4.58 Kishkindhakanda - Ashtapanchasha Sargah

ॐ

4.58 किष्किन्धाकाण्ड - अष्टपञ्चाश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ अष्टपञ्चाशस्सर्गः ।

इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः ।

सबाष्पो वानरान्गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥ 1 ॥

यवीयान्मम भ्राता जटायुर्नाम वानराः ।

यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा ॥ 2 ॥

वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये ।

न हि मे शक्तिरस्त्यद्य भ्रातुर्वैरविमोक्षणे ॥ 3 ॥

पुरा वृत्रवधे वृत्ते परस्परजयैषिणौ ।

आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ॥ 4 ॥

आवृत्त्याऽकाशमार्गे तु जवेन स्म गतौ भृशम् ।

मध्यं प्राप्ते दिनकरे जटायुरवसीदति ॥ 5 ॥

तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम् ।

पक्षाभ्यां छादयामास स्नेहात्परमविह्वलः ॥ 6 ॥

निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्येऽहं वानरर्षभाः ।

अहमस्मिन्वसन्भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥ 7 ॥

जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा ।

युवराजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्ततः ॥ 8 ॥

जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया ।

आख्या हि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः ॥ 9 ॥

अदीर्घदर्शिनं तं वै रावणं राक्षसाधिपम् ।

अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥ 10 ॥

ततोऽब्रवीन्महातेजा ज्येष्ठो भ्राता जटायुषः ।

आत्मानुरूपं वचनं वानरान्सम्प्रहर्षयन् ॥ 11 ॥

निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं हीनवीर्यः प्लवङ्गमाः ।

वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम् ॥ 12 ॥

जानामि वारुणान्लोकान्विष्णोस्त्रै विक्रमानपि ।

महासुरविमर्दन्वा श्च ह्यमृतस्य च मन्थनम् ॥ 13 ॥

रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया ।

जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम ॥ 14 ॥

तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता ।

ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ 15 ॥

क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च भामिनी ।

भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥ 16 ॥

सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम् ।

असिते राक्षसे भाति यथा वा तटिदम्बुदे ॥ 17 ॥

तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् ।

श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः ॥ 18 ॥

पुत्रो विश्रवस स्साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च ।

अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राक्षसः ॥ 19 ॥

इतो द्वीपस्समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने ।

तस्मिन्लङ्कापुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ 20 ॥

जाम्बूनदमयैर्द्वारैश्चित्रैः काञ्चनवेदिकैः ।

प्रासादैर्हेमवर्णैश्च महद्भिः सुसमा कृता ॥ 21 ॥

प्राकारेणार्कवर्णेन महता च समान्विता ।

तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी ॥ 22 ॥

रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिस्सुरक्षिता ।

जनकस्यात्मजां राज्ञस्तत्र द्रक्ष्यथ मैथिलीम् ॥ 23 ॥

लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः ।

सम्प्राप्य सागरस्यान्तं सम्पूर्णं शतयोजनम् ॥ 24 ॥

आसाद्य दक्षिणं तीरं ततो द्रक्ष्यथ रावणम् ।

तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवङ्गमाः ॥ 25 ॥

ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ ।

आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः ॥ 26 ॥

द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशिनः ।

भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैस्सह ॥ 27 ॥

श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम् ।

बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम् ॥ 28 ॥

षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा ।

वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः ॥ 29 ॥

इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा ।

अस्माकमपि सौवर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा ॥ 30 ॥

तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः ।

आयोजनशतात्साग्राद्वयं पश्याम नित्यशः ॥ 31 ॥

अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसर्गेण च दूरतः ।

विहिता पादमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम् ॥ 32 ॥

गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पशिताशिना ।

प्रतीकार्यं च मे तस्य वैरं भ्रातृकृतं भवेत् ॥ 33 ॥

उपायो दृश्यतां कश्चिल्लङ्घने लवणाम्भसः ।

अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ ॥ 34 ॥

समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम् ।

प्रदास्याम्युदकं भ्रातुस्स्वर्गतस्य महात्मनः ॥ 35 ॥

ततो नीत्वा तु तं देशं तीरं नदनदीपतेः ।

निर्दग्धपक्षं सम्पातिं वानरास्सुमहौजसः ॥ 36 ॥

पुनः प्रत्यानयित्वा च तं देशं पतगेश्वरम् ।

बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते ॥ 37 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चाशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha aṣṭapañcāśassargaḥ |

ityuktaḥ karuṇaṃ vākyaṃ vānaraistyaktajīvitaiḥ |

sabāṣpo vānarāngṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ || 1 ||

yavīyānmama bhrātā jaṭāyurnāma vānarāḥ |

yamākhyāta hataṃ yuddhe rāvaṇena balīyasā || 2 ||

vṛddhabhāvādapakṣatvācchṛṇvaṃstadapi marṣaye |

na hi me śaktirastyadya bhrāturvairavimokṣaṇe || 3 ||

purā vṛtravadhe vṛtte parasparajayaiṣiṇau |

ādityamupayātau svo jvalantaṃ raśmimālinam || 4 ||

āvṛttyā'kāśamārge tu javena sma gatau bhṛśam |

madhyaṃ prāpte dinakare jaṭāyuravasīdati || 5 ||

tamahaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sūryaraśmibhirarditam |

pakṣābhyāṃ chādayāmāsa snehātparamavihvalaḥ || 6 ||

nirdagdhapakṣaḥ patito vindhye'haṃ vānararṣabhāḥ |

ahamasminvasanbhrātuḥ pravṛttiṃ nopalakṣaye || 7 ||

jaṭāyuṣastvevamukto bhrātrā sampātinā tadā |

yuvarājo mahāprājñaḥ pratyuvācāṅgadastataḥ || 8 ||

jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutaṃ te gaditaṃ mayā |

ākhyā hi yadi jānāsi nilayaṃ tasya rakṣasaḥ || 9 ||

adīrghadarśinaṃ taṃ vai rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |

antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ || 10 ||

tato'bravīnmahātejā jyeṣṭho bhrātā jaṭāyuṣaḥ |

ātmānurūpaṃ vacanaṃ vānarānsampraharṣayan || 11 ||

nirdagdhapakṣo gṛdhro'haṃ hīnavīryaḥ plavaṅgamāḥ |

vāṅmātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyamuttamam || 12 ||

jānāmi vāruṇānlokānviṣṇostrai vikramānapi |

mahāsuravimardanvā śca hyamṛtasya ca manthanam || 13 ||

rāmasya yadidaṃ kāryaṃ kartavyaṃ prathamaṃ mayā |

jarayā ca hṛtaṃ tejaḥ prāṇāśca śithilā mama || 14 ||

taruṇī rūpasampannā sarvābharaṇabhūṣitā |

hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā || 15 ||

krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca bhāminī |

bhūṣaṇānyapavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī || 16 ||

sūryaprabheva śailāgre tasyāḥ kauśeyamuttamam |

asite rākṣase bhāti yathā vā taṭidambude || 17 ||

tāṃ tu sītāmahaṃ manye rāmasya parikīrtanāt |

śrūyatāṃ me kathayato nilayaṃ tasya rakṣasaḥ || 18 ||

putro viśravasa ssākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca |

adhyāste nagarīṃ laṅkāṃ rāvaṇo nāma rākṣasaḥ || 19 ||

ito dvīpassamudrasya sampūrṇe śatayojane |

tasminlaṅkāpurī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā || 20 ||

jāmbūnadamayairdvāraiścitraiḥ kāñcanavedikaiḥ |

prāsādairhemavarṇaiśca mahadbhiḥ susamā kṛtā || 21 ||

prākāreṇārkavarṇena mahatā ca samānvitā |

tasyāṃ vasati vaidehī dīnā kauśeyavāsinī || 22 ||

rāvaṇāntaḥpure ruddhā rākṣasībhissurakṣitā |

janakasyātmajāṃ rājñastatra drakṣyatha maithilīm || 23 ||

laṅkāyāmatha guptāyāṃ sāgareṇa samantataḥ |

samprāpya sāgarasyāntaṃ sampūrṇaṃ śatayojanam || 24 ||

āsādya dakṣiṇaṃ tīraṃ tato drakṣyatha rāvaṇam |

tatraiva tvaritāḥ kṣipraṃ vikramadhvaṃ plavaṅgamāḥ || 25 ||

jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha |

ādyaḥ panthāḥ kuliṅgānāṃ ye cānye dhānyajīvinaḥ || 26 ||

dvitīyo balibhojānāṃ ye ca vṛkṣaphalāśinaḥ |

bhāsāstṛtīyaṃ gacchanti krauñcāśca kuraraissaha || 27 ||

śyenāścaturthaṃ gacchanti gṛdhrā gacchanti pañcamam |

balavīryopapannānāṃ rūpayauvanaśālinām || 28 ||

ṣaṣṭhastu panthā haṃsānāṃ vainateyagatiḥ parā |

vainateyācca no janma sarveṣāṃ vānararṣabhāḥ || 29 ||

ihastho'haṃ prapaśyāmi rāvaṇaṃ jānakīṃ tathā |

asmākamapi sauvarṇaṃ divyaṃ cakṣurbalaṃ tathā || 30 ||

tasmādāhāravīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ |

āyojanaśatātsāgrādvayaṃ paśyāma nityaśaḥ || 31 ||

asmākaṃ vihitā vṛttirnisargeṇa ca dūrataḥ |

vihitā pādamūle tu vṛttiścaraṇayodhinām || 32 ||

garhitaṃ tu kṛtaṃ karma yena sma paśitāśinā |

pratīkāryaṃ ca me tasya vairaṃ bhrātṛkṛtaṃ bhavet || 33 ||

upāyo dṛśyatāṃ kaścillaṅghane lavaṇāmbhasaḥ |

abhigamya tu vaidehīṃ samṛddhārthā gamiṣyatha || 34 ||

samudraṃ netumicchāmi bhavadbhirvaruṇālayam |

pradāsyāmyudakaṃ bhrātussvargatasya mahātmanaḥ || 35 ||

tato nītvā tu taṃ deśaṃ tīraṃ nadanadīpateḥ |

nirdagdhapakṣaṃ sampātiṃ vānarāssumahaujasaḥ || 36 ||

punaḥ pratyānayitvā ca taṃ deśaṃ patageśvaram |

babhūvurvānarā hṛṣṭāḥ pravṛttimupalabhya te || 37 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe aṣṭapañcāśassargaḥ ||