Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 35

ॐ

විදුර නීති - උද්යෝග පර්වම්, අධ්යායඃ 35

Vyasa Sinhala

.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි

විදුරහිතවාක්යේ පඤ්චත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ ..

ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .

බ්රූහි භූයෝ මහාබුද්ධේ ධර්මාර්ථසහිතං වචඃ .

ශ‍ඍණ්වතෝ නාස්ති මේ තෘප්තිර්විචිත්රාණීහ භාෂසේ .. 1..

විදුර උවාච .

සර්වතීර්ථේෂු වා ස්නානං සර්වභූතේෂු චාර්ජවම් .

උභේ ඒතේ සමේ ස්යාතාමාර්ජවං වා විශිෂ්යතේ .. 2..

ආර්ජවං ප්රතිපද්යස්ව පුත්රේෂු සතතං විභෝ .

ඉහ කීර්තිං පරාං ප්රාප්ය ප්රේත්ය ස්වර්ගමවාප්ස්යසි .. 3..

යාවත්කීර්තිර්මනුෂ්යස්ය පුණ්යා ලෝකේෂු ගීයතේ .

තාවත්ස පුරුෂව්යාඝ්ර ස්වර්ගලෝකේ මහීයතේ .. 4..

අත්රාප්යුදාහරන්තීමමිතිහාසං පුරාතනම් .

විරෝචනස්ය සංවාදං කේශින්යර්ථේ සුධන්වනා .. 5..

කේශින්යුවාච .

කිං බ්රාහ්මණාඃ ස්විච්ඡ්රේයාංසෝ දිතිජාඃ ස්විද්විරෝචන .

අථ කේන ස්ම පර්යඞ්කං සුධන්වා නාධිරෝහති .. 6..

විරෝචන උවාච .

ප්රාජාපත්යා හි වෛ ශ්රේෂ්ඨා වයං කේශිනි සත්තමාඃ .

අස්මාකං ඛල්විමේ ලෝකාඃ කේ දේවාඃ කේ ද්විජාතයඃ .. 7..

කේශින්යුවාච .

ඉහෛවාස්ස්ව ප්රතීක්ෂාව උපස්ථානේ විරෝචන .

සුධන්වා ප්රාතරාගන්තා පශ්යේයං වාං සමාගතෞ .. 8..

විරෝචන උවාච .

තථා භද්රේ කරිෂ්යාමි යථා ත්වං භීරු භාෂසේ .

සුධන්වානං ච මාං චෛව ප්රාතර්ද්රෂ්ටාසි සඞ්ගතෞ .. 9..

විදුර උවාච .

අන්වාලභේ හිරණ්මයං ප්රාහ්රාදේ(අ)හං තවාසනම් .

ඒකත්වමුපසම්පන්නෝ න ත්වාසේයං ත්වයා සහ .. 10..

විරෝචන උවාච .

අන්වාහරන්තු ඵලකං කූර්චං වාප්යථ වා බෘසීම් .

සුධන්වන්න ත්වමර්හෝ(අ)සි මයා සහ සමාසනම් .. 11..

සුධන්වෝවාච .

පිතාපි තේ සමාසීනමුපාසීතෛව මාමධඃ .

බාලඃ සුඛෛධිතෝ ගේහේ න ත්වං කිං චන බුධ්යසේ .. 12..

විරෝචන උවාච .

හිරණ්යං ච ගවාශ්වං ච යද්විත්තමසුරේෂු නඃ .

සුධන්වන්විපණේ තේන ප්රශ්නං පෘච්ඡාව යේ විදුඃ .. 13..

සුධන්වෝවාච .

හිරණ්යං ච ගවාශ්වං ච තවෛවාස්තු විරෝචන .

ප්රාණයෝස්තු පණං කෘත්වා ප්රශ්නං පෘච්ඡාව යේ විදුඃ .. 14..

විරෝචන උවාච .

ආවාං කුත්ර ගමිෂ්යාවඃ ප්රාණයෝර්විපණේ කෘතේ .

න හි දේවේෂ්වහං ස්ථාතා න මනුෂ්යේෂු කර්හි චිත් .. 15..

සුධන්වෝවාච .

පිතරං තේ ගමිෂ්යාවඃ ප්රාණයෝර්විපණේ කෘතේ .

පුත්රස්යාපි ස හේතෝර්හි ප්රහ්රාදෝ නානෘතං වදේත් .. 16..

ප්රහ්ලාද උවාච .

ඉමෞ තෞ සම්ප්රදෘශ්යේතේ යාභ්යාං න චරිතං සහ .

ආශීවිෂාවිව ක්රුද්ධාවේකමාර්ගමිහාගතෞ .. 17..

කිං වෛ සහෛව චරතෝ න පුරා චරතඃ සහ .

විරෝචනෛතත්පෘච්ඡාමි කිං තේ සඛ්යං සුධන්වනා .. 18..

විරෝචන උවාච .

න මේ සුධන්වනා සඛ්යං ප්රාණයෝර්විපණාවහේ .

ප්රහ්රාද තත්ත්වාමෘප්ච්ඡාමි මා ප්රශ්නමනෘතං වදීඃ .. 19..

ප්රහ්ලාද උවාච .

උදකං මධුපර්කං චාප්යානයන්තු සුධන්වනේ .

බ්රහ්මන්නභ්යර්චනීයෝ(අ)සි ශ්වේතා ගෞඃ පීවරී කෘතා .. 20..

සුධන්වෝවාච .

උදකං මධුපර්කං ච පථ ඒවාර්පිතං මම .

ප්රහ්රාද ත්වං තු නෞ ප්රශ්නං තථ්යං ප්රබ්රූහි පෘච්ඡතෝඃ .. 21..

ප්රහ්ලාද උවාච .

පුර්තෝ වාන්යෝ භවාන්බ්රහ්මන්සාක්ෂ්යේ චෛව භවේත්ස්ථිතඃ .

තයෝර්විවදතෝඃ ප්රශ්නං කථමස්මද්විභෝ වදේත් .. 22..

අථ යෝ නෛව ප්රබ්රූයාත්සත්යං වා යදි වානෘතම් .

ඒතත්සුධන්වන්පෘච්ඡාමි දුර්විවක්තා ස්ම කිං වසේත් .. 23..

සුධන්වෝවාච .

යාං රාත්රිමධිවින්නා ස්ත්රී යාං චෛවාක්ෂ පරාජිතඃ .

යාං ච භාරාභිතප්තාඞ්ගෝ දුර්විවක්තා ස්ම තාං වසේත් .. 24..

නගරේ ප්රතිරුද්ධඃ සන්බහිර්ද්වාරේ බුභුක්ෂිතඃ .

අමිත්රාන්භූයසඃ පශ්යන්දුර්විවක්තා ස්ම තාං වසේත් .. 25..

පඤ්ච පශ්වනෘතේ හන්ති දශ හන්ති ගවානෘතේ .

ශතමශ්වානෘතේ හන්ති සහස්රං පුරුෂානෘතේ .. 26..

හන්ති ජාතානජාතාංශ්ච හිරණ්යාර්ථෝ(අ)නෘතං වදන් .

සර්වං භූම්යනෘතේ හන්ති මා ස්ම භූම්යනෘතං වදීඃ .. 27..

ප්රහ්ලාද උවාච .

මත්තඃ ශ්රේයානඞ්ගිරා වෛ සුධන්වා ත්වද්විරෝචන .

මාතාස්ය ශ්රේයසී මාතුස්තස්මාත්ත්වං තේන වෛ ජිතඃ .. 28..

විරෝචන සුධන්වායං ප්රාණානාමීශ්වරස්තව .

සුධන්වන්පුනරිච්ඡාමි ත්වයා දත්තං විරෝචනම් .. 29..

සුධන්වෝවාච .

යද්ධර්මමවෘණීථාස්ත්වං න කාමාදනෘතං වදීඃ .

පුනර්දදාමි තේ තස්මාත්පුත්රං ප්රහ්රාද දුර්ලභම් .. 30..

ඒෂ ප්රහ්රාද පුත්රස්තේ මයා දත්තෝ විරෝචනඃ .

පාදප්රක්ෂාලනං කුර්යාත්කුමාර්යාඃ සන්නිධෞ මම .. 31..

විදුර උවාච .

තස්මාද්රාජේන්ද්ර භූම්යර්ථේ නානෘතං වක්තුමර්හසි .

මා ගමඃ ස සුතාමාත්යෝ(අ)ත්යයං පුත්රානනුභ්රමන් .. 32..

න දේවා යෂ්ටිමාදාය රක්ෂන්ති පශුපාලවත් .

යං තු රක්ෂිතුමිච්ඡන්ති බුද්ධ්යා සංවිභජන්ති තම් .. 33..

යථා යථා හි පුරුෂඃ කල්යාණේ කුරුතේ මනඃ .

තථා තථාස්ය සර්වාර්ථාඃ සිධ්යන්තේ නාත්ර සංශයඃ .. 34..

න ඡන්දාංසි වෘජිනාත්තාරයන්ති

ආයාවිනං මායයා වර්තමානම් .

නීඩං ශකුන්තා ඉව ජාතපක්ෂාශ්

ඡන්දාංස්යේනං ප්රජහත්යන්තකාලේ .. 35..

මත්තාපානං කලහං පූගවෛරං

භාර්යාපත්යෝරන්තරං ජ්ඤාතිභේදම් .

රාජද්විෂ්ටං ස්ත්රීපුමාංසෝර්විවාදං

වර්ජ්යාන්යාහුර්යශ්ච පන්ථාඃ ප්රදුෂ්ඨඃ .. 36..

සාමුද්රිකං වණිජං චෝරපූර්වං

ශලාක ධූර්තං ච චිකිත්සකං ච .

අරිං ච මිත්රං ච කුශීලවං ච

නෛතාන්සාඛ්යේෂ්වධිකුර්වීත සප්ත .. 37..

මානාග්නිහෝත්රමුත මානමෞනං

මානේනාධීතමුත මානයජ්ඤඃ .

ඒතානි චත්වාර්යභයඞ්කරාණි

භයං ප්රයච්ඡන්ත්යයථා කෘතානි .. 38..

අගාර දාහී ගරදඃ කුණ්ඩාශී සෝමවික්රයී .

පර්ව කාරශ්ච සූචී ච මිත්ර ධ්රුක්පාරදාරිකඃ .. 39..

භ්රූණහා ගුරු තල්පී ච යශ්ච ස්යාත්පානපෝ ද්විජඃ .

අතිතීක්ෂ්ණශ්ච කාකශ්ච නාස්තිකෝ වේද නින්දකඃ .. 40..

ස්රුව ප්රග්රහණෝ ව්රාත්යඃ කීනාශශ්චාර්ථවානපි .

රක්ෂේත්යුක්තශ්ච යෝ හිංස්යාත්සර්වේ බ්රහ්මණ්හණෛඃ සමාඃ .. 41..

තෘණෝක්ලයා ජ්ඤායතේ ජාතරූපං

යුගේ භද්රෝ ව්යවහාරේණ සාධුඃ .

ශූරෝ භයේෂ්වර්ථකෘච්ඡ්රේෂු ධීරඃ

කෘච්ඡ්රාස්වාපත්සු සුහෘදශ්චාරයශ් ච .. 42..

ජරා රූපං හරති හි ධෛර්යමාශා

මෘත්යුඃ ප්රාණාන්ධර්මචර්යාමසූයා .

ක්රෝධඃ ශ්රියං ශීලමනාර්ය සේවා

හ්රියං කාමඃ සර්වමේවාභිමානඃ .. 43..

ශ්රීර්මඞ්ගලාත්ප්රභවති ප්රාගල්භ්යාත්සම්ප්රවර්ධතේ .

දාක්ෂ්යාත්තු කුරුතේ මූලං සංයමාත්ප්රතිතිෂ්ඨති .. 44..

අෂ්ටෞ ගුණාඃ පුරුෂං දීපයන්ති

ප්රජ්ඤා ච කෞල්යං ච දමඃ ශ්රුතං ච .

පරාක්රමශ්චාබහු භාෂිතා ච

දානං යථාශක්ති කෘතජ්ඤතා ච .. 45..

ඒතාන්ගුණාංස්තාත මහානුභාවාන්

ඒකෝ ගුණඃ සංශ්රයතේ ප්රසහ්ය .

රාජා යදා සත්කුරුතේ මනුෂ්යං

සර්වාන්ගුණානේෂ ගුණෝ(අ)තිභාති .. 46..

අෂ්ටෞ නෘපේමානි මනුෂ්යලෝකේ

ස්වර්ගස්ය ලෝකස්ය නිදර්ශනානි .

චත්වාර්යේෂාමන්වවේතානි සද්භිශ්

චත්වාර්යේෂාමන්වවයන්ති සන්තඃ .. 47..

යජ්ඤෝ දානමධ්යයනං තපශ් ච

චත්වාර්යේතාන්යන්වවේතානි සද්භිඃ .

දමඃ සත්යමාර්ජවමානෘශංස්යං

චත්වාර්යේතාන්යන්වවයන්ති සන්තඃ .. 48..

න සා සභා යත්ර න සන්ති වෘද්ධා

න තේ වෘද්ධා යේ න වදන්ති ධර්මම් .

නාසෞ හර්මෝ යතන සත්යමස්ති

න තත්සත්යං යච්ඡලේනානුවිද්ධම් .. 49..

සත්යං රූපං ශ්රුතං විද්යා කෞල්යං ශීලං බලං ධනම් .

ශෞර්යං ච චිරභාෂ්යං ච දශඃ සංසර්ගයෝනයඃ .. 50..

පාපං කුර්වන්පාපකීර්තිඃ පාපමේවාශ්නුතේ ඵලම් .

පුණ්යං කුර්වන්පුණ්යකීර්තිඃ පුණ්යමේවාශ්නුතේ ඵලම් .. 51..

පාපං ප්රජ්ඤාං නාශයති ක්රියමාණං පුනඃ පුනඃ .

නෂ්ටප්රජ්ඤඃ පාපමේව නිත්යමාරභතේ නරඃ .. 52..

පුණ්යං ප්රජ්ඤාං වර්ධයති ක්රියමාණං පුනඃ පුනඃ .

වෘද්ධප්රජ්ඤඃ පුණ්යමේව නිත්යමාරභතේ නරඃ .. 53..

අසූයකෝ දන්ද ශූකෝ නිෂ්ඨුරෝ වෛරකෘන්නරඃ .

ස කෘච්ඡ්රං මහදාප්නෝතෝ නචිරාත්පාපමාචරන් .. 54..

අනසූයඃ කෘතප්රජ්ඤඃ ශෝභනාන්යාචරන්සදා .

අකෘච්ඡ්රාත්සුඛමාප්නෝති සර්වත්ර ච විරාජතේ .. 55..

ප්රජ්ඤාමේවාගමයති යඃ ප්රාජ්ඤේභ්යඃ ස පණ්ඩිතඃ .

ප්රාජ්ඤෝ හ්යවාප්ය ධර්මාර්ථෞ ශක්නෝති සුඛමේධිතුම් .. 56..

දිවසේනෛව තත්කුර්යාද්යේන රාතෞ සුඛං වසේත් .

අෂ්ට මාසේන තත්කුර්යාද්යේන වර්ෂාඃ සුඛං වසේත් .. 57..

පූර්වේ වයසි තත්කුර්යාද්යේන වෘද්ධසුඛං වසේත් .

යාවජ්ජීවේන තත්කුර්යාද්යේන ප්රේත්ය සුඛං වසේත් .. 58..

ජීර්ණමන්නං ප්රශංසන්ති භාර්යං ච ගතයෞවනාම් .

ශූරං විගතසඞ්ග්රාමං ගතපාරං තපස්විනම් .. 59..

ධනේනාධර්මලබ්ධේන යච්ඡිද්රමපිධීයතේ .

අසංවෘතං තද්භවති තතෝ(අ)න්යදවදීර්යතේ .. 60..

ගුරුරාත්මවතාං ශාස්තා ශාසා රාජා දුරාත්මනාම් .

අථ ප්රච්ඡන්නපාපානාං ශාස්තා වෛවස්වතෝ යමඃ .. 61..

ඍෂීණාං ච නදීනාං ච කුලානාං ච මහාමනාම් .

ප්රභවෝ නාධිගන්තව්යඃ ස්ත්රීණාං දුශ්චරිතස්ය ච .. 62..

ද්විජාතිපූජාභිරතෝ දාතා ජ්ඤාතිෂු චාර්ජවී .

ක්ෂත්රියඃ ස්වර්ගභාග්රාජංශ්චිරං පාලයතේ මහීම් .. 63..

සුවර්ණපුෂ්පාං පෘථිවීං චින්වන්ති පුරුෂාස්ත්රයඃ .

ශූරශ්ච කෘතවිද්යශ්ච යශ්ච ජානාති සේවිතුම් .. 64..

බුද්ධිශ්රේෂ්ඨානි කර්මාණි බාහුමධ්යානි භාරත .

තානි ජඞ්ඝා ජඝන්යානි භාරප්රත්යවරාණි ච .. 65..

දුර්යෝධනේ ච ශකුනෞ මූඪේ දුඃශාසනේ තථා .

කර්ණේ චෛශ්වර්යමාධාය කථං ත්වං භූතිමිච්ඡසි .. 66..

සර්වෛර්ගුණෛරුපේතාශ්ච පාණ්ඩවා භරතර්ෂභ .

පිතෘවත්ත්වයි වර්තන්තේ තේෂු වර්තස්ව පුත්රවත් .. 67..

.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි

විදුරහිතවාක්යේ පඤ්චත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 35..

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ ||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ |

śa‍ṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase || 1||

vidura uvāca |

sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |

ubhe ete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate || 2||

ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho |

iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi || 3||

yāvatkīrtirmanuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate |

tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate || 4||

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā || 5||

keśinyuvāca |

kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana |

atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati || 6||

virocana uvāca |

prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ |

asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ || 7||

keśinyuvāca |

ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana |

sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau || 8||

virocana uvāca |

tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |

sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṅgatau || 9||

vidura uvāca |

anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde'haṃ tavāsanam |

ekatvamupasampanno na tvāseyaṃ tvayā saha || 10||

virocana uvāca |

anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyatha vā bṛsīm |

sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam || 11||

sudhanvovāca |

pitāpi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ |

bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃ cana budhyase || 12||

virocana uvāca |

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ |

sudhanvanvipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 13||

sudhanvovāca |

hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana |

prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ || 14||

virocana uvāca |

āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |

na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhi cit || 15||

sudhanvovāca |

pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |

putrasyāpi sa hetorhi prahrādo nānṛtaṃ vadet || 16||

prahlāda uvāca |

imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha |

āśīviṣāviva kruddhāvekamārgamihāgatau || 17||

kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha |

virocanaitatpṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā || 18||

virocana uvāca |

na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe |

prahrāda tattvāmṛpcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadīḥ || 19||

prahlāda uvāca |

udakaṃ madhuparkaṃ cāpyānayantu sudhanvane |

brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarī kṛtā || 20||

sudhanvovāca |

udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama |

prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ || 21||

prahlāda uvāca |

purto vānyo bhavānbrahmansākṣye caiva bhavetsthitaḥ |

tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvibho vadet || 22||

atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vānṛtam |

etatsudhanvanpṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset || 23||

sudhanvovāca |

yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣa parājitaḥ |

yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset || 24||

nagare pratiruddhaḥ sanbahirdvāre bubhukṣitaḥ |

amitrānbhūyasaḥ paśyandurvivaktā sma tāṃ vaset || 25||

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |

śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte || 26||

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārtho'nṛtaṃ vadan |

sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ || 27||

prahlāda uvāca |

mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana |

mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ || 28||

virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastava |

sudhanvanpunaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam || 29||

sudhanvovāca |

yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ |

punardadāmi te tasmātputraṃ prahrāda durlabham || 30||

eṣa prahrāda putraste mayā datto virocanaḥ |

pādaprakṣālanaṃ kuryātkumāryāḥ sannidhau mama || 31||

vidura uvāca |

tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi |

mā gamaḥ sa sutāmātyo'tyayaṃ putrānanubhraman || 32||

na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat |

yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam || 33||

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |

tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ || 34||

na chandāṃsi vṛjināttārayanti

āyāvinaṃ māyayā vartamānam |

nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś

chandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle || 35||

mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ

bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam |

rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ

varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭhaḥ || 36||

sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ

śalāka dhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca |

ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca

naitānsākhyeṣvadhikurvīta sapta || 37||

mānāgnihotramuta mānamaunaṃ

mānenādhītamuta mānayajñaḥ |

etāni catvāryabhayaṅkarāṇi

bhayaṃ prayacchantyayathā kṛtāni || 38||

agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |

parva kāraśca sūcī ca mitra dhrukpāradārikaḥ || 39||

bhrūṇahā guru talpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ |

atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko veda nindakaḥ || 40||

sruva pragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścārthavānapi |

rakṣetyuktaśca yo hiṃsyātsarve brahmaṇhaṇaiḥ samāḥ || 41||

tṛṇoklayā jñāyate jātarūpaṃ

yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ |

śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ

kṛcchrāsvāpatsu suhṛdaścārayaś ca || 42||

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā

mṛtyuḥ prāṇāndharmacaryāmasūyā |

krodhaḥ śriyaṃ śīlamanārya sevā

hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ || 43||

śrīrmaṅgalātprabhavati prāgalbhyātsampravardhate |

dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati || 44||

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti

prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |

parākramaścābahu bhāṣitā ca

dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca || 45||

etānguṇāṃstāta mahānubhāvān

eko guṇaḥ saṃśrayate prasahya |

rājā yadā satkurute manuṣyaṃ

sarvānguṇāneṣa guṇo'tibhāti || 46||

aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke

svargasya lokasya nidarśanāni |

catvāryeṣāmanvavetāni sadbhiś

catvāryeṣāmanvavayanti santaḥ || 47||

yajño dānamadhyayanaṃ tapaś ca

catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ |

damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ

catvāryetānyanvavayanti santaḥ || 48||

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā

na te vṛddhā ye na vadanti dharmam |

nāsau harmo yatana satyamasti

na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham || 49||

satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam |

śauryaṃ ca cirabhāṣyaṃ ca daśaḥ saṃsargayonayaḥ || 50||

pāpaṃ kurvanpāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalam |

puṇyaṃ kurvanpuṇyakīrtiḥ puṇyamevāśnute phalam || 51||

pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |

naṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ || 52||

puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ |

vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ || 53||

asūyako danda śūko niṣṭhuro vairakṛnnaraḥ |

sa kṛcchraṃ mahadāpnoto nacirātpāpamācaran || 54||

anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaransadā |

akṛcchrātsukhamāpnoti sarvatra ca virājate || 55||

prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ |

prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum || 56||

divasenaiva tatkuryādyena rātau sukhaṃ vaset |

aṣṭa māsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset || 57||

pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhasukhaṃ vaset |

yāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset || 58||

jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryaṃ ca gatayauvanām |

śūraṃ vigatasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam || 59||

dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate |

asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate || 60||

gururātmavatāṃ śāstā śāsā rājā durātmanām |

atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ || 61||

ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahāmanām |

prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca || 62||

dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī |

kṣatriyaḥ svargabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm || 63||

suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ |

śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum || 64||

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |

tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca || 65||

duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā |

karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi || 66||

sarvairguṇairupetāśca pāṇḍavā bharatarṣabha |

pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat || 67||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35||