2.16 Ayodhyakanda - Shodasha Sargah

ॐ

2.16 अयोध्याकाण्ड - षोडश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ षोडशस्सर्गः ।

तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।

प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ 1 ॥

प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।

अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ 2 ॥

तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।

प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ 3 ॥

प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।

अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ 4 ॥

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान् ।

ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान् ॥ 5 ॥

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।

सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः ॥ 6 ॥

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः ।

क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्न्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥ 7 ॥

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।

सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे ॥ 8 ॥

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।

तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया ॥ 9 ॥

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम् ।

ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥ 10 ॥

वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।

अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ॥ 11 ॥

स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।

उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ 12 ॥

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।

ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥ 13 ॥

प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने ।

राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ 14 ॥

कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति ।

महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ 15 ॥

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।

ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ 16 ॥

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।

मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम् ॥ 17 ॥

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।

सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥ 18 ॥

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी ।

जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता ॥ 19 ॥

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।

सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम ॥ 20 ॥

यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः ।

ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ 21 ॥

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् ।

सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च ॥ 22 ॥

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।

आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ 23 ॥

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम् ।

कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥ 24 ॥

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम् ।

कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥ 25 ॥

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः ।

वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥ 26 ॥

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः ।

निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥ 27 ॥

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः ।

लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ 28 ॥

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः ।

स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥ 29 ॥

ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम् ।

वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः ॥ 30 ॥

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ।

मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम् ॥ 31 ॥

करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ।

हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ॥ 32 ॥

प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया ।

स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥ 33 ॥

निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ।

छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥ 34 ॥

जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ।

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत ॥ 35 ॥

तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ।

ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ॥ 36 ॥

अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः ।

अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः ॥ 37 ॥

खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः ।

ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥ 38 ॥

सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि ।

हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः ॥ 39 ॥

कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः ।

रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥ 40 ॥

वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ।

नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन ॥ 41 ॥

पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम् ।

सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम् ॥ 42 ॥

अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ।

तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः ॥ 43 ॥

रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या ।

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ॥ 44 ॥

शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ।

आत्मसम्पूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम् ॥ 45 ॥

स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान् शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।

आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य ॥ 46 ॥

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् ।

एते वयं सर्व समृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥ 47 ॥

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ।

न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चि त्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥ 48 ॥

स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैः पुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः ।

महीयमानः प्रवरैश्च वादकै रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ 49 ॥

करेणुमातंङ्गरथाश्वसङ्कुलं महाजनौघ परिपूर्णचत्वरम् ।

प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयं ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥ 50 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ṣoḍaśassargaḥ |

tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |

praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 1 ||

prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |

apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 2 ||

tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |

praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 3 ||

prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |

apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 4 ||

tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṅkṛtān |

dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣānsusamāhitān || 5 ||

te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |

sahasotpatitāssarve svāsanebhyassasambhramāḥ || 6 ||

tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ |

kṣipramākhyāta rāmāya sumanntro dvāri tiṣṭhati || 7 ||

te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ |

sahabhāryāya rāmāya kṣipramevābhicakṣire || 8 ||

prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |

tatraivānāyayāmāsa rāghavapriyakāmyayā || 9 ||

taṃ vaiśravaṇasaṅkāśamupaviṣṭaṃ svalaṅkṛtam |

dadarśa sūtaḥ paryyaṅke sauvarṇe sottaracchade || 10 ||

varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |

anuliptaṃ parārdhyena candanena parantapam || 11 ||

sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |

upetaṃ sītayābhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā || 12 ||

taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |

vavande varadaṃ vandī vinayajño vinītavat || 13 ||

prāñjalissumukhaṃ dṛṣṭvā vihāraśayanāsane |

rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ || 14 ||

kauśalyāsuprajā rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati |

mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra mā ciram || 15 ||

evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |

tatassammānayāmāsa sītāmidamuvāca ha || 16 ||

devi devaśca devī ca samāgamya madantare |

mantrayete dhṛvaṃ kiñcidabhiṣecanasaṃhitam || 17 ||

lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |

sañcodayati rājānaṃ madarthamasitekṣaṇā || 18 ||

sā prahṛṣṭā mahārājaṃ hitakāmānuvartinī |

jananī cārthakāmā me kekayādhipatessutā || 19 ||

diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha |

sumantraṃ prāhiṇoddūtamarthakāmakaraṃ mama || 20 ||

yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ |

dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 21 ||

hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim |

saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāsva ramasva ca || 22 ||

patisammānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |

ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī || 23 ||

rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam |

kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt || 24 ||

dīkṣitaṃ vratasampannaṃ varājinadharaṃ śucim |

kuraṅgaśṛṅgapāṇiṃ ca paśyantī tvāṃ bhajāmyaham || 25 ||

pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ |

varuṇaḥ paścimāmāśāṃ dhaneśastūttarāṃ diśam || 26 ||

atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamaṅgalaḥ |

niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt || 27 ||

parvatādiva niṣkramya siṃho giriguhāśayaḥ |

lakṣmaṇaṃ dvāriso'paśyatprahvāñjalipuṭaṃ sthitam || 28 ||

atha madhyamakakṣyāyāṃ samāgacchatsuhṛjjanaiḥ |

sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca || 29 ||

tataḥ pāvakasaṅkāśamāruroha rathottamam |

vaiyāghraṃ puruṣavyāghro rājataṃ rājanandanaḥ || 30 ||

meghanādamasambādhaṃ maṇihemavibhūṣitam |

muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā sūryavarcasam || 31 ||

kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ |

hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam || 32 ||

prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaśśriyā |

sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan || 33 ||

niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ |

chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ || 34 ||

jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ |

tato halahalāśabdastumulassamajāyata || 35 ||

tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ |

tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisannibhāḥ || 36 ||

anujagmustadā rāmaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |

agrataścāsya sannaddhāścandanāgarubhūṣitāḥ || 37 ||

khaḍgacāpadharāśśūrā jagmurāśaṃsavo janāḥ |

tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām || 38 ||

siṃhanādāśca śūrāṇāṃ tadā śuśruvire pathi |

harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhissamantataḥ || 39 ||

kīryamāṇa ssupuṣpaughairyayau strībhirarindamaḥ |

rāmaṃ sarvānavadyāṅgyo rāmapiprīṣayā tataḥ || 40 ||

vacobhiragyrairharmyasthā kṣitisthāśca vavandire |

nūnaṃ nandati te mātā kauśalyāmātṛnandana || 41 ||

paśyantī siddhayātraṃ tvāṃ pitryaṃ rājyamavasthitam |

sarvasīmantinībhyaśca sītāṃ sīmantinī varām || 42 ||

amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām |

tayā sucaritaṃ devyā purā nūnaṃ mahattapaḥ || 43 ||

rohiṇīva śaśāṅkena rāmasaṃyogamāpa yā |

iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ || 44 ||

śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ |

ātmasampūjanai śṛṇvan yayau rāmau mahāpatham || 45 ||

sa rāghavastatra kathāprapañcān śuśrāva lokasya samāgatasya |

ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya puro janasya || 46 ||

eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan |

ete vayaṃ sarva samṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā || 47 ||

lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya |

na hyapriyaṃ kiñcana jātu kaści tpaśyenna duḥkhaṃ manujādhipe'smin || 48 ||

sa ghoṣavadbhiśca mataṅgājairyayaiḥ purassarai ssvastikasūtamāgadhaiḥ |

mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakai rabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau || 49 ||

kareṇumātaṃṅgarathāśvasaṅkulaṃ mahājanaugha paripūrṇacatvaram |

prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasañcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham || 50 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||