3.9 Aranyakanda - Navama Sargah

ॐ

3.9 अरण्यकाण्ड - नवम सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ नवमस्सर्गः ।

सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् ।

हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ 1 ॥

अयं धर्मस्सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् ।

निवृत्तेन तु शक्योऽयं व्यसनात्कामजादिह ॥ 2 ॥

त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत ।

मिथ्यावाक्यं परमकं तस्माद्गुरुतरावुभौ ॥ 3 ॥

परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता ।

मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव ॥ 4 ॥

कुतोऽभिलाषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् ।

तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत्ते कदाचन ॥ 5 ॥

मनस्यपि तथा राम न चैतद्विद्यते क्वचित् ।

स्वदारनिरतस्त्वं च नित्यमेव नृपात्मज ॥ 6 ॥

धर्मिष्ठस्सत्यसन्धश्च पितुर्निर्देशकारकः ।

सत्यसन्ध महाभाग श्रीमल्लक्ष्मणपूर्वज ॥ 7 ॥

त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।

तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं धर्तुं जितेन्द्रियैः ॥ 8 ॥

तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन ।

तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम् ॥ 9 ॥

निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम् ।

प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् ॥ 10 ॥

ऋषीणां रक्षणार्थाय वधस्संयति रक्षसाम् ।

एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम् ॥ 11 ॥

प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः ।

ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः ॥ 12 ॥

त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निश्श्रेयसं हितम् ।

त्वां चैव प्रस्थितं दृष्ट्वा राम चिन्ताकुलं मनः ॥ 13 ॥

सर्वतचशिन्तय्नत्या मे तव निश्श्रेयसं नृप ।

न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति ॥ 14 ॥

कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याश्श्रूयतां मम ।

त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः ॥ 15 ॥

दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कच्चित्कुर्याश्शरव्ययम् ।

क्षत्रियाणामपि धनुर्हुताशस्येन्धनानि च ॥ 16 ॥

समीपतस्स्थितं तेजो बलमुच्छ्रयते भृशम् ।

पुरा किल महाबाहो तपस्स्वी सत्यवाक्छुचिः ॥ 17 ॥

कस्मिंश्चिदभवत्पुण्ये वने रतमृगद्विजे ।

तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रश्शचीपतिः ॥ 18 ॥

खङ्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृत् ।

तस्मिंस्तदाश्रमपदे निशितः खङ्ग उत्तमः ॥ 19 ॥

स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ।

स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः ॥ 20 ॥

वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः ।

यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च ॥ 21 ॥

न विना याति तं खङ्गं न्यासरक्षणतत्परः ।

नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः ॥ 22 ॥

चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ।

ततस्सरौद्रेऽभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्शितः ॥ 23 ॥

तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः ।

एवमेतत्पुरा वृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम् ॥ 24 ॥

अग्निसंयोगवद्धेतुश्शस्त्रसंयोग उच्यते ।

स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां न शिक्षये ॥ 25 ॥

न कथञ्चन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया ।

बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान् ॥ 26 ॥

अपराधं विना हन्तुं लोकान्वीर न कामये ।

क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु निरतात्मनाम् ॥ 27 ॥

धनुषा कार्यमेतावदार्तानां त्वभिरक्षणम् ।

क्वच शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्वच ॥ 28 ॥

व्याविद्धमिदमस्माभिर्द्देशधर्मस्तु पूज्यताम् ।

तदार्य कलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् ॥ 29 ॥

पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ।

अक्षया तु भवेत्प्रीतिश्श्वश्रूश्वशुरयोर्मम ॥ 30 ॥

यदि राज्यं परित्यज्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः ।

धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् ॥ 31 ॥

धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ।

आत्मानं नियमैस्तैस्तै कर्शयित्वा प्रयत्नतः ॥ 32 ॥

प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभ्यते सुखम् ।

नित्यं शुचिमतिस्सौम्य चर धर्मं तपोवने ॥ 33 ॥

सर्वं हि विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यमपि तत्त्वतः ।

स्त्रीचापलादेतदुदाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कस्समर्थः ।

विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद्रोचते तत्कुरु मा चिरेण ॥ 34 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे नवमस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |

atha navamassargaḥ |

sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam |

hṛdyayā snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt || 1 ||

ayaṃ dharmassusūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān |

nivṛttena tu śakyo'yaṃ vyasanātkāmajādiha || 2 ||

trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta |

mithyāvākyaṃ paramakaṃ tasmādgurutarāvubhau || 3 ||

paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā |

mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava || 4 ||

kuto'bhilāṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam |

tava nāsti manuṣyendra na cābhūtte kadācana || 5 ||

manasyapi tathā rāma na caitadvidyate kvacit |

svadāraniratastvaṃ ca nityameva nṛpātmaja || 6 ||

dharmiṣṭhassatyasandhaśca piturnirdeśakārakaḥ |

satyasandha mahābhāga śrīmallakṣmaṇapūrvaja || 7 ||

tvayi dharmaśca satyaṃ ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |

tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ dhartuṃ jitendriyaiḥ || 8 ||

tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana |

tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam || 9 ||

nirvairaṃ kriyate mohāttacca te samupasthitam |

pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām || 10 ||

ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhassaṃyati rakṣasām |

etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam || 11 ||

prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ |

tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ || 12 ||

tvadvṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniśśreyasaṃ hitam |

tvāṃ caiva prasthitaṃ dṛṣṭvā rāma cintākulaṃ manaḥ || 13 ||

sarvatacaśintaynatyā me tava niśśreyasaṃ nṛpa |

na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakānprati || 14 ||

kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāśśrūyatāṃ mama |

tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ || 15 ||

dṛṣṭvā vanacarānsarvānkaccitkuryāśśaravyayam |

kṣatriyāṇāmapi dhanurhutāśasyendhanāni ca || 16 ||

samīpatassthitaṃ tejo balamucchrayate bhṛśam |

purā kila mahābāho tapassvī satyavākchuciḥ || 17 ||

kasmiṃścidabhavatpuṇye vane ratamṛgadvije |

tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraśśacīpatiḥ || 18 ||

khaṅgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭarūpadhṛt |

tasmiṃstadāśramapade niśitaḥ khaṅga uttamaḥ || 19 ||

sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ |

sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ || 20 ||

vane tu vicaratyeva rakṣanpratyayamātmanaḥ |

yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca || 21 ||

na vinā yāti taṃ khaṅgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ |

nityaṃ śastraṃ parivahankrameṇa sa tapodhanaḥ || 22 ||

cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam |

tatassaraudre'bhirataḥ pramatto'dharmakarśitaḥ || 23 ||

tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ |

evametatpurā vṛttaṃ śastrasaṃyogakāraṇam || 24 ||

agnisaṃyogavaddhetuśśastrasaṃyoga ucyate |

snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ na śikṣaye || 25 ||

na kathañcana sā kāryā gṛhītadhanuṣā tvayā |

buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasāndaṇḍakāśritān || 26 ||

aparādhaṃ vinā hantuṃ lokānvīra na kāmaye |

kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niratātmanām || 27 ||

dhanuṣā kāryametāvadārtānāṃ tvabhirakṣaṇam |

kvaca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kvaca || 28 ||

vyāviddhamidamasmābhirddeśadharmastu pūjyatām |

tadārya kaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt || 29 ||

punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi |

akṣayā tu bhavetprītiśśvaśrūśvaśurayormama || 30 ||

yadi rājyaṃ parityajya bhavestvaṃ nirato muniḥ |

dharmādarthaḥ prabhavati dharmātprabhavate sukham || 31 ||

dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat |

ātmānaṃ niyamaistaistai karśayitvā prayatnataḥ || 32 ||

prāpyate nipuṇairdharmo na sukhāllabhyate sukham |

nityaṃ śucimatissaumya cara dharmaṃ tapovane || 33 ||

sarvaṃ hi viditaṃ tubhyaṃ trailokyamapi tattvataḥ |

strīcāpalādetadudāhṛtaṃ me dharmaṃ ca vaktuṃ tava kassamarthaḥ |

vicārya buddhyā tu sahānujena yadrocate tatkuru mā cireṇa || 34 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe navamassargaḥ ||