📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
තත්ත්වබෝධ (ආදි ශඞ්කරාචාර්ය)
Tattvabodha (adi Shankaracharya)
Shiva Adi Shankaracharya Sinhala
ධ්යානං
වාසුදේවේන්ද්රයෝගීන්ද්රං නත්වා ජ්ඤානප්රදං ගුරුම් .
මුමුක්ෂූණාං හිතාර්ථාය තත්ත්වබෝධෝභිධීයතේ ..
සාධනචතුෂ්ටයසම්පන්නාධිකාරිණාං මෝක්ෂසාධනභූතං
තත්ත්වවිවේකප්රකාරං වක්ෂ්යාමඃ .
සාධනචතුෂ්ටයම්
සාධනචතුෂ්ටයං කිම් ?
නිත්යානිත්යවස්තුවිවේකඃ .
ඉහාමුත්රාර්ථඵලභෝගවිරාගඃ .
ශමාදිෂට්කසම්පත්තිඃ .
මුමුක්ෂුත්වං චේති .
නිත්යානිත්යවස්තුවිවේකඃ
නිත්යානිත්යවස්තුවිවේකඃ කඃ ?
නිත්යවස්ත්වේකං බ්රහ්ම තද්ව්යතිරික්තං සර්වමනිත්යම් .
අයමේව නිත්යානිත්යවස්තුවිවේකඃ .
විරාගඃ
විරාගඃ කඃ ?
ඉහස්වර්ගභෝගේෂු ඉච්ඡාරාහිත්යම් .
ශමාදිසාධනසම්පත්තිඃ
ශමාදිසාධනසම්පත්තිඃ කා ?
ශමෝ දම උපරමස්තිතික්ෂා ශ්රද්ධා සමාධානං ච ඉති .ශමඃ කඃ ?
මනෝනිග්රහඃ .
දමඃ කඃ ?
චක්ෂුරාදිබාහ්යේන්ද්රියනිග්රහඃ .
උපරමඃ කඃ ?
ස්වධර්මානුෂ්ඨානමේව .
තිතික්ෂා කා ?
ශීතෝෂ්ණසුඛදුඃඛාදිසහිෂ්ණුත්වම් .
ශ්රද්ධා කීදෘශී ?
ගුරුවේදාන්තවාක්යාදිෂු විශ්වාසඃ ශ්රද්ධා .
සමාධානං කිම් ?
චිත්තෛකාග්රතා .
මුමුක්ෂුත්වං
මුමුක්ෂුත්වං කිම් ?
මෝක්ෂෝ මේ භූයාද් ඉති ඉච්ඡා .
ඒතත් සාධනචතුෂ්ටයම් .
තතස්තත්ත්වවිවේකස්යාධිකාරිණෝ භවන්ති .
තත්ත්වවිවේකඃ
තත්ත්වවිවේකඃ කඃ ?
ආත්මා සත්යං තදන්යත් සර්වං මිථ්යේති .ආත්මා කඃ ?
ස්ථූලසූක්ෂ්මකාරණශරීරාද්ව්යතිරික්තඃ පඤ්චකෝශාතීතඃ සන්
අවස්ථාත්රයසාක්ෂී සච්චිදානන්දස්වරූපඃ සන්
යස්තිෂ්ඨති ස ආත්මා .
ශරීරත්රයං (ස්ථූලශරීරම්)
ස්ථූලශරීරං කිම් ?
පඤ්චීකෘතපඤ්චමහාභූතෛඃ කෘතං සත්කර්මජන්යං
සුඛදුඃඛාදිභෝගායතනං ශරීරම්
අස්ති ජායතේ වර්ධතේ විපරිණමතේ අපක්ෂීයතේ විනශ්යතීති
ෂඩ්විකාරවදේතත්ස්ථූලශරීරම් .
ශරීරත්රයං (සූක්ෂ්මශරීරම්)
සූක්ෂ්මශරීරං කිම් ?
අපඤ්චීකෘතපඤ්චමහාභූතෛඃ කෘතං සත්කර්මජන්යං
සුඛදුඃඛාදිභෝගසාධනං
පඤ්චජ්ඤානේන්ද්රියාණි පඤ්චකර්මේන්ද්රියාණි පඤ්චප්රාණාදයඃ
මනශ්චෛකං බුද්ධිශ්චෛකා
ඒවං සප්තදශාකලාභිඃ සහ යත්තිෂ්ඨති තත්සූක්ෂ්මශරීරම් .
ජ්ඤානේන්ද්රියාණි
ශ්රෝත්රං ත්වක් චක්ෂුඃ රසනා ඝ්රාණං ඉති පඤ්ච ජ්ඤානේන්ද්රියාණි .
ශ්රෝත්රස්ය දිග්දේවතා .
ත්වචෝ වායුඃ .
චක්ෂුෂඃ සූර්යඃ .
රසනායා වරුණඃ .
ඝ්රාණස්ය අශ්විනෞ .
ඉති ජ්ඤානේන්ද්රියදේවතාඃ .
ශ්රෝත්රස්ය විෂයඃ ශබ්දග්රහණම් .
ත්වචෝ විෂයඃ ස්පර්ශග්රහණම් .
චක්ෂුෂෝ විෂයඃ රූපග්රහණම් .
රසනායා විෂයඃ රසග්රහණම් .
ඝ්රාණස්ය විෂයඃ ගන්ධග්රහණං ඉති .
පඤ්චකර්මේන්ද්රියාණි
වාක්පාණිපාදපායූපස්ථානීති පඤ්චකර්මේන්ද්රියාණි .
වාචෝ දේවතා වහ්නිඃ .
හස්තයෝරින්ද්රඃ .
පාදයෝර්විෂ්ණුඃ .
පායෝර්මෘත්යුඃ .
උපස්ථස්ය ප්රජාපතිඃ .
ඉති කර්මේන්ද්රියදේවතාඃ .
වාචෝ විෂයඃ භාෂණම් .
පාණ්යෝර්විෂයඃ වස්තුග්රහණම් .
පාදයෝර්විෂයඃ ගමනම් .
පායෝර්විෂයඃ මලත්යාගඃ .
උපස්ථස්ය විෂයඃ ආනන්ද ඉති .
කාරණශරීරම්
කාරණශරීරං කිම් ?
අනිර්වාච්යානාද්යවිද්යාරූපං ශරීරද්වයස්ය කාරණමාත්රං
සත්ස්වරූපා(අ)ජ්ඤානං නිර්විකල්පකරූපං යදස්ති තත්කාරණශරීරම් .
අවස්ථාත්රයම්
අවස්ථාත්රයං කිම් ?
ජාග්රත්ස්වප්නසුෂුප්ත්යවස්ථාඃ .
ජාග්රදවස්ථා
ජාග්රදවස්ථා කා ?
ශ්රෝත්රාදිජ්ඤානේන්ද්රියෛඃ ශබ්දාදිවිෂයෛශ්ච ජ්ඤායතේ ඉති යත්
සා ජාග්රදාවස්ථා .
ස්ථූල ශරීරාභිමානී ආත්මා විශ්ව ඉත්යුච්යතේ .
ස්වප්නාවස්ථා
ස්වප්නාවස්ථා කේති චේත් ?
ජාග්රදවස්ථායාං යද්දෘෂ්ටං යද් ශ්රුතම්
තජ්ජනිතවාසනයා නිද්රාසමයේ යඃ ප්රපඤ්චඃ ප්රතීයතේ සා
ස්වප්නාවස්ථා .
සූක්ෂ්මශරීරාභිමානී ආත්මා තෛජස ඉත්යුච්යතේ .
සුෂුප්ත්යවස්ථා
අතඃ සුෂුප්ත්යවස්ථා කා ?
අහං කිමපි න ජානාමි සුඛේන මයා නිද්රා(අ)නුභූයත ඉති
සුෂුප්ත්යවස්ථා .
කාරණශරීරාභිමානී ආත්මා ප්රාජ්ඤ ඉත්යුච්යතේ .
පඤ්ච කෝශාඃ
පඤ්ච කෝශාඃ කේ ?
අන්නමයඃ ප්රාණමයඃ මනෝමයඃ විජ්ඤානමයඃ ආනන්දමයශ්චේති .
අන්නමයකෝශඃ
අන්නමයඃ කඃ ?
අන්නරසේනෛව භූත්වා අන්නරසේනෛව වෘද්ධිං ප්රාප්ය අන්නරූපපෘථිව්යාං
යද්විලීයතේ තදන්නමයඃ කෝශඃ ස්ථූලශරීරම් .
ප්රාණමයකෝශඃ
ප්රාණමයඃ කඃ ?
ප්රාණාද්යාඃ පඤ්චවායවඃ වාගාදීන්ද්රියපඤ්චකං ප්රාණමයඃ කෝශඃ .
මනෝමයකෝශඃ
මනෝමයඃ කෝශඃ කඃ ?
මනශ්ච ජ්ඤානේන්ද්රියපඤ්චකං මිලිත්වා යෝ භවති ස මනෝමයඃ කෝශඃ .
විජ්ඤානමයකෝශඃ
විජ්ඤානමයඃ කඃ ?
බුද්ධිජ්ඤානේන්ද්රියපඤ්චකං මිලිත්වා යෝ භවති ස විජ්ඤානමයඃ කෝශඃ
ආනන්දමයකෝශඃ
ආනන්දමයඃ කඃ ?
ඒවමේව කාරණශරීරභූතාවිද්යාස්ථමලිනසත්ත්වං
ප්රියාදිවෘත්තිසහිතං සත් ආනන්දමයඃ කෝශඃ .
ඒතත්කෝශපඤ්චකම් .
පඤ්චකෝශාතීත
මදීයං ශරීරං මදීයාඃ ප්රාණාඃ මදීයං මනශ්ච
මදීයා බුද්ධිර්මදීයං අජ්ඤානමිති ස්වේනෛව ජ්ඤායතේ
තද්යථා මදීයත්වේන ජ්ඤාතං කටකකුණ්ඩල ගෘහාදිකං
ස්වස්මාද්භින්නං තථා පඤ්චකෝශාදිකං ස්වස්මාද්භින්නම්
මදීයත්වේන ජ්ඤාතමාත්මා න භවති ..
ආත්මන්
ආත්මා තර්හි කඃ ?
සච්චිදානන්දස්වරූපඃ .
සත්කිම් ?
කාලත්රයේ(අ)පි තිෂ්ඨතීති සත් .
චිත්කිම් ?
ජ්ඤානස්වරූපඃ .
ආනන්දඃ කඃ ?
සුඛස්වරූපඃ .
ඒවං සච්චිදානන්දස්වරූපං ස්වාත්මානං විජානීයාත් .
ජගත්
අථ චතුර්විංශතිතත්ත්වෝත්පත්තිප්රකාරං වක්ෂ්යාමඃ .
මායා
බ්රහ්මාශ්රයා සත්ත්වරජස්තමෝගුණාත්මිකා මායා අස්ති .
පඤ්චභූතාඃ
තතඃ ආකාශඃ සම්භූතඃ .
ආකාශාද් වායුඃ .
වායෝස්තේජඃ .
තේජස ආපඃ .
අභ්ධයඃ පෘථිවී .
සත්ත්වගුණඃ
ඒතේෂාං පඤ්චතත්ත්වානාං මධ්යේ
ආකාශස්ය සාත්විකාංශාත් ශ්රෝත්රේන්ද්රියං සම්භූතම් .
වායෝඃ සාත්විකාංශාත් ත්වගින්ද්රියං සම්භූතම් .
අග්නේඃ සාත්විකාංශාත් චක්ෂුරින්ද්රියං සම්භූතම් .
ජලස්ය සාත්විකාංශාත් රසනේන්ද්රියං සම්භූතම් .
පෘථිව්යාඃ සාත්විකාංශාත් ඝ්රාණේන්ද්රියං සම්භූතම් .
අන්තඃකරණ
ඒතේෂාං පඤ්චතත්ත්වානාං සමෂ්ටිසාත්විකාංශාත්
මනෝබුද්ධ්යහඞ්කාර චිත්තාන්තඃකරණානි සම්භූතානි .
සඞ්කල්පවිකල්පාත්මකං මනඃ .
නිශ්චයාත්මිකා බුද්ධිඃ .
අහඞ්කර්තා අහඞ්කාරඃ .
චින්තනකර්තෘ චිත්තම් .
මනසෝ දේවතා චන්ද්රමාඃ .
බුද්ධේ බ්රහ්මා .
අහඞ්කාරස්ය රුද්රඃ .
චිත්තස්ය වාසුදේවඃ .
රජෝගුණඃ
ඒතේෂාං පඤ්චතත්ත්වානාං මධ්යේ
ආකාශස්ය රාජසාංශාත් වාගින්ද්රියං සම්භූතම් .
වායෝඃ රාජසාංශාත් පාණීන්ද්රියං සම්භූතම් .
වන්හේඃ රාජසාංශාත් පාදේන්ද්රියං සම්භූතම් .
ජලස්ය රාජසාංශාත් උපස්ථේන්ද්රියං සම්භූතම් .
පෘථිව්යා රාජසාංශාත් ගුදේන්ද්රියං සම්භූතම් .
ඒතේෂාං සමෂ්ටිරාජසාංශාත් පඤ්චප්රාණාඃ සම්භූතාඃ .
තමෝගුණඃ
ඒතේෂාං පඤ්චතත්ත්වානාං තාමසාංශාත්
පඤ්චීකෘතපඤ්චතත්ත්වානි භවන්ති .
පඤ්චීකරණං කථං ඉති චේත් .
ඒතේෂාං පඤ්චමහාභූතානාං තාමසාංශස්වරූපම්
ඒකමේකං භූතං ද්විධා විභජ්ය ඒකමේකමර්ධං පෘථක්
තූෂ්ණීං ව්යවස්ථාප්ය අපරමපරමර්ධං චතුර්ධාං විභජ්ය
ස්වාර්ධමන්යේෂු අර්ධේෂු ස්වභාගචතුෂ්ටයසංයෝජනං කාර්යම් .
තදා පඤ්චීකරණං භවති .
ඒතේභ්යඃ පඤ්චීකෘතපඤ්චමහාභූතේභ්යඃ ස්ථූලශරීරං භවති .
ඒවං පිණ්ඩබ්රහ්මාණ්ඩයෝරෛක්යං සම්භූතම් .
ජීවඃ, ඊශ්වරඃ ච
ස්ථූලශරීරාභිමානි ජීවනාමකං බ්රහ්මප්රතිබිම්බං භවති .
ස ඒව ජීවඃ ප්රකෘත්යා ස්වස්මාත් ඊශ්වරං භින්නත්වේන ජානාති .
අවිද්යෝපාධිඃ සන් ආත්මා ජීව ඉත්යුච්යතේ .
මායෝපාධිඃ සන් ඊශ්වර ඉත්යුච්යතේ .
ඒවං උපාධිභේදාත් ජීවේශ්වරභේදදෘෂ්ටිඃ යාවත්පර්යන්තං තිෂ්ඨති
තාවත්පර්යන්තං ජන්මමරණාදිරූපසංසාරෝ න නිවර්තතේ .
තස්මාත්කාරණාන්න ජීවේශ්වරයෝර්භේදබුද්ධිඃ ස්වීකාර්යා .
තත් ත්වං අසි
නනු සාහඞ්කාරස්ය කිඤ්චිජ්ජ්ඤස්ය ජීවස්ය නිරහඞ්කාරස්ය සර්වජ්ඤස්ය
ඊශ්වරස්ය තත්ත්වමසීති මහාවාක්යාත් කථමභේදබුද්ධිඃ ස්යාදුභයෝඃ
විරුද්ධධර්මාක්රාන්තත්වාත් .
ඉති චේන්න . ස්ථූලසූක්ෂ්මශරීරාභිමානී ත්වම්පදවාච්යාර්ථඃ .
උපාධිවිනිර්මුක්තං සමාධිදශාසම්පන්නං ශුද්ධං චෛතන්යං
ත්වම්පදලක්ෂ්යාර්ථඃ .
ඒවං සර්වජ්ඤත්වාදිවිශිෂ්ට ඊශ්වරඃ තත්පදවාච්යාර්ථඃ .
උපාධිශූන්යං ශුද්ධචෛතන්යං තත්පදලක්ෂ්යාර්ථඃ .
ඒවං ච ජීවේශ්වරයෝ චෛතන්යරූපේණා(අ)භේදේ බාධකාභාවඃ .
ජීවන්මුක්තඃ
ඒවං ච වේදාන්තවාක්යෛඃ සද්ගුරූපදේශේන ච සර්වේෂ්වපි
භූතේෂු යේෂාං
බ්රහ්මබුද්ධිරුත්පන්නා තේ ජීවන්මුක්තාඃ ඉත්යර්ථඃ .නනු ජීවන්මුක්තඃ කඃ ?
යථා දේහෝ(අ)හං පුරුෂෝ(අ)හං බ්රාහ්මණෝ(අ)හං ශූද්රෝ(අ)හමස්මීති
දෘඪනිශ්චයස්තථා නාහං බ්රාහ්මණඃ න ශූද්රඃ න පුරුෂඃ
කින්තු අසඞ්ගඃ සච්චිදානන්ද ස්වරූපඃ ප්රකාශරූපඃ සර්වාන්තර්යාමී
චිදාකාශරූපෝ(අ)ස්මීති දෘඪනිශ්චය
රූපෝ(අ)පරෝක්ෂජ්ඤානවාන් ජීවන්මුක්තඃ ..බ්රහ්මෛවාහමස්මීත්යපරෝක්ෂජ්ඤානේන නිඛිලකර්මබන්ධවිනිර්මුක්තඃ
ස්යාත් .
කර්මාණි
කර්මාණි කතිවිධානි සන්තීති චේත්
ආගාමිසඤ්චිතප්රාරබ්ධභේදේන ත්රිවිධානි සන්ති .
ආගාමි කර්ම
ජ්ඤානෝත්පත්ත්යනන්තරං ජ්ඤානිදේහකෘතං පුණ්යපාපරූපං කර්ම
යදස්ති තදාගාමීත්යභිධීයතේ .
සඤ්චිත කර්ම
සඤ්චිතං කර්ම කිම් ?
අනන්තකෝටිජන්මනාං බීජභූතං සත් යත්කර්මජාතං පූර්වාර්ජිතං
තිෂ්ඨති තත් සඤ්චිතං ජ්ඤේයම් .
ප්රාරබ්ධ කර්ම
ප්රාරබ්ධං කර්ම කිමිති චේත් .
ඉදං ශරීරමුත්පාද්ය ඉහ ලෝකේ ඒවං සුඛදුඃඛාදිප්රදං යත්කර්ම
තත්ප්රාරබ්ධං
භෝගේන නෂ්ටං භවති ප්රාරබ්ධකර්මණාං භෝගාදේව ක්ෂය ඉති .
කර්ම මුක්තඃ
සඤ්චිතං කර්ම බ්රහ්මෛවාහමිති නිශ්චයාත්මකජ්ඤානේන නශ්යති .ආගාමි කර්ම අපි ජ්ඤානේන නශ්යති කිඤ්ච ආගාමි කර්මණාං
නලිනීදලගතජලවත් ජ්ඤානිනාං සම්බන්ධෝ නාස්ති .
ජ්ඤානිඃ
කිඤ්ච යේ ජ්ඤානිනං ස්තුවන්ති භජන්ති අර්චයන්ති තාන්ප්රති
ජ්ඤානිකෘතං ආගාමි පුණ්යං ගච්ඡති .
යේ ජ්ඤානිනං නින්දන්ති ද්විෂන්ති දුඃඛප්රදානං කුර්වන්ති තාන්ප්රති
ජ්ඤානිකෘතං සර්වමාගාමි ක්රියමාණං යදවාච්යං කර්ම
පාපාත්මකං තද්ගච්ඡති .
සුහෘදඃ පුණ්යකෘතං දුර්හෘදඃ පාපකෘත්යං ගෘහ්ණන්ති .
බ්රහ්මානන්දම්
තථා චාත්මවිත්සංසාරං තීර්ත්වා බ්රහ්මානන්දමිහෛව ප්රාප්නෝති .
තරති ශෝකමාත්මවිත් ඉති ශ්රුතේඃ .
තනුං ත්යජතු වා කාශ්යාං ශ්වපචස්ය ගෘහේ(අ)ථ වා .
ජ්ඤානසම්ප්රාප්තිසමයේ මුක්තා(අ)සෞ විගතාශයඃ . ඉති ස්මෘතේශ්ච .ඉති ශ්රීශඞ්කරභගවත්පාදාචාර්යප්රණීතඃ තත්ත්වබෝධප්රකරණං සමාප්තම් .
Roman (IAST) Transliteration
dhyānaṃ
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivekaḥ |
ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |
śamādiṣaṭkasampattiḥ |
mumukṣutvaṃ ceti |
nityānityavastuvivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |
ayameva nityānityavastuvivekaḥ |
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ |
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva |
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā |
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā |
etat sādhanacatuṣṭayam |
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |
tattvavivekaḥ
tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san
avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā |
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ
pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ
manaścaikaṃ buddhiścaikā
evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |
jñānendriyāṇi
śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |
śrotrasya digdevatā |
tvaco vāyuḥ |
cakṣuṣaḥ sūryaḥ |
rasanāyā varuṇaḥ |
ghrāṇasya aśvinau |
iti jñānendriyadevatāḥ |
śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |
tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |
cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |
pañcakarmendriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |
vāco devatā vahniḥ |
hastayorindraḥ |
pādayorviṣṇuḥ |
pāyormṛtyuḥ |
upasthasya prajāpatiḥ |
iti karmendriyadevatāḥ |
vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |
pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |
pādayorviṣayaḥ gamanam |
pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat
sā jāgradāvasthā |
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |
svapnāvasthā
svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā
svapnāvasthā |
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā |
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |
pañca kośāḥ
pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |
annamayakośaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |
prāṇamayakośaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |
manomayakośaḥ
manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |
vijñānamayakośaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ
ānandamayakośaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |
etatkośapañcakam |
pañcakośātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ |
satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |
citkim ?
jñānasvarūpaḥ |
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ |
evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |
jagat
atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |
pañcabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |
ākāśād vāyuḥ |
vāyostejaḥ |
tejasa āpaḥ |
abhdhayaḥ pṛthivī |
sattvaguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |
agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |
jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |
antaḥkaraṇa
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |
niścayātmikā buddhiḥ |
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |
cintanakartṛ cittam |
manaso devatā candramāḥ |
buddhe brahmā |
ahaṅkārasya rudraḥ |
cittasya vāsudevaḥ |
rajoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |
vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |
vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |
jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |
pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |
eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |
tamoguṇaḥ
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |
pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |
eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |
tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |
etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |
evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |
jīvaḥ, īśvaraḥ ca
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |
avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |
māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |
evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |
tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt |
iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ |
evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |
evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |
jīvanmuktaḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi
bhūteṣu yeṣāṃ
brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt |
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |
āgāmi karma
jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |
sañcita karma
sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti cet |
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |
karma muktaḥ
sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |
jñāniḥ
kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |
ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati |
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |
brahmānandam
tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |
tarati śokamātmavit iti śruteḥ |
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |
jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |