📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ਉਦ੍ਧਵਗੀਤਾ - ਸਪ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
Uddhavagita - Saptamo'dhyayah
Gita Vyasa Gurmukhi
ਅਥ ਸਪ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਯਤ੍ ਆਤ੍ਥ ਮਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ਤਤ੍ ਚਿਕੀਰ੍षਿਤਂ ਏਵ ਮੇ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਵਃ ਲੋਕਪਾਲਾਃ ਸ੍ਵਰ੍ਵਾਸਂ ਮੇ ਅਭਿਕਾਙ੍ਕ੍षਿਣਃ ॥ 1॥
ਮਯਾ ਨਿष੍ਪਾਦਿਤਂ ਹਿ ਅਤ੍ਰ ਦੇਵਕਾਰ੍ਯਂ ਅਸ਼ੇषਤਃ ।
ਯਦਰ੍ਥਂ ਅਵਤੀਰ੍ਣਃ ਅਹਂ ਅਂਸ਼ੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਰ੍ਥਿਤਃ ॥ 2॥
ਕੁਲਂ ਵੈ ਸ਼ਾਪਨਿਰ੍ਦਗ੍ਧਂ ਨਙ੍ਕ੍ष੍ਯਤਿ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ।
ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਸਪ੍ਤਮੇ ਅਹ੍ਨ੍ਹ੍ਯੇਤਾਂ ਪੁਰੀਂ ਚ ਪ੍ਲਾਵਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 3॥
ਯਃ ਹਿ ਏਵ ਅਯਂ ਮਯਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਃ ਲੋਕਃ ਅਯਂ ਨष੍ਟਮਙ੍ਗਲਃ ।
ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਅਚਿਰਾਤ੍ ਸਾਧੋ ਕਲਿਨਾऽਪਿ ਨਿਰਾਕृਤਃ ॥ 4॥
ਨ ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਾ ਏਵ ਇਹ ਮਯਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਮਹੀਤਲੇ ।
ਜਨਃ ਅਧਰ੍ਮਰੁਚਿਃ ਭਦ੍ਰਃ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਕਲੌ ਯੁਗੇ ॥ 5॥
ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਂ ਸ੍ਵਜਨਬਨ੍ਧੁषੁ ।
ਮਯਿ ਆਵੇਸ਼੍ਯ ਮਨਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਮਦृਕ੍ ਵਿਚਰਸ੍ਵ ਗਾਮ੍ ॥ 6॥
ਯਤ੍ ਇਦਂ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਚਕ੍षੁਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿਭਿਃ ।
ਨਸ਼੍ਵਰਂ ਗृਹ੍ਯਮਾਣਂ ਚ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਾਯਾਮਨੋਮਯਮ੍ ॥ 7॥
ਪੁਂਸਃ ਅਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਨਾਰ੍ਥਃ ਭ੍ਰਮਃ ਸਃ ਗੁਣਦੋषਭਾਕ੍ ।
ਕਰ੍ਮਾਕਰ੍ਮਵਿਕਰ੍ਮ ਇਤਿ ਗੁਣਦੋषਧਿਯਃ ਭਿਦਾ ॥ 8॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਯੁਕ੍ਤੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮਃ ਯੁਕ੍ਤਚਿਤ੍ਤਃ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ ।
ਆਤ੍ਮਨਿ ਈਕ੍षਸ੍ਵ ਵਿਤਤਂ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਯਿ ਅਧੀਸ਼੍ਵਰੇ ॥ 9॥
ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਆਤ੍ਮਭੂਤਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ ।
ਆਤ੍ਮਾਨੁਭਵਤੁष੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਨ ਅਨ੍ਤਰਾਯੈਃ ਵਿਹਨ੍ਯਸੇ ॥ 10॥
ਦੋषਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਉਭਯਾਤੀਤਃ ਨਿषੇਧਾਤ੍ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਗੁਣਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਵਿਹਿਤਂ ਨ ਕਰੋਤਿ ਯਥਾ ਅਰ੍ਭਕਃ ॥ 11॥
ਸਰ੍ਵਭੂਤਸੁਹृਤ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਮਦਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਨ ਵਿਪਦ੍ਯੇਤ ਵੈ ਪੁਨਃ ॥ 12॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਃ ਉਵਾਚ ।
ਇਤਿ ਆਦਿष੍ਟਃ ਭਗਵਤਾ ਮਹਾਭਾਗਵਤਃ ਨृਪ ।
ਉਦ੍ਧਵਃ ਪ੍ਰਣਿਪਤ੍ਯ ਆਹ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜਿਜ੍ਞਾਸੁਃ ਅਚ੍ਯੁਤਮ੍ ॥ 13॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਯੋਗੇਸ਼ ਯੋਗਵਿਨ੍ਨ੍ਯਾਸ ਯੋਗਾਤ੍ਮ ਯੋਗਸਮ੍ਭਵ ।
ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਾਯ ਮੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਲਕ੍षਣਃ ॥ 14॥
ਤ੍ਯਾਗਃ ਅਯਂ ਦੁष੍ਕਰਃ ਭੂਮਨ੍ ਕਾਮਾਨਾਂ ਵਿषਯਾਤ੍ਮਭਿਃ ।
ਸੁਤਰਾਂ ਤ੍ਵਯਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ ਨ ਅਭਕ੍ਤੈਃ ਇਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ ॥ 15॥
ਸਃ ਅਹਂ ਮਮ ਅਹਂ ਇਤਿ ਮੂਢਮਤਿਃ ਵਿਗਾਢਃ
ਤ੍ਵਤ੍ ਮਾਯਯਾ ਵਿਰਚਿਤ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ।
ਤਤ੍ ਤੁ ਅਞ੍ਜਸਾ ਨਿਗਦਿਤਂ ਭਵਤਾ ਯਥਾ ਅਹਮ੍
ਸਂਸਾਧਯਾਮਿ ਭਗਵਨ੍ ਅਨੁਸ਼ਾਧਿ ਭृਤ੍ਯਮ੍ ॥ 16॥
ਸਤ੍ਯਸ੍ਯ ਤੇ ਸ੍ਵਦृਸ਼ਃ ਆਤ੍ਮਨਃ ਆਤ੍ਮਨਃ ਅਨ੍ਯਮ੍
ਵਕ੍ਤਾਰਂ ਈਸ਼ ਵਿਬੁਧੇषੁ ਅਪਿ ਨ ਅਨੁਚਕ੍षੇ ।
ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਮੋਹਿਤਧਿਯਃ ਤਵ ਮਾਯਯਾ ਇਮੇ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਯਃ ਤਨੁਭृਤਃ ਬਹਿਃ ਅਰ੍ਥਭਾਵਃ ॥ 17॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਭਵਨ੍ਤਂ ਅਨਵਦ੍ਯਂ ਅਨਨ੍ਤਪਾਰਮ੍
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਂ ਈਸ਼੍ਵਰਂ ਅਕੁਣ੍ਠਵਿਕੁਣ੍ਠਧਿष੍ਣਿ ਅਯਮ੍ ।
ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਧੀਃ ਅਹਂ ਉ ਹ ਵृਜਨਾਭਿਤਪ੍ਤਃ
ਨਾਰਾਯਣਂ ਨਰਸਖਂ ਸ਼ਰਣਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯੇ ॥ 18॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਮਨੁਜਾ ਲੋਕੇ ਲੋਕਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਚਕ੍षਣਾਃ ।
ਸਮੁਦ੍ਧਰਨ੍ਤਿ ਹਿ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਾ ਏਵ ਅਸ਼ੁਭਾਸ਼ਯਾਤ੍ ॥ 19॥
ਆਤ੍ਮਨਃ ਗੁਰੁਃ ਆਤ੍ਮਾ ਏਵ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।
ਯਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ष ਅਨੁਮਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਅਸੌ ਅਨੁਵਿਨ੍ਦਤੇ ॥ 20॥
ਪੁਰੁषਤ੍ਵੇ ਚ ਮਾਂ ਧੀਰਾਃ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਯੋਗਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ ।
ਆਵਿਸ੍ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿ ਉਪਬृਂਹਿਤਮ੍ ॥ 21॥
ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁष੍ਪਾਦਃ ਬਹੁਪਾਦਃ ਤਥਾ ਅਪਦਃ ।
ਬਹ੍ਵ੍ਯਃ ਸਨ੍ਤਿ ਪੁਰਃ ਸृष੍ਟਾਃ ਤਾਸਾਂ ਮੇ ਪੌਰੁषੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ॥ 22॥
ਅਤ੍ਰ ਮਾਂ ਮਾਰ੍ਗਯਨ੍ਤ੍ਯਦ੍ਧਾਃ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਹੇਤੁਭਿਃ ਈਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।
ਗृਹ੍ਯਮਾਣੈਃ ਗੁਣੈਃ ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਅਨੁਮਾਨਤਃ ॥ 23॥
ਅਤ੍ਰ ਅਪਿ ਉਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ਇਮਂ ਇਤਿਹਾਸਂ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ ।
ਅਵਧੂਤਸ੍ਯ ਸਂਵਾਦਂ ਯਦੋਃ ਅਮਿਤਤੇਜਸਃ ॥ 24॥
(ਅਥ ਅਵਧੂਤਗੀਤਮ੍ ।)
ਅਵਧੂਤਂ ਦ੍ਵਿਜਂ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ ਚਰਨ੍ਤਂ ਅਕੁਤੋਭਯਮ੍ ।
ਕਵਿਂ ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ਤਰੁਣਂ ਯਦੁਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ ॥ 25॥
ਯਦੁਃ ਉਵਾਚ ।
ਕੁਤਃ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਅਕਰ੍ਤੁਃ ਸੁਵਿਸ਼ਾਰਦਾ ।
ਯਾਂ ਆਸਾਦ੍ਯ ਭਵਾਨ੍ ਲੋਕਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਚਰਤਿ ਬਾਲਵਤ੍ ॥ 26॥
ਪ੍ਰਾਯਃ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮੇषੁ ਵਿਵਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਚ ਮਾਨਵਾਃ ।
ਹੇਤੁਨਾ ਏਵ ਸਮੀਹਨ੍ਤੇ ਆਯੁषਃ ਯਸ਼ਸਃ ਸ਼੍ਰਿਯਃ ॥ 27॥
ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਕਲ੍ਪਃ ਕਵਿਃ ਦਕ੍षਃ ਸੁਭਗਃ ਅਮृਤਭਾषਣਃ ।
ਨ ਕਰ੍ਤਾ ਨੇਹਸੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਜਡੌਨ੍ਮਤ੍ਤਪਿਸ਼ਾਚਵਤ੍ ॥ 28॥
ਜਨੇषੁ ਦਹ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਕਾਮਲੋਭਦਵਾਗ੍ਨਿਨਾ ।
ਨ ਤਪ੍ਯਸੇ ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਮੁਕ੍ਤਃ ਗਙ੍ਗਾਮ੍ਭਸ੍ਥਃ ਇਵ ਦ੍ਵਿਪਃ ॥ 29॥
ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਨਃ ਪृਚ੍ਛਤਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਆਨਨ੍ਦਕਾਰਣਮ੍ ।
ਬ੍ਰੂਹਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਭਵਤਃ ਕੇਵਲ ਆਤ੍ਮਨਃ ॥ 30॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਯਦੁਨਾ ਏਵਂ ਮਹਾਭਾਗਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯੇਨ ਸੁਮੇਧਸਾ ।
ਪृष੍ਟਃ ਸਭਾਜਿਤਃ ਪ੍ਰਾਹ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯ ਅਵਨਤਂ ਦ੍ਵਿਜਃ ॥ 31॥
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਉਵਾਚ ।
ਸਨ੍ਤਿ ਮੇ ਗੁਰਵਃ ਰਾਜਨ੍ ਬਹਵਃ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਉਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।
ਯਤਃ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਉਪਾਦਾਯ ਮੁਕ੍ਤਃ ਅਟਾਮਿ ਇਹ ਤਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੁਣੁ ॥ 32॥
ਪृਥਿਵੀ ਵਾਯੁਃ ਆਕਾਸ਼ਂ ਆਪਃ ਅਗ੍ਨਿਃ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਰਵਿਃ ।
ਕਪੋਤਃ ਅਜਗਰਃ ਸਿਨ੍ਧੁਃ ਪਤਙ੍ਗਃ ਮਧੁਕृਦ੍ ਗਜਃ ॥ 33॥
ਮਧੁਹਾ ਹਰਿਣਃ ਮੀਨਃ ਪਿਙ੍ਗਲਾ ਕੁਰਰਃ ਅਰ੍ਭਕਃ ।
ਕੁਮਾਰੀ ਸ਼ਰਕृਤ੍ ਸਰ੍ਪਃ ਊਰ੍ਣਨਾਭਿਃ ਸੁਪੇਸ਼ਕृਤ੍ ॥ 34॥
ਏਤੇ ਮੇ ਗੁਰਵਃ ਰਾਜਨ੍ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।
ਸ਼ਿਕ੍षਾ ਵृਤ੍ਤਿਭਿਃ ਏਤੇषਾਂ ਅਨ੍ਵਸ਼ਿਕ੍षਂ ਇਹ ਆਤ੍ਮਨਃ ॥ 35॥
ਯਤਃ ਯਤ੍ ਅਨੁਸ਼ਿਕ੍षਾਮਿ ਯਥਾ ਵਾ ਨਾਹੁषਾਤ੍ਮਜ ।
ਤਤ੍ ਤਥਾ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਨਿਬੋਧ ਕਥਯਾਮਿ ਤੇ ॥ 36॥
ਭੂਤੈਃ ਆਕ੍ਰਮਾਣਃ ਅਪਿ ਧੀਰਃ ਦੈਵਵਸ਼ਾਨੁਗੈਃ ।
ਤਤ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਨ ਚਲੇਤ੍ ਮਾਰ੍ਗਾਤ੍ ਅਨ੍ਵਸ਼ਿਕ੍षਂ ਕ੍षਿਤੇਃ ਵ੍ਰਤਮ੍ ॥ 37॥
ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਪਰਾਰ੍ਥਸਰ੍ਵੇਹਃ ਪਰਾਰ੍ਥ ਏਕਾਨ੍ਤਸਮ੍ਭਵਃ ।
ਸਾਧੁਃ ਸ਼ਿਕ੍षੇਤ ਭੂਭृਤ੍ਤਃ ਨਗਸ਼ਿष੍ਯਃ ਪਰਾਤ੍ਮਤਾਮ੍ ॥
38॥
ਪ੍ਰਾਣਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਏਵ ਸਨ੍ਤੁष੍ਯੇਤ੍ ਮੁਨਿਃ ਨ ਏਵ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਿਯੈਃ ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਥਾ ਨ ਨਸ਼੍ਯੇਤ ਨ ਅਵਕੀਰ੍ਯੇਤ ਵਾਙ੍ਮਨਃ ॥ 39॥
ਵਿषਯੇषੁ ਆਵਿਸ਼ਨ੍ ਯੋਗੀ ਨਾਨਾਧਰ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਤਃ ।
ਗੁਣਦੋषਵ੍ਯਪੇਤ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਵਿषਜ੍ਜੇਤ ਵਾਯੁਵਤ੍ ॥ 40॥
ਪਾਰ੍ਥਿਵੇषੁ ਇਹ ਦੇਹੇषੁ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ਤਤ੍ ਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯਃ ।
ਗੁਣੈਃ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਗਨ੍ਧੈਃ ਵਾਯੁਃ ਇਵ ਆਤ੍ਮਦृਕ੍ ॥ 41॥
ਅਨ੍ਤਃ ਹਿਤਃ ਚ ਸ੍ਥਿਰਜਙ੍ਗਮੇषੁ
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਆਤ੍ਮਭਾਵੇਨ ਸਮਨ੍ਵਯੇਨ ।
ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯ ਅਵਚ੍ਛੇਦਂ ਅਸਙ੍ਗਂ ਆਤ੍ਮਨਃ
ਮੁਨਿਃ ਨਭਃ ਤ੍ਵਂ ਵਿਤਤਸ੍ਯ ਭਾਵਯੇਤ੍ ॥ 42॥
ਤੇਜਃ ਅਬਨ੍ਨਮਯੈਃ ਭਾਵੈਃ ਮੇਘ ਆਦ੍ਯੈਃ ਵਾਯੁਨਾ ਈਰਿਤੈਃ ।
ਨ ਸ੍ਪृਸ਼੍ਯਤੇ ਨਭਃ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕਾਲਸृष੍ਟੈਃ ਗੁਣੈਃ ਪੁਮਾਨ੍ ॥
43॥
ਸ੍ਵਚ੍ਛਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਮਾਧੁਰ੍ਯਃ ਤੀਰ੍ਥਭੂਃ ਨृਣਾਮ੍ ।
ਮੁਨਿਃ ਪੁਨਾਤਿ ਅਪਾਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਈਕ੍ष ਉਪਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਕੀਰ੍ਤਨੈਃ ॥ 44॥
ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਤਪਸਾ ਦੀਪ੍ਤਃ ਦੁਰ੍ਧਰ੍षੌਦਰਭਾਜਨਃ ।
ਸਰ੍ਵਭਕ੍षਃ ਅਪਿ ਯੁਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ ਨ ਆਦਤ੍ਤੇ ਮਲਂ ਅਗ੍ਨਿਵਤ੍ ॥ 45॥
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ਼ਨ੍ਨਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਪष੍ਟਃ ਉਪਾਸ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਇਚ੍ਛਤਾਮ੍ ।
ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦਾਤॄਣਾਂ ਦਹਨ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਉਤ੍ਤਰ ਅਸ਼ੁਭਮ੍ ॥
46॥
ਸ੍ਵਮਾਯਯਾ ਸृष੍ਟਂ ਇਦਂ ਸਤ੍ ਅਸਤ੍ ਲਕ੍षਣਂ ਵਿਭੁਃ ।
ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ਈਯਤੇ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪਃ ਅਗ੍ਨਿਃ ਇਵ ਏਧਸਿ ॥ 47॥
ਵਿਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਨ੍ਤਾਃ ਭਾਵਾਃ ਦੇਹਸ੍ਯ ਨ ਆਤ੍ਮਨਃ ।
ਕਲਾਨਾਂ ਇਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕਾਲੇਨ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾ ॥ 48॥
ਕਾਲੇਨ ਹਿ ਓਘਵੇਗੇਨ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਭਵ ਅਪਿ ਅਯੌ ।
ਨਿਤ੍ਯੌ ਅਪਿ ਨ ਦृਸ਼੍ਯੇਤੇ ਆਤ੍ਮਨਃ ਅਗ੍ਨੇਃ ਯਥਾ ਅਰ੍ਚਿषਾਮ੍ ॥ 49॥
ਗੁਣੈਃ ਗੁਣਾਨ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਯਥਾਕਾਲਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ।
ਨ ਤੇषੁ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਯੋਗੀ ਗੋਭਿਃ ਗਾਃ ਇਵ ਗੋਪਤਿਃ ॥ 50॥
ਬੁਧ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵੇਨ ਭੇਦੇਨ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸ੍ਥਃ ਇਵ ਤਤ੍ ਗਤਃ ।
ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ਸ੍ਥੂਲਮਤਿਭਿਃ ਆਤ੍ਮਾ ਚ ਅਵਸ੍ਥਿਤਃ ਅਰ੍ਕਵਤ੍ ॥ 51॥
ਨ ਅਤਿਸ੍ਨੇਹਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਵਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕ੍ਵ ਅਪਿ ਕੇਨਚਿਤ੍ ।
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਵਿਨ੍ਦੇਤ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਕਪੋਤਃ ਇਵ ਦੀਨਧੀਃ ॥ 52॥
ਕਪੋਤਃ ਕਸ਼੍ਚਨ ਅਰਣ੍ਯੇ ਕृਤਨੀਡਃ ਵਨਸ੍ਪਤੌ ।
ਕਪੋਤ੍ਯਾ ਭਾਰ੍ਯਯਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਉਵਾਸ ਕਤਿਚਿਤ੍ ਸਮਾਃ ॥ 53॥
ਕਪੋਤੌ ਸ੍ਨੇਹਗੁਣਿਤਹृਦਯੌ ਗृਹਧਰ੍ਮਿਣੌ ।
ਦृष੍ਟਿਂ ਦृष੍ਟ੍ਯਾਙ੍ਗਂ ਅਙ੍ਗੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬਬਨ੍ਧਤੁਃ ॥
54॥
ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਟਨਸ੍ਥਾਨਵਾਰ੍ਤਾਕ੍ਰੀਡਾਸ਼ਨਾਦਿਕਮ੍ ।
ਮਿਥੁਨੀਭੂਯ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧੌ ਚੇਰਤੁਃ ਵਨਰਾਜਿषੁ ॥ 55॥
ਯਂ ਯਂ ਵਾਞ੍ਛਤਿ ਸਾ ਰਾਜਨ੍ ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤਿ ਅਨੁਕਮ੍ਪਿਤਾ ।
ਤਂ ਤਂ ਸਮਨਯਤ੍ ਕਾਮਂ ਕृਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਅਪਿ ਅਜਿਤੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 56॥
ਕਪੋਤੀ ਪ੍ਰਥਮਂ ਗਰ੍ਭਂ ਗृਹ੍ਣਤਿ ਕਾਲਃ ਆਗਤੇ ।
ਅਣ੍ਡਾਨਿ ਸੁषੁਵੇ ਨੀਡੇ ਸ੍ਵਪਤ੍ਯੁਃ ਸਨ੍ਨਿਧੌ ਸਤੀ ॥ 57॥
ਤੇषੂ ਕਾਲੇ ਵ੍ਯਜਾਯਨ੍ਤ ਰਚਿਤਾਵਯਵਾ ਹਰੇਃ ।
ਸ਼ਕ੍ਤਿਭਿਃ ਦੁਰ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਾਭਿਃ ਕੋਮਲਾਙ੍ਗਤਨੂਰੁਹਾਃ ॥ 58॥
ਪ੍ਰਜਾਃ ਪੁਪੁषਤੁਃ ਪ੍ਰੀਤੌ ਦਮ੍ਪਤੀ ਪੁਤ੍ਰਵਤ੍ਸਲੌ ।
ਸ਼‍ऋਣ੍ਵਨ੍ਤੌ ਕੂਜਿਤਂ ਤਾਸਾਂ ਨਿਰ੍ਵृਤੌ ਕਲਭਾषਿਤੈਃ ॥ 59॥
ਤਾਸਾਂ ਪਤਤ੍ਰੈਃ ਸੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਃ ਕੂਜਿਤੈਃ ਮੁਗ੍ਧਚੇष੍ਟਿਤੈਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਦ੍ਗਮੈਃ ਅਦੀਨਾਨਾਂ ਪਿਤਰੌ ਮੁਦਂ ਆਪਤੁਃ ॥ 60॥
ਸ੍ਨੇਹਾਨੁਬਦ੍ਧਹृਦਯੌ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਵਿष੍ਣੁਮਾਯਯਾ ।
ਵਿਮੋਹਿਤੌ ਦੀਨਧਿਯੌ ਸ਼ਿਸ਼ੂਨ੍ ਪੁਪੁषਤੁਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ 61॥
ਏਕਦਾ ਜਗ੍ਮਤੁਃ ਤਾਸਾਂ ਅਨ੍ਨਾਰ੍ਥਂ ਤੌ ਕੁਟੁਮ੍ਬਿਨੌ ।
ਪਰਿਤਃ ਕਾਨਨੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਅਰ੍ਥਿਨੌ ਚੇਰਤੁਃ ਚਿਰਮ੍ ॥ 62॥
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਾਨ੍ ਲੁਬ੍ਧਕਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਯਦृਚ੍ਛ ਅਤਃ ਵਨੇਚਰਃ ।
ਜਗृਹੇ ਜਾਲਂ ਆਤਤ੍ਯ ਚਰਤਃ ਸ੍ਵਾਲਯਾਨ੍ਤਿਕੇ ॥ 63॥
ਕਪੋਤਃ ਚ ਕਪੋਤੀ ਚ ਪ੍ਰਜਾਪੋषੇ ਸਦਾ ਉਤ੍ਸੁਕੌ ।
ਗਤੌ ਪੋषਣਂ ਆਦਾਯ ਸ੍ਵਨੀਡਂ ਉਪਜਗ੍ਮਤੁਃ ॥ 64॥
ਕਪੋਤੀ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਜਾਨ੍ ਵੀਕ੍ष੍ਯ ਬਾਲਕਾਨ੍ ਜਾਲਸਂਵृਤਾਨ੍ ।
ਤਾਨ੍ ਅਭ੍ਯਧਾਵਤ੍ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀ ਕ੍ਰੋਸ਼ਤਃ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਿਤਾ ॥ 65॥
ਸਾ ਅਸਕृਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਗੁਣਿਤਾ ਦੀਨਚਿਤ੍ਤਾ ਅਜਮਾਯਯਾ ।
ਸ੍ਵਯਂ ਚ ਅਬਧ੍ਯਤ ਸ਼ਿਚਾ ਬਦ੍ਧਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਅਪਸ੍ਮृਤਿਃ ॥ 66॥
ਕਪੋਤਃ ਚ ਆਤ੍ਮਜਾਨ੍ ਬਦ੍ਧਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਅਪਿ ਅਧਿਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਿਯਾਨ੍ ।
ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਚ ਆਤ੍ਮਸਮਾਂ ਦੀਨਃ ਵਿਲਲਾਪ ਅਤਿਦੁਃਖਿਤਃ ॥ 67॥
ਅਹੋ ਮੇ ਪਸ਼੍ਯਤ ਅਪਾਯਂ ਅਲ੍ਪਪੁਣ੍ਯਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਮਤੇਃ ।
ਅਤृਪ੍ਤਸ੍ਯ ਅਕृਤਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਗृਹਃ ਤ੍ਰੈਵਰ੍ਗਿਕਃ ਹਤਃ ॥ 68॥
ਅਨੁਰੂਪਾ ਅਨੁਕੂਲਾ ਚ ਯਸ੍ਯ ਮੇ ਪਤਿਦੇਵਤਾ ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਗृਹੇ ਮਾਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰੈਃ ਸ੍ਵਰ੍ਯਾਤਿ ਸਾਧੁਭਿਃ ॥ 69॥
ਸਃ ਅਹਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਗृਹੇ ਦੀਨਃ ਮृਤਦਾਰਃ ਮृਤਪ੍ਰਜਃ ।
ਜਿਜੀਵਿषੇ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਾ ਵਿਧੁਰਃ ਦੁਃਖਜੀਵਿਤਃ ॥ 70॥
ਤਾਨ੍ ਤਥਾ ਏਵ ਆਵृਤਾਨ੍ ਸ਼ਿਗ੍ਭਿਃ ਮृਤ੍ਯੁਗ੍ਰਸ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਚੇष੍ਟਤਃ ।
ਸ੍ਵਯਂ ਚ ਕृਪਣਃ ਸ਼ਿਕ੍षੁ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਅਪਿ ਅਬੁਧਃ ਅਪਤਤ੍ ॥ 71॥
ਤਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਲੁਬ੍ਧਕਃ ਕ੍ਰੂਰਃ ਕਪੋਤਂ ਗृਹਮੇਧਿਨਮ੍ ।
ਕਪੋਤਕਾਨ੍ ਕਪੋਤੀਂ ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਯਯੌ ਗृਹਮ੍ ॥ 72॥
ਏਵਂ ਕੁਟੁਮ੍ਬੀ ਅਸ਼ਾਨ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਆਰਾਮਃ ਪਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਤ੍ ।
ਪੁष੍ਣਨ੍ ਕੁਟੁਮ੍ਬਂ ਕृਪਣਃ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਅਵਸੀਦਤਿ ॥ 73॥
ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਾਨੁषਂ ਲੋਕਂ ਮੁਕ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰਂ ਅਪਾਵृਤਮ੍ ।
ਗृਹੇषੁ ਖਗਵਤ੍ ਸਕ੍ਤਃ ਤਂ ਆਰੂਢਚ੍ਯੁਤਂ ਵਿਦੁਃ ॥ 74॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਯਦ੍ਵਧੂਤੇਤਿਹਾਸੇ ਸਪ੍ਤਮੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha saptamo'dhyāyaḥ |
śrī bhagavān uvāca |
yat āttha māṃ mahābhāga tat cikīrṣitaṃ eva me |
brahmā bhavaḥ lokapālāḥ svarvāsaṃ me abhikāṅkṣiṇaḥ || 1||
mayā niṣpāditaṃ hi atra devakāryaṃ aśeṣataḥ |
yadarthaṃ avatīrṇaḥ ahaṃ aṃśena brahmaṇārthitaḥ || 2||
kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyati anyonyavigrahāt |
samudraḥ saptame ahnhyetāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati || 3||
yaḥ hi eva ayaṃ mayā tyaktaḥ lokaḥ ayaṃ naṣṭamaṅgalaḥ |
bhaviṣyati acirāt sādho kalinā'pi nirākṛtaḥ || 4||
na vastavyaṃ tvayā eva iha mayā tyakte mahītale |
janaḥ adharmaruciḥ bhadraḥ bhaviṣyati kalau yuge || 5||
tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu |
mayi āveśya manaḥ samyak samadṛk vicarasva gām || 6||
yat idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ |
naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam || 7||
puṃsaḥ ayuktasya nānārthaḥ bhramaḥ saḥ guṇadoṣabhāk |
karmākarmavikarma iti guṇadoṣadhiyaḥ bhidā || 8||
tasmāt yuktaindriyagrāmaḥ yuktacittaḥ idaṃ jagat |
ātmani īkṣasva vitataṃ ātmānaṃ mayi adhīśvare || 9||
jñānavijñānasaṃyuktaḥ ātmabhūtaḥ śarīriṇām |
ātmānubhavatuṣṭātmā na antarāyaiḥ vihanyase || 10||
doṣabuddhyā ubhayātītaḥ niṣedhāt na nivartate |
guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathā arbhakaḥ || 11||
sarvabhūtasuhṛt śāntaḥ jñānavijñānaniścayaḥ |
paśyan madātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ || 12||
śrī śukaḥ uvāca |
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā mahābhāgavataḥ nṛpa |
uddhavaḥ praṇipatya āha tattvajijñāsuḥ acyutam || 13||
uddhavaḥ uvāca |
yogeśa yogavinnyāsa yogātma yogasambhava |
niḥśreyasāya me proktaḥ tyāgaḥ sannyāsalakṣaṇaḥ || 14||
tyāgaḥ ayaṃ duṣkaraḥ bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ |
sutarāṃ tvayi sarvātman na abhaktaiḥ iti me matiḥ || 15||
saḥ ahaṃ mama ahaṃ iti mūḍhamatiḥ vigāḍhaḥ
tvat māyayā viracita ātmani sānubandhe |
tat tu añjasā nigaditaṃ bhavatā yathā aham
saṃsādhayāmi bhagavan anuśādhi bhṛtyam || 16||
satyasya te svadṛśaḥ ātmanaḥ ātmanaḥ anyam
vaktāraṃ īśa vibudheṣu api na anucakṣe |
sarve vimohitadhiyaḥ tava māyayā ime
brahmādayaḥ tanubhṛtaḥ bahiḥ arthabhāvaḥ || 17||
tasmāt bhavantaṃ anavadyaṃ anantapāram
sarvajñaṃ īśvaraṃ akuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇi ayam |
nirviṇṇadhīḥ ahaṃ u ha vṛjanābhitaptaḥ
nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye || 18||
śrī bhagavān uvāca |
prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ |
samuddharanti hi ātmānaṃ ātmanā eva aśubhāśayāt || 19||
ātmanaḥ guruḥ ātmā eva puruṣasya viśeṣataḥ |
yat pratyakṣa anumānābhyāṃ śreyaḥ asau anuvindate || 20||
puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhyayogaviśāradāḥ |
āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśakti upabṛṃhitam || 21||
ekadvitricatuṣpādaḥ bahupādaḥ tathā apadaḥ |
bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāḥ tāsāṃ me pauruṣī priyā || 22||
atra māṃ mārgayantyaddhāḥ yuktāḥ hetubhiḥ īśvaram |
gṛhyamāṇaiḥ guṇaiḥ liṅgaiḥ agrāhyaṃ anumānataḥ || 23||
atra api udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |
avadhūtasya saṃvādaṃ yadoḥ amitatejasaḥ || 24||
(atha avadhūtagītam |)
avadhūtaṃ dvijaṃ kañcit carantaṃ akutobhayam |
kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit || 25||
yaduḥ uvāca |
kutaḥ buddhiḥ iyaṃ brahman akartuḥ suviśāradā |
yāṃ āsādya bhavān lokaṃ vidvān carati bālavat || 26||
prāyaḥ dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ |
hetunā eva samīhante āyuṣaḥ yaśasaḥ śriyaḥ || 27||
tvaṃ tu kalpaḥ kaviḥ dakṣaḥ subhagaḥ amṛtabhāṣaṇaḥ |
na kartā nehase kiñcit jaḍaunmattapiśācavat || 28||
janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā |
na tapyase agninā muktaḥ gaṅgāmbhasthaḥ iva dvipaḥ || 29||
tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahman ātmani ānandakāraṇam |
brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevala ātmanaḥ || 30||
śrī bhagavān uvāca |
yadunā evaṃ mahābhāgaḥ brahmaṇyena sumedhasā |
pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśraya avanataṃ dvijaḥ || 31||
brāhmaṇaḥ uvāca |
santi me guravaḥ rājan bahavaḥ buddhyā upāśritāḥ |
yataḥ buddhiṃ upādāya muktaḥ aṭāmi iha tān śruṇu || 32||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaṃ āpaḥ agniḥ candramā raviḥ |
kapotaḥ ajagaraḥ sindhuḥ pataṅgaḥ madhukṛd gajaḥ || 33||
madhuhā hariṇaḥ mīnaḥ piṅgalā kuraraḥ arbhakaḥ |
kumārī śarakṛt sarpaḥ ūrṇanābhiḥ supeśakṛt || 34||
ete me guravaḥ rājan caturviṃśatiḥ āśritāḥ |
śikṣā vṛttibhiḥ eteṣāṃ anvaśikṣaṃ iha ātmanaḥ || 35||
yataḥ yat anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja |
tat tathā puruṣavyāghra nibodha kathayāmi te || 36||
bhūtaiḥ ākramāṇaḥ api dhīraḥ daivavaśānugaiḥ |
tat vidvān na calet mārgāt anvaśikṣaṃ kṣiteḥ vratam || 37||
śaśvat parārthasarvehaḥ parārtha ekāntasambhavaḥ |
sādhuḥ śikṣeta bhūbhṛttaḥ nagaśiṣyaḥ parātmatām ||
38||
prāṇavṛttyā eva santuṣyet muniḥ na eva indriyapriyaiḥ |
jñānaṃ yathā na naśyeta na avakīryeta vāṅmanaḥ || 39||
viṣayeṣu āviśan yogī nānādharmeṣu sarvataḥ |
guṇadoṣavyapeta ātmā na viṣajjeta vāyuvat || 40||
pārthiveṣu iha deheṣu praviṣṭaḥ tat guṇāśrayaḥ |
guṇaiḥ na yujyate yogī gandhaiḥ vāyuḥ iva ātmadṛk || 41||
antaḥ hitaḥ ca sthirajaṅgameṣu
brahma ātmabhāvena samanvayena |
vyāptya avacchedaṃ asaṅgaṃ ātmanaḥ
muniḥ nabhaḥ tvaṃ vitatasya bhāvayet || 42||
tejaḥ abannamayaiḥ bhāvaiḥ megha ādyaiḥ vāyunā īritaiḥ |
na spṛśyate nabhaḥ tadvat kālasṛṣṭaiḥ guṇaiḥ pumān ||
43||
svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdhaḥ mādhuryaḥ tīrthabhūḥ nṛṇām |
muniḥ punāti apāṃ mitraṃ īkṣa upasparśakīrtanaiḥ || 44||
tejasvī tapasā dīptaḥ durdharṣaudarabhājanaḥ |
sarvabhakṣaḥ api yukta ātmā na ādatte malaṃ agnivat || 45||
kvacit śannaḥ kvacit spaṣṭaḥ upāsyaḥ śreyaḥ icchatām |
bhuṅkte sarvatra dātṝṇāṃ dahan prāk uttara aśubham ||
46||
svamāyayā sṛṣṭaṃ idaṃ sat asat lakṣaṇaṃ vibhuḥ |
praviṣṭaḥ īyate tat tat svarūpaḥ agniḥ iva edhasi || 47||
visargādyāḥ śmaśānāntāḥ bhāvāḥ dehasya na ātmanaḥ |
kalānāṃ iva candrasya kālena avyaktavartmanā || 48||
kālena hi oghavegena bhūtānāṃ prabhava api ayau |
nityau api na dṛśyete ātmanaḥ agneḥ yathā arciṣām || 49||
guṇaiḥ guṇān upādatte yathākālaṃ vimuñcati |
na teṣu yujyate yogī gobhiḥ gāḥ iva gopatiḥ || 50||
budhyate svena bhedena vyaktisthaḥ iva tat gataḥ |
lakṣyate sthūlamatibhiḥ ātmā ca avasthitaḥ arkavat || 51||
na atisnehaḥ prasaṅgaḥ vā kartavyaḥ kva api kenacit |
kurvan vindeta santāpaṃ kapotaḥ iva dīnadhīḥ || 52||
kapotaḥ kaścana araṇye kṛtanīḍaḥ vanaspatau |
kapotyā bhāryayā sārdhaṃ uvāsa katicit samāḥ || 53||
kapotau snehaguṇitahṛdayau gṛhadharmiṇau |
dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgaṃ aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ ||
54||
śayyāsanāṭanasthānavārtākrīḍāśanādikam |
mithunībhūya visrabdhau ceratuḥ vanarājiṣu || 55||
yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanti anukampitā |
taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇa api ajitaindriyaḥ || 56||
kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇati kālaḥ āgate |
aṇḍāni suṣuve nīḍe svapatyuḥ sannidhau satī || 57||
teṣū kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ |
śaktibhiḥ durvibhāvyābhiḥ komalāṅgatanūruhāḥ || 58||
prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putravatsalau |
śa‍ṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kalabhāṣitaiḥ || 59||
tāsāṃ patatraiḥ susparśaiḥ kūjitaiḥ mugdhaceṣṭitaiḥ |
pratyudgamaiḥ adīnānāṃ pitarau mudaṃ āpatuḥ || 60||
snehānubaddhahṛdayau anyonyaṃ viṣṇumāyayā |
vimohitau dīnadhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ || 61||
ekadā jagmatuḥ tāsāṃ annārthaṃ tau kuṭumbinau |
paritaḥ kānane tasmin arthinau ceratuḥ ciram || 62||
dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścit yadṛccha ataḥ vanecaraḥ |
jagṛhe jālaṃ ātatya carataḥ svālayāntike || 63||
kapotaḥ ca kapotī ca prajāpoṣe sadā utsukau |
gatau poṣaṇaṃ ādāya svanīḍaṃ upajagmatuḥ || 64||
kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jālasaṃvṛtān |
tān abhyadhāvat krośantī krośataḥ bhṛśaduḥkhitā || 65||
sā asakṛt snehaguṇitā dīnacittā ajamāyayā |
svayaṃ ca abadhyata śicā baddhān paśyanti apasmṛtiḥ || 66||
kapotaḥ ca ātmajān baddhān ātmanaḥ api adhikān priyān |
bhāryāṃ ca ātmasamāṃ dīnaḥ vilalāpa atiduḥkhitaḥ || 67||
aho me paśyata apāyaṃ alpapuṇyasya durmateḥ |
atṛptasya akṛtārthasya gṛhaḥ traivargikaḥ hataḥ || 68||
anurūpā anukūlā ca yasya me patidevatā |
śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svaryāti sādhubhiḥ || 69||
saḥ ahaṃ śūnye gṛhe dīnaḥ mṛtadāraḥ mṛtaprajaḥ |
jijīviṣe kimarthaṃ vā vidhuraḥ duḥkhajīvitaḥ || 70||
tān tathā eva āvṛtān śigbhiḥ mṛtyugrastān viceṣṭataḥ |
svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyan api abudhaḥ apatat || 71||
taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛhamedhinam |
kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham || 72||
evaṃ kuṭumbī aśānta ātmā dvandva ārāmaḥ patat trivat |
puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandhaḥ avasīdati || 73||
yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ muktidvāraṃ apāvṛtam |
gṛheṣu khagavat saktaḥ taṃ ārūḍhacyutaṃ viduḥ || 74||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
yadvadhūtetihāse saptamo'dhyāyaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever