம் ஸுமங்கலம் ॥ 29॥
ஸுந்தர ஸ்மித வக்த்ர அப்ஜம் நீல குந்தல மண்டிதம் ।
புண்டரீக அபிராமாக்ஷம் ஸ்புரந் மகர குண்டலம் ॥ 30॥
கடிஸூத்ர ப்ரஹ்மஸூத்ர கிரீட கடக அங்கதைஃ ।
ஹார நூபுர முத்ராபிஃ கௌஸ்துபேந விராஜிதம் ॥ 31॥
வநமாலா பரீதாங்கம் மூர்திமத்பிஃ நிஜ ஆயுதைஃ ।
க்ரு'த்வா உரௌ தக்ஷிணே பாதம் ஆஸீநம் பங்கஜ அருணம் ॥ 32॥
முஸலௌ அஶேஷாயஃ கண்டக்ரு'தேஷுஃ லுப்தகஃ ஜராஃ ।
ம்ரு'காஸ்ய ஆகாரம் தத் சரணம் விவ்யாத ம்ரு'கஶங்கயா ॥ 33॥
சதுர்புஜம் தம் புருஷம் த்ரு'ஷ்ட்வா ஸஃ க்ரு'த கில்பிஷஃ ।
பீதஃ பபாத ஶிரஸா பாதயோஃ அஸுரத்விஷஃ ॥ 34॥
அஜாநதா க்ரு'தம் இதம் பாபேந மதுஸூதந ।
க்ஷந்தும் அர்ஹஸி பாபஸ்ய உத்தமஶ்லோகஃ மே அநக ॥ 35॥
யஸ்ய அநுஸ்மரணம் ந்ரூ'ணாம் அஜ்ஞாந த்வாந்த நாஶநம் ।
வதந்தி தஸ்ய தே விஷ்ணோ மயா அஸாது க்ரு'தம் ப்ரபோ ॥ 36॥
தத் மா ஆஶு ஜஹி வைகுண்ட பாப்மாநம் ம்ரு'க லுப்தகம் ।
யதா புநஃ அஹம் து ஏவம் ந குர்யாம் ஸத் அதிக்ரமம் ॥ 37॥
யஸ்ய ஆத்ம யோக ரசிதம் ந விதுஃ விரிஞ்சஃ
ருத்ர ஆதயஃ அஸ்ய தநயாஃ பதயஃ கிராம் யே ।
த்வத் மாயயா பிஹித த்ரு'ஷ்டயஃ ஏதத் அஞ்ஜஃ
கிம் தஸ்ய தே வயம் அஸத் கதயஃ க்ரு'ணீமஃ ॥ 38॥
ஶ்ரீபகவாந் உவாச ।
மா பைஃ ஜரே த்வம் உத்திஷ்ட காமஃ ஏஷஃ க்ரு'தஃ ஹி மே ।
யாஹி த்வம் மத் அநுஜ்ஞாதஃ ஸ்வர்கம் ஸுக்ரு'திநாம் பதம் ॥ 39॥
இதி ஆதிஷ்டஃ பகவதா க்ரு'ஷ்ணேந இச்சா ஶரீரிணா ।
த்ரிஃ பரிக்ரம்ய தம் நத்வா விமாநேந திவம் யயௌ ॥ 40॥
தாருகஃ க்ரு'ஷ்ணபதவீம் அந்விச்சந் அதிகம்யதாம் ।
வாயும் துலஸிகாமோதம் ஆக்ராய அபிமுகம் யயௌ ॥ 41॥
தம் தத்ர திக்மத்யுபிஃ ஆயுதைஃ வ்ரு'தம்
ஹி அஶ்வத்தமூலே க்ரு'தகேதநம் பதிம் ।
ஸ்நேஹப்லுதாத்மா நிபபாத பாதயோ
ரதாத் அவப்லுத்ய ஸபாஷ்பலோசநஃ ॥ 42॥
அபஶ்யதஃ த்வத் சரண அம்புஜம் ப்ரபோ
த்ரு'ஷ்டிஃ ப்ரணஷ்டா தமஸி ப்ரவிஷ்டா ।
திஶஃ ந ஜாநே ந லபே ச ஶாந்திம்
யதா நிஶாயம் உடுபே ப்ரணஷ்டே ॥ 43॥
இதி ப்ருவதே ஸூதே வை ரதஃ கருடலாஞ்சநஃ ।
கம் உத்பபாத ராஜேந்த்ர ஸாஶ்வத்வஜஃ உதீக்ஷதஃ ॥ 44॥
தம் அந்வகச்சந் திவ்யாநி விஷ்ணுப்ரஹரணாநி ச ।
தேந அதி விஸ்மித ஆத்மாநம் ஸூதம் ஆஹ ஜநார்தநஃ ॥ 45॥
கச்ச த்வாரவதீம் ஸூத ஜ்ஞாதீநாம் நிதநம் மிதஃ ।
ஸங்கர்ஷணஸ்ய நிர்யாணம் பந்துப்யஃ ப்ரூஹி மத் தஶாம் ॥ 46॥
த்வாரகாயாம் ச ந ஸ்தேயம் பவத்பிஃ ச ஸ்வபந்துபிஃ ।
மயா த்யக்தாம் யதுபுரீம் ஸமுத்ரஃ ப்லாவயிஷ்யதி ॥ 47॥
ஸ்வம் ஸ்வம் பரிக்ரஹம் ஸர்வே ஆதாய பிதரௌ ச நஃ ।
அர்ஜுநேந ஆவிதாஃ ஸர்வ இந்த்ரப்ரஸ்தம் கமிஷ்யத ॥ 48॥
த்வம் து மத் தர்மம் ஆஸ்தாய ஜ்ஞாநநிஷ்டஃ உபேக்ஷகஃ ।
மந்மாயா ரசநாம் ஏதாம் விஜ்ஞாய உபஶமம் வ்ரஜ ॥ 49॥
இதி உக்தஃ தம் பரிக்ரம்ய நமஸ்க்ரு'த்ய புநஃ புநஃ ।
தத் பாதௌ ஶீர்ஷ்ணி உபாதாய துர்மநாஃ ப்ரயயௌ புரீம் ॥ 50॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே யதுகுலஸங்க்ஷயோ நாம
த்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 30॥
அத ஏகத்ரிம்ஶஃ அத்யாயஃ ।
ஶ்ரீஶுகஃ உவாச ।
அத தத்ர ஆகமத் ப்ரஹ்மா பவாந்யா ச ஸமம் பவஃ ।
மஹேந்த்ரப்ரமுகாஃ தேவாஃ முநயஃ ஸப்ரஜேஶ்வராஃ ॥ 1॥
பிதரஃ ஸித்தகந்தர்வாஃ வித்யாதர மஹோரகாஃ ।
சாரணாஃ யக்ஷரக்ஷாம்ஸி கிந்நர அப்ஸரஸஃ த்விஜாஃ ॥ 2॥
த்ரஷ்டுகாமாஃ பகவதஃ நிர்வாணம் பரம உத்ஸுகாஃ ।
காயந்தஃ ச க்ரு'ணந்தஃ ச ஶௌரேஃ கர்மாணி ஜந்ம ச ॥ 3॥
வவர்ஷுஃ புஷ்பவர்ஷாணி விமாந ஆவலிபிஃ நபஃ ।
குர்வந்தஃ ஸங்குலம் ராஜந் பக்த்யா பரமயா யுதாஃ ॥ 4॥
பகவாந் பிதாமஹம் வீக்ஷ்ய விபூதிஃ ஆத்மநஃ விபுஃ ।
ஸம்யோஜ்ய ஆத்மநி ச ஆத்மாநம் பத்மநேத்ரே ந்யமீலயத் ॥ 5॥
லோகாபிராமாம் ஸ்வதநும் தாரணா த்யாந மங்கலம் ।
யோகதாரணயா ஆக்நேய்யா அதக்த்வா தாம ஆவிஶத் ஸ்வகம் ॥ 6॥
திவி துந்துபயஃ நேதுஃ பேதுஃ ஸுமநஃ ச காத் ।
ஸத்யம் தர்மஃ த்ரு'திஃ பூமேஃ கீர்திஃ ஶ்ரீஃ ச அநு தம் வயுஃ ॥ 7॥
தேவ ஆதயஃ ப்ரஹ்மமுக்யாஃ ந விஶந்தம் ஸ்வதாமநி ।
அவிஜ்ஞாதகதிம் க்ரு'ஷ்ணம் தத்ரு'ஶுஃ ச அதிவிஸ்மிதாஃ ॥ 8॥
ஸௌதாமந்யாஃ யதா ஆகாஶே யாந்த்யாஃ ஹித்வா அப்ரமண்டலம் ।
கதிஃ ந லக்ஷ்யதே மர்த்யைஃ ததா க்ரு'ஷ்ணஸ்ய தைவதைஃ ॥ 9॥
ப்ரஹ்ம ருத்ர ஆதயஃ தே து த்ரு'ஷ்ட்வா யோககதிம் ஹரேஃ ।
விஸ்மிதாஃ தாம் ப்ரஶம்ஸந்தஃ ஸ்வம் ஸ்வம் லோகம் யயுஃ ததா ॥ 10॥
ராஜந் பரஸ்ய தநுப்ரு'த் ஜநநாப்யயேஹா
மாயாவிடம்பநம் அவேஹி யதா நடஸ்ய ।
ஸ்ரு'ஷ்ட்வா ஆத்மநா இதம் அநுவிஶ்ய விஹ்ரு'த்ய ச அந்தே
ஸம்ஹ்ரு'த்ய ச ஆத்ம மஹிநா உபரதஃ ஸஃ ஆஸ்தே ॥ 11॥
மர்த்யேந யஃ குருஸுதம் யமலோகநீதம்
த்வாம் ச ஆநயத் ஶரணதஃ பரம அஸ்த்ர தக்தம் ।
ஜிக்யே அந்தக அந்தகம் அபி ஈஶம் அஸௌ அவநீஶஃ
கிம் ஸ்வாவநே ஸ்வரநயந் ம்ரு'கயும் ஸதேஹம் ॥ 12॥
ததா அபி அஶேஶா ஸ்திதி ஸம்பவ அபி
அயேஷு அநந்ய ஹேதுஃ யத் அஶேஷ ஶக்தித்ரு'க் ।
ந இச்சத் ப்ரணேதும் வபுஃ அத்ர ஶேஷிதம்
மர்த்யேந கிம் ஸ்வஸ்தகதிம் ப்ரதர்ஶயந் ॥ 13॥
யஃ ஏதாம் ப்ராதஃ உத்தாய க்ரு'ஷ்ணஸ்ய பதவீம் பராம் ।
ப்ரயதஃ கீர்தயேத் பக்த்யா தாம் ஏவ ஆப்நோதி அநுத்தமாம் ॥ 14॥
தாருகஃ த்வாரகாம் ஏத்ய வஸுதேவ உக்ரஸேநயோஃ ।
பதித்வா சரணாவஸ்ரைஃ ந்யஷிஞ்சத் க்ரு'ஷ்ணவிச்யுதஃ ॥ 15॥
கதயாமாஸ நிதநம் வ்ரு'ஷ்ணீநாம் க்ரு'த்ஸ்நஶஃ ந்ரு'ப ।
தத் ஶ்ருத்வா உத்விக்ந ஹ்ரு'தயாஃ ஜநாஃ ஶோக விமூர்ச்சிதாஃ ॥ 16॥
தத்ர ஸ்ம த்வரிதா ஜக்முஃ க்ரு'ஷ்ண விஶ்லேஷ விஹ்வலாஃ ।
வ்யஸவாஃ ஶேரதே யத்ர ஜ்ஞாதயஃ க்நந்தஃ ஆநநம் ॥ 17॥
தேவகீ ரோஹிணீ ச ஏவ வஸுதேவஃ ததா ஸுதௌ ।
க்ரு'ஷ்ண ராம அவபஶ்யந்தஃ ஶோக ஆர்தாஃ விஜஹுஃ ஸ்ம்ரு'திம் ॥ 18॥
ப்ராணாந் ச விஜஹுஃ தத்ர பகவத் விரஹ ஆதுராஃ ।
உபகுஹ்ய பதீந் தாத சிதாம் ஆருருஹுஃ ஸ்த்ரியஃ ॥ 19॥
ராமபத்ந்யஃ ச தத் தேஹம் உபகுஹ்ய அக்நிம் ஆவிஶந் ।
வஸுதேவபத்ந்யஃ தத் காத்ரம் ப்ரத்யும்ந ஆதீந் ஹரேஃ ஸ்நுஷாஃ ।
க்ரு'ஷ்ணபத்ந்யஃ ஆவிஶந் அக்நிம் ருக்மிணி ஆத்யாஃ ததாத்மிகாஃ ॥ 20॥
அர்ஜுநஃ ப்ரேயஸஃ ஸக்யுஃ க்ரு'ஷ்ணஸ்ய விரஹ ஆதுரஃ ।
ஆத்மாநம் ஸாந்த்வயாமாஸ க்ரு'ஷ்ணகீதைஃ ஸதுக்திபிஃ ॥ 21॥
பந்தூநாம் நஷ்டகோத்ராணாம் அர்ஜுநஃ ஸாம்பராயிகம் ।
ஹதாநாம் காரயாமாஸ யதாவத் அநுபூர்வஶஃ ॥ 22॥
த்வாரகாம் ஹரிணா த்யக்தா ஸமுத்ரஃ அப்லாவயத் க்ஷணாத் ।
வர்ஜயித்வா மஹாராஜ ஶ்ரீமத் பகவத் ஆலயம் ॥ 23॥
நித்யம் ஸந்நிஹிதஃ தத்ர பகவாந் மதுஸூதநஃ ।
ஸ்ம்ரு'த்யா அஶேஷா அஶுபஹரம் ஸர்வ மங்கலம் அமங்கலம் ॥ 24॥
ஸ்த்ரீ பால வ்ரு'த்தாந் ஆதாய ஹதஶேஷாந் தநஞ்ஜயஃ ।
இந்த்ரப்ரஸ்தம் ஸமாவேஶ்ய வஜ்ர தத்ர அப்யஷேசயத் ॥ 25॥
ஶ்ருத்வா ஸுஹ்ரு'த் வதம் ராஜந் அர்ஜுநாத் தே பிதாமஹாஃ ।
த்வாம் து வம்ஶதரம் க்ரு'த்வா ஜக்முஃ ஸர்வே மஹாபதம் ॥ 26॥
யஃ ஏதத் தேவதேவஸ்ய விஷ்ணோஃ கர்மாணி ஜந்ம ச ।
கீர்தயேத் ஶ்ரத்தயா மர்த்யஃ ஸர்வபாபைஃ ப்ரமுச்யதே ॥ 27॥
இத்தம் ஹரேஃ பகவதஃ ருசிர அவதார
வீர்யாணி பாலசரிதாநி ச ஶந்தமாநி ।
அந்யத்ர ச இஹ ச ஶ்ருதாநி க்ரு'ணந் மநுஷ்யஃ
பக்திம் பராம் பரமஹம்ஸகதௌ லபேத ॥ 28॥
இதி ஶ்ரீமத்பாகவதே மஹாபுராணே பாரமஹம்ஸ்யாம்
ஸம்ஹிதாயாமேகாதஶஸ்கந்தே மௌஸலோபாக்யாநம் நாம
ஏகத்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 31॥
॥ இதி உத்தவகீதா நாம ஏகாதஶஸ்கந்தஃ ஸமாப்தஃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha ekādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||
vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||
ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||
suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||
ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||
dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||
indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||
daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||
evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||
na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||
vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||
yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||
na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||
gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||
yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||
evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||
śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||
madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||
uddhava uvāca |
sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||
etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||
ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||
jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||
matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||
mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||
sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||
yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||
sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||
dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||
iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||
atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||
vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |
yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||
satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||
vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||
te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||
kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |
ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||
yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||
rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte
śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||
tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ
mayā eva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |
yathā samādhau munayaḥ abdhitoye
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||
māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||
uddhavaḥ uvāca |
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |
na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||
śrībhagavān uvāca |
saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||
yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā
balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate
tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||
evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ
avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti
bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||
yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||
dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ
pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||
adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |
haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||
evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā
vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |
sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||
sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||
āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||
tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||
sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||
veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |
evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||
uddhavaḥ uvāca |
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |
tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||
śrībhagavān uvāca |
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||
rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|
rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||
etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||
uddhavaḥ uvāca |
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |
yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||
śrībhagavān uvāca |
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||
16||
sanaka ādayaḥ ūcuḥ |
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |
kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||
saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |
yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |
ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |
jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||
guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||
asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |
gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||
yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |
svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||
evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||
īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |
vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |
sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||
dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |
daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||
dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |
taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||
mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||
iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||
śrībhagavān uvāca |
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |
mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||
tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||
kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |
bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||
yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||
evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||
dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |
kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||
ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||
11||
mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||
12||
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||
na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||
na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||
nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||
niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||
yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||
na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||
bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||
dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |
madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||
vāk gadgadā dravate yasya cittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |
vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||
yathā agninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||
yathā yathā ātmā parimṛjyate asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||
viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |
kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||
na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||
uddhavaḥ uvāca |
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||
śrībhagavān uvāca |
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||
hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |
prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||
karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |
hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||
śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||
sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |
indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||
tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |
na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||
dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ
mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||
uddhavaḥ uvāca |
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |
kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||
śrībhagavān uvāca |
siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||
aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||
guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |
etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||
anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||
svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||
trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||
etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |
aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||
mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |
mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||
paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||
dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||
mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||
viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |
saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||
nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |
manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |
paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||
śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||
mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||
cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||
manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |
maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |
tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||
vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||
yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |
kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||
madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||
agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |
madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||
upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||
jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||
antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||
janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |
yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |
sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||
yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||
gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||
yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te
namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |
guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||
hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||
indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |
devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |
somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||
uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||
nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||
purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||
yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |
nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||
vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||
30||
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||
ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||
viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||
apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||
mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||
tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||
etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||
vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |
ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||
tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||
atha saptadaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||
yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||
saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |
na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |
sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||
kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||
śrīśukaḥ uvāca |
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||
śrībhagavān uvāca |
dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |
varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||
ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||
vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||
tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |
vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||
varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||
śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |
madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||
tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||
17||
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |
atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |
tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||
aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||
mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||
snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |
na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||
retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||
agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |
samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||
ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |
na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||
śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||
evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||
yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||
agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |
tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||
34||
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|
madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||
evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||
atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |
āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||
ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |
anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||
brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |
kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||
śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||
sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||
evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |
caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||
śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |
kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||
veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |
devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||
yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||
karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |
tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |
anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||
evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||
17||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |
vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |
na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||
svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |
deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||
vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||
agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||
evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |
māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||
yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||
yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |
ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||
yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |
virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||
iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |
agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||
viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||
bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |
nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||
bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||
ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||
viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||
anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |
viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |
puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||
vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |
saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||
na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||
yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||
budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |
vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||
vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||
na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |
ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |
dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||
ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |
yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||
yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||
nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |
ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||
duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||
tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||
bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |
jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |
saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||
etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||
atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||
jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |
svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |
jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||
tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||
jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||
uddhavaḥ uvāca |
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte
tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||
tāpatrayeṇa abhihatasya ghore
santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin
kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |
samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||
śrībhagavān uvāca |
itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||
12||
tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||
nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |
īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||
etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |
sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||
15||
ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |
punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||
bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |
punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||
śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||
madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||
madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||
evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||
yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||
yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||
dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |
guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||
uddhavaḥ uvāca |
yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||
29||
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||
30||
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |
etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||
śrībhagavān uvāca |
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||
33|
śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||
ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||
śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||
ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||
bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||
śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||
mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |
guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||
etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |
avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||
varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |
dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||
guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |
śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||
guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |
nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||
śrībhagavān uvāca |
yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||
6||
nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||
yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||
asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||
svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||
etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||
chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||
ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||
nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayā anukūlena nabhasvateritam
pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||
yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |
atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||
manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||
eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||
sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |
bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |
manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||
yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |
yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||
tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||
proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||
tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||
sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||
na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |
vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||
na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||
evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||
atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||
śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |
darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||
deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||
akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |
yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||
dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |
kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||
amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |
mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||
kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||
samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||
yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |
eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||
kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |
tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||
viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||
utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||
evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||
na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||
te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||
svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||
rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||
iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |
māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||
vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |
parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||
śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |
ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||
chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||
39||
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |
triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||
kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |
iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||
māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |
etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde
vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |
nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||
kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |
sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||
etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||
śrībhagavān uvāca |
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||
na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |
prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||
parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||
ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||
puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |
jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||
śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||
sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||
catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||
saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |
pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||
tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |
bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||
ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||
uddhavaḥ uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |
anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |
tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||
mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā
vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |
evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||
yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||
uddhavaḥ uvāca |
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||
tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |
na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||
śrībhagavān uvāca |
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |
lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||
viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |
jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||
svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||
yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||
saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām || 44||
mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |
mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||
etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |
guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||
taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |
taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||
prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||
sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||
yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||
yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |
svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||
uddhavaḥ uvāca |
yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |
ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||
atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |
bādarāyaṇiḥ uvāca |
saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena
bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||
śrībhagavān uvāca |
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||
kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||
avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |
śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||
tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |
arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||
saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||
tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||
saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||
prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||
arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||
steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |
bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||
ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||
bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |
ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||
arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||
21||
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |
tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||
22||
svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |
draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||
devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||
vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |
kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |
kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||
nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |
yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||
saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |
apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||
tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||
śrībhagavān uvāca |
iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |
unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||
saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||
kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||
pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||
tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||
kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||
aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |
maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||
iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |
taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||
evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||
dvijaḥ uvāca |
na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ
na devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||
manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ
tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca
śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||
manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ
manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kecit |
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||
dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |
eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti || 50||
janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |
jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ
tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||
duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |
yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit
krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |
grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām
krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||
karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |
dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||
kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |
na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||
na kenacit kva api kathañcana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||
etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||
śrībhagavān uvāca |
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||
yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||
atha caturviṃśo'dhyāḥ |
śrībhagavān uvāca |
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |
yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||
tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||
tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||
vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||
arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |
taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||
mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||
10||
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||
devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||
12||
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||
yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |
guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||
sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||
anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||
apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||
rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||
yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |
śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||
saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |
te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||
kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |
ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||
evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |
manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||
eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||
atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavānuvāca |
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||
krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||
sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||
dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||
pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |
svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |
cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||
yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||
yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||
yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||
vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||
sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||
uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||
sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||
30||
sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |
yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |
bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |
rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||
sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |
mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||
atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||
guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |
vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |
tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |
vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||
ailaḥ uvāca |
aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |
devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||
na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||
aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||
saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |
yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |
yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||
svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||
sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||
puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||
bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||
kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||
kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||
pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||
tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||
atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |
viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |
viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||
24||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||
santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||
teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||
tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |
mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||
nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||
33||
santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |
devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||
vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |
muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||
atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |
yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||
etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |
putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||
etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||
etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||
śrībhagavān uvāca |
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |
trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||
yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||
arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |
ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||
cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |
snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||
snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||
sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |
śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||
śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |
āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||
tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||
pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||
22||
piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||
tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||
24||
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |
mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||
candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||
svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||
pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |
saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||
paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||
dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||
juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||
abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |
mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||
dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|
stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||
śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |
udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |
sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||
evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||
madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||
māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||
kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |
viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||
taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |
vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||
chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||
ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |
nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||
etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||
pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||
uddhavaḥ uvāca |
na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |
agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||
śrībhagavān uvāca |
yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |
saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||
śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||
deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||
amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinā upāsanayā śitena
chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||
jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |
ādi antayoḥ asya yat eva kevalam
kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |
tat eva madhye vyavahāryamāṇam
nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||
vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |
samanvayena vyatirekataḥ ca
yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||
na yat purastāt uta yat na paścāt
madhye ca tat na vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat
tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||
avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |
brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||
evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ
parāpavādena viśāradena |
chittvā ātmasandehaṃ upārameta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat
rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||
yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||
kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |
te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||
karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||
yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānena viruddhaṃ anyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |
nivartate tat punaḥ īkṣayā eva
na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||
yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||
eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme
yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||
etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |
ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |
vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||
yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |
upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||
yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||
kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |
yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||
kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||
yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |
tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||
yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |
na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||
atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |
yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |
viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||
kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ
dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |
yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |
kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai
kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||
na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||
śrīśukaḥ uvāca |
iti uddhavena ati anurakta cetasā
pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ
jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||
śrībhagavān uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |
yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||
deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||
pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |
kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||
māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |
īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||
brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |
akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||
nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||
yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |
tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||
na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||
yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||
eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||
eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||
abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||
yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||
yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||
yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||
api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||
na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||
etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||
na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ
tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||
viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||
uddhavaḥ uvāca |
vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||
pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||
vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||
namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |
yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||
śrībhagavān uvāca |
gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |
tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |
mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||
sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||
tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |
yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā
tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||
yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā
sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |
amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo
nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |
rājā uvāca |
tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |
dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |
preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |
yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam
īyuḥ || 3||
ṛṣiḥ uvāca |
divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||
śrībhagavān uvāca |
ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |
muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||
striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||
tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |
devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |
go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||
vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |
deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||
iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |
tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |
cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||
yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |
mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhojau aniruddha sātyakī |
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||
anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |
anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca
mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||
śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |
śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |
erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||
evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||
rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |
tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||
rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |
niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||
bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |
kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |
kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||
musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |
mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||
caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |
bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |
vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |
yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||
yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ
kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||
śrībhagavān uvāca |
mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |
triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |
vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||
apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |
diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||
iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |
khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||
taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |
tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||
gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||
dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |
arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |
manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |
tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma
triṃśo'dhyāyaḥ || 30||
atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrīśukaḥ uvāca |
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |
mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |
cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |
gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |
saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||
lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |
yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||
divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||
deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||
saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |
gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||
brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā
māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante
saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||
martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam
tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |
jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||
tathā api aśeśā sthiti sambhava api
ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |
na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam
martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||
yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |
prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||
dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |
patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |
vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||
devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||
prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |
upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||
rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |
vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||
arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||
bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |
smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||
strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |
indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||
yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |
kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||
itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra
vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |
anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma
ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||
|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever