6.63 Yuddhakanda - Trishashtitama Sargah

ॐ

6.63 युद्धकाण्ड - त्रिषष्टितम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।

तस्यराक्षसराजस्यनिशम्यपरिदेवितम् ।

कुम्भकर्णोबभाषेदंवचनम्प्रजहास च ॥ 1 ॥

दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये ।

हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया ॥ 2 ॥

शीघ्रङ्खल्वभ्युपेतन्त्वाम्फलम्पापस्यकर्मणः ।

निरयेष्वेवपतनंयथादुष्कृतकर्मणः ॥ 3 ॥

प्रथमंवैमहाराजकृत्यमेतदचिन्तितम् ।

केवलंवीर्यदर्पेणनानुबन्धोविचिन्तितः ॥ 4 ॥

यःपश्चातूर्वकार्याणिकुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।

पूर्वञ्चोत्तरकार्याणि न स वेदनयानया ॥ 5 ॥

देशकालविहीनानिकर्माणिविपरीतवत् ।

क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ॥ 6 ॥

त्रयाणाम्पञ्चधायोगङ्कर्मणांयःप्रपश्यति ।

सचिवैस्समयङ्कृत्वा स सभ्येवर्ततेपथि ॥ 7 ॥

यथागमं च योराजासमयंविचिकीर्षति ।

बुध्यतेसचिवान्बध्यासुहृदश्चानुपश्यति ॥ 8 ॥

धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वारक्षसाम्पते ।

भजतेपुरुषःकालेत्रीणिद्वन्द्वानिवापुनः ॥ 9 ॥

त्रिषुचैतेषुयच्छ्रेष्ठंश्रुत्वातन्नावबुध्यते ।

राजावाराजमात्रोवाव्यर्थन्तस्यबहुश्रुतम् ॥ 10 ॥

उपप्रदानंसान्त्वं च भेदङ्काले च विक्रमम् ।

योगं च रक्षसांश्रेष्ठतावुभौ च नयानयौ ॥ 11 ॥

कालेधर्मार्थकामान्यस्सम्मन्त्ऱ्यसचिवैःसह ।

निषेवेतात्मवान्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥ 12 ॥

हितानुबन्धमालोच्यकार्यात्कार्यमिहात्मनः ।

राजासहार्थतत्त्वज्ञैस्सचिवैर्बुस्सहिजीवति ॥ 13 ॥

अनभिज्ञायशास्त्रार्थान् पुरुषाःपशुबुद्धयः ।

प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्तिमन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥ 14 ॥

अशास्त्रविदुषान्तेषां न कार्यमभिहितंवचः ।

अर्थशास्त्रानभिज्ञानांविपुलांश्रियमिच्छताम् ॥ 15 ॥

अहितं च हिताकारन्धार्ष्ट्याज्जल्पन्तियेनराः ।

अवेक्ष्यमन्त्रबाह्यास्तेकर्तव्याःकृत्यदूषणाः ॥ 16 ॥

विनाशयन्तोभर्तारंसहिताश्शत्रुभिर्बुधैः ।

विपरीतानिकृत्यानिकारयन्तीहमन्त्रिणः ॥ 17 ॥

तान्भर्तामित्रसङ्काशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये ।

व्यवहारेणजानीयात्सचिवानुपसम्हितान् ॥ 18 ॥

चपलस्येहकृत्यानिसहसानुप्रधावतः ।

छिद्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्य ख मिवद्विजाः ॥ 19 ॥

योहिशत्रुमवज्ञायनात्मानमभिरक्षति ।

अवाप्नोतिहिसोऽनर्थान् स्थानाच्चव्यवरोप्यते ॥ 20 ॥

यदुक्तमिहतेपूर्वङ्क्रियतामनुजेन च ।

तदेवनोहितंवाक्यंयदिच्छसि च तत्कुरु ॥ 21 ॥

तत्तुश्रुत्वादशग्रीवःकुम्भकर्णस्यभाषितम् ।

भ्रुकुटिञ्चैवसञ्चक्रेक्रुद्धश्चैनमभाषत ॥ 22 ॥

मान्योगुरुवारिचार्यःकिमान्त्वमनुशाससि ।

किमेवंवाक्छ्रमङ्कृत्वाकालेयुक्तंविधीयताम् ॥ 23 ॥

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वाबलवीर्याश्रयेणवा ।

नाभिपन्नमिदानींयद्व्यर्थातस्यपुनःकथाः ॥ 24 ॥

अस्मिन्कालेतुयद्युक्तन्तदिदानींविधीयताम् ।

गतन्तुनानुशोचन्तिगतन्तुगतमेवहि ॥ 25 ॥

ममापनयजन्दोषंविक्रमेणसमीकुरु ।

यदिखल्वस्तिमेस्नेहोविक्रमंवाऽवगच्छसि ॥ 26 ॥

यदिवकार्यम्मेतत्तेहृदिकार्यतमम्मतम् ।

स सुहृद्योविपन्नार्थन्दीनमभ्यवपद्यते ॥ 27 ॥

स बन्धुर्योऽपनीतेषुसाहाय्यायोपकल्पते ।

तमथैवम्ब्रुवाणन्तुवचनन्धीरदारुणम् ॥ 28 ॥

रुष्टोऽयमितिविज्ञायशनैश्श्लक्षणमुवाच ह ।

अतीवहिसमालक्ष्यभ्रातरङ्क्षुभितेन्द्रियम् ॥ 29 ॥

कुम्भकर्णश्शनैर्वाक्यम्बभाषेपरिसान्त्वयन् ।

शृणुराजन्नवहितोममवाक्यमरिन्दम ॥ 30 ॥

अलंराक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्यते ।

रोषं च सम्परित्यज्यस्वस्थोभवितुमर्हसि ॥ 31 ॥

नैतन्मनसिकर्तव्यम्मयिजीवतिपार्थिव ।

तमहन्नाशयिष्यामियत्कृतेपरितप्यते ॥ 32 ॥

अवश्यन्तुहितंवाच्यंसर्वावस्थान्तवमया ।

बन्धुभावादभिहितम्भ्रातृस्नेहाच्छपार्थिव ॥ 33 ॥

सदृशंयत्तुकालेऽस्मिन् कर्तुंस्निग्धेनबन्धुना ।

शत्रूणाङ्कदनम्पश्यक्रियमाणम्मयारणे ॥ 34 ॥

अद्यपश्यमहाबाहो मयासमरमूर्धनि ।

हतेरामेसहभ्रात्राद्रवन्तींहरिवाहिनीम् ॥ 35 ॥

अद्यरामस्यतद्दृष्टवामयानीतंरणाच्छिरः ।

सुखीभवमहाबाहो सीताभवतुदुःखिता ॥ 36 ॥

अद्यरामस्यपश्यन्तुनिधनंसुमहत्प्रियम् ।

लङ्कायांराक्षसाःसर्वेयेतेनिहतबान्धवाः ॥ 37 ॥

अद्यशोकपरीतानांस्वबन्धुवधकारणात् ।

शत्रोर्युधिविनाशेनकरोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ 38 ॥

अद्यपर्वतसङ्काशंससूर्यमिवतोयदम् ।

विकीर्णम्पश्यसमरेसुग्रीवम्प्लवगोत्तम ॥ 39 ॥

कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।

जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ॥ 40 ॥

मान्निहत्यकिलत्वांहिनिहनिष्यतिराघवः ।

नाहमात्मनिसन्तापङ्गच्छेयंराक्षसाधिप ॥ 41 ॥

कामंवतिदानीमपिमांव्यादिशत्वम्परन्तप ।

न परःप्रेषणीयस्तेयुद्धायातुलविक्रम ॥ 42 ॥

अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवमहाबलः ।

यदिशक्रोयदियमोयदिपावकमारुतौ ॥ 43 ॥

तानहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।

गिरिमात्रशरीरस्यशितशूलधरस्यमे ॥ 44 ॥

नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यबिभीयाच्चपुरन्दरः ।

अथवात्यक्तशस्त्रस्यमृद्नतस्तरसारिपून् ॥ 45 ॥

न मेप्रतिमुखेस्थातुङ्कश्चित् शक्तोजिजीविषुः ।

नैवशक्त्या न गदयानासिनानिशितैश्शरैः ॥ 46 ॥

हस्ताभ्यामेवसम्रब्दोहनिष्याम्यपिवज्रिणम् ।

यदिमेमुष्टिवेगं स राघवोऽद्यसहिष्यते ॥ 47 ॥

ततःपाश्यन्तिबाणौघारुधिरंराघवस्यतु ।

चिन्तयाबाध्यसेराजन्किमर्थम्मयितिष्ठति ॥ 48 ॥

सोऽहंशत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।

मुञ्चरामाद्भयंराज न्हनिष्यामीहसम्युगे ॥ 49 ॥

राघवंलक्ष्मणञ्चैवसुग्रीवं च महाबलम् ।

हनूमन्तं च रक्षोघ्नंलङ्कायेनप्रदीपिता ॥ 50 ॥

हरींश्चापिहनियिष्यामिसंयुगेसमवास्थिवान् ।

असाधारणमिच्छामिनदातुम्महद्यशः ॥ 51 ॥

यदिचेन्द्राद्भयं राजन्यदि चापि स्वयम्भुवः ।

ततोऽहं नाशयिष्यामि नैशं तम इवांशुमान् ॥ 52 ॥

अपिदेवाश्शयिष्यन्तेक्रुद्धेमयिमहीतले ।

यमं च शमयिष्यामिभक्षयिष्यामिपावकम् ॥ 53 ॥

आदित्यम्पातयिष्यामिसनक्षत्रम्महीतले ।

शतक्रतुंवधिष्यामिपास्यामिवरुणालयम् ॥ 54 ॥

पर्वतांश्चूर्णयिष्यामिदारयिष्यामिमेदिनीम् ।

दीर्घकालम्प्रसुप्तस्यकुम्भकर्णस्यविक्रमम् ॥ 55 ॥

अद्यपश्यन्तुभूतानिभक्ष्यमाणानिसर्वशः ।

नन्विदन्त्रिदिवंसर्वमाहारस्य न पूर्यते ॥ 56 ॥

वधेनतेदाशरथेःसुखार्हंसुखंसमाहर्तुमहंव्रजामि ।

निहत्यरामंसहलक्ष्मणेनखादामिन्हरियूथमुख्यान् ॥ 57 ॥

रमस्वराजन् पिबचाद्यवारुणीङ्कुरुष्वकृत्यानिविनीयताम्म् ।

मयाद्यरामेगमितेयमक्ष्यञ्चिरायसीतावशगाति ॥ 58 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |

atha triṣaṣṭitamassargaḥ |

tasyarākṣasarājasyaniśamyaparidevitam |

kumbhakarṇobabhāṣedaṃvacanamprajahāsa ca || 1 ||

dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |

hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā || 2 ||

śīghraṅkhalvabhyupetantvāmphalampāpasyakarmaṇaḥ |

nirayeṣvevapatanaṃyathāduṣkṛtakarmaṇaḥ || 3 ||

prathamaṃvaimahārājakṛtyametadacintitam |

kevalaṃvīryadarpeṇanānubandhovicintitaḥ || 4 ||

yaḥpaścātūrvakāryāṇikuryādaiśvaryamāsthitaḥ |

pūrvañcottarakāryāṇi na sa vedanayānayā || 5 ||

deśakālavihīnānikarmāṇiviparītavat |

kriyamāṇāniduṣyantihavīṃṣyaprayateṣviva || 6 ||

trayāṇāmpañcadhāyogaṅkarmaṇāṃyaḥprapaśyati |

sacivaissamayaṅkṛtvā sa sabhyevartatepathi || 7 ||

yathāgamaṃ ca yorājāsamayaṃvicikīrṣati |

budhyatesacivānbadhyāsuhṛdaścānupaśyati || 8 ||

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvārakṣasāmpate |

bhajatepuruṣaḥkāletrīṇidvandvānivāpunaḥ || 9 ||

triṣucaiteṣuyacchreṣṭhaṃśrutvātannāvabudhyate |

rājāvārājamātrovāvyarthantasyabahuśrutam || 10 ||

upapradānaṃsāntvaṃ ca bhedaṅkāle ca vikramam |

yogaṃ ca rakṣasāṃśreṣṭhatāvubhau ca nayānayau || 11 ||

kāledharmārthakāmānyassammantṟyasacivaiḥsaha |

niṣevetātmavānloke na sa vyasanamāpnuyāt || 12 ||

hitānubandhamālocyakāryātkāryamihātmanaḥ |

rājāsahārthatattvajñaissacivairbussahijīvati || 13 ||

anabhijñāyaśāstrārthān puruṣāḥpaśubuddhayaḥ |

prāgalbhyādvaktumicchantimantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 14 ||

aśāstraviduṣānteṣāṃ na kāryamabhihitaṃvacaḥ |

arthaśāstrānabhijñānāṃvipulāṃśriyamicchatām || 15 ||

ahitaṃ ca hitākārandhārṣṭyājjalpantiyenarāḥ |

avekṣyamantrabāhyāstekartavyāḥkṛtyadūṣaṇāḥ || 16 ||

vināśayantobhartāraṃsahitāśśatrubhirbudhaiḥ |

viparītānikṛtyānikārayantīhamantriṇaḥ || 17 ||

tānbhartāmitrasaṅkāśānamitrānmantranirṇaye |

vyavahāreṇajānīyātsacivānupasamhitān || 18 ||

capalasyehakṛtyānisahasānupradhāvataḥ |

chidramanyeprapadyantekrauñcasya kha mivadvijāḥ || 19 ||

yohiśatrumavajñāyanātmānamabhirakṣati |

avāpnotihiso'narthān sthānāccavyavaropyate || 20 ||

yaduktamihatepūrvaṅkriyatāmanujena ca |

tadevanohitaṃvākyaṃyadicchasi ca tatkuru || 21 ||

tattuśrutvādaśagrīvaḥkumbhakarṇasyabhāṣitam |

bhrukuṭiñcaivasañcakrekruddhaścainamabhāṣata || 22 ||

mānyoguruvāricāryaḥkimāntvamanuśāsasi |

kimevaṃvākchramaṅkṛtvākāleyuktaṃvidhīyatām || 23 ||

vibhramāccittamohādvābalavīryāśrayeṇavā |

nābhipannamidānīṃyadvyarthātasyapunaḥkathāḥ || 24 ||

asminkāletuyadyuktantadidānīṃvidhīyatām |

gatantunānuśocantigatantugatamevahi || 25 ||

mamāpanayajandoṣaṃvikrameṇasamīkuru |

yadikhalvastimesnehovikramaṃvā'vagacchasi || 26 ||

yadivakāryammetattehṛdikāryatamammatam |

sa suhṛdyovipannārthandīnamabhyavapadyate || 27 ||

sa bandhuryo'panīteṣusāhāyyāyopakalpate |

tamathaivambruvāṇantuvacanandhīradāruṇam || 28 ||

ruṣṭo'yamitivijñāyaśanaiśślakṣaṇamuvāca ha |

atīvahisamālakṣyabhrātaraṅkṣubhitendriyam || 29 ||

kumbhakarṇaśśanairvākyambabhāṣeparisāntvayan |

śṛṇurājannavahitomamavākyamarindama || 30 ||

alaṃrākṣasarājendra santāpamupapadyate |

roṣaṃ ca samparityajyasvasthobhavitumarhasi || 31 ||

naitanmanasikartavyammayijīvatipārthiva |

tamahannāśayiṣyāmiyatkṛteparitapyate || 32 ||

avaśyantuhitaṃvācyaṃsarvāvasthāntavamayā |

bandhubhāvādabhihitambhrātṛsnehācchapārthiva || 33 ||

sadṛśaṃyattukāle'smin kartuṃsnigdhenabandhunā |

śatrūṇāṅkadanampaśyakriyamāṇammayāraṇe || 34 ||

adyapaśyamahābāho mayāsamaramūrdhani |

haterāmesahabhrātrādravantīṃharivāhinīm || 35 ||

adyarāmasyataddṛṣṭavāmayānītaṃraṇācchiraḥ |

sukhībhavamahābāho sītābhavatuduḥkhitā || 36 ||

adyarāmasyapaśyantunidhanaṃsumahatpriyam |

laṅkāyāṃrākṣasāḥsarveyetenihatabāndhavāḥ || 37 ||

adyaśokaparītānāṃsvabandhuvadhakāraṇāt |

śatroryudhivināśenakaromyasrapramārjanam || 38 ||

adyaparvatasaṅkāśaṃsasūryamivatoyadam |

vikīrṇampaśyasamaresugrīvamplavagottama || 39 ||

kathaṃ ca rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |

jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 40 ||

mānnihatyakilatvāṃhinihaniṣyatirāghavaḥ |

nāhamātmanisantāpaṅgaccheyaṃrākṣasādhipa || 41 ||

kāmaṃvatidānīmapimāṃvyādiśatvamparantapa |

na paraḥpreṣaṇīyasteyuddhāyātulavikrama || 42 ||

ahamutsādayiṣyāmiśatrūṃstavamahābalaḥ |

yadiśakroyadiyamoyadipāvakamārutau || 43 ||

tānahaṃyodhayiṣyāmikuberavaruṇāvapi |

girimātraśarīrasyaśitaśūladharasyame || 44 ||

nardatastīkṣaṇadaṃṣṭrasyabibhīyāccapurandaraḥ |

athavātyaktaśastrasyamṛdnatastarasāripūn || 45 ||

na mepratimukhesthātuṅkaścit śaktojijīviṣuḥ |

naivaśaktyā na gadayānāsināniśitaiśśaraiḥ || 46 ||

hastābhyāmevasamrabdohaniṣyāmyapivajriṇam |

yadimemuṣṭivegaṃ sa rāghavo'dyasahiṣyate || 47 ||

tataḥpāśyantibāṇaughārudhiraṃrāghavasyatu |

cintayābādhyaserājankimarthammayitiṣṭhati || 48 ||

so'haṃśatruvināśāya tava niryātumudyataḥ |

muñcarāmādbhayaṃrāja nhaniṣyāmīhasamyuge || 49 ||

rāghavaṃlakṣmaṇañcaivasugrīvaṃ ca mahābalam |

hanūmantaṃ ca rakṣoghnaṃlaṅkāyenapradīpitā || 50 ||

harīṃścāpihaniyiṣyāmisaṃyugesamavāsthivān |

asādhāraṇamicchāminadātummahadyaśaḥ || 51 ||

yadicendrādbhayaṃ rājanyadi cāpi svayambhuvaḥ |

tato'haṃ nāśayiṣyāmi naiśaṃ tama ivāṃśumān || 52 ||

apidevāśśayiṣyantekruddhemayimahītale |

yamaṃ ca śamayiṣyāmibhakṣayiṣyāmipāvakam || 53 ||

ādityampātayiṣyāmisanakṣatrammahītale |

śatakratuṃvadhiṣyāmipāsyāmivaruṇālayam || 54 ||

parvatāṃścūrṇayiṣyāmidārayiṣyāmimedinīm |

dīrghakālamprasuptasyakumbhakarṇasyavikramam || 55 ||

adyapaśyantubhūtānibhakṣyamāṇānisarvaśaḥ |

nanvidantridivaṃsarvamāhārasya na pūryate || 56 ||

vadhenatedāśaratheḥsukhārhaṃsukhaṃsamāhartumahaṃvrajāmi |

nihatyarāmaṃsahalakṣmaṇenakhādāminhariyūthamukhyān || 57 ||

ramasvarājan pibacādyavāruṇīṅkuruṣvakṛtyānivinīyatāmm |

mayādyarāmegamiteyamakṣyañcirāyasītāvaśagāti || 58 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||