📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" → 2 A dialog opens → 3 Choose "Save as PDF" as printer → 4 Click Save
ॐ
ਉਦ੍ਧਵਗੀਤਾ - ਏਕਾਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ
Uddhavagita - Ekadasho'dhyayah
Gita Vyasa Gurmukhi
ਅਥ ਏਕਾਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਬਦ੍ਧਃ ਮੁਕ੍ਤਃ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਗੁਣਤਃ ਮੇ ਨ ਵਸ੍ਤੁਤਃ ।
ਗੁਣਸ੍ਯ ਮਾਯਾਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਨ ਮੇ ਮੋਕ੍षਃ ਨ ਬਨ੍ਧਨਮ੍ ॥ 1॥
ਸ਼ੋਕਮੋਹੌ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਦੇਹਾਪਤ੍ਤਿਃ ਚ ਮਾਯਯਾ ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਯਥਾ ਆਤ੍ਮਨਃ ਖ੍ਯਾਤਿਃ ਸਂਸृਤਿਃ ਨ ਤੁ ਵਾਸ੍ਤਵੀ ॥ 2॥
ਵਿਦ੍ਯਾ ਅਵਿਦ੍ਯੇ ਮਮ ਤਨੂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਉਦ੍ਧਵ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ ।
ਮੋਕ੍षਬਨ੍ਧਕਰੀ ਆਦ੍ਯੇ ਮਾਯਯਾ ਮੇ ਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤੇ ॥ 3॥
ਏਕਸ੍ਯ ਏਵ ਮਮ ਅਂਸ਼ਸ੍ਯ ਜੀਵਸ੍ਯ ਏਵ ਮਹਾਮਤੇ ।
ਬਨ੍ਧਃ ਅਸ੍ਯ ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਅਨਾਦਿਃ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਚ ਤਥਾ ਇਤਰਃ ॥ 4॥
ਅਥ ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵੈਲਕ੍षਣ੍ਯਂ ਵਦਾਮਿ ਤੇ ।
ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਿਣੋਃ ਤਾਤ ਸ੍ਥਿਤਯੋਃ ਏਕਧਰ੍ਮਿਣਿ ॥ 5॥
ਸੁਪਰ੍ਣੌ ਏਤੌ ਸਦृਸ਼ੌ ਸਖਾਯੌ
ਯਦृਚ੍ਛਯਾ ਏਤੌ ਕृਤਨੀਡੌ ਚ ਵृਕ੍षੇ ।
ਏਕਃ ਤਯੋਃ ਖਾਦਤਿ ਪਿਪ੍ਪਲਾਨ੍ਨਮ੍
ਅਨ੍ਯਃ ਨਿਰਨ੍ਨਃ ਅਪਿ ਬਲੇਨ ਭੂਯਾਨ੍ ॥ 6॥
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਅਨ੍ਯਂ ਚ ਸਃ ਵੇਦ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍
ਅਪਿਪ੍ਪਲਾਦਃ ਨ ਤੁ ਪਿਪ੍ਪਲਾਦਃ ।
ਯਃ ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਯੁਕ੍ ਸ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਬਦ੍ਧਃ
ਵਿਦ੍ਯਾਮਯਃ ਯਃ ਸ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਃ ॥ 7॥
ਦੇਹਸ੍ਥਃ ਅਪਿ ਨ ਦੇਹਸ੍ਥਃ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਯਥਾ ਉਤ੍ਥਿਤਃ ।
ਅਦੇਹਸ੍ਥਃ ਅਪਿ ਦੇਹਸ੍ਥਃ ਕੁਮਤਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਕ੍ ਯਥਾ ॥ 8॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇषੁ ਗੁਣੈਃ ਅਪਿ ਗੁਣੇषੁ ਚ ।
ਗृਹ੍ਯਮਾਣੇषੁ ਅਹਙ੍ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਨ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਯਃ ਤੁ ਅਵਿਕ੍ਰਿਯਃ ॥ 9॥
ਦੈਵਾਧੀਨੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਗੁਣਭਾਵ੍ਯੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਅਬੁਧਃ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਾ ਅਸ੍ਮਿ ਇਤਿ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ ॥ 10॥
ਏਵਂ ਵਿਰਕ੍ਤਃ ਸ਼ਯਨਃ ਆਸਨਾਟਨਮਜ੍ਜਨੇ ।
ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਘ੍ਰਾਣਭੋਜਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿषੁ ॥ 11॥
ਨ ਤਥਾ ਬਧ੍ਯਤੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਆਦਯਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਥਃ ਅਪਿ ਅਸਂਸਕ੍ਤਃ ਯਥਾ ਖਂ ਸਵਿਤਾ ਅਨਿਲਃ ॥ 12॥
ਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯੇਕ੍षਯਾ ਅਸਙ੍ਗਸ਼ਿਤਯਾ ਛਿਨ੍ਨਸਂਸ਼ਯਃ ।
ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਃ ਇਵ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ ਨਾਨਾਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 13॥
ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯੁਃ ਵੀਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਃ ਪ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਧਿਯਾਮ੍ ।
ਵृਤ੍ਤਯਃ ਸਃ ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਦੇਹਸ੍ਥਃ ਅਪਿ ਹਿ ਤਤ੍ ਗੁਣੈਃ ॥ 14॥
ਯਸ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾ ਹਿਂਸ੍ਯਤੇ ਹਿਂਸ੍ਰ੍ਯੈਃ ਯੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ ।
ਅਰ੍ਚ੍ਯਤੇ ਵਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਨ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਿਯਤੇ ਬੁਧਃ ॥ 15॥
ਨ ਸ੍ਤੁਵੀਤ ਨ ਨਿਨ੍ਦੇਤ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ਸਾਧੁ ਅਸਾਧੁ ਵਾ ।
ਵਦਤਃ ਗੁਣਦੋषਾਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਜਿਤਃ ਸਮਦृਕ੍ ਮੁਨਿਃ ॥ 16॥
ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਨ ਵਦੇਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਨ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਸਾਧੁ ਅਸਾਧੁ ਵਾ ।
ਆਤ੍ਮਾਰਾਮਃ ਅਨਯਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਚਰੇਤ੍ ਜਡਵਤ੍ ਮੁਨਿਃ ॥ 17॥
ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿष੍ਣਾਤਃ ਨ ਨਿष੍ਣਾਯਾਤ੍ ਪਰੇ ਯਦਿ ।
ਸ਼੍ਰਮਃ ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਮਫਲਃ ਹਿ ਅਧੇਨੁਂ ਇਵ ਰਕ੍षਤਃ ॥ 18॥
ਗਾਂ ਦੁਗ੍ਧਦੋਹਾਂ ਅਸਤੀਂ ਚ ਭਾਰ੍ਯਾਮ੍
ਦੇਹਂ ਪਰਾਧੀਨਂ ਅਸਤ੍ਪ੍ਰਜਾਂ ਚ ।
ਵਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਅਤੀਰ੍ਥੀਕृਤਂ ਅਙ੍ਗ ਵਾਚਮ੍
ਹੀਨਾਂ ਮਯਾ ਰਕ੍षਤਿ ਦੁਃਖਦੁਃਖੀ ॥ 19॥
ਯਸ੍ਯਾਂ ਨ ਮੇ ਪਾਵਨਂ ਅਙ੍ਗ ਕਰ੍ਮ
ਸ੍ਥਿਤਿਉਦ੍ਭਵਪ੍ਰਾਣ ਨਿਰੋਧਨਂ ਅਸ੍ਯ ।
ਲੀਲਾਵਤਾਰੀਪ੍ਸਿਤਜਨ੍ਮ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍
ਬਨ੍ਧ੍ਯਾਂ ਗਿਰਂ ਤਾਂ ਬਿਭृਯਾਤ੍ ਨ ਧੀਰਃ ॥ 20॥
ਏਵਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸਯਾ ਅਪੋਹ੍ਯ ਨਾਨਾਤ੍ਵਭ੍ਰਮਂ ਆਤ੍ਮਨਿ ।
ਉਪਾਰਮੇਤ ਵਿਰਜਂ ਮਨਃ ਮਯਿ ਅਰ੍ਪ੍ਯ ਸਰ੍ਵਗੇ ॥ 21॥
ਯਦਿ ਅਨੀਸ਼ਃ ਧਾਰਯਿਤੁਂ ਮਨਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲਮ੍ ।
ਮਯਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਿਰਪੇਕ੍षਃ ਸਮਾਚਰ ॥ 22॥
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਲੁਃ ਮੇ ਕਥਾਃ ਸ਼‍ऋਣ੍ਵਨ੍ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਲੋਕਪਾਵਨੀਃ ।
ਗਾਯਨ੍ ਅਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ ਕਰ੍ਮ ਜਨ੍ਮ ਚ ਅਭਿਨਯਨ੍ ਮੁਹੁਃ ॥ 23॥
ਮਦਰ੍ਥੇ ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਆਚਰਨ੍ ਮਦਪਾਸ਼੍ਰਯਃ ।
ਲਭਤੇ ਨਿਸ਼੍ਚਲਾਂ ਭਕ੍ਤਿਂ ਮਯਿ ਉਦ੍ਧਵ ਸਨਾਤਨੇ ॥ 24॥
ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਲਬ੍ਧਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਯਿ ਮਾਂ ਸਃ ਉਪਾਸਿਤਾ ।
ਸਃ ਵੈ ਮੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਸਦ੍ਭਿਃ ਅਞ੍ਜਸਾ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਪਦਮ੍ ॥ 25॥
ਉਦ੍ਧਵ ਉਵਾਚ ।
ਸਾਧੁਃ ਤਵ ਉਤ੍ਤਮਸ਼੍ਲੋਕ ਮਤਃ ਕੀਦृਗ੍ਵਿਧਃ ਪ੍ਰਭੋ ।
ਭਕ੍ਤਿਃ ਤ੍ਵਯਿ ਉਪਯੁਜ੍ਯੇਤ ਕੀਦृਸ਼ੀ ਸਦ੍ਭਿਃ ਆਦृਤਾ ॥ 26॥
ਏਤਤ੍ ਮੇ ਪੁਰੁषਾਧ੍ਯਕ੍ष ਲੋਕਾਧ੍ਯਕ੍ष ਜਗਤ੍ ਪ੍ਰਭੋ ।
ਪ੍ਰਣਤਾਯ ਅਨੁਰਕ੍ਤਾਯ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਯ ਚ ਕਥ੍ਯਤਾਮ੍ ॥ 27॥
ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਵ੍ਯੋਮ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਪਰਃ ।
ਅਵਤੀਰ੍ਣਃ ਅਸਿ ਭਗਵਨ੍ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਾਉਪਾਤ੍ਤਪृਥਕ੍ ਵਪੁਃ ॥ 28॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਕृਪਾਲੁਃ ਅਕृਤਦ੍ਰੋਹਃ ਤਿਤਿਕ੍षੁਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।
ਸਤ੍ਯਸਾਰਃ ਅਨਵਦ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸਮਃ ਸਰ੍ਵੋਪਕਾਰਕਃ ॥ 29॥
ਕਾਮੈਃ ਅਹਤਧੀਃ ਦਾਨ੍ਤਃ ਮृਦੁਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ਅਕਿਞ੍ਚਨਃ ।
ਅਨੀਹਃ ਮਿਤਭੁਕ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਮਤ੍ ਸ਼ਰਣਃ ਮੁਨਿਃ ॥ 30॥
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਗਭੀਰਾਤ੍ਮਾ ਧृਤਿਮਾਞ੍ਜਿਤषਡ੍ਗੁਣਃ ।
ਅਮਾਨੀ ਮਾਨਦਃ ਕਲ੍ਪਃ ਮੈਤ੍ਰਃ ਕਾਰੁਣਿਕਃ ਕਵਿਃ ॥ 31॥
ਆਜ੍ਞਾਯ ਏਵਂ ਗੁਣਾਨ੍ ਦੋषਾਨ੍ਮਯਾਦਿष੍ਟਾਨ੍ ਅਪਿ ਸ੍ਵਕਾਨ੍ ।
ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਮਾਂ ਭਜੇਤ ਸਃ ਸਤ੍ਤਮਃ ॥ 32॥
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਅਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਅਥ ਯੇ ਵੈ ਮਾਂ ਯਾਵਾਨ੍ ਯਃ ਚ ਅਸ੍ਮਿ
ਯਾਦृਸ਼ਃ ।
ਭਜਨ੍ਤਿ ਅਨਨ੍ਯਭਾਵੇਨ ਤੇ ਮੇ ਭਕ੍ਤਤਮਾਃ ਮਤਾਃ ॥ 33॥
ਮਲ੍ਲਿਙ੍ਗਮਦ੍ਭਕ੍ਤਜਨਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਚਨਮ੍ ।
ਪਰਿਚਰ੍ਯਾ ਸ੍ਤੁਤਿਃ ਪ੍ਰਹ੍ਵਗੁਣਕਰ੍ਮ ਅਨੁਕੀਰ੍ਤਨਮ੍ ॥ 34॥
ਮਤ੍ਕਥਾਸ਼੍ਰਵਣੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਮਤ੍ ਅਨੁਧ੍ਯਾਨਂ ਉਦ੍ਧਵ ।
ਸਰ੍ਵਲਾਭ ਉਪਹਰਣਂ ਦਾਸ੍ਯੇਨ ਆਤ੍ਮਨਿਵੇਦਨਮ੍ ॥ 35॥
ਮਜ੍ਜਨ੍ਮਕਰ੍ਮਕਥਨਂ ਮਮ ਪਰ੍ਵਾਨੁਮੋਦਨਮ੍ ।
ਗੀਤਤਾਣ੍ਡਵਵਾਦਿਤ੍ਰਗੋष੍ਠੀਭਿਃ ਮਦ੍ਗृਹ ਉਤ੍ਸਵਃ ॥ 36॥
ਯਾਤ੍ਰਾ ਬਲਿਵਿਧਾਨਂ ਚ ਸਰ੍ਵਵਾਰ੍षਿਕਪਰ੍ਵਸੁ ।
ਵੈਦਿਕੀ ਤਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੀ ਦੀਕ੍षਾ ਮਦੀਯਵ੍ਰਤਧਾਰਣਮ੍ ॥ 37॥
ਮਮ ਅਰ੍ਚਾਸ੍ਥਾਪਨੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਸ੍ਵਤਃ ਸਂਹਤ੍ਯ ਚ ਉਦ੍ਯਮਃ ।
ਉਦ੍ਯਾਨ ਉਪਵਨਾਕ੍ਰੀਡਪੁਰਮਨ੍ਦਿਰਕਰ੍ਮਣਿ ॥ 38॥
ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨ ਉਪਲੇਪਾਭ੍ਯਾਂ ਸੇਕਮਣ੍ਡਲਵਰ੍ਤਨੈਃ ।
ਗृਹਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣਂ ਮਹ੍ਯਂ ਦਾਸਵਦ੍ਯਦਮਾਯਯਾ ॥ 39॥
ਅਮਾਨਿਤ੍ਵਂ ਅਦਮ੍ਭਿਤ੍ਵਂ ਕृਤਸ੍ਯ ਅਪਰਿਕੀਰ੍ਤਨਮ੍ ।
ਅਪਿ ਦੀਪਾਵਲੋਕਂ ਮੇ ਨ ਉਪਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ਨਿਵੇਦਿਤਮ੍ ॥ 40॥
ਯਤ੍ ਯਤ੍ ਇष੍ਟਤਮਂ ਲੋਕੇ ਯਤ੍ ਚ ਅਤਿਪ੍ਰਿਯਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ।
ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ ਮਹ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ॥ 41॥
ਸੂਰ੍ਯਃ ਅਗ੍ਨਿਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਗਾਵਃ ਵੈष੍ਣਵਃ ਖਂ ਮਰੁਤ੍ ਜਲਮ੍ ।
ਭੂਃ ਆਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਭਦ੍ਰ ਪੂਜਾਪਦਾਨਿ ਮੇ ॥ 42॥
ਸੂਰ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਤ੍ਰਯ੍ਯਾ ਹਵਿषਾਗ੍ਨੌ ਯਜੇਤ ਮਾਮ੍ ।
ਆਤਿਥ੍ਯੇਨ ਤੁ ਵਿਪ੍ਰਾਗ੍ਰ੍ਯਃ ਗੋष੍ਵਙ੍ਗ ਯਵਸਾਦਿਨਾ ॥ 43॥
ਵੈष੍ਣਵੇ ਬਨ੍ਧੁਸਤ੍ਕृਤ੍ਯਾ ਹृਦਿ ਖੇ ਧ੍ਯਾਨਨਿष੍ਠਯਾ ।
ਵਾਯੌ ਮੁਖ੍ਯਧਿਯਾ ਤੋਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਤੋਯਪੁਰਸ੍ਕृਤੈਃ ॥ 44॥
ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਹृਦਯੈਃ ਭੋਗੈਃ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਿ ।
ਕ੍षੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਸਮਤ੍ਵੇਨ ਯਜੇਤ ਮਾਮ੍ ॥ 45॥
ਧਿष੍ਣ੍ਯੇषੁ ਏषੁ ਇਤਿ ਮਦ੍ਰੂਪਂ ਸ਼ਙ੍ਖਚਕ੍ਰਗਦਾਮ੍ਬੁਜੈਃ ।
ਯੁਕ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਅਰ੍ਚੇਤ੍ ਸਮਾਹਿਤਃ ॥ 46॥
ਇष੍ਟਾਪੂਰ੍ਤੇਨ ਮਾਂ ਏਵਂ ਯਃ ਯਜੇਤ ਸਮਾਹਿਤਃ ।
ਲਭਤੇ ਮਯਿ ਸਦ੍ਭਕ੍ਤਿਂ ਮਤ੍ਸ੍ਮृਤਿਃ ਸਾਧੁਸੇਵਯਾ ॥ 47॥
ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਭਕ੍ਤਿਯੋਗੇਨ ਸਤ੍ਸਙ੍ਗੇਨ ਵਿਨਾ ਉਦ੍ਧਵ ।
ਨ ਉਪਾਯਃ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਧ੍ਰ੍ਯਙ੍ ਪ੍ਰਾਯਣਂ ਹਿ ਸਤਾਂ ਅਹਮ੍ ॥ 48॥
ਅਥ ਏਤਤ੍ ਪਰਮਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਣ੍ਵਤਃ ਯਦੁਨਨ੍ਦਨ ।
ਸੁਗੋਪ੍ਯਂ ਅਪਿ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਵਂ ਮੇ ਭृਤ੍ਯਃ ਸੁਹृਤ੍ ਸਖਾ ॥ 49॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਏਕਾਦਸ਼ਪੂਜਾਵਿਧਾਨਯੋਗੋ ਨਾਮ ਏਕਾਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 11॥
ਅਥ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਨ ਰੋਧਯਤਿ ਮਾਂ ਯੋਗਃ ਨ ਸ੍ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਃ ਏਵ ਚ ।
ਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਃ ਤਪਃ ਤ੍ਯਾਗਃ ਨ ਇष੍ਟਾਪੂਰ੍ਤਂ ਨ ਦਕ੍षਿਣਾ ॥ 1॥
ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਯਜ੍ਞਃ ਛਨ੍ਦਾਂਸਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਨਿਯਮਾਃ ਯਮਾਃ ।
ਯਥਾ ਅਵਰੁਨ੍ਧੇ ਸਤ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਗ ਅਪਹਃ ਹਿ ਮਾਮ੍ ॥ 2॥
ਸਤ੍ਸਙ੍ਗੇਨ ਹਿ ਦੈਤੇਯਾ ਯਾਤੁਧਾਨਃ ਮृਗਾਃ ਖਗਾਃ ।
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ ਅਪ੍ਸਰਸਃ ਨਾਗਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਚਾਰਣਗੁਹ੍ਯਕਾਃ ॥ 3॥
ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਃ ਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਵੈਸ਼੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਅਨ੍ਤ੍ਯਜਾਃ ।
ਰਜਃ ਤਮਃ ਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਗੇ ਅਨਘ ॥ 4॥
ਬਹਵਃ ਮਤ੍ਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਕਾਯਾਧਵਾਦਯਃ ।
ਵृषਪਰ੍ਵਾ ਬਲਿਃ ਵਾਣਃ ਮਯਃ ਚ ਅਥ ਵਿਭੀषਣਃ ॥ 5॥
ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਹਨੁਮਾਨ੍ ऋਕ੍षਃ ਗਜਃ ਗृਧ੍ਰਃ ਵਣਿਕ੍ਪਥਃ ।
ਵ੍ਯਾਧਃ ਕੁਬ੍ਜਾ ਵ੍ਰਜੇ ਗੋਪ੍ਯਃ ਯਜ੍ਞਪਤ੍ਨ੍ਯਃ ਤਥਾ ਅਪਰੇ ॥ 6॥
ਤੇ ਨ ਅਧਿਤਸ਼੍ਰੁਤਿਗਣਾਃ ਨ ਉਪਾਸਿਤਮਹਤ੍ਤਮਾਃ ।
ਅਵ੍ਰਤਾਤਪ੍ਤਤਪਸਃ ਮਤ੍ਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਮਾਂ ਉਪਾਗਤਾਃ ॥ 7॥
ਕੇਵਲੇਨ ਹਿ ਭਾਵੇਨ ਗੋਪ੍ਯਃ ਗਾਵਃ ਨਗਾਃ ਮृਗਾਃ ।
ਯੇ ਅਨ੍ਯੇ ਮੂਢਧਿਯਃ ਨਾਗਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਮਾਂ ਈਯੁਃ ਅਞ੍ਜਸਾ ॥ 8॥
ਯਂ ਨ ਯੋਗੇਨ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਦਾਨਵ੍ਰਤਤਪਃ ਅਧ੍ਵਰੈਃ ।
ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਅਪਿ ॥ 9॥
ਰਾਮੇਣ ਸਾਰ੍ਧਂ ਮਥੁਰਾਂ ਪ੍ਰਣੀਤੇ
ਸ਼੍ਵਾਫਲ੍ਕਿਨਾ ਮਯਿ ਅਨੁਰਕ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਃ ।
ਵਿਗਾਢਭਾਵੇਨ ਨ ਮੇ ਵਿਯੋਗ
ਤੀਵ੍ਰਾਧਯਃ ਅਨ੍ਯਂ ਦਦृਸ਼ੁਃ ਸੁਖਾਯ ॥ 10॥
ਤਾਃ ਤਾਃ ਕ੍षਪਾਃ ਪ੍ਰੇष੍ਠਤਮੇਨ ਨੀਤਾਃ
ਮਯਾ ਏਵ ਵृਨ੍ਦਾਵਨਗੋਚਰੇਣ ।
ਕ੍षਣਾਰ੍ਧਵਤ੍ ਤਾਃ ਪੁਨਰਙ੍ਗ ਤਾਸਾਂ
ਹੀਨਾ ਮਾਯਾ ਕਲ੍ਪਸਮਾ ਬਭੂਵੁਃ ॥ 11॥
ਤਾਃ ਨ ਅਵਿਦਨ੍ ਮਯਿ ਅਨੁषਙ੍ਗਬਦ੍ਧ
ਧਿਯਃ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਅਦਃ ਤਥਾ ਇਦਮ੍ ।
ਯਥਾ ਸਮਾਧੌ ਮੁਨਯਃ ਅਬ੍ਧਿਤੋਯੇ
ਨਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਃ ਇਵ ਨਾਮਰੂਪੇ ॥ 12॥
ਮਤ੍ਕਾਮਾ ਰਮਣਂ ਜਾਰਂ ਅਸ੍ਵਰੂਪਵਿਦਃ ਅਬਲਾਃ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮਾਂ ਪਰਮਂ ਪ੍ਰਾਪੁਃ ਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ॥ 13॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਉਦ੍ਧਵ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਚੋਦਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਚੋਦਨਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਂ ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਂ ਚ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਏਵ ਚ ॥ 14॥
ਮਾਂ ਏਕਂ ਏਵ ਸ਼ਰਣਂ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।
ਯਾਹਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਭਾਵੇਨ ਮਯਾ ਸ੍ਯਾਃ ਹਿ ਅਕੁਤੋਭਯਃ ॥ 15॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਸਂਸ਼ਯਃ ਸ਼੍ਰੁਣ੍ਵਤਃ ਵਾਚਂ ਤਵ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰ ਈਸ਼੍ਵਰ ।
ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤਃ ਆਤ੍ਮਸ੍ਥਃ ਯੇਨ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ ਮੇ ਮਨਃ ॥ 16॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਸਃ ਏष ਜੀਵਃ ਵਿਵਰਪ੍ਰਸੂਤਿਃ
ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਘੋषੇਣ ਗੁਹਾਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ।
ਮਨੋਮਯਂ ਸੂਕ੍ष੍ਮਂ ਉਪੇਤ੍ਯ ਰੂਪਂ
ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ੍ਵਰਃ ਵਰ੍ਣਃ ਇਤਿ ਸ੍ਥਵਿष੍ਠਃ ॥ 17॥
ਯਥਾ ਅਨਲਃ ਖੇ ਅਨਿਲਬਨ੍ਧੁਃ ਊष੍ਮਾ
ਬਲੇਨ ਦਾਰੁਣ੍ਯਧਿਮਥ੍ਯਮਾਨਃ ।
ਅਣੁਃ ਪ੍ਰਜਾਤਃ ਹਵਿषਾ ਸਮਿਧ੍ਯਤੇ
ਤਥਾ ਏਵ ਮੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ ਇਯਂ ਹਿ ਵਾਣੀ ॥ 18॥
ਏਵਂ ਗਦਿਃ ਕਰ੍ਮਗਤਿਃ ਵਿਸਰ੍ਗਃ
ਘ੍ਰਾਣਃ ਰਸਃ ਦृਕ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਚ ।
ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਅਥ ਅਭਿਮਾਨਃ
ਸੂਤ੍ਰਂ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਵਿਕਾਰਃ ॥ 19॥
ਅਯਂ ਹਿ ਜੀਵਃ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ ਅਬ੍ਜਯੋਨਿਃ
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਏਕਃ ਵਯਸਾ ਸਃ ਆਦ੍ਯਃ ।
ਵਿਸ਼੍ਲਿष੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਬਹੁਧਾ ਏਵ ਭਾਤਿ
ਬੀਜਾਨਿ ਯੋਨਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯ ਯਦ੍ਵਤ੍ ॥ 20॥
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਇਦਂ ਪ੍ਰੋਤਂ ਅਸ਼ੇषਂ ਓਤਂ
ਪਟਃ ਯਥਾ ਤਨ੍ਤੁਵਿਤਾਨਸਂਸ੍ਥਃ ।
ਯਃ ਏष ਸਂਸਾਰਤਰੁਃ ਪੁਰਾਣਃ
ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਃ ਪੁष੍ਪਫਲੇ ਪ੍ਰਸੂਤੇ ॥ 21॥
ਦ੍ਵੇ ਅਸ੍ਯ ਬੀਜੇ ਸ਼ਤਮੂਲਃ ਤ੍ਰਿਨਾਲਃ
ਪਞ੍ਚਸ੍ਕਨ੍ਧਃ ਪਞ੍ਚਰਸਪ੍ਰਸੂਤਿਃ ।
ਦਸ਼ ਏਕਸ਼ਾਖਃ ਦ੍ਵਿਸੁਪਰ੍ਣਨੀਡਃ
ਤ੍ਰਿਵਲ੍ਕਲਃ ਦ੍ਵਿਫਲਃ ਅਰ੍ਕਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਃ ॥ 22॥
ਅਦਨ੍ਤਿ ਚ ਏਕਂ ਫਲਂ ਅਸ੍ਯ ਗृਧ੍ਰਾ
ਗ੍ਰਾਮੇਚਰਾਃ ਏਕਂ ਅਰਣ੍ਯਵਾਸਾਃ ।
ਹਂਸਾਃ ਯਃ ਏਕਂ ਬਹੁਰੂਪਂ ਇਜ੍ਯੈਃ
ਮਾਯਾਮਯਂ ਵੇਦ ਸਃ ਵੇਦ ਵੇਦਮ੍ ॥ 23॥
ਏਵਂ ਗੁਰੁ ਉਪਾਸਨਯਾ ਏਕਭਕ੍ਤ੍ਯਾ
ਵਿਦ੍ਯਾਕੁਠਾਰੇਣ ਸ਼ਿਤੇਨ ਧੀਰਃ ।
ਵਿਵृਸ਼੍ਚ੍ਯ ਜੀਵਾਸ਼ਯਂ ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ
ਸਮ੍ਪਦ੍ਯ ਚ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਅਥ ਤ੍ਯਜ ਅਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ॥ 24॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 12॥
ਅਥ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਃ ਤਮਃ ਇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਨ ਚ ਆਤ੍ਮਨਃ ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਅਨ੍ਯਤਮੌ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ ਏਵ ਹਿ ॥ 1॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਧਰ੍ਮਃ ਭਵੇਤ੍ ਵृਦ੍ਧਾਤ੍ ਪੁਂਸਃ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਲਕ੍षਣਃ ।
ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਉਪਾਸਯਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤਃ ਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 2॥
ਧਰ੍ਮਃ ਰਜਃ ਤਮਃ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵृਦ੍ਧਿਃ ਅਨੁਤ੍ਤਮਃ ।
ਆਸ਼ੁ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਤ੍ ਮੂਲਃ ਹਿ ਅਧਰ੍ਮਃ ਉਭਯੇ ਹਤੇ ॥ 3॥
ਆਗਮਃ ਅਪਃ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇਸ਼ਃ ਕਾਲਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਜਨ੍ਮ ਚ ।
ਧ੍ਯਾਨਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਅਥ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਦਸ਼ ਏਤੇ ਗੁਣਹੇਤਵਃ ॥ 4॥
ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਸਾਤ੍ਵਿਕਂ ਏਵ ਏषਾਂ ਯਤ੍ ਯਤ੍ ਵृਦ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਚਕ੍षਤੇ ।
ਨਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਤਾਮਸਂ ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਰਾਜਸਂ ਤਤ੍ ਉਪੇਕ੍षਿਤਮ੍ ॥ 5॥
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਨਿ ਏਵ ਸੇਵੇਤ ਪੁਮਾਨ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ।
ਤਤਃ ਧਰ੍ਮਃ ਤਤਃ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਅਪੋਹਨਮ੍ ॥ 6॥
ਵੇਣੁਸਙ੍ਘਰ੍षਜਃ ਵਹ੍ਨਿਃ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਤਤ੍ ਵਨਮ੍ ।
ਏਵਂ ਗੁਣਵ੍ਯਤ੍ਯਯਜਃ ਦੇਹਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਤਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਃ ॥ 7॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਵਿਦਨ੍ਤਿ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਿषਯਾਨ੍ ਪਦਂ ਆਪਦਾਮ੍ ।
ਤਥਾ ਅਪਿ ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਕृष੍ਣ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸ਼੍ਵ ਖਰ ਅਜਾਵਤ੍ ॥ 8॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਅਹਂ ਇਤਿ ਅਨ੍ਯਥਾਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਥਾ ਹृਦਿ ।
ਉਤ੍ਸਰ੍ਪਤਿ ਰਜਃ ਘੋਰਂ ਤਤਃ ਵੈਕਾਰਿਕਂ ਮਨਃ ॥ 9॥
ਰਜੋਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨਸਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਸਵਿਕਲ੍ਪਕਃ ।
ਤਤਃ ਕਾਮਃ ਗੁਣਧ੍ਯਾਨਾਤ੍ ਦੁਃਸਹਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਹਿ ਦੁਰ੍ਮਤੇਃ ॥ 10॥
ਕਰੋਤਿ ਕਾਮਵਸ਼ਗਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਅਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਦੁਃਖੋਦਰ੍ਕਾਣਿ ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਰਜੋਵੇਗਵਿਮੋਹਿਤਃ ॥ 11।
ਰਜਃ ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਯਤ੍ ਅਪਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਕ੍षਿਪ੍ਤਧੀਃ ਪੁਨਃ ।
ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ਮਨਃ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ ਦੋषਦृष੍ਟਿਃ ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ ॥ 12॥
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਅਨੁਯੁਞ੍ਜੀਤਃ ਮਨਃ ਮਯਿ ਅਰ੍ਪਯਨ੍ ਸ਼ਨੈਃ ।
ਅਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਃ ਯਥਾਕਾਲਂ ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸਃ ਜਿਤਾਸਨਃ ॥ 13॥
ਏਤਾਵਾਨ੍ ਯੋਗਃ ਆਦਿष੍ਟਃ ਮਤ੍ ਸ਼ਿष੍ਯੈਃ ਸਨਕ ਆਦਿਭਿਃ ।
ਸਰ੍ਵਤਃ ਮਨਃ ਆਕृष੍ਯ ਮਯ੍ਯਦ੍ਧਾ ਆਵੇਸ਼੍ਯਤੇ ਯਥਾ ॥ 14॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਯਦਾ ਤ੍ਵਂ ਸਨਕ ਆਦਿਭ੍ਯਃ ਯੇਨ ਰੂਪੇਣ ਕੇਸ਼ਵ ।
ਯੋਗਂ ਆਦਿष੍ਟਵਾਨ੍ ਏਤਤ੍ ਰੂਪਂ ਇਚ੍ਛਾਮਿ ਵੇਦਿਤੁਮ੍ ॥ 15॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਮਾਨਸਾਃ ਸਨਕ ਆਦਯਃ ।
ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਪਿਤਰਂ ਸੂਕ੍ष੍ਮਾਂ ਯੋਗਸ੍ਯ ਐਕਾਨ੍ਤਿਕੀਂ ਗਤਿਮ੍ ॥
16॥
ਸਨਕ ਆਦਯਃ ਊਚੁਃ ।
ਗੁਣੇषੁ ਆਵਿਸ਼ਤੇ ਚੇਤਃ ਗੁਣਾਃ ਚੇਤਸਿ ਚ ਪ੍ਰਭੋ ।
ਕਥਂ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਃ ਮੁਮੁਕ੍षੋਃ ਅਤਿਤਿਤੀਰ੍षੋਃ ॥ 17॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਏਵਂ ਪृष੍ਟਃ ਮਹਾਦੇਵਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਃ ਭੂਤਭਾਵਨਃ ।
ਧ੍ਯਾਯਮਾਨਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਬੀਜਂ ਨ ਅਭ੍ਯਪਦ੍ਯਤ ਕਰ੍ਮਧੀਃ ॥ 18॥
ਸਃ ਮਾਂ ਅਚਿਨ੍ਤਯਤ੍ ਦੇਵਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਪਾਰਤਿਤੀਰ੍षਯਾ ।
ਤਸ੍ਯ ਅਹਂ ਹਂਸਰੂਪੇਣ ਸਕਾਸ਼ਂ ਅਗਮਂ ਤਦਾ ॥ 19॥
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਾਂ ਤ ਉਪਵ੍ਰਜ੍ਯ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਾਦ ਅਭਿਵਨ੍ਦਨਮ੍ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਅਗ੍ਰਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਕਃ ਭਵਾਨ੍ ਇਤਿ ॥ 20॥
ਇਤਿ ਅਹਂ ਮੁਨਿਭਿਃ ਪृष੍ਟਃ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜਿਜ੍ਞਾਸੁਭਿਃ ਤਦਾ ।
ਯਤ੍ ਅਵੋਚਂ ਅਹਂ ਤੇਭ੍ਯਃ ਤਤ੍ ਉਦ੍ਧਵ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ॥ 21॥
ਵਸ੍ਤੁਨਃ ਯਦਿ ਅਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਈਦृਸ਼ਃ ।
ਕਥਂ ਘਟੇਤ ਵਃ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਵਕ੍ਤੁਃ ਵਾ ਮੇ ਕਃ ਆਸ਼੍ਰਯਃ ॥ 22॥
ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਸਮਾਨੇषੁ ਚ ਵਸ੍ਤੁਤਃ ।
ਕਃ ਭਵਾਨ੍ ਇਤਿ ਵਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਵਾਚਾਰਮ੍ਭਃ ਹਿ ਅਨਰ੍ਥਕਃ ॥ 23॥
ਮਨਸਾ ਵਚਸਾ ਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਗृਹ੍ਯਤੇ ਅਨ੍ਯੈਃ ਅਪਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ।
ਅਹਂ ਏਵ ਨ ਮਤ੍ਤਃ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਇਤਿ ਬੁਧ੍ਯਧ੍ਵਂ ਅਞ੍ਜਸਾ ॥ 24॥
ਗੁਣੇषੁ ਆਵਿਸ਼ਤੇ ਚੇਤਃ ਗੁਣਾਃ ਚੇਤਸਿ ਚ ਪ੍ਰਜਾਃ ।
ਜੀਵਸ੍ਯ ਦੇਹਃ ਉਭਯਂ ਗੁਣਾਃ ਚੇਤਃ ਮਤ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ॥ 25॥
ਗੁਣੇषੁ ਚ ਆਵਿਸ਼ਤ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਅਭੀਕ੍ष੍ਣਂ ਗੁਣਸੇਵਯਾ ।
ਗੁਣਾਃ ਚ ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਭਵਾਃ ਮਤ੍ ਰੂਪਃ ਉਭਯਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ 26॥
ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸੁषੁਪ੍ਤਂ ਚ ਗੁਣਤਃ ਬੁਦ੍ਧਿਵृਤ੍ਤਯਃ ।
ਤਾਸਾਂ ਵਿਲਕ੍षਣਃ ਜੀਵਃ ਸਾਕ੍षਿਤ੍ਵੇਨ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਃ ॥ 27॥
ਯਃ ਹਿ ਸਂਸृਤਿਬਨ੍ਧਃ ਅਯਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਦਃ ।
ਮਯਿ ਤੁਰ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਯਾਗਃ ਤਤ੍ ਗੁਣਚੇਤਸਾਮ੍ ॥ 28॥
ਅਹਙ੍ਕਾਰਕृਤਂ ਬਨ੍ਧਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਅਰ੍ਥਵਿਪਰ੍ਯਯਮ੍ ।
ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯ ਸਂਸਾਰਚਿਨ੍ਤਾਂ ਤੁਰ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ 29॥
ਯਾਵਤ੍ ਨਾਨਾਰ੍ਥਧੀਃ ਪੁਂਸਃ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਯੁਕ੍ਤਿਭਿਃ ।
ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਅਪਿ ਸ੍ਵਪਨ੍ ਅਜ੍ਞਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਜਾਗਰਣਂ ਯਥਾ ॥ 30॥
ਅਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਤਤ੍ ਕृਤਾ ਭਿਦਾ ।
ਗਤਯਃ ਹੇਤਵਃ ਚ ਅਸ੍ਯ ਮृषਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृਸ਼ਃ ਯਥਾ ॥ 31॥
ਯੋ ਜਾਗਰੇ ਬਹਿਃ ਅਨੁਕ੍षਣਧਰ੍ਮਿਣਃ ਅਰ੍ਥਾਨ੍
ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸਮਸ੍ਤਕਰਣੈਃ ਹृਦਿ ਤਤ੍ ਸਦृਕ੍षਾਨ੍ ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਸੁषੁਪ੍ਤਃ ਉਪਸਂਹਰਤੇ ਸਃ ਏਕਃ
ਸ੍ਮृਤਿ ਅਨ੍ਵਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਦृਕ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਈਸ਼ਃ ॥ 32॥
ਏਵਂ ਵਿਮृਸ਼੍ਯ ਗੁਣਤਃ ਮਨਸਃ ਤ੍ਰ੍ਯਵਸ੍ਥਾ
ਮਤ੍ ਮਾਯਯਾ ਮਯਿ ਕृਤਾ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥਾਃ ।
ਸਞ੍ਛਿਦ੍ਯ ਹਾਰ੍ਦਂ ਅਨੁਮਾਨਸ੍ਤ੍ ਉਕ੍ਤਿਤੀਕ੍ष੍ਣ
ਜ੍ਞਾਨਾਸਿਨਾ ਭਜਤਃ ਮਾ ਅਖਿਲਸਂਸ਼ਯਾਧਿਮ੍ ॥ 33॥
ਈਕ੍षੇਤ ਵਿਭ੍ਰਮਂ ਇਦਂ ਮਨਸਃ ਵਿਲਾਸਮ੍
ਦृष੍ਟਂ ਵਿਨष੍ਟਂ ਅਤਿਲੋਲਂ ਅਲਾਤਚਕ੍ਰਮ੍ ।
ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਏਕਂ ਉਰੁਧਾ ਇਵ ਵਿਭਾਤਿ ਮਾਯਾ
ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਤ੍ਰਿਧਾ ਗੁਣਵਿਸਰ੍ਗਕृਤਃ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ॥ 34॥
ਦृष੍ਟਿਂ ਤਤਃ ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਨਿਵृਤ੍ਤਤृष੍ਣਃ
ਤੂष੍ਣੀਂ ਭਵੇਤ੍ ਨਿਜਸੁਖ ਅਨੁਭਵਃ ਨਿਰੀਹਃ ।
ਸਨ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਕ੍ਵ ਚ ਯਦਿ ਇਦਂ ਅਵਸ੍ਤੁਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ
ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭ੍ਰਮਾਯ ਨ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਆਨਿਪਾਤਾਤ੍ ॥ 35॥
ਦੇਹਂ ਚ ਨਸ਼੍ਵਰਂ ਅਵਸ੍ਥਿਤਂ ਉਤ੍ਥਿਤਂ ਵਾ
ਸਿਦ੍ਧਃ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਯਤਃ ਅਧ੍ਯਗਮਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ ।
ਦੈਵਾਤ੍ ਅਪੇਤਂ ਉਤ ਦੈਵਸ਼ਾਤ੍ ਉਪੇਤਮ੍
ਵਾਸਃ ਯਥਾ ਪਰਿਕृਤਂ ਮਦਿਰਾਮਦਾਨ੍ਧਃ ॥ 36॥
ਦੇਹਃ ਅਪਿ ਦੈਵਵਸ਼ਗਃ ਖਲੁ ਕਰ੍ਮ ਯਾਵਤ੍
ਸ੍ਵਾਰਮ੍ਭਕਂ ਪ੍ਰਤਿਸਮੀਕ੍षਤਃ ਏਵ ਸਾਸੁਃ ।
ਤਂ ਅਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਅਧਿਰੂਢਸਮਾਧਿਯੋਗਃ
ਸ੍ਵਾਪ੍ਨਂ ਪੁਨਃ ਨ ਭਜਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਵਸ੍ਤੁਃ ॥ 37॥
ਮਯਾ ਏਤਤ੍ ਉਕ੍ਤਂ ਵਃ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਗੁਹ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਯੋਗਯੋਃ ।
ਜਾਨੀਤਂ ਆਗਤਂ ਯਜ੍ਞਂ ਯੁष੍ਮਤ੍ ਧਰ੍ਮਵਿਵਕ੍षਯਾ ॥ 38॥
ਅਹਂ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਸ੍ਯਰ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਜਸਃ ।
ਪਰਾਯਣਂ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਃ ਸ਼੍ਰਿਯਃ ਕੀਰ੍ਤੇਃ ਦਮਸ੍ਯ ਚ ॥ 39॥
ਮਾਂ ਭਜਨ੍ਤਿ ਗੁਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਨਿਰਪੇਕ੍षਕਮ੍ ।
ਸੁਹृਦਂ ਪ੍ਰਿਯਂ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਾਮ੍ਯ ਅਸਙ੍ਗ ਆਦਯਃ ਗੁਣਾਃ ॥ 40॥
ਇਤਿ ਮੇ ਛਿਨ੍ਨਸਨ੍ਦੇਹਾਃ ਮੁਨਯਃ ਸਨਕ ਆਦਯਃ ।
ਸਭਾਜਯਿਤ੍ਵਾ ਪਰਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਅਗृਣਤ ਸਂਸ੍ਤਵੈਃ ॥ 41॥
ਤੈਃ ਅਹਂ ਪੂਜਿਤਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਂਸ੍ਤੁਤਃ ਪਰਮ ऋषਿਭਿਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਯਾਯ ਸ੍ਵਕਂ ਧਾਮ ਪਸ਼੍ਯਤਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ ॥ 42॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਹਂਸਗੀਤਾਨਿਰੂਪਣਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 13॥
ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਵਦਨ੍ਤਿ ਕृष੍ਣ ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਿ ਬਹੂਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ ।
ਤੇषਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਉਤ ਅਹੋ ਏਕਮੁਖ੍ਯਤਾ ॥ 1॥
ਭਵਤ੍ ਉਦਾਹृਤਃ ਸ੍ਵਾਮਿਨ੍ ਭਕ੍ਤਿਯੋਗਃ ਅਨਪੇਕ੍षਿਤਃ ।
ਨਿਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਙ੍ਗਂ ਯੇਨ ਤ੍ਵਯਿ ਆਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਮਨਃ ॥ 2॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਕਾਲੇਨ ਨष੍ਟਾ ਪ੍ਰਲਯੇ ਵਾਣੀਯਂ ਵੇਦਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾ ।
ਮਯਾ ਆਦੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਰ੍ਮਃ ਯਸ੍ਯਾਂ ਮਦਾਤ੍ਮਕਃ ॥ 3॥
ਤੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਚ ਪੁਤ੍ਰਾਯ ਮਨਵੇ ਪੂਰ੍ਵਜਾਯ ਸਾ ।
ਤਤਃ ਭृਗੁ ਆਦਯਃ ਅਗृਹ੍ਣਨ੍ ਸਪ੍ਤਬ੍ਰਹ੍ਮਮਹਰ੍षਯਃ ॥ 4॥
ਤੇਭ੍ਯਃ ਪਿਤृਭ੍ਯਃ ਤਤ੍ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਦੇਵਦਾਨਵਗੁਹ੍ਯਕਾਃ ।
ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸਿਦ੍ਧਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਸਵਿਦ੍ਯਾਧਰਚਾਰਣਾਃ ॥ 5॥
ਕਿਨ੍ਦੇਵਾਃ ਕਿਨ੍ਨਰਾਃ ਨਾਗਾਃ ਰਕ੍षਃ ਕਿਮ੍ਪੁਰੁष ਆਦਯਃ ।
ਬਹ੍ਵ੍ਯਃ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਭੁਵਃ ॥ 6॥
ਯਾਭਿਃ ਭੂਤਾਨਿ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਤਯਃ ਤਥਾ ।
ਯਥਾਪ੍ਰਕृਤਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚਿਤ੍ਰਾਃ ਵਾਚਃ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ॥ 7॥
ਏਵਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਤਯਃ ਨृਣਾਮ੍ ।
ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯੇਣ ਕੇषਾਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਾਖਣ੍ਡਮਤਯਃ ਅਪਰੇ ॥ 8॥
ਮਨ੍ਮਾਯਾਮੋਹਿਤਧਿਯਃ ਪੁਰੁषਾਃ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ।
ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਵਦਨ੍ਤਿ ਅਨੇਕਾਨ੍ਤਂ ਯਥਾਕਰ੍ਮ ਯਥਾਰੁਚਿ ॥ 9॥
ਧਰ੍ਮਂ ਏਕੇ ਯਸ਼ਃ ਚ ਅਨ੍ਯੇ ਕਾਮਂ ਸਤ੍ਯਂ ਦਮਂ ਸ਼ਮਮ੍ ।
ਅਨ੍ਯੇ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਤ੍ਯਾਗਭੋਜਨਮ੍ ।
ਕੇਚਿਤ੍ ਯਜ੍ਞਤਪੋਦਾਨਂ ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਨਿਯਮ ਅਨ੍ਯਮਾਨ੍ ॥ 10॥
ਆਦਿ ਅਨ੍ਤਵਨ੍ਤਃ ਏਵ ਏषਾਂ ਲੋਕਾਃ ਕਰ੍ਮਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ ।
ਦੁਃਖ ਉਦਰ੍ਕਾਃ ਤਮੋਨਿष੍ਠਾਃ ਕ੍षੁਦ੍ਰ ਆਨਨ੍ਦਾਃ ਸ਼ੁਚ ਅਰ੍ਪਿਤਾਃ ॥
11॥
ਮਯਿ ਅਰ੍ਪਿਤ ਮਨਃ ਸਭ੍ਯ ਨਿਰਪੇਕ੍षਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ ।
ਮਯਾ ਆਤ੍ਮਨਾ ਸੁਖਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ ਕੁਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਵਿषਯ ਆਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥
12॥
ਅਕਿਞ੍ਚਨਸ੍ਯ ਦਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮਚੇਤਸਃ ।
ਮਯਾ ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸੁਖਮਯਾਃ ਦਿਸ਼ਃ ॥ 13॥
ਨ ਪਾਰਮੇष੍ਠ੍ਯਂ ਨ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਧਿष੍ਣ੍ਯਮ੍
ਨ ਸਾਰ੍ਵਭੌਮਂ ਨ ਰਸਾਧਿਪਤ੍ਯਮ੍ ।
ਨ ਯੋਗਸਿਦ੍ਧੀਃ ਅਪੁਨਰ੍ਭਵਂ ਵਾ
ਮਯਿ ਅਰ੍ਪਿਤ ਆਤ੍ਮਾ ਇਚ੍ਛਤਿ ਮਤ੍ ਵਿਨਾ ਅਨ੍ਯਤ੍ ॥ 14॥
ਨ ਤਥਾ ਮੇ ਪ੍ਰਿਯਤਮਃ ਆਤ੍ਮਯੋਨਿਃ ਨ ਸ਼ਙ੍ਕਰਃ ।
ਨ ਚ ਸਙ੍ਕਰ੍षਣਃ ਨ ਸ਼੍ਰੀਃ ਨ ਏਵ ਆਤ੍ਮਾ ਚ ਯਥਾ ਭਵਾਨ੍ ॥ 15॥
ਨਿਰਪੇਕ੍षਂ ਮੁਨਿਂ ਸ਼ਾਤਂ ਨਿਰ੍ਵੈਰਂ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਅਨੁਵ੍ਰਜਾਮਿ ਅਹਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪੂਯੇਯੇਤਿ ਅਙ੍ਘ੍ਰਿਰੇਣੁਭਿਃ ॥ 16॥
ਨਿष੍ਕਿਞ੍ਚਨਾ ਮਯਿ ਅਨੁਰਕ੍ਤਚੇਤਸਃ
ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਮਹਾਨ੍ਤਃ ਅਖਿਲਜੀਵਵਤ੍ਸਲਾਃ ।
ਕਾਮੈਃ ਅਨਾਲਬ੍ਧਧਿਯਃ ਜੁषਨ੍ਤਿ ਯਤ੍
ਤਤ੍ ਨੈਰਪੇਕ੍ष੍ਯਂ ਨ ਵਿਦੁਃ ਸੁਖਂ ਮਮ ॥ 17॥
ਬਾਧ੍ਯਮਾਨਃ ਅਪਿ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਵਿषਯੈਃ ਅਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਗਲ੍ਭਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿषਯੈਃ ਨ ਅਭਿਭੂਯਤੇ ॥ 18॥
ਯਥਾ ਅਗ੍ਨਿਃ ਸੁਸਮृਦ੍ਧ ਅਰ੍ਚਿਃ ਕਰੋਤਿ ਏਧਾਂਸਿ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ ।
ਤਥਾ ਮਦ੍ਵਿषਯਾ ਭਕ੍ਤਿਃ ਉਦ੍ਧਵ ਏਨਾਂਸਿ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ॥ 19॥
ਨ ਸਾਧਯਤਿ ਮਾਂ ਯੋਗਃ ਨ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਃ ਉਦ੍ਧਵ ।
ਨ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਃ ਤਪਃ ਤ੍ਯਾਗਃ ਯਥਾ ਭਕ੍ਤਿਃ ਮਮ ਊਰ੍ਜਿਤਾ ॥ 20॥
ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਅਹਂ ਏਕਯਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਆਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਿਯਃ ਸਤਾਮ੍ ।
ਭਕ੍ਤਿਃ ਪੁਨਾਤਿ ਮਨ੍ਨਿष੍ਠਾ ਸ਼੍ਵਪਾਕਾਨ੍ ਅਪਿ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ॥ 21॥
ਧਰ੍ਮਃ ਸਤ੍ਯਦਯਾ ਉਪੇਤਃ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਾ ਤਪਸਾਨ੍ਵਿਤਾ ।
ਮਦ੍ਭ੍ਕ੍ਤ੍ਯਾਪੇਤਂ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਪੁਨਾਤਿ ਹਿ ॥ 22॥
ਕਥਂ ਵਿਨਾ ਰੋਮਹਰ੍षਂ ਦ੍ਰਵਤਾ ਚੇਤਸਾ ਵਿਨਾ ।
ਵਿਨਾਨਨ੍ਦ ਅਸ਼੍ਰੁਕਲਯਾ ਸ਼ੁਧ੍ਯੇਤ੍ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਨਾਸ਼ਯਃ ॥ 23॥
ਵਾਕ੍ ਗਦ੍ਗਦਾ ਦ੍ਰਵਤੇ ਯਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਮ੍
ਰੁਦਤਿ ਅਭੀਕ੍ष੍ਣਂ ਹਸਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਚ ।
ਵਿਲਜ੍ਜਃ ਉਦ੍ਗਾਯਤਿ ਨृਤ੍ਯਤੇ ਚ
ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ ਭੁਵਨਂ ਪੁਨਾਤਿ ॥ 24॥
ਯਥਾ ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਹੇਮ ਮਲਂ ਜਹਾਤਿ
ਧ੍ਮਾਤਂ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਂ ਭਜਤੇ ਚ ਰੂਪਮ੍ ।
ਆਤ੍ਮਾ ਚ ਕਰ੍ਮਾਨੁਸ਼ਯਂ ਵਿਧੂਯ
ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਯੋਗੇਨ ਭਜਤਿ ਅਥਃ ਮਾਮ੍ ॥ 25॥
ਯਥਾ ਯਥਾ ਆਤ੍ਮਾ ਪਰਿਮृਜ੍ਯਤੇ ਅਸੌ
ਮਤ੍ਪੁਣ੍ਯਗਾਥਾਸ਼੍ਰਵਣ ਅਭਿਧਾਨੈਃ ।
ਤਥਾ ਤਥਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਸ੍ਤੁ ਸੂਕ੍ष੍ਮਮ੍
ਚਕ੍षੁਃ ਯਥਾ ਏਵ ਅਞ੍ਜਨਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮ੍ ॥ 26॥
ਵਿषਯਾਨ੍ ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿषਯੇषੁ ਵਿषਜ੍ਜਤੇ ।
ਮਾਂ ਅਨੁਸ੍ਮਰਤਃ ਚਿਤ੍ਤਂ ਮਯਿ ਏਵ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯਤੇ ॥ 27॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਅਸਤ੍ ਅਭਿਧ੍ਯਾਨਂ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਨੋਰਥਮ੍ ।
ਹਿਤ੍ਵਾ ਮਯਿ ਸਮਾਧਤ੍ਸ੍ਵ ਮਨਃ ਮਦ੍ਭਾਵਭਾਵਿਤਮ੍ ॥ 28॥
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸਙ੍ਗਿਨਾਂ ਸਙ੍ਗਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੂਰਤਃ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ।
ਕ੍षੇਮੇ ਵਿਵਿਕ੍ਤਃ ਆਸੀਨਃ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ਮਾਂ ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ॥ 29॥
ਨ ਤਥਾ ਅਸ੍ਯ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਬਨ੍ਧਃ ਚ ਅਨ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਤਃ ।
ਯੋषਿਤ੍ ਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਯਥਾ ਪੁਂਸਃ ਯਥਾ ਤਤ੍ ਸਙ੍ਗਿਸਙ੍ਗਤਃ ॥ 30॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਯਥਾ ਤ੍ਵਾਂ ਅਰਵਿਨ੍ਦਾਕ੍ष ਯਾਦृਸ਼ਂ ਵਾ ਯਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ ।
ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਮੁਮੁਕ੍षੁਃ ਏਤਤ੍ ਮੇ ਧ੍ਯਾਨਂ ਮੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਅਰ੍ਹਸਿ ॥ 31॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਸਮਃ ਆਸਨਃ ਆਸੀਨਃ ਸਮਕਾਯਃ ਯਥਾਸੁਖਮ੍ ।
ਹਸ੍ਤੌ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਃ ਆਧਾਯ ਸ੍ਵਨਾਸਾਗ੍ਰਕृਤ ਈਕ੍षਣਃ ॥ 32॥
ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪੂਰਕੁਮ੍ਭਕਰੇਚਕੈਃ ।
ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਅਪਿ ਸ਼ਨੈਃ ਅਭ੍ਯਸੇਤ੍ ਨਿਰ੍ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 33॥
ਹृਦਿ ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਓਙ੍ਕਾਰਂ ਘਣ੍ਟਾਨਾਦਂ ਬਿਸੋਰ੍ਣਵਤ੍ ।
ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਉਦੀਰ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਅਥ ਪੁਨਃ ਸਂਵੇਸ਼ਯੇਤ੍ ਸ੍ਵਰਮ੍ ॥ 34॥
ਏਵਂ ਪ੍ਰਣਵਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਂ ਏਵ ਸਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ ।
ਦਸ਼ਕृਤ੍ਵਃ ਤ੍ਰਿषਵਣਂ ਮਾਸਾਤ੍ ਅਰ੍ਵਾਕ੍ ਜਿਤ ਅਨਿਲਃ ॥35॥
ਹृਤ੍ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਅਨ੍ਤਸ੍ਥਂ ਊਰ੍ਧ੍ਵਨਾਲਂ ਅਧੋਮੁਖਮ੍ ।
ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਖਂ ਉਨ੍ਨਿਦ੍ਰਂ ਅष੍ਟਪਤ੍ਰਂ ਸਕਰ੍ਣਿਕਮ੍ ॥ 36॥
ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਨ੍ਯਸੇਤ੍ ਸੂਰ੍ਯਸੋਮਾਗ੍ਨੀਨ੍ ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ ।
ਵਹ੍ਨਿਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ਰੂਪਂ ਮਮ ਏਤਤ੍ ਧ੍ਯਾਨਮਙ੍ਗਲਮ੍ ॥ 37॥
ਸਮਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸੁਮੁਖਂ ਦੀਰ੍ਘਚਾਰੁਚਤੁਰ੍ਭੁਜਮ੍ ।
ਸੁਚਾਰੁਸੁਨ੍ਦਰਗ੍ਰੀਵਂ ਸੁਕਪੋਲਂ ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਮਿਤਮ੍ ॥ 38॥
ਸਮਾਨ ਕਰ੍ਣ ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਤ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ ਮਕਰ ਕੁਣ੍ਡਲਮ੍ ।
ਹੇਮ ਅਮ੍ਬਰਂ ਘਨਸ਼੍ਯਾਮਂ ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸ ਸ਼੍ਰੀਨਿਕੇਤਨਮ੍ ॥ 39॥
ਸ਼ਙ੍ਖ ਚਕ੍ਰ ਗਦਾ ਪਦ੍ਮ ਵਨਮਾਲਾ ਵਿਭੂषਿਤਮ੍ ।
ਨੂਪੁਰੈਃ ਵਿਲਸਤ੍ ਪਾਦਂ ਕੌਸ੍ਤੁਭ ਪ੍ਰਭਯਾ ਯੁਤਮ੍ ॥ 40॥
ਦ੍ਯੁਮਤ੍ ਕਿਰੀਟ ਕਟਕ ਕਟਿਸੂਤ੍ਰ ਅਙ੍ਗਦ ਅਯੁਤਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗ ਸੁਨ੍ਦਰਂ ਹृਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸੁਮੁਖ ਈਕ੍षਣਮ੍ ॥ 41॥
ਸੁਕੁਮਾਰਂ ਅਭਿਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇषੁ ਮਨਃ ਦਧਤ੍ ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਮਨਸਾ ਆਕृष੍ਯ ਤਤ੍ ਮਨਃ ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਾਰਥਿਨਾ ਧੀਰਃ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍ ਮਯਿ ਸਰ੍ਵਤਃ ॥ 42॥
ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਆਕृष੍ਯ ਏਕਤ੍ਰ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।
ਨ ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ਭੂਯਃ ਸੁਸ੍ਮਿਤਂ ਭਾਵਯੇਤ੍ ਮੁਖਮ੍ ॥ 43॥
ਤਤ੍ਰ ਲਬ੍ਧਪਦਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਆਕृष੍ਯ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।
ਤਤ੍ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਦਾਰੋਹਃ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਅਪਿ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ 44॥
ਏਵਂ ਸਮਾਹਿਤਮਤਿਃ ਮਾਂ ਏਵ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਿ ।
ਵਿਚष੍ਟੇ ਮਯਿ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਤ੍ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਸਂਯੁਤਮ੍ ॥ 45॥
ਧ੍ਯਾਨੇਨ ਇਤ੍ਥਂ ਸੁਤੀਵ੍ਰੇਣ ਯੁਞ੍ਜਤਃ ਯੋਗਿਨਃ ਮਨਃ ।
ਸਂਯਾਸ੍ਯਤਿ ਆਸ਼ੁ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨ ਕ੍ਰਿਯਾ ਭ੍ਰਮਃ ॥ 46॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਭਕ੍ਤਿਰਹਸ੍ਯਾਵਧਾਰਣਯੋਗੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 14॥
ਅਥ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ
ਮਯਿ ਧਾਰਯਤਃ ਚੇਤਃ ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਿਦ੍ਧਯਃ ॥ 1॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਕਯਾ ਧਾਰਣਯਾ ਕਾਸ੍ਵਿਤ੍ ਕਥਂਸ੍ਵਿਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਅਚ੍ਯੁਤ ।
ਕਤਿ ਵਾ ਸਿਦ੍ਧਯਃ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯੋਗਿਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਦਃ ਭਵਾਨ੍ ॥ 2॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਸਿਦ੍ਧਯਃ ਅष੍ਟਾਦਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਧਾਰਣਾਯੋਗਪਾਰਗੈਃ ।
ਤਾਸਾਂ ਅष੍ਟੌ ਮਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਦਸ਼ਃ ਏਵ ਗੁਣਹੇਤਵਃ ॥ 3॥
ਅਣਿਮਾ ਮਹਿਮਾ ਮੂਰ੍ਤੇਃ ਲਘਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ।
ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤਦृष੍ਟੇषੁ ਸ਼ਕ੍ਤਿਪ੍ਰੇਰਣਂ ਈਸ਼ਿਤਾ ॥ 4॥
ਗੁਣੇषੁ ਅਸਙ੍ਗਃ ਵਸ਼ਿਤਾ ਯਤ੍ ਕਾਮਃ ਤਤ੍ ਅਵਸ੍ਯਤਿ ।
ਏਤਾਃ ਮੇ ਸਿਦ੍ਧਯਃ ਸੌਮ੍ਯ ਅष੍ਟੌ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਃ ਮਤਾਃ ॥ 5॥
ਅਨੂਰ੍ਮਿਮਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦੇਹੇ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੂਰਸ਼੍ਰਵਣਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਮਨੋਜਵਃ ਕਾਮਰੂਪਂ ਪਰਕਾਯਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍ ॥ 6॥
ਸ੍ਵਚ੍ਛਨ੍ਦਮृਤ੍ਯੁਃ ਦੇਵਾਨਾਂ ਸਹਕ੍ਰੀਡਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਯਥਾਸਙ੍ਕਲ੍ਪਸਂਸਿਦ੍ਧਿਃ ਆਜ੍ਞਾਪ੍ਰਤਿਹਤਾ ਗਤਿਃ ॥ 7॥
ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਅਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਪਰਚਿਤ੍ਤਾਦਿ ਅਭਿਜ੍ਞਤਾ ।
ਅਗ੍ਨਿ ਅਰ੍ਕ ਅਮ੍ਬੁ ਵਿष ਆਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਟਮ੍ਭਃ ਅਪਰਾਜਯਃ ॥ 8॥
ਏਤਾਃ ਚ ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੋਗਧਾਰਣਸਿਦ੍ਧਯਃ ।
ਯਯਾ ਧਾਰਣਯਾ ਯਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਯਥਾ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ॥ 9॥
ਭੂਤਸੂਕ੍ष੍ਮ ਆਤ੍ਮਨਿ ਮਯਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ ਮਨਃ ।
ਅਣਿਮਾਨਂ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰ ਉਪਾਸਕਃ ਮਮ ॥ 10॥
ਮਹਤਿ ਆਤ੍ਮਨ੍ ਮਯਿ ਪਰੇ ਯਥਾਸਂਸ੍ਥਂ ਮਨਃ ਦਧਤ੍ ।
ਮਹਿਮਾਨਂ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਚ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ ॥ 11॥
ਪਰਮਾਣੁਮਯੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਮਯਿ ਰਞ੍ਜਯਨ੍ ।
ਕਾਲਸੂਕ੍ष੍ਮਾਤ੍ਮਤਾਂ ਯੋਗੀ ਲਘਿਮਾਨਂ ਅਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ 12॥
ਧਾਰਯਨ੍ ਮਯਿ ਅਹਨ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਮਨਃ ਵੈਕਾਰਿਕੇ ਅਖਿਲਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਨ੍ਮਨਾਃ ॥ 13॥
ਮਹਤਿ ਆਤ੍ਮਨਿ ਯਃ ਸੂਤ੍ਰੇ ਧਾਰਯੇਤ੍ ਮਯਿ ਮਾਨਸਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯਂ ਪਾਰਮੇष੍ਠ੍ਯਂ ਮੇ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਜਨ੍ਮਨਃ ॥ 14॥
ਵਿष੍ਣੌ ਤ੍ਰ੍ਯਧਿ ਈਸ਼੍ਵਰੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਧਾਰਯੇਤ੍ ਕਾਲਵਿਗ੍ਰਹੇ ।
ਸਃ ਈਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਅਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕ੍षੇਤ੍ਰਕ੍षੇਤ੍ਰਜ੍ਞਚੋਦਨਾਮ੍ ॥ 15॥
ਨਾਰਾਯਣੇ ਤੁਰੀਯਾਖ੍ਯੇ ਭਗਵਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਿਤੇ ।
ਮਨਃ ਮਯਿ ਆਦਧਤ੍ ਯੋਗੀ ਮਤ੍ ਧਰ੍ਮਾਃ ਵਹਿਤਾਂ ਇਯਾਤ੍ ॥ 16॥
ਨਿਰ੍ਗੁਣੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਮਯਿ ਧਾਰਯਨ੍ ਵਿਸ਼ਦਂ ਮਨਃ ।
ਪਰਮਾਨਨ੍ਦਂ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਯਤ੍ਰ ਕਾਮਃ ਅਵਸੀਯਤੇ ॥ 17॥
ਸ਼੍ਵੇਤਦੀਪਪਤੌ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਧਰ੍ਮਮਯੇ ਮਯਿ ।
ਧਾਰਯਨ੍ ਸ਼੍ਵੇਤਤਾਂ ਯਾਤਿ षਡੂਰ੍ਮਿਰਹਿਤਃ ਨਰਃ ॥ 18॥
ਮਯਿ ਆਕਾਸ਼ ਆਤ੍ਮਨਿ ਪ੍ਰਾਣੇ ਮਨਸਾ ਘੋषਂ ਉਦ੍ਵਹਨ੍ ।
ਤਤ੍ਰ ਉਪਲਬ੍ਧਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਹਂਸਃ ਵਾਚਃ ਸ਼੍ਰੁਣੋਤਿ ਅਸੌ ॥ 19॥
ਚਕ੍षੁਃ ਤ੍ਵष੍ਟਰਿ ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਤ੍ਵष੍ਟਾਰਂ ਅਪਿ ਚਕ੍षੁषਿ ।
ਮਾਂ ਤਤ੍ਰ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸੂਕ੍ष੍ਮਦृਕ੍ ॥ 20॥
ਮਨਃ ਮਯਿ ਸੁਸਂਯੋਜ੍ਯ ਦੇਹਂ ਤਦਨੁ ਵਾਯੁਨਾ ।
ਮਦ੍ਧਾਰਣ ਅਨੁਭਾਵੇਨ ਤਤ੍ਰ ਆਤ੍ਮਾ ਯਤ੍ਰ ਵੈ ਮਨਃ ॥ 21॥
ਯਦਾ ਮਨਃ ਉਪਾਦਾਯ ਯਤ੍ ਯਤ੍ ਰੂਪਂ ਬੁਭੂषਤਿ ।
ਤਤ੍ ਤਤ੍ ਭਵੇਤ੍ ਮਨੋਰੂਪਂ ਮਦ੍ਯੋਗਬਲਂ ਆਸ਼੍ਰਯਃ ॥ 22॥
ਪਰਕਾਯਂ ਵਿਸ਼ਨ੍ ਸਿਦ੍ਧਃ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਭਾਵਯੇਤ੍ ।
ਪਿਣ੍ਡਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਃ ਵਾਯੁਭੂਤਃ षਡਙ੍ਘ੍ਰਿਵਤ੍ ॥ 23॥
ਪਾਰ੍ष੍ਣ੍ਯਾ ਆਪੀਡ੍ਯ ਗੁਦਂ ਪ੍ਰਾਣਂ ਹृਤ੍ ਉਰਃ ਕਣ੍ਠ ਮੂਰ੍ਧਸੁ ।
ਆਰੋਪ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਨ੍ਧ੍ਰੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨੀਤ੍ਵਾ ਉਤ੍ਸृਜੇਤ੍ ਤਨੁਮ੍ ॥ 24॥
ਵਿਹਰਿष੍ਯਨ੍ ਸੁਰਾਕ੍ਰੀਡੇ ਮਤ੍ਸ੍ਥਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍ ।
ਵਿਮਾਨੇਨ ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵृਤ੍ਤੀਃ ਸੁਰਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥ 25॥
ਯਥਾ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਦਾ ਵਾ ਮਤ੍ਪਰਃ ਪੁਮਾਨ੍ ।
ਮਯਿ ਸਤ੍ਯੇ ਮਨਃ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ ਤਥਾ ਤਤ੍ ਸਮੁਪਾਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 26॥
ਯਃ ਵੈ ਮਦ੍ਭਾਵਂ ਆਪਨ੍ਨਃ ਈਸ਼ਿਤੁਃ ਵਸ਼ਿਤੁਃ ਪੁਮਾਨ੍ ।
ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਨ ਵਿਹਨ੍ਯੇਤ ਤਸ੍ਯ ਚ ਆਜ੍ਞਾ ਯਥਾ ਮਮ ॥ 27॥
ਮਦ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ਧਾਰਣਾਵਿਦਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰੈਕਾਲਿਕੀ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਜਨ੍ਮ ਮृਤ੍ਯੁ ਉਪਬृਂਹਿਤਾ ॥ 28॥
ਅਗ੍ਨਿ ਆਦਿਭਿਃ ਨ ਹਨ੍ਯੇਤ ਮੁਨੇਃ ਯੋਗਂ ਅਯਂ ਵਪੁਃ ।
ਮਦ੍ਯੋਗਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਾਦਸਾਂ ਉਦਕਂ ਯਥਾ ॥ 29॥
ਮਦ੍ਵਿਭੂਤਿਃ ਅਭਿਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸ ਅਸ੍ਤ੍ਰਬਿਭੂषਿਤਾਃ ।
ਧ੍ਵਜਾਤਪਤ੍ਰਵ੍ਯਜਨੈਃ ਸਃ ਭਵੇਤ੍ ਅਪਰਾਜਿਤਃ ॥ 30॥
ਉਪਾਸਕਸ੍ਯ ਮਾਂ ਏਵਂ ਯੋਗਧਾਰਣਯਾ ਮੁਨੇਃ ।
ਸਿਦ੍ਧਯਃ ਪੂਰ੍ਵਕਥਿਤਾਃ ਉਪਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਅਸ਼ੇषਤਃ ॥ 31॥
ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਦਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸ ਆਤ੍ਮਨਃ ਮੁਨੇਃ ।
ਮਦ੍ਧਾਰਣਾਂ ਧਾਰਯਤਃ ਕਾ ਸਾ ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਾ ॥ 32॥
ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਨ੍ ਵਦਨ੍ਤਿ ਏਤਾਃ ਯੁਞ੍ਜਤਃ ਯੋਗਂ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਮਯਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕਾਲਕ੍षੇਪਣਹੇਤਵਃ ॥ 33॥
ਜਨ੍ਮ ਓषਧਿ ਤਪੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਯਾਵਤੀਃ ਇਹ ਸਿਦ੍ਧਯਃ ।
ਯੋਗੇਨ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਨ ਅਨ੍ਯੈਃ ਯੋਗਗਤਿਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ 34॥
ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਅਪਿ ਸਿਦ੍ਧੀਨਾਂ ਹੇਤੁਃ ਪਤਿਃ ਅਹਂ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਅਹਂ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਾਮ੍ ॥ 35॥
ਅਹਂ ਆਤ੍ਮਾ ਅਨ੍ਤਰਃ ਬਾਹ੍ਯਃ ਅਨਾਵृਤਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਮ੍ ।
ਯਥਾ ਭੂਤਾਨਿ ਭੂਤੇषੁ ਬਹਿਃ ਅਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਤਥਾ ॥ 36॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਸਿਦ੍ਧਨਿਰੂਪਣਯੋਗੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 15॥
ਅਥ षੋਡਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਸਾਕ੍षਾਤ੍ ਅਨਾਦਿ ਅਨਨ੍ਤਂ ਅਪਾਵृਤਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਅਪਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਤ੍ਰਾਣਸ੍ਥਿਤਿ ਅਪ੍ਯਯ ਉਦ੍ਭਵਃ ॥ 1॥
ਉਚ੍ਚਾਵਚੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਅਕृਤ ਆਤ੍ਮਭਿਃ ।
ਉਪਾਸਤੇ ਤ੍ਵਾਂ ਭਗਵਨ੍ ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ॥ 2॥
ਯੇषੁ ਯੇषੁ ਚ ਭਾਵੇषੁ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤ੍ਵਾਂ ਪਰਮਰ੍षਯਃ ।
ਉਪਾਸੀਨਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਂ ਤਤ੍ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ ॥ 3॥
ਗੂਢਃ ਚਰਸਿ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭੂਤਭਾਵਨ ।
ਨ ਤ੍ਵਾਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਂ ਮੋਹਿਤਾਨਿ ਤੇ ॥ 4॥
ਯਾਃ ਕਾਃ ਚ ਭੂਮੌ ਦਿਵਿ ਵੈ ਰਸਾਯਾਮ੍
ਵਿਭੂਤਯਃ ਦਿਕ੍षੁ ਮਹਾਵਿਭੂਤੇ ।
ਤਾਃ ਮਹ੍ਯਂ ਆਖ੍ਯਾਹਿ ਅਨੁਭਾਵਿਤਾਃ ਤੇ
ਨਮਾਮਿ ਤੇ ਤੀਰ੍ਥ ਪਦ ਅਙ੍ਘ੍ਰਿਪਦ੍ਮਮ੍ ॥ 5॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਏਵਂ ਏਤਤ੍ ਅਹਂ ਪृष੍ਟਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਵਿਦਾਂ ਵਰ ।
ਯੁਯੁਤ੍ਸੁਨਾ ਵਿਨਸ਼ਨੇ ਸਪਤ੍ਨੈਃ ਅਰ੍ਜੁਨੇਨ ਵੈ ॥ 6॥
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਤਿਵਧਂ ਗਰ੍ਹ੍ਯਂ ਅਧਰ੍ਮਂ ਰਾਜ੍ਯਹੇਤੁਕਮ੍ ।
ਤਤਃ ਨਿਵृਤ੍ਤਃ ਹਨ੍ਤਾ ਅਹਂ ਹਤਃ ਅਯਂ ਇਤਿ ਲੌਕਿਕਃ ॥ 7॥
ਸਃ ਤਦਾ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਃ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮੇ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧਿਤਃ ।
ਅਭ੍ਯਭਾषਤ ਮਾਂ ਏਵਂ ਯਥਾ ਤ੍ਵਂ ਰਣਮੂਰ੍ਧਨਿ ॥ 8॥
ਅਹਂ ਆਤ੍ਮਾ ਉਦ੍ਧਵ ਆਮੀषਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸੁਹृਤ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਅਹਂ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿ ਉਦ੍ਭਵ ਅਪ੍ਯਯਃ ॥ 9॥
ਅਹਂ ਗਤਿਃ ਗਤਿਮਤਾਂ ਕਾਲਃ ਕਲਯਤਾਂ ਅਹਮ੍ ।
ਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਅਪਿ ਅਹਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਗੁਣਿਨ੍ਯਾ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਃ ਗੁਣਃ ॥ 10॥
ਗੁਣਿਨਾਂ ਅਪਿ ਅਹਂ ਸੂਤ੍ਰਂ ਮਹਤਾਂ ਚ ਮਹਾਨ੍ ਅਹਮ੍ ।
ਸੂਕ੍ष੍ਮਾਣਾਂ ਅਪਿ ਅਹਂ ਜੀਵਃ ਦੁਰ੍ਜਯਾਨਾਂ ਅਹਂ ਮਨਃ ॥ 11॥
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਵੇਦਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਣਵਃ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ ।
ਅਕ੍षਰਾਣਾਂ ਅਕਾਰਃ ਅਸ੍ਮਿ ਪਦਾਨਿ ਛਨ੍ਦਸਾਂ ਅਹਮ੍ ॥ 12॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਅਹਂ ਸਰ੍ਵਦੇਵਾਨਾਂ ਵਸੂਨਾਮਸ੍ਮਿ ਹਵ੍ਯਵਾਟ੍ ।
ਆਦਿਤ੍ਯਾਨਾਂ ਅਹਂ ਵਿष੍ਣੂ ਰੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤਃ ॥ 13॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षੀਣਾਂ ਭृਗੁਃ ਅਹਂ ਰਾਜਰ੍षੀਣਾਂ ਅਹਂ ਮਨੁਃ ।
ਦੇਵਰ੍षਿਣਾਂ ਨਾਰਦਃ ਅਹਂ ਹਵਿਰ੍ਧਾਨਿ ਅਸ੍ਮਿ ਧੇਨੁषੁ ॥ 14॥
ਸਿਦ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਕਪਿਲਃ ਸੁਪਰ੍ਣਃ ਅਹਂ ਪਤਤ੍ਰਿਣਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਨਾਂ ਦਕ੍षਃ ਅਹਂ ਪਿਤॄਣਾਂ ਅਹਂ ਅਰ੍ਯਮਾ ॥ 15॥
ਮਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਉਦ੍ਧਵ ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਂ ਅਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।
ਸੋਮਂ ਨਕ੍षਤ੍ਰ ਓषਧੀਨਾਂ ਧਨੇਸ਼ਂ ਯਕ੍षਰਕ੍षਸਾਮ੍ ॥ 16॥
ਐਰਾਵਤਂ ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਯਾਦਸਾਂ ਵਰੁਣਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍ ।
ਤਪਤਾਂ ਦ੍ਯੁਮਤਾਂ ਸੂਰ੍ਯਂ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਚ ਭੂਪਤਿਮ੍ ॥ 17॥
ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰਵਾਃ ਤੁਰਙ੍ਗਾਣਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਅਸ੍ਮਿ ਕਾਞ੍ਚਨਮ੍ ।
ਯਮਃ ਸਂਯਮਤਾਂ ਚ ਅਹਂ ਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਅਸ੍ਮਿ ਵਾਸੁਕਿਃ ॥ 18॥
ਨਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਅਨਨ੍ਤਃ ਅਹਂ ਮृਗੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ਼‍ऋਙ੍ਗਿਦਂष੍ਟ੍ਰਿਣਾਮ੍ ।
ਆਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਅਹਂ ਤੁਰ੍ਯਃ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਥਮਃ ਅਨਘ ॥ 19॥
ਤੀਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਗਙ੍ਗਾ ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਸਰਸਾਂ ਅਹਮ੍ ।
ਆਯੁਧਾਨਾਂ ਧਨੁਃ ਅਹਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਘ੍ਨਃ ਧਨੁष੍ਮਤਾਮ੍ ॥ 20॥
ਧਿष੍ਣ੍ਯਾਨਾਂ ਅਸ੍ਮਿ ਅਹਂ ਮੇਰੁਃ ਗਹਨਾਨਾਂ ਹਿਮਾਲਯਃ ।
ਵਨਸ੍ਪਤੀਨਾਂ ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਃ ਓषਧੀਨਾਂ ਅਹਂ ਯਵਃ ॥ 21॥
ਪੁਰੋਧਸਾਂ ਵਸਿष੍ਠਃ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਿष੍ਠਾਨਾਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ ।
ਸ੍ਕਨ੍ਦਃ ਅਹਂ ਸਰ੍ਵਸੇਨਾਨ੍ਯਾਂ ਅਗ੍ਰਣ੍ਯਾਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਅਜਃ ॥ 22॥
ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜ੍ਞਃ ਅਹਂ ਵ੍ਰਤਾਨਾਂ ਅਵਿਹਿਂਸਨਮ੍ ।
ਵਾਯੁ ਅਗ੍ਨਿ ਅਰ੍ਕ ਅਮ੍ਬੁ ਵਾਕ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਸ਼ੁਚੀਨਾਂ ਅਪਿ ਅਹਂ ਸ਼ੁਚਿਃ ॥ 23॥
ਯੋਗਾਨਾਂ ਆਤ੍ਮਸਂਰੋਧਃ ਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਅਸ੍ਮਿ ਵਿਜਿਗੀषਤਾਮ੍ ।
ਆਨ੍ਵੀਕ੍षਿਕੀ ਕੌਸ਼ਲਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਖ੍ਯਾਤਿਵਾਦਿਨਾਮ੍ ॥ 24॥
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਤੁ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਅਹਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਃ ਮਨੁਃ ।
ਨਾਰਾਯਣਃ ਮੁਨੀਨਾਂ ਚ ਕੁਮਾਰਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਾਮ੍ ॥ 25॥
ਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਅਸ੍ਮਿ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਕ੍षੇਮਾਣਾਂ ਅਬਹਿਃ ਮਤਿਃ ।
ਗੁਹ੍ਯਾਨਾਂ ਸੂਨृਤਂ ਮੌਨਂ ਮਿਥੁਨਾਨਾਂ ਅਜਃ ਤੁ ਅਹਮ੍ ॥ 26॥
ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਅਸ੍ਮਿ ਅਨਿਮਿषਾਂ ऋਤੂਨਾਂ ਮਧੁਮਾਧਵੌ ।
ਮਾਸਾਨਾਂ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍षਃ ਅਹਂ ਨਕ੍षਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤਥਾ ਅਭਿਜਿਤ੍ ॥ 27॥
ਅਹਂ ਯੁਗਾਨਾਂ ਚ ਕृਤਂ ਧੀਰਾਣਾਂ ਦੇਵਲਃ ਅਸਿਤਃ ।
ਦ੍ਵੈਪਾਯਨਃ ਅਸ੍ਮਿ ਵ੍ਯਾਸਾਨਾਂ ਕਵੀਨਾਂ ਕਾਵ੍ਯਃ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ॥ 28॥
ਵਾਸੁਦੇਵਃ ਭਗਵਤਾਂ ਤ੍ਵਂ ਭਾਗਵਤੇषੁ ਅਹਮ੍ ।
ਕਿਮ੍ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਘ੍ਰਾਣਾਂ ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ 29॥
ਰਤ੍ਨਾਨਾਂ ਪਦ੍ਮਰਾਗਃ ਅਸ੍ਮਿ ਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ਃ ਸੁਪੇਸ਼ਸਾਮ੍ ।
ਕੁਸ਼ਃ ਅਸ੍ਮਿ ਦਰ੍ਭਜਾਤੀਨਾਂ ਗਵ੍ਯਂ ਆਜ੍ਯਂ ਹਵਿष੍षੁ ਅਹਮ੍ ॥
30॥
ਵ੍ਯਵਸਾਯਿਨਾਂ ਅਹਂ ਲਕ੍ष੍ਮੀਃ ਕਿਤਵਾਨਾਂ ਛਲਗ੍ਰਹਃ ।
ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਅਸ੍ਮਿ ਤਿਤਿਕ੍षਣਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਤਾਂ ਅਹਮ੍ ॥ 31॥
ਓਜਃ ਸਹੋਬਲਵਤਾਂ ਕਰ੍ਮ ਅਹਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਤਾਮ੍ ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਤਾਂ ਨਵਮੂਰ੍ਤੀਨਾਂ ਆਦਿਮੂਰ੍ਤਿਃ ਅਹਂ ਪਰਾ ॥ 32॥
ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁਃ ਪੂਰ੍ਵਚਿਤ੍ਤਿਃ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵ ਅਪ੍ਸਰਸਾਂ ਅਹਮ੍ ।
ਭੂਧਰਾਣਾਂ ਅਹਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਅਹਂ ਭੁਵਃ ॥ 33॥
ਅਪਾਂ ਰਸਃ ਚ ਪਰਮਃ ਤੇਜਿष੍ਠਾਨਾਂ ਵਿਭਾਵਸੁਃ ।
ਪ੍ਰਭਾ ਸੂਰ੍ਯ ਇਨ੍ਦੁ ਤਾਰਾਣਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਅਹਂ ਨਭਸਃ ਪਰਃ ॥ 34॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਨਾਂ ਬਲਿਃ ਅਹਂ ਵਿਰਾਣਾਂ ਅਹਂ ਅਰ੍ਜੁਨਃ ।
ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਅਹਂ ਵੈ ਪ੍ਰਤਿਸਙ੍ਕ੍ਰਮਃ ॥ 35॥
ਗਤਿ ਉਕ੍ਤਿ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗ ਉਪਾਦਾਨਂ ਆਨਨ੍ਦ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਲਕ੍षਣਮ੍ ।
ਆਸ੍ਵਾਦ ਸ਼੍ਰੁਤਿ ਅਵਘ੍ਰਾਣਂ ਅਹਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 36॥
ਪृਥਿਵੀ ਵਾਯੁਃ ਆਕਾਸ਼ਃ ਆਪਃ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਅਹਂ ਮਹਾਨ੍ ।
ਵਿਕਾਰਃ ਪੁਰੁषਃ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਮਃ ਪਰਮ੍ ।
ਅਹਂ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ॥ 37॥
ਮਯਾ ਈਸ਼੍ਵਰੇਣ ਜੀਵੇਨ ਗੁਣੇਨ ਗੁਣਿਨਾ ਵਿਨਾ ।
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਅਪਿ ਸਰ੍ਵੇਣ ਨ ਭਾਵਃ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ 38॥
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਕਾਲੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਮਯਾ ।
ਨ ਤਥਾ ਮੇ ਵਿਭੂਤੀਨਾਂ ਸृਜਤਃ ਅਣ੍ਡਾਨਿ ਕੋਟਿਸ਼ਃ ॥ 39॥
ਤੇਜਃ ਸ਼੍ਰੀਃ ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਹ੍ਰੀਃ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸੌਭਗਂ ਭਗਃ ।
ਵੀਰ੍ਯਂ ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਸ ਮੇ ਅਂਸ਼ਕਃ ॥ 40॥
ਏਤਾਃ ਤੇ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਙ੍ਕ੍षੇਪੇਣ ਵਿਭੂਤਯਃ ।
ਮਨੋਵਿਕਾਰਾਃ ਏਵ ਏਤੇ ਯਥਾ ਵਾਚਾ ਅਭਿਧੀਯਤੇ ॥ 41॥
ਵਾਚਂ ਯਚ੍ਛ ਮਨਃ ਯਚ੍ਛ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿ ਯਚ੍ਛ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਾ ਯਚ੍ਛ ਨ ਭੂਯਃ ਕਲ੍ਪਸੇ ਅਧ੍ਵਨੇ ॥ 42॥
ਯਃ ਵੈ ਵਾਕ੍ ਮਨਸਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਅਸਂਯਚ੍ਛਨ੍ ਧਿਯਾ ਯਤਿਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਰਤਂ ਤਪਃ ਦਾਨਂ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਾਮਘਟਾਮ੍ਬੁਵਤ੍ ॥ 43॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਮਨਃ ਵਚਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਨਿਯਚ੍ਛੇਤ੍ ਮਤ੍ ਪਰਾਯਣਃ ।
ਮਤ੍ ਭਕ੍ਤਿ ਯੁਕ੍ਤਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਤਃ ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਯਤੇ ॥ 44॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਵਿਭੂਤਿਯੋਗੋ ਨਾਮ षੋਡਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 16॥
ਅਥ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਯਃ ਤ੍ਵਯਾ ਅਭਿਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਃ ਤ੍ਵਤ੍ ਭਕ੍ਤਿਲਕ੍षਣਃ ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰਵਤਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦ੍ਵਿਪਦਾਂ ਅਪਿ ॥ 1॥
ਯਥਾ ਅਨੁष੍ਠੀਯਮਾਨੇਨ ਤ੍ਵਯਿ ਭਕ੍ਤਿਃ ਨृਣਾਂ ਭਵੇਤ੍ ।
ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਣ ਅਰਵਿਨ੍ਦਾਕ੍ष ਤਤ੍ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਅਰ੍ਹਸਿ ॥ 2॥
ਪੁਰਾ ਕਿਲ ਮਹਾਬਾਹੋ ਧਰ੍ਮਂ ਪਰਮਕਂ ਪ੍ਰਭੋ ।
ਯਤ੍ ਤੇਨ ਹਂਸਰੂਪੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਅਭ੍ਯਾਤ੍ਥ ਮਾਧਵ ॥ 3॥
ਸਃ ਇਦਾਨੀਂ ਸੁਮਹਤਾ ਕਾਲੇਨ ਅਮਿਤ੍ਰਕਰ੍ਸ਼ਨ ।
ਨ ਪ੍ਰਾਯਃ ਭਵਿਤਾ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤਃ ॥ 4॥
ਵਕ੍ਤਾ ਕਰ੍ਤਾ ਅਵਿਤਾ ਨ ਅਨ੍ਯਃ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਅਚ੍ਯੁਤ ਤੇ ਭੁਵਿ ।
ਸਭਾਯਾਂ ਅਪਿ ਵੈਰਿਞ੍ਚ੍ਯਾਂ ਯਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਤਿਧਰਾਃ ਕਲਾਃ ॥ 5॥
ਕਰ੍ਤ੍ਰਾ ਅਵਿਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਚ ਭਵਤਾ ਮਧੁਸੂਦਨ ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਮਹੀਤਲੇ ਦੇਵ ਵਿਨष੍ਟਂ ਕਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ष੍ਯਤਿ ॥ 6॥
ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਃ ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਧਰ੍ਮਃ ਤ੍ਵਤ੍ ਭਕ੍ਤਿਲਕ੍षਣਃ ।
ਯਥਾ ਯਸ੍ਯ ਵਿਧੀਯੇਤ ਤਥਾ ਵਰ੍ਣਯ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ ॥ 7॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਃ ਉਵਾਚ ।
ਇਤ੍ਥਂ ਸ੍ਵਭृਤ੍ਯਮੁਖ੍ਯੇਨ ਪृष੍ਟਃ ਸਃ ਭਗਵਾਨ੍ ਹਰਿਃ ।
ਪ੍ਰੀਤਃ ਕ੍षੇਮਾਯ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਆਹ ਸਨਾਤਨਾਨ੍ ॥ 8॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਧਰ੍ਮ੍ਯਃ ਏष ਤਵ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰਃ ਨृਣਾਮ੍ ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰਵਤਾਂ ਤਂ ਉਦ੍ਧਵ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ॥ 9॥
ਆਦੌ ਕृਤਯੁਗੇ ਵਰ੍ਣਃ ਨृਣਾਂ ਹਂਸਃ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ ।
ਕृਤਕृਤ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਜਾਤ੍ਯਾਃ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕृਤਯੁਗਂ ਵਿਦੁਃ ॥ 10॥
ਵੇਦਃ ਪ੍ਰਣਵਃ ਏਵ ਅਗ੍ਰੇ ਧਰ੍ਮਃ ਅਹਂ ਵृषਰੂਪਧृਕ੍ ।
ਉਪਾਸਤੇ ਤਪੋਨਿष੍ਠਾਂ ਹਂਸਂ ਮਾਂ ਮੁਕ੍ਤਕਿਲ੍ਬਿषਾਃ ॥ 11॥
ਤ੍ਰੇਤਾਮੁਖੇ ਮਹਾਭਾਗ ਪ੍ਰਾਣਾਤ੍ ਮੇ ਹृਦਯਾਤ੍ ਤ੍ਰਯੀ ।
ਵਿਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਦੁਃ ਅਭੂਤ੍ ਤਸ੍ਯਾਃ ਅਹਂ ਆਸਂ ਤ੍ਰਿਵृਨ੍ਮਖਃ ॥ 12॥
ਵਿਪ੍ਰ ਕ੍षਤ੍ਰਿਯ ਵਿਟ੍ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਃ ਮੁਖ ਬਾਹੁ ਉਰੁ ਪਾਦਜਾਃ ।
ਵੈਰਾਜਾਤ੍ ਪੁਰੁषਾਤ੍ ਜਾਤਾਃ ਯਃ ਆਤ੍ਮਾਚਾਰਲਕ੍षਣਾਃ ॥ 13॥
ਗृਹਾਸ਼੍ਰਮਃ ਜਘਨਤਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਹृਦਃ ਮਮ ।
ਵਕ੍षਃਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਵਨੇ ਵਾਸਃ ਨ੍ਯਾਸਃ ਸ਼ੀਰ੍षਣਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 14॥
ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਚ ਜਨ੍ਮਭੂਮਿ ਅਨੁਸਾਰਿਣੀਃ ।
ਆਸਨ੍ ਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਨॄਣਾਂ ਨੀਚੈਃ ਨੀਚ ਉਤ੍ਤਮ ਉਤ੍ਤਮਾਃ ॥ 15॥
ਸ਼ਮਃ ਦਮਃ ਤਪਃ ਸ਼ੌਚਂ ਸਨ੍ਤੋषਃ ਕ੍षਾਨ੍ਤਿਃ ਆਰ੍ਜਵਮ੍ ।
ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਃ ਚ ਦਯਾ ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਤੁ ਇਮਾਃ ॥ 16॥
ਤੇਜਃ ਬਲਂ ਧृਤਿਃ ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਔਦਾਰ੍ਯਂ ਉਦ੍ਯਮਃ ।
ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਅਤ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਕ੍षਤ੍ਰਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਤੁ ਇਮਾਃ ॥
17॥
ਆਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਦਾਨਨਿष੍ਠਾ ਚ ਅਦਮ੍ਭਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੇਵਨਮ੍ ।
ਅਤੁष੍ਟਿਃ ਅਰ੍ਥ ਉਪਚਯੈਃ ਵੈਸ਼੍ਯਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਤੁ ਇਮਾਃ ॥ 18॥
ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣਂ ਦ੍ਵਿਜਗਵਾਂ ਦੇਵਾਨਾਂ ਚ ਅਪਿ ਅਮਾਯਯਾ ।
ਤਤ੍ਰ ਲਬ੍ਧੇਨ ਸਨ੍ਤੋषਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਤੁ ਇਮਾਃ ॥ 19॥
ਅਸ਼ੌਚਂ ਅਨृਤਂ ਸ੍ਤੇਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਸ਼ੁष੍ਕਵਿਗ੍ਰਹਃ ।
ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਚ ਤਰ੍षਃ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਅਨ੍ਤੇਵਸਾਯਿਨਾਮ੍ ॥ 20॥
ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਂ ਅਸ੍ਤੇਯਂ ਅਕਾਮਕ੍ਰੋਧਲੋਭਤਾ ।
ਭੂਤਪ੍ਰਿਯਹਿਤੇਹਾ ਚ ਧਰ੍ਮਃ ਅਯਂ ਸਾਰ੍ਵਵਰ੍ਣਿਕਃ ॥ 21॥
ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਅਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਤ੍ ਜਨ੍ਮ ਉਪਨਯਨਂ ਦ੍ਵਿਜਃ ।
ਵਸਨ੍ ਗੁਰੁਕੁਲੇ ਦਾਨ੍ਤਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਅਧੀਯੀਤ ਚ ਆਹੁਤਃ ॥ 22॥
ਮੇਖਲਾ ਅਜਿਨ ਦਣ੍ਡ ਅਕ੍ष ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰ ਕਮਣ੍ਡਲੂਨ੍ ।
ਜਟਿਲਃ ਅਧੌਤਦਦ੍ਵਾਸਃ ਅਰਕ੍ਤਪੀਠਃ ਕੁਸ਼ਾਨ੍ ਦਧਤ੍ ॥ 23॥
ਸ੍ਨਾਨ ਭੋਜਨ ਹੋਮੇषੁ ਜਪ ਉਚ੍ਚਾਰੇ ਚ ਵਾਗ੍ਯਤਃ ।
ਨ ਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍ ਨਖ ਰੋਮਾਣਿ ਕਕ੍ष ਉਪਸ੍ਥਗਤਾਨਿ ਅਪਿ ॥ 24॥
ਰੇਤਃ ਨ ਅਵਰਿਕੇਤ੍ ਜਾਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵ੍ਰਤਧਰਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।
ਅਵਕੀਰ੍ਣੇ ਅਵਗਾਹ੍ਯ ਅਪ੍ਸੁ ਯਤਾਸੁਃ ਤ੍ਰਿਪਦੀਂ ਜਪੇਤ੍ ॥ 25॥
ਅਗ੍ਨਿ ਅਰ੍ਕ ਆਚਾਰ੍ਯ ਗੋ ਵਿਪ੍ਰ ਗੁਰੁ ਵृਦ੍ਧ ਸੁਰਾਨ੍ ਸ਼ੁਚਿਃ ।
ਸਮਾਹਿਤਃ ਉਪਾਸੀਤ ਸਨ੍ਧ੍ਯੇ ਚ ਯਤਵਾਕ੍ ਜਪਨ੍ ॥ 26॥
ਆਚਾਰ੍ਯਂ ਮਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਨ ਅਵਮਨ੍ਯੇਤ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍ ।
ਨ ਮਰ੍ਤ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿ ਆਸੂਯੇਤ ਸਰ੍ਵਦੇਵਮਯਃ ਗੁਰੁਃ ॥ 27॥
ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਉਪਾਨੀਯ ਭੈਕ੍ष੍ਯਂ ਤਸ੍ਮੈ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍ ।
ਯਤ੍ ਚ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਅਪਿ ਅਨੁਜ੍ਞਾਤਂ ਉਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਂਯਤਃ ॥ 28॥
ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਮਾਣਃ ਆਚਾਰ੍ਯਂ ਸਦਾ ਉਪਾਸੀਤ ਨੀਚਵਤ੍ ।
ਯਾਨ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਆਸਨ ਸ੍ਥਾਨੈਃ ਨ ਅਤਿਦੂਰੇ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ॥ 29॥
ਏਵਂਵृਤ੍ਤਃ ਗੁਰੁਕੁਲੇ ਵਸੇਤ੍ ਭੋਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।
ਵਿਦ੍ਯਾ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ ਯਾਵਤ੍ ਬਿਭ੍ਰਤ੍ ਵ੍ਰਤਂ ਅਖਣ੍ਡਿਤਮ੍ ॥ 30॥
ਯਦਿ ਅਸੌ ਛਨ੍ਦਸਾਂ ਲੋਕਂ ਆਰੋਕ੍ष੍ਯਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਟਪਮ੍ ।
ਗੁਰਵੇ ਵਿਨ੍ਯਸੇਤ੍ ਦੇਹਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਂ ਵृਹਤ੍ ਵ੍ਰਤਃ ॥ 31॥
ਅਗ੍ਨੌ ਗੁਰੌ ਆਤ੍ਮਨਿ ਚ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਮਾਂ ਪਰਮ੍ ।
ਅਪृਥਕ੍ ਧੀਃ ਉਪਾਸੀਤ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਰ੍ਚਸ੍ਵੀ ਅਕਲ੍ਮषਃ ॥ 32॥
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਨਿਰੀਕ੍षਣ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਸਂਲਾਪ ਕ੍ष੍ਵੇਲਨ ਆਦਿਕਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਮਿਥੁਨੀਭੂਤਾਨ੍ ਅਗृਹਸ੍ਥਃ ਅਗ੍ਰਤਃ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ 33॥
ਸ਼ੌਚਂ ਆਚਮਨਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਉਪਾਸਨਂ ਆਰ੍ਜਵਮ੍ ।
ਤੀਰ੍ਥਸੇਵਾ ਜਪਃ ਅਸ੍ਪृਸ਼੍ਯ ਅਭਕ੍ष੍ਯ ਅਸਮ੍ਭਾष੍ਯ ਵਰ੍ਜਨਮ੍ ॥
34॥
ਸਰ੍ਵ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ ਅਯਂ ਨਿਯਮਃ ਕੁਲਨਨ੍ਦਨ।
ਮਦ੍ਭਾਵਃ ਸਰ੍ਬਭੂਤੇषੁ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯ ਸਂਯਮਃ ॥ 35॥
ਏਵਂ ਬृਹਤ੍ ਵ੍ਰਤਧਰਃ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਅਗ੍ਨਿਃ ਇਵ ਜ੍ਵਲਨ੍ ।
ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਤੀਵ੍ਰਤਪਸਾ ਦਗ੍ਧਕਰ੍ਮ ਆਸ਼ਯਃ ਅਮਲਃ ॥ 36॥
ਅਥ ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਆਵੇਕ੍ष੍ਯਨ੍ ਯਥਾ ਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤ ਆਗਮਃ ।
ਗੁਰਵੇ ਦਕ੍षਿਣਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨਾਯਤ੍ ਗੁਰੁ ਅਨੁਮੋਦਿਤਃ ॥ 37॥
ਗृਹਂ ਵਨਂ ਵਾ ਉਪਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜੇਤ੍ ਵਾ ਦ੍ਵਿਜ ਉਤ੍ਤਮਃ ।
ਆਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ ਆਸ਼੍ਰਮਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਨ ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਤ੍ਪਰਃ ਚਰੇਤ੍ ॥ 38॥
ਗृਹਾਰ੍ਥੀ ਸਦृਸ਼ੀਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਉਦ੍ਵਹੇਤ੍ ਅਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਾਮ੍ ।
ਯਵੀਯਸੀਂ ਤੁ ਵਯਸਾ ਯਾਂ ਸਵਰ੍ਣਾਂ ਅਨੁਕ੍ਰਮਾਤ੍ ॥ 39॥
ਇਜ੍ਯ ਅਧ੍ਯਯਨ ਦਾਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚ ਦ੍ਵਿਜਨ੍ਮਨਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਃ ਅਧ੍ਯਾਪਨਂ ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯ ਏਵ ਯਾਜਨਮ੍ ॥ 40॥
ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਃ ਤਪਃ ਤੇਜੋਯਸ਼ੋਨੁਦਮ੍ ।
ਅਨ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਏਵ ਜੀਵੇਤ ਸ਼ਿਲੈਃ ਵਾ ਦੋषਦृਕ੍ ਤਯੋਃ ॥ 41॥
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯ ਹਿ ਦੇਹਃ ਅਯਂ ਕ੍षੁਦ੍ਰਕਾਮਾਯ ਨ ਇष੍ਯਤੇ ।
ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਯ ਤਪਸੇ ਚ ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਅਨਨ੍ਤਸੁਖਾਯ ਚ ॥ 42॥
ਸ਼ਿਲੋਞ੍ਛਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਿਤੁष੍ਟਚਿਤ੍ਤਃ
ਧਰ੍ਮਂ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਵਿਰਜਂ ਜੁषਾਣਃ ।
ਮਯਿ ਅਰ੍ਪਿਤਾਤ੍ਮਾ ਗृਹਃ ਏਵ ਤਿष੍ਠਨ੍
ਨ ਅਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਃ ਸਮੁਪੈਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍ ॥ 43॥
ਸਮੁਦ੍ਧਰਨ੍ਤਿ ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਂ ਸੀਦਨ੍ਤਂ ਮਤ੍ਪਰਾਯਣਮ੍ ।
ਤਾਨ੍ ਉਦ੍ਧਰਿष੍ਯੇ ਨ ਚਿਰਾਤ੍ ਆਪਦ੍ਭ੍ਯਃ ਨੌਃ ਇਵ ਅਰ੍ਣਵਾਤ੍ ॥ 44॥
ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ ਰਾਜਾ ਪਿਤਾ ਇਵ ਵ੍ਯਸਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਃ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਾ ਧੀਰਃ ਯਥਾ ਗਜਪਤਿਃ ਗਜਾਨ੍ ॥ 45॥
ਏਵਂਵਿਧਃ ਨਰਪਤਿਃ ਵਿਮਾਨੇਨ ਅਰ੍ਕਵਚਸਾ ।
ਵਿਧੂਯ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਸਹ ਮੋਦਤੇ ॥ 46॥
ਸੀਦਨ੍ ਵਿਪ੍ਰਃ ਵਣਿਕ੍ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪਣ੍ਯੈਃ ਏਵ ਆਪਦਂ ਤਰੇਤ੍ ।
ਖਡ੍ਗੇਨ ਵਾ ਆਪਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਨ ਸ਼੍ਵਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ 47॥
ਵੈਸ਼੍ਯਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਤੁ ਰਾਜਨ੍ ਯਃ ਜੀਵੇਤ੍ ਮृਗਯਯਾ ਆਪਦਿ ।
ਚਰੇਤ੍ ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਰੂਪੇਣ ਨ ਸ਼੍ਵਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ 48॥
ਸ਼ੂਦ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਂ ਭਜੇਤ੍ ਵੈਸ਼੍ਯਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ ਕਾਰੁਕਟਪ੍ਰਿਯਾਮ੍ ।
ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ਮੁਕ੍ਤਃ ਨ ਗਰ੍ਹ੍ਯੇਣ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਲਿਪ੍ਸੇਤ ਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 49॥
ਵੇਦ ਅਧ੍ਯਾਯ ਸ੍ਵਧਾ ਸ੍ਵਾਹਾ ਬਲਿ ਅਨ੍ਨ ਆਦ੍ਯੈਃ ਯਥਾ ਉਦਯਮ੍ ।
ਦੇਵਰ੍षਿ ਪਿਤृਭੂਤਾਨਿ ਮਦ੍ਰੂਪਾਣਿ ਅਨ੍ਵਹਂ ਯਜੇਤ੍ ॥ 50॥
ਯਦृਚ੍ਛਯਾ ਉਪਪਨ੍ਨੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇਨ ਉਪਾਰ੍ਜਿਤੇਨ ਵਾ ।
ਧਨੇਨ ਅਪੀਡਯਨ੍ ਭृਤ੍ਯਾਨ੍ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਏਵ ਆਹਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਤੂਨ੍ ॥ 51॥
ਕੁਟੁਮ੍ਬੇषੁ ਨ ਸਜ੍ਜੇਤ ਨ ਪ੍ਰਮਾਦ੍ਯੇਤ੍ ਕੁਟੁਮ੍ਬਿ ਅਪਿ ।
ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਨਸ਼੍ਵਰਂ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਅਦृष੍ਟਂ ਅਪਿ ਦृष੍ਟਵਤ੍ ॥ 52॥
ਪੁਤ੍ਰ ਦਾਰਾ ਆਪ੍ਤ ਬਨ੍ਧੂਨਾਂ ਸਙ੍ਗਮਃ ਪਾਨ੍ਥਸਙ੍ਗਮਃ ।
ਅਨੁਦੇਹਂ ਵਿਯਨ੍ਤਿ ਏਤੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਨਿਦ੍ਰਾਨੁਗਃ ਯਥਾ ॥ 53॥
ਇਤ੍ਥਂ ਪਰਿਮृਸ਼ਨ੍ ਮੁਕ੍ਤਃ ਗृਹੇषੁ ਅਤਿਥਿਵਤ੍ ਵਸਨ੍ ।
ਨ ਗृਹੈਃ ਅਨੁਬਧ੍ਯੇਤ ਨਿਰ੍ਮਮਃ ਨਿਰਹਙ੍ਕृਤਃ ॥ 54॥
ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਗृਹਂ ਏਧੀਯੈਃ ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਮਾਂ ਏਵ ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ ।
ਤਿष੍ਠੇਤ੍ ਵਨਂ ਵਾ ਉਪਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਵਾਨ੍ ਵਾ ਪਰਿਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ 55॥
ਯਃ ਤੁ ਆਸਕ੍ਤਂ ਅਤਿਃ ਗੇਹੇ ਪੁਤ੍ਰ ਵਿਤ੍ਤੈषਣ ਆਤੁਰਃ ।
ਸ੍ਤ੍ਰੈਣਃ ਕृਪਣਧੀਃ ਮੂਢਃ ਮਮ ਅਹਂ ਇਤਿ ਬਧ੍ਯਤੇ ॥ 56॥
ਅਹੋ ਮੇ ਪਿਤਰੌ ਵृਦ੍ਧੌ ਭਾਰ੍ਯਾ ਬਾਲਾਤ੍ਮਜਾ ਆਤ੍ਮਜਾਃ ।
ਅਨਾਥਾਃ ਮਾਂ ऋਤੇ ਦੀਨਾਃ ਕਥਂ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਦੁਃਖਿਤਾਃ ॥ 57॥
ਏਵਂ ਗृਹ ਆਸ਼ਯ ਆਕ੍षਿਪ੍ਤ ਹृਦਯਃ ਮੂਢਧੀਃ ਅਯਮ੍ ।
ਅਤृਪ੍ਤਃ ਤਾਨ੍ ਅਨੁਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਮृਤਃ ਅਨ੍ਧਂ ਵਿਸ਼ਤੇ ਤਮਃ ॥ 58॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਗृਹਸ੍ਥਕਰ੍ਮਧਰ੍ਮਨਿਰੂਪਣੇ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥
17॥
ਅਥ ਅष੍ਟਾਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਵਨਂ ਵਿਵਿਕ੍षੁਃ ਪੁਤ੍ਰੇषੁ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਹ ਏਵ ਵਾ ।
ਵਨਃ ਏਵ ਵਸੇਤ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਤृਤੀਯਂ ਭਾਗਂ ਆਯੁषਃ ॥ 1॥
ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲੈਃ ਵਨ੍ਯੈਃ ਮੇਧ੍ਯੈਃ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।
ਵਸੀਤ ਵਲ੍ਕਲਂ ਵਾਸਃ ਤृਣਪਰ੍ਣ ਅਜਿਨਾਨਿ ਚ ॥ 2॥
ਕੇਸ਼ਰੋਮਨਖਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਮਲਾਨਿ ਬਿਭृਯਾਤ੍ ਅਤਃ ।
ਨ ਧਾਵੇਤ੍ ਅਪ੍ਸੁ ਮਜ੍ਜੇਤ ਤ੍ਰਿਕਾਲਂ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇਸ਼ਯਃ ॥ 3॥
ਗ੍ਰੀष੍ਮੇ ਤਪ੍ਯੇਤ ਪਞ੍ਚਾਗ੍ਨੀਨ੍ ਵਰ੍षਾਸ੍ਵਾਸਾਰषਾਡ੍ ਜਲੇ ।
ਆਕਣ੍ਠਮਗ੍ਨਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਃ ਏਵਂਵृਤ੍ਤਃ ਤਪਸ਼੍ਚਰੇਤ੍ ॥ 4॥
ਅਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਂ ਸਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ਕਾਲਪਕ੍ਵਂ ਅਥ ਅਪਿ ਵਾ ।
ਉਲੂਖਲ ਅਸ਼੍ਮਕੁਟ੍ਟਃ ਵਾ ਦਨ੍ਤ ਉਲੂਖਲਃ ਏਵ ਵਾ ॥ 5॥
ਸ੍ਵਯਂ ਸਞ੍ਚਿਨੁਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਵृਤ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍ ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਬਲ ਅਭਿਜ੍ਞਃ ਨ ਆਦਦੀਤ ਅਨ੍ਯਦਾ ਆਹृਤਮ੍ ॥ 6॥
ਵਨ੍ਯੈਃ ਚਰੁਪੁਰੋਡਾਸ਼ੈਃ ਨਿਰ੍ਵਪੇਤ੍ ਕਾਲਚੋਦਿਤਾਨ੍ ।
ਨ ਤੁ ਸ਼੍ਰੌਤੇਨ ਪਸ਼ੁਨਾ ਮਾਂ ਯਜੇਤ ਵਨਾਸ਼੍ਰਮੀ ॥ 7॥
ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਃ ਚ ਪੂਰ੍ਣਮਾਸਃ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ।
ਚਾਤੁਰ੍ਮਾਸ੍ਯਾਨਿ ਚ ਮੁਨੇਃ ਆਮ੍ਨਾਤਾਨਿ ਚ ਨੈਗਮੈਃ ॥ 8॥
ਏਵਂ ਚੀਰ੍ਣੇਨ ਤਪਸਾ ਮੁਨਿਃ ਧਮਨਿਸਨ੍ਤਤਃ ।
ਮਾਂ ਤਪੋਮਯਂ ਆਰਾਧ੍ਯ ऋषਿਲੋਕਾਤ੍ ਉਪੈਤਿ ਮਾਮ੍ ॥ 9॥
ਯਃ ਤੁ ਏਤਤ੍ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਤਃ ਚੀਰ੍ਣਂ ਤਪਃ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਮਹਤ੍ ।
ਕਾਮਾਯ ਅਲ੍ਪੀਯਸੇ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ਵਾਲਿਸ਼ਃ ਕਃ ਅਪਰਃ ਤਤਃ ॥ 10॥
ਯਦਾ ਅਸੌ ਨਿਯਮੇ ਅਕਲ੍ਪਃ ਜਰਯਾ ਜਾਤਵੇਪਥੁਃ ।
ਆਤ੍ਮਨਿ ਅਗ੍ਨੀਨ੍ ਸਮਾਰੋਪ੍ਯ ਮਚ੍ਚਿਤ੍ਤਃ ਅਗ੍ਨਿਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ੇਤ੍ ॥ 11॥
ਯਦਾ ਕਰ੍ਮਵਿਪਾਕੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਨਿਰਯ ਆਤ੍ਮਸੁ ।
ਵਿਰਾਗਃ ਜਾਯਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਨ੍ਯਸ੍ਤ ਅਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜੇਤ੍ ਤਤਃ ॥ 12॥
ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਯਥਾ ਉਪਦੇਸ਼ਂ ਮਾਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਵਂ ऋਤ੍ਵਿਜੇ ।
ਅਗ੍ਨੀਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਾਣਃ ਆਵੇਸ਼੍ਯ ਨਿਰਪੇਕ੍षਃ ਪਰਿਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ 13॥
ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਯ ਵੈ ਸਨ੍ਨ੍ਯਸਤਃ ਦੇਵਾਃ ਦਾਰਾਦਿਰੂਪਿਣਃ ।
ਵਿਘ੍ਨਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਅਯਂ ਹਿ ਅਸ੍ਮਾਨ੍ ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸਮਿਯਾਤ੍ ਪਰਮ੍ ॥ 14॥
ਬਿਭृਯਾਤ੍ ਚੇਤ੍ ਮੁਨਿਃ ਵਾਸਃ ਕੌਪੀਨ ਆਚ੍ਛਾਦਨਂ ਪਰਮ੍ ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨ ਦਣ੍ਡਪਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਅਨਾਪਦਿ ॥ 15॥
ਦृष੍ਟਿਪੂਤਂ ਨ੍ਯਸੇਤ੍ ਪਾਦਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪੂਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਜਲਮ੍ ।
ਸਤ੍ਯਪੂਤਾਂ ਵਦੇਤ੍ ਵਾਚਂ ਮਨਃਪੂਤਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ 16॥
ਮੌਨ ਅਨੀਹਾ ਅਨਿਲ ਆਯਾਮਾਃ ਦਣ੍ਡਾਃ ਵਾਕ੍ ਦੇਹ ਚੇਤਸਾਮ੍ ।
ਨਹਿ ਏਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਿ ਅਙ੍ਗਃ ਵੇਣੁਭਿਃ ਨ ਭਵੇਤ੍ ਯਤਿਃ ॥ 17॥
ਭਿਕ੍षਾਂ ਚਤੁषੁ ਵਰ੍ਣੇषੁ ਵਿਗਰ੍ਹ੍ਯਾਨ੍ ਵਰ੍ਜਯਨ੍ ਚਰੇਤ੍ ।
ਸਪ੍ਤਾਗਾਰਾਨ੍ ਅਸਙ੍ਕ੍ਲृਪ੍ਤਾਨ੍ ਤੁष੍ਯੇਤ੍ ਲਬ੍ਧੇਨ ਤਾਵਤਾ ॥ 18॥
ਬਹਿਃ ਜਲਾਸ਼ਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰ ਉਪਸ੍ਪृਸ਼੍ਯ ਵਾਗ੍ਯਤਃ ।
ਵਿਭਜ੍ਯ ਪਾਵਿਤਂ ਸ਼ੇषਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਅਸ਼ੇषਂ ਆਹृਤਮ੍ ॥ 19॥
ਏਕਃ ਚਰੇਤ੍ ਮਹੀਂ ਏਤਾਂ ਨਿਃਸਙ੍ਗਃ ਸਂਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਆਤ੍ਮਕ੍ਰੀਡਃ ਆਤ੍ਮਰਤਃ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ 20॥
ਵਿਵਿਕ੍ਤਕ੍षੇਮਸ਼ਰਣਃ ਮਦ੍ਭਾਵਵਿਮਲਾਸ਼ਯਃ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ਏਕਂ ਅਭੇਦੇਨ ਮਯਾ ਮੁਨਿਃ ॥ 21॥
ਅਨ੍ਵੀਕ੍षੇਤ ਆਤ੍ਮਨਃ ਬਨ੍ਧਂ ਮੋਕ੍षਂ ਚ ਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਯਾ ।
ਬਨ੍ਧਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਕ੍षੇਪਃ ਮੋਕ੍षਃ ਏषਾਂ ਚ ਸਂਯਮਃ ॥ 22॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਨਿਯਮ੍ਯ षਡ੍ਵਰ੍ਗਂ ਮਦ੍ਭਾਵੇਨ ਚਰੇਤ੍ ਮੁਨਿਃ ।
ਵਿਰਕ੍ਤਃ ਕ੍षੁਲ੍ਲਕਾਮੇਭ੍ਯਃ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸੁਖਂ ਮਹਤ੍ ॥ 23॥
ਪੁਰਗ੍ਰਾਮਵ੍ਰਜਾਨ੍ ਸਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਭਿਕ੍षਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ ਚਰੇਤ੍ ।
ਪੁਣ੍ਯਦੇਸ਼ਸਰਿਤ੍ ਸ਼ੈਲਵਨ ਆਸ਼੍ਰਮਵਤੀਂ ਮਹੀਮ੍ ॥ 24॥
ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਦੇषੁ ਅਭੀਕ੍ष੍ਣਂ ਭੈਕ੍ष੍ਯਂ ਆਚਰੇਤ੍ ।
ਸਂਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਸਮ੍ਮੋਹਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਃ ਸ਼ਿਲਾਨ੍ਧਸਾ ॥ 25॥
ਨ ਏਤਤ੍ ਵਸ੍ਤੁਤਯਾ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ।
ਅਸਕ੍ਤਚਿਤ੍ਤਃ ਵਿਰਮੇਤ੍ ਇਹ ਅਮੁਤ੍ਰ ਚਿਕੀਰ੍षਿਤਾਤ੍ ॥ 26॥
ਯਤ੍ ਏਤਤ੍ ਆਤ੍ਮਨਿ ਜਗਤ੍ ਮਨੋਵਾਕ੍ਪ੍ਰਾਣਸਂਹਤਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵਂ ਮਾਯਾ ਇਤਿ ਤਰ੍ਕੇਣ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨ ਤਤ੍ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ॥ 27॥
ਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਃ ਵਿਰਕ੍ਤਃ ਵਾ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਵਾ ਅਨਪੇਕ੍षਕਃ ।
ਸਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚਰੇਤ੍ ਅਵਿਧਿਗੋਚਰਃ ॥ 28॥
ਬੁਧਃ ਬਾਲਕਵਤ੍ ਕ੍ਰੀਡੇਤ੍ ਕੁਸ਼ਲਃ ਜਡਵਤ੍ ਚਰੇਤ੍ ।
ਵਦੇਤ੍ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਵਤ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਗੋਚਰ੍ਯਾਂ ਨੈਗਮਃ ਚਰੇਤ੍ ॥ 29॥
ਵੇਦਵਾਦਰਤਃ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਨ ਪਾਖਣ੍ਡੀ ਨ ਹੈਤੁਕਃ ।
ਸ਼ੁष੍ਕਵਾਦਵਿਵਾਦੇ ਨ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ ਪਕ੍षਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ॥ 30॥
ਨ ਉਦ੍ਵਿਜੇਤ ਜਨਾਤ੍ ਧੀਰਃ ਜਨਂ ਚ ਉਦ੍ਵੇਜਯੇਤ੍ ਨ ਤੁ ।
ਅਤਿਵਾਦਾਨ੍ ਤਿਤਿਕ੍षੇਤ ਨ ਅਵਮਨ੍ਯੇਤ ਕਞ੍ਚਨ ।
ਦੇਹਂ ਉਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਪਸ਼ੁਵਤ੍ ਵੈਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ ॥ 31॥
ਏਕਃ ਏਵ ਪਰਃ ਹਿ ਆਤ੍ਮਾ ਭੂਤੇषੁ ਆਤ੍ਮਨਿ ਅਵਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਯਥਾ ਇਨ੍ਦੁਃ ਉਦਪਾਤ੍ਰੇषੁ ਭੂਤਾਨਿ ਏਕਾਤ੍ਮਕਾਨਿ ਚ ॥ 32॥
ਅਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਨ ਵਿषੀਦੇਤ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਅਸ਼ਨਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ।
ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਨ ਹृष੍ਯੇਤ੍ ਧृਤਿਂ ਆਨੁਭਯਂ ਦੈਵਤਨ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍ ॥ 33॥
ਆਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਮੀਹੇਤ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਮ੍ ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਮृਸ਼੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਤਤ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ 34॥
ਯਤ੍ ऋਚ੍ਛਯਾ ਉਪਪਨ੍ਨਾਤ੍ ਅਨ੍ਨਂ ਅਦ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਉਤ ਅਪਰਮ੍ ।
ਤਥਾ ਵਾਸਃ ਤਥਾ ਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਭਜੇਤ੍ ਮੁਨਿਃ ॥ 35॥
ਸ਼ੌਚਂ ਆਚਮਨਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਨ ਤੁ ਚੋਦਨਯਾ ਚਰੇਤ੍ ।
ਅਨ੍ਯਾਨ੍ ਚ ਨਿਯਮਾਨ੍ ਜ੍ਞਾਨੀ ਯਥਾ ਅਹਂ ਲੀਲਯਾ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 36॥
ਨਹਿ ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪਾਖ੍ਯਾ ਯਾ ਚ ਮਦ੍ਵੀਕ੍षਯਾ ਹਤਾ ।
ਆਦੇਹਾਨ੍ਤਾਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਖ੍ਯਾਤਿਃ ਤਤਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਮਯਾ ॥ 37॥
ਦੁਃਖ ਉਦਰ੍ਕੇषੁ ਕਾਮੇषੁ ਜਾਤਨਿਰ੍ਵੇਦਃ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ।
ਅਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤ ਮਦ੍ਧਰ੍ਮਃ ਗੁਰੁਂ ਮੁਨਿਂ ਉਪਾਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ 38॥
ਤਾਵਤ੍ ਪਰਿਚਰੇਤ੍ ਭਕ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਾਨ੍ ਅਨਸੂਯਕਃ ।
ਯਾਵਤ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਮਾਂ ਏਵ ਗੁਰੁਂ ਆਦृਤਃ ॥ 39॥
ਯਃ ਤੁ ਅਸਂਯਤ षਡ੍ਵਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਸਾਰਥਿਃ ।
ਜ੍ਞਾਨ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਰਹਿਤਃ ਤ੍ਰਿਦਣ੍ਡਂ ਉਪਜੀਵਤਿ ॥ 40॥
ਸੁਰਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਨਿਹ੍ਨੁਤੇ ਮਾਂ ਚ ਧਰ੍ਮਹਾ ।
ਅਵਿਪਕ੍ਵ ਕषਾਯਃ ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਉष੍ਮਾਤ੍ ਚ ਵਿਹੀਯਤੇ ॥ 41॥
ਭਿਕ੍षੋਃ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਮਃ ਅਹਿਂਸਾ ਤਪਃ ਈਕ੍षਾ ਵਨੌਕਸਃ ।
ਗृਹਿਣਃ ਭੂਤਰਕ੍ष ਇਜ੍ਯਾਃ ਦ੍ਵਿਜਸ੍ਯ ਆਚਾਰ੍ਯਸੇਵਨਮ੍ ॥ 42॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਪਃ ਸ਼ੌਚਂ ਸਨ੍ਤੋषਃ ਭੂਤਸੌਹृਦਮ੍ ।
ਗृਹਸ੍ਥਸ੍ਯ ਅਪਿ ऋਤੌ ਗਨ੍ਤੁਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਮਦੁਪਾਸਨਮ੍ ॥ 43॥
ਇਤਿ ਮਾਂ ਯਃ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਣ ਭਜਨ੍ ਨਿਤ੍ਯਂ ਅਨਨ੍ਯਭਾਕ੍ ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਮਦ੍ਭਾਵਃ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਅਚਿਰਾਤ੍ ॥ 44॥
ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਉਦ੍ਧਵ ਅਨਪਾਯਿਨ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਅਪਿ ਅਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਕਾਰਣਂ ਮਾ ਉਪਯਾਤਿ ਸਃ ॥ 45॥
ਇਤਿ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਣਿਕ੍ਤ ਸਤ੍ਤ੍ਵਃ ਨਿਰ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ ਮਦ੍ਗਤਿਃ ।
ਜ੍ਞਾਨ ਵਿਜ੍ਞਾਨ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਨ ਚਿਰਾਤ੍ ਸਮੁਪੈਤਿ ਮਾਮ੍ ॥ 46॥
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਤਾਂ ਧਰ੍ਮਃ ਏषਃ ਆਚਾਰਲਕ੍षਣਃ ।
ਸਃ ਏਵ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਯੁਤਃ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰਃ ਪਰਃ ॥ 47॥
ਏਤਤ੍ ਤੇ ਅਭਿਹਿਤਂ ਸਾਧੋ ਭਵਾਨ੍ ਪृਚ੍ਛਤਿ ਯਤ੍ ਚ ਮਾਮ੍ ।
ਯਥਾ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਭਕ੍ਤਃ ਮਾਂ ਸਮਿਯਾਤ੍ ਪਰਮ੍ ॥ 48॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਧਰ੍ਮਨਿਰੂਪਣਂ ਨਾਮਾष੍ਟਾਦਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 18॥
ਅਥ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਃ ਅਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਯਃ ਵਿਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰੁਤਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਕਃ ।
ਮਾਯਾਮਾਤ੍ਰਂ ਇਦਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਮਯਿ ਸਨ੍ਨ੍ਯਸੇਤ੍ ॥ 1॥
ਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ਤੁ ਅਹਂ ਏਵ ਇष੍ਟਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਃ ਹੇਤੁਃ ਚ ਸਮ੍ਮਤਃ ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗਃ ਚ ਏਵ ਅਪਵਰ੍ਗਃ ਚ ਨ ਅਨ੍ਯਃ ਅਰ੍ਥਃ ਮਦृਤੇ ਪ੍ਰਿਯਃ ॥ 2॥
ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਂਸਿਦ੍ਧਾਃ ਪਦਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਵਿਦੁਃ ਮਮ ।
ਜ੍ਞਾਨੀ ਪ੍ਰਿਯਤਮਃ ਅਤਃ ਮੇ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਅਸੌ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਮਾਮ੍ ॥ 3॥
ਤਪਃ ਤੀਰ੍ਥਂ ਜਪਃ ਦਾਨਂ ਪਵਿਤ੍ਰਾਣਿ ਇਤਰਾਣਿ ਚ ।
ਨ ਅਲਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਯਾ ਜ੍ਞਾਨਕਲਯਾ ਕृਤਾ ॥ 4॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਹਿਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਉਦ੍ਧਵ ।
ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਭਜ ਮਾਂ ਭਕ੍ਤਿਭਾਵਤਃ ॥ 5॥
ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਯਜ੍ਞੇਨ ਮਾਂ ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਿ ।
ਸਰ੍ਵਯਜ੍ਞਪਤਿਂ ਮਾਂ ਵੈ ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਂ ਮੁਨਯਃ ਅਗਮਨ੍॥ 6॥
ਤ੍ਵਯਿ ਉਦ੍ਧਵ ਆਸ਼੍ਰਯਤਿ ਯਃ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਵਿਕਾਰਃ
ਮਾਯਾਨ੍ਤਰਾ ਆਪਤਤਿ ਨ ਆਦਿ ਅਪਵਰ੍ਗਯੋਃ ਯਤ੍ ।
ਜਨ੍ਮਾਦਯਃ ਅਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਅਮੀ ਤਵ ਤਸ੍ਯ ਕਿਂ ਸ੍ਯੁਃ
ਆਦਿ ਅਨ੍ਤਯੋਃ ਯਤ੍ ਅਸਤਃ ਅਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਏਵ ਮਧ੍ਯੇ ॥ 7॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਿਪੁਲਂ ਯਥਾ ਏਤਤ੍
ਵੈਰਾਗ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨਯੁਤਂ ਪੁਰਾਣਮ੍ ।
ਆਖ੍ਯਾਹਿ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਵਿਸ਼੍ਵਮੂਰ੍ਤੇ
ਤ੍ਵਤ੍ ਭਕ੍ਤਿਯੋਗਂ ਚ ਮਹਤ੍ ਵਿਮृਗ੍ਯਮ੍ ॥ 8॥
ਤਾਪਤ੍ਰਯੇਣ ਅਭਿਹਤਸ੍ਯ ਘੋਰੇ
ਸਨ੍ਤਪ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਭਵਾਧ੍ਵਨੀਸ਼ ।
ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸ਼ਰਣਂ ਤਵਾਙ੍ਘ੍ਰਿ
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਆਤਪਤ੍ਰਾਤ੍ ਅਮृਤ ਅਭਿਵਰ੍षਾਤ੍ ॥ 9॥
ਦष੍ਟਂ ਜਨਂ ਸਮ੍ਪਤਿਤਂ ਬਿਲੇ ਅਸ੍ਮਿਨ੍
ਕਾਲਾਹਿਨਾ ਕ੍षੁਦ੍ਰਸੁਖੋਃ ਉਤਰ੍षਮ੍ ।
ਸਮੁਦ੍ਧਰ ਏਨਂ ਕृਪਯਾ ਅਪਵਰ੍ਗ੍ਯੈਃ
ਵਚੋਭਿਃ ਆਸਿਞ੍ਚ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ॥ 10॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਇਤ੍ਥਂ ਏਤਤ੍ ਪੁਰਾ ਰਾਜਾ ਭੀष੍ਮਂ ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂ ਵਰਮ੍ ।
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁਃ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਃ ਅਨੁਸ਼੍ਰੁਣ੍ਵਤਾਮ੍ ॥ 11॥
ਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਭਾਰਤੇ ਯੁਦ੍ਧੇ ਸੁਹृਤ੍ ਨਿਧਨਵਿਹ੍ਵਲਃ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਮੋਕ੍षਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਅਪृਚ੍ਛਤ ॥
12॥
ਤਾਨ੍ ਅਹਂ ਤੇ ਅਭਿਧਾਸ੍ਯਾਮਿ ਦੇਵਵ੍ਰਤਮੁਖਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤਾਨ੍ ।
ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਭਕ੍ਤਿ ਉਪਬृਂਹਿਤਾਨ੍ ॥ 13॥
ਨਵ ਏਕਾਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਭਾਵਾਨ੍ ਭੂਤੇषੁ ਯੇਨ ਵੈ ।
ਈਕ੍षੇਤ ਅਥ ਏਕਂ ਅਪਿ ਏषੁ ਤਤ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਮ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ ॥ 14॥
ਏਤਤ੍ ਏਵ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਤਥਾ ਏਕੇਨ ਯੇਨ ਯਤ੍ ।
ਸ੍ਥਿਤਿ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਅਪਿ ਅਯਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਭਾਵਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਆਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥
15॥
ਆਦੌ ਅਨ੍ਤੇ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਚ ਸृਜ੍ਯਾਤ੍ ਸृਜ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਅਨ੍ਵਿਯਾਤ੍ ।
ਪੁਨਃ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮੇ ਯਤ੍ ਸ਼ਿष੍ਯੇਤ ਤਤ੍ ਏਵ ਸਤ੍ ॥ 16॥
ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षਂ ਐਤਿਹ੍ਯਂ ਅਨੁਮਾਨਂ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।
ਪ੍ਰਮਾਣੇषੁ ਅਨਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍ ਸਃ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ ॥ 17॥
ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਪਰਿਣਾਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਆਵਿਰਿਞ੍ਚਾਤ੍ ਅਮਙ੍ਗਲਮ੍ ।
ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਨਸ਼੍ਵਰਂ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ ਅਦृष੍ਟਂ ਅਪਿ ਦृष੍ਟਵਤ੍ ॥ 18॥
ਭਕ੍ਤਿਯੋਗਃ ਪੁਰਾ ਏਵ ਉਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰੀਯਮਾਣਾਯ ਤੇ ਅਨਘ ।
ਪੁਨਃ ਚ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤੇਃ ਕਾਰਣਂ ਪਰਮ੍ ॥ 19॥
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਅਮृਤਕਥਾਯਾਂ ਮੇ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਮਤ੍ ਅਨੁਕੀਰ੍ਤਨਮ੍ ।
ਪਰਿਨਿष੍ਠਾ ਚ ਪੂਜਾਯਾਂ ਸ੍ਤੁਤਿਭਿਃ ਸ੍ਤਵਨਂ ਮਮ ॥ 20॥
ਆਦਰਃ ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਃ ਅਭਿਵਨ੍ਦਨਮ੍ ।
ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਪੂਜਾਭ੍ਯਧਿਕਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਮਨ੍ਮਤਿਃ ॥ 21॥
ਮਦਰ੍ਥੇषੁ ਅਙ੍ਗਚੇष੍ਟਾ ਚ ਵਚਸਾ ਮਦ੍ਗੁਣੇਰਣਮ੍ ।
ਮਯ੍ਯਰ੍ਪਣਂ ਚ ਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵਕਾਮਵਿਵਰ੍ਜਨਮ੍ ॥ 22॥
ਮਦਰ੍ਥੇ ਅਰ੍ਥ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਃ ਭੋਗਸ੍ਯ ਚ ਸੁਖਸ੍ਯ ਚ ।
ਇष੍ਟਂ ਦਤ੍ਤਂ ਹੁਤਂ ਜਪ੍ਤਂ ਮਦਰ੍ਥਂ ਯਤ੍ ਵ੍ਰਤਂ ਤਪਃ ॥ 23॥
ਏਵਂ ਧਰ੍ਮੈਃ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਉਦ੍ਧਵ ਆਤ੍ਮਨਿਵੇਦਿਨਾਮ੍ ।
ਮਯਿ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਭਕ੍ਤਿਃ ਕਃ ਅਨ੍ਯਃ ਅਰ੍ਥਃ ਅਸ੍ਯ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ॥ 24॥
ਯਦਾ ਆਤ੍ਮਨਿ ਅਰ੍ਪਿਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਉਪਬृਂਹਿਤਮ੍ ।
ਧਰ੍ਮਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਚ ਅਭਿਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 25॥
ਯਤ੍ ਅਰ੍ਪਿਤਂ ਤਤ੍ ਵਿਕਲ੍ਪੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਪਰਿਧਾਵਤਿ ।
ਰਜਸ੍ਵਲਂ ਚ ਆਸਨ੍ ਨਿष੍ਠਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਵਿਪਰ੍ਯਯਮ੍ ॥ 26॥
ਧਰ੍ਮਃ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਕृਤ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਏਕਾਤ੍ਮ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਗੁਣੇषੁ ਅਸਙ੍ਗਃ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਚ ਅਣਿਂ ਆਦਯਃ ॥ 27॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਯਮਃ ਕਤਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਨਿਯਮਃ ਵਾ ਅਰਿਕਰ੍ਸ਼ਨ ।
ਕਃ ਸ਼ਮਃ ਕਃ ਦਮਃ ਕृष੍ਣ ਕਾ ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਧृਤਿਃ ਪ੍ਰਭੋ ॥ 28॥
ਕਿਂ ਦਾਨਂ ਕਿਂ ਤਪਃ ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਕਿਂ ਸਤ੍ਯਂ ऋਤਂ ਉਚ੍ਯਤੇ ।
ਕਃ ਤ੍ਯਾਗਃ ਕਿਂ ਧਨਂ ਚੇष੍ਟਂ ਕਃ ਯਜ੍ਞਃ ਕਾ ਚ ਦਕ੍षਿਣਾ ॥
29॥
ਪੁਂਸਃ ਕਿਂਸ੍ਵਿਤ੍ ਬਲਂ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ ਭਗਃ ਲਾਭਃ ਚ ਕੇਸ਼ਵ ।
ਕਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਰੀਃ ਪਰਾ ਕਾ ਸ਼੍ਰੀਃ ਕਿਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਏਵ ਚ ॥
30॥
ਕਃ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਕਃ ਚ ਮੂਰ੍ਖਃ ਕਃ ਪਨ੍ਥਾਃ ਉਤ੍ਪਥਃ ਚ ਕਃ ।
ਕਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਃ ਨਰਕਃ ਕਃ ਸ੍ਵਿਤ੍ ਕਃ ਬਨ੍ਧੁਃ ਉਤ ਕਿਂ ਗृਹਮ੍ ॥ 31॥
ਕਃ ਆਢ੍ਯਃ ਕਃ ਦਰਿਦ੍ਰਃ ਵਾ ਕृਪਣਃ ਕਃ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਏਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਨ੍ ਮਮ ਬ੍ਰੂਹਿ ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ ਚ ਸਤ੍ਪਤੇ ॥ 32॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਂ ਅਸ੍ਤੇਯਂ ਅਸਙ੍ਗਃ ਹ੍ਰੀਃ ਅਸਞ੍ਚਯਃ ।
ਆਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਚ ਮੌਨਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਕ੍षਮਾ ਅਭਯਮ੍ ॥
33।
ਸ਼ੌਚਂ ਜਪਃ ਤਪਃ ਹੋਮਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਆਤਿਥ੍ਯਂ ਮਤ੍ ਅਰ੍ਚਨਮ੍ ।
ਤੀਰ੍ਥਾਟਨਂ ਪਰਾਰ੍ਥੇਹਾ ਤੁष੍ਟਿਃ ਆਚਾਰ੍ਯਸੇਵਨਮ੍ ॥ 34॥
ਏਤੇ ਯਮਾਃ ਸਨਿਯਮਾਃ ਉਭਯੋਃ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।
ਪੁਂਸਾਂ ਉਪਾਸਿਤਾਃ ਤਾਤ ਯਥਾਕਾਮਂ ਦੁਹਨ੍ਤਿ ਹਿ ॥ 35॥
ਸ਼ਮਃ ਮਤ੍ ਨਿष੍ਠਤਾ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਦਮਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਯਮਃ ।
ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਦੁਃਖਸਮ੍ਮਰ੍षਃ ਜਿਹ੍ਵਾ ਉਪਸ੍ਥਜਯਃ ਧृਤਿਃ ॥ 36॥
ਦਣ੍ਡਨ੍ਯਾਸਃ ਪਰਂ ਦਾਨਂ ਕਾਮਤ੍ਯਾਗਃ ਤਪਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।
ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਜਯਃ ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਚ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 37॥
ऋਤਂ ਚ ਸੂਨृਤਾ ਵਾਣੀ ਕਵਿਭਿਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ।
ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਸਙ੍ਗਮਃ ਸ਼ੌਚਂ ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 38॥
ਧਰ੍ਮਃ ਇष੍ਟਂ ਧਨਂ ਨॄਣਾਂ ਯਜ੍ਞਃ ਅਹਂ ਭਗਵਤ੍ਤਮਃ ।
ਦਕ੍षਿਣਾ ਜ੍ਞਾਨਸਨ੍ਦੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਪਰਂ ਬਲਮ੍ ॥ 39॥
ਭਗਃ ਮੇ ਐਸ਼੍ਵਰਃ ਭਾਵਃ ਲਾਭਃ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਃ ਉਤ੍ਤਮਃ ।
ਵਿਦ੍ਯਾ ਆਤ੍ਮਨਿ ਭਿਦ ਅਬਾਧਃ ਜੁਗੁਪ੍ਸਾ ਹ੍ਰੀਃ ਅਕਰ੍ਮਸੁ ॥ 40॥
ਸ਼੍ਰੀਃ ਗੁਣਾਃ ਨੈਰਪੇਕ੍ष੍ਯ ਆਦ੍ਯਾਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਸੁਖ ਅਤ੍ਯਯਃ ।
ਦੁਃਖਂ ਕਾਮਸੁਖ ਅਪੇਕ੍षਾ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍षਵਿਤ੍ ॥ 41॥
ਮੂਰ੍ਖਃ ਦੇਹ ਆਦਿ ਅਹਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪਨ੍ਥਾਃ ਮਤ੍ ਨਿਗਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।
ਉਤ੍ਪਥਃ ਚਿਤ੍ਤਵਿਕ੍षੇਪਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣ ਉਅਦਯਃ ॥ 42॥
ਨਰਕਃ ਤਮਃ ਉਨ੍ਨਹਃ ਬਨ੍ਧੁਃ ਗੁਰੁਃ ਅਹਂ ਸਖੇ ।
ਗृਹਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਗੁਣਾਢ੍ਯਃ ਹਿ ਆਢ੍ਯਃ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ 43॥
ਦਰਿਦ੍ਰਃ ਯਃ ਤੁ ਅਸਨ੍ਤੁष੍ਟਃ ਕृਪਣਃ ਯਃ ਅਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਗੁਣੇषੁ ਅਸਕ੍ਤਧੀਃ ਈਸ਼ਃ ਗੁਣਸਙ੍ਗਃ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ॥ 44॥
ਏਤਃ ਉਦ੍ਧਵ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਾਧੁ ਨਿਰੂਪਿਤਾਃ ।
ਕਿਂ ਵਰ੍ਣਿਤੇਨ ਬਹੁਨਾ ਲਕ੍षਣਂ ਗੁਣਦੋषਯੋਃ ।
ਗੁਣਦੋष ਦृਸ਼ਿਃ ਦੋषਃ ਗੁਣਃ ਤੁ ਉਭਯਵਰ੍ਜਿਤਃ ॥ 45॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਭਗਵਦੁਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 19॥
ਅਥ ਵਿਂਸ਼ਃ ਅਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਵਿਧਿਃ ਚ ਪ੍ਰਤਿषੇਧਃ ਚ ਨਿਗਮਃ ਹਿ ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਤੇ ।
ਅਵੇਕ੍षਤੇ ਅਰਵਿਨ੍ਦਾਕ੍ष ਗੁਣਂ ਦੋषਂ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ 1॥
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਅਨੁਲੋਮਜਮ੍ ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਵਯਃ ਕਾਲਾਨ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਨਰਕਂ ਏਵ ਚ ॥ 2॥
ਗੁਣ ਦੋष ਭਿਦਾ ਦृष੍ਟਿਂ ਅਨ੍ਤਰੇਣ ਵਚਃ ਤਵ ।
ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਕਥਂ ਨॄਣਾਂ ਨਿषੇਧ ਵਿਧਿ ਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 3॥
ਪਿਤृਦੇਵਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਵੇਦਃ ਚਕ੍षੁਃ ਤਵ ਈਸ਼੍ਵਰ ।
ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਤੁ ਅਨੁਪਲਬ੍ਧੇ ਅਰ੍ਥੇ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨਯੋਃ ਅਪਿ ॥ 4॥
ਗੁਣਦੋषਭਿਦਾਦृष੍ਟਿਃ ਨਿਗਮਾਤ੍ ਤੇ ਨ ਹਿ ਸ੍ਵਤਃ ।
ਨਿਗਮੇਨ ਅਪਵਾਦਃ ਚ ਭਿਦਾਯਾਃ ਇਤਿ ਹਿ ਭ੍ਰਮਃ ॥ 5॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਯੋਗਾਃ ਤ੍ਰਯਃ ਮਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਨॄਣਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯੋਵਿਧਿਤ੍ਸਯਾ ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਭਕ੍ਤਿਃ ਚ ਨ ਉਪਾਯਃ ਅਨ੍ਯਃ ਅਸ੍ਤਿ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ ॥
6॥
ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਯੋਗਃ ਨ੍ਯਾਸਿਨਾਂ ਇਹ ਕਰ੍ਮਸੁ ।
ਤੇषੁ ਅਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਚਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਯੋਗਃ ਤਿ ਕਾਮਿਨਾਮ੍ ॥ 7॥
ਯਦृਚ੍ਛਯਾ ਮਤ੍ ਕਥਾ ਆਦੌ ਜਾਤਸ਼੍ਰਦ੍ਧਃ ਤੁ ਯਃ ਪੁਮਾਨ੍ ।
ਨ ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਃ ਨ ਅਤਿਸਕ੍ਤਃ ਭਕ੍ਤਿਯੋਗਃ ਅਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਦਃ ॥ 8॥
ਤਾਵਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਨ ਨਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯੇਤ ਯਾਵਤਾ ।
ਮਤ੍ ਕਥਾਸ਼੍ਰਵਣ ਆਦੌ ਵਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਯਾਵਤ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ 9॥
ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਸ੍ਥਃ ਯਜਨ੍ਯਜ੍ਞੈਃ ਅਨਾਸ਼ੀਃ ਕਾਮਃ ਉਦ੍ਧਵ ।
ਨ ਯਾਤਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕੌ ਯਦਿ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ 10॥
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਲੋਕੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਸ੍ਥਃ ਅਨਘਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਾ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ ॥ 11॥
ਸ੍ਵਰ੍ਗਿਣਃ ਅਪਿ ਏਤਂ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਲੋਕਂ ਨਿਰਯਿਣਃ ਤਥਾ ।
ਸਾਧਕਂ ਜ੍ਞਾਨਭਕ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਉਭਯਂ ਤਤ੍ ਅਸਾਧਕਮ੍ ॥ 12॥
ਨ ਨਰਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਤਿਂ ਕਾਙ੍ਕ੍षੇਤ੍ ਨਾਰਕੀਂ ਵਾ ਵਿਚਕ੍षਣਃ ।
ਨ ਇਮਂ ਲੋਕਂ ਚ ਕਾਙ੍ਕ੍षੇਤ ਦੇਹ ਆਵੇਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਦ੍ਯਤਿ ॥ 13॥
ਏਤਤ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਪੁਰਾ ਮृਤ੍ਯੋਃ ਅਭਵਾਯ ਘਟੇਤ ਸਃ ।
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਇਦਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮਰ੍ਤ੍ਯਂ ਅਪਿ ਅਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਿਦਮ੍ ॥ 14॥
ਛਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਯਮੈਃ ਏਤੈਃ ਕृਤਨੀਡਂ ਵਨਸ੍ਪਤਿਮ੍ ।
ਖਗਃ ਸ੍ਵਕੇਤਂ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਕ੍षੇਮਂ ਯਾਤਿ ਹਿ ਅਲਮ੍ਪਟਃ ॥ 15॥
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੈਃ ਛਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਯੁਃ ਭਯਵੇਪਥੁਃ ।
ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗਃ ਪਰਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਨਿਰੀਹ ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ॥ 16॥
ਨृਦੇਹਂ ਆਦ੍ਯਂ ਸੁਲਭਂ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਮ੍
ਪ੍ਲਵਂ ਸੁਕਲ੍ਪਂ ਗੁਰੁਕਰ੍ਣਧਾਰਮ੍ ।
ਮਯਾ ਅਨੁਕੂਲੇਨ ਨਭਸ੍ਵਤੇਰਿਤਮ੍
ਪੁਮਾਨ੍ ਭਵਾਬ੍ਧਿਂ ਨ ਤਰੇਤ੍ ਸਃ ਆਤ੍ਮਹਾ ॥ 17॥
ਯਦਾ ਆਰਮ੍ਭੇषੁ ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਃ ਵਿਰਕ੍ਤਃ ਸਂਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਆਤ੍ਮਨਃ ਯੋਗੀ ਧਾਰਯੇਤ੍ ਅਚਲਂ ਮਨਃ ॥ 18॥
ਧਾਰ੍ਯਮਾਣਂ ਮਨਃ ਯਃ ਹਿ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਦਾਸ਼ੁ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ਅਨੁਰੋਧੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਆਤ੍ਮਵਸ਼ਂ ਨਯੇਤ੍ ॥ 19॥
ਮਨੋਗਤਿਂ ਨ ਵਿਸृਜੇਤ੍ ਜਿਤਪ੍ਰਾਣਃ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪਨ੍ਨਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਮਨਃ ਆਤ੍ਮਵਸ਼ਂ ਨਯੇਤ੍ ॥ 20॥
ਏषਃ ਵੈ ਪਰਮਃ ਯੋਗਃ ਮਨਸਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।
ਹृਦਯਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਅਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ ਦਮ੍ਯਸ੍ਯ ਏਵ ਅਰ੍ਵਤਃ ਮੁਹੁਃ ॥ 21॥
ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਅਨੁਲੋਮਤਃ ।
ਭਵ ਅਪਿ ਅਯੌ ਅਨੁਧ੍ਯਯੇਤ੍ ਮਨਃ ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ॥ 22॥
ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਸ੍ਯ ਵਿਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਉਕ੍ਤਵੇਦਿਨਃ ।
ਮਨਃ ਤ੍ਯਜਤਿ ਦੌਰਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਤਿਤਸ੍ਯ ਅਨੁਚਿਨ੍ਤਯਾ ॥ 23॥
ਯਮ ਆਦਿਭਿਃ ਯੋਗਪਥੈਃ ਆਨ੍ਵੀਕ੍षਿਕ੍ਯਾ ਚ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ।
ਮਮ ਅਰ੍ਚੋਪਾਸਨਾਭਿਃ ਵਾ ਨ ਅਨ੍ਯੈਃ ਯੋਗ੍ਯਂ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ਮਨਃ ॥ 24॥
ਯਦਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਦੇਨ ਯੋਗੀ ਕਰ੍ਮ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਮ੍ ।
ਯੋਗੇਨ ਏਵ ਦਹੇਤ੍ ਅਂਹਃ ਨ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਕਦਾਚਨ ॥ 25॥
ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਅਧਿਕਾਰੇ ਯਾ ਨਿष੍ਠਾ ਸਃ ਗੁਣਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।
ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਜਾਤਿ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਅਨੇਨ ਨਿਯਮਃ ਕृਤਃ ।
ਗੁਣਦੋषਵਿਧਾਨੇਨ ਸਙ੍ਗਾਨਾਂ ਤ੍ਯਾਜਨੇਚ੍ਛਯਾ ॥ 26॥
ਜਾਤਸ਼੍ਰਦ੍ਦਃ ਮਤ੍ਕਥਾਸੁ ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਃ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ।
ਵੇਦ ਦੁਃਖਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਅਪਿ ਅਨੀਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 27॥
ਤਤਃ ਭਜੇਤ ਮਾਂ ਪ੍ਰੀਤਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਲੁਃ ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।
ਜੁषਮਾਣਃ ਚ ਤਾਨ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਦੁਃਖ ਉਦਰ੍ਕਾਨ੍ ਚ ਗਰ੍ਹਯਨ੍ ॥ 28॥
ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇਨ ਭਕ੍ਤਿਯੋਗੇਨ ਭਜਤਃ ਮਾ ਅਸਕृਤ੍ ਮੁਨੇਃ ।
ਕਾਮਾਃ ਹृਦਯ੍ਯਾਃ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਮਯਿ ਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤੇ ॥ 29॥
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼ਯਾਃ ।
ਕ੍षੀਯਨ੍ਤੇ ਚ ਅਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮਯਿ ਦृष੍ਟੇ ਅਖਿਲ ਆਤ੍ਮਨਿ ॥ 30॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਿਨਃ ਵੈ ਮਤ੍ ਆਤ੍ਮਨਃ ।
ਨ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਚ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਭਵੇਤ੍ ਇਹ ॥ 31॥
ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਯਤ੍ ਤਪਸਾ ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਤਃ ਚ ਯਤ੍ ।
ਯੋਗੇਨ ਦਾਨਧਰ੍ਮੇਣ ਸ਼੍ਰੇਯੋਭਿਃ ਇਤਰੈਃ ਅਪਿ ॥ 32॥
ਸਰ੍ਵਂ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਯੋਗੇਨ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਲਭਤੇ ਅਞ੍ਜਸਾ ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗ ਅਪਵਰ੍ਗਂ ਮਤ੍ ਧਾਮ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ ਯਦਿ ਵਾਞ੍ਛਤਿ ॥ 33॥
ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਾਧਵਃ ਧੀਰਾਃ ਭਕ੍ਤਾਃ ਹਿ ਏਕਾਨ੍ਤਿਨਃ ਮਮ ।
ਵਾਞ੍ਛਤਿ ਅਪਿ ਮਯਾ ਦਤ੍ਤਂ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਅਪੁਨਰ੍ਭਵਮ੍ ॥ 34॥
ਨੈਰਪੇਕ੍ष੍ਯਂ ਪਰਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਅਨਲ੍ਪਕਮ੍ ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਨਿਰਾਸ਼ਿषਃ ਭਕ੍ਤਿਃ ਨਿਰਪੇਕ੍षਸ੍ਯ ਮੇ ਭਵੇਤ੍ ॥ 35॥
ਨ ਮਯਿ ਏਕਾਨ੍ਤਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਦੋष ਉਦ੍ਭਵਾਃ ਗੁਣਾਃ ।
ਸਾਧੂਨਾਂ ਸਮਚਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਂ ਉਪੇਯੁषਾਮ੍ ॥ 36॥
ਏਵਂ ਏਤਤ੍ ਮਯਾ ਆਦਿष੍ਟਾਨ੍ ਅਨੁਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮੇ ਪਥਃ ।
ਕ੍षੇਮਂ ਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਮਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਤ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਮਂ ਵਿਦੁਃ ॥ 37॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਭਗਵਦੁਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਵੇਦਤ੍ਰਯੀਵਿਭਾਗਯੋਗੋ ਨਾਮ ਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 20॥
ਅਥ ਏਕਵਿਂਸ਼ਃ ਅਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਯਃ ਏਤਾਨ੍ ਮਤ੍ਪਥਃ ਹਿਤ੍ਵਾ ਭਕ੍ਤਿਜ੍ਞਾਨਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ ।
ਕ੍षੁਦ੍ਰਾਨ੍ ਕਾਮਾਨ੍ ਚਲੈਃ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਜੁषਨ੍ਤਃ ਸਂਸਰਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ 1॥
ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਅਧਿਕਾਰੇ ਯਾ ਨਿष੍ਠਾ ਸਃ ਗੁਣਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।
ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਤੁ ਦੋषਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਉਭਯੋਃ ਏषਃ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ॥ 2॥
ਸ਼ੁਦ੍ਧਿ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧੀ ਵਿਧੀਯੇਤੇ ਸਮਾਨੇषੁ ਅਪਿ ਵਸ੍ਤੁषੁ ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਗੁਣਦੋषੌ ਸ਼ੁਭ ਅਸ਼ੁਭੌ ॥ 3॥
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਯਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਇਤਿ ਚ ਅਨਘ ।
ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ਅਯਂ ਮਯਾ ਆਚਾਰਃ ਧਰ੍ਮਂ ਉਦ੍ਵਹਤਾਂ ਧੁਰਮ੍ ॥ 4॥
ਭੂਮਿ ਅਮ੍ਬੁ ਅਗ੍ਨਿ ਅਨਿਲ ਆਕਾਸ਼ਾਃ ਭੂਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚ ਧਾਤਵਃ ।
ਆਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਥਾਵਰ ਆਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਃ ਆਤ੍ਮਸਂਯੁਤਾਃ ॥ 5॥
ਵੇਦੇਨ ਨਾਮਰੂਪਾਣਿ ਵਿषਮਾਣਿ ਸਮੇषੁ ਅਪਿ ।
ਧਾਤੁषੁ ਉਦ੍ਧਵ ਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤਃ ਏਤੇषਾਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ ॥ 6॥
ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਆਦਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਮਮ ਸਤ੍ਤਮ ।
ਗੁਣਦੋषੌ ਵਿਧੀਯੇਤੇ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਹਿ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ 7॥
ਅਕृष੍ਣਸਾਰਃ ਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਅਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਃ ਅਸ਼ੁਚਿਃ ਭਵੇਤ੍ ।
ਕृष੍ਣਸਾਰਃ ਅਪਿ ਅਸੌਵੀਰ ਕੀਕਟ ਅਸਂਸ੍ਕृਤੇਰਿਣਮ੍ ॥ 8॥
ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਃ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਕਾਲਃ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤਃ ਸ੍ਵਤਃ ਏਵ ਵਾ ।
ਯਤਃ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਕਰ੍ਮ ਸਃ ਦੋषਃ ਅਕਰ੍ਮਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ 9॥
ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧੀ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਵਚਨੇਨ ਚ ।
ਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਅਥ ਕਾਲੇਨ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵ ਅਲ੍ਪਤਯਾ ਅਥਵਾ ॥ 10॥
ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਅਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਅਥਵਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮृਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਯਤ੍ ਆਤ੍ਮਨੇ ।
ਅਘਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ਯਥਾ ਦੇਸ਼ ਅਵਸ੍ਥਾ ਅਨੁਸਾਰਤਃ ॥ 11॥
ਧਾਨ੍ਯ ਦਾਰੁ ਅਸ੍ਥਿ ਤਨ੍ਤੂਨਾਂ ਰਸ ਤੈਜਸ ਚਰ੍ਮਣਾਮ੍ ।
ਕਾਲ ਵਾਯੁ ਅਗ੍ਨਿ ਮृਤ੍ਤੋਯੈਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਯੁਤ ਅਯੁਤੈਃ ॥ 12॥
ਅਮੇਧ੍ਯਲਿਪ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਯੇਨ ਗਨ੍ਧਂ ਲੇਪਂ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ ।
ਭਜਤੇ ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸ਼ੌਚਂ ਤਾਵਤ੍ ਇष੍ਯਤੇ ॥ 13॥
ਸ੍ਨਾਨ ਦਾਨ ਤਪਃ ਅਵਸ੍ਥਾ ਵੀਰ੍ਯ ਸਂਸ੍ਕਾਰ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ।
ਮਤ੍ ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਚ ਆਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ੌਚਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਕਰ੍ਮ ਆਚਰੇਤ੍ ਦ੍ਵਿਜਃ ॥ 14॥
ਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਮਦਰ੍ਪਣਮ੍ ।
ਧਰ੍ਮਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ षਡ੍ਭਿਃ ਅਧਰ੍ਮਃ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ॥ 15॥
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਗੁਣਃ ਅਪਿ ਦੋषਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਦੋषਃ ਅਪਿ ਵਿਧਿਨਾ ਗੁਣਃ ।
ਗੁਣਦੋषਾਰ੍ਥਨਿਯਮਃ ਤਤ੍ ਭਿਦਾਂ ਏਵ ਬਾਧਤੇ ॥ 16॥
ਸਮਾਨਕਰ੍ਮ ਆਚਰਣਂ ਪਤਿਤਾਨਾਂ ਨ ਪਾਤਕਮ੍ ।
ਔਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਃ ਗੁਣਃ ਸਙ੍ਗਃ ਨ ਸ਼ਯਾਨਃ ਪਤਤਿ ਅਧਃ ॥ 17॥
ਯਤਃ ਯਤਃ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਵਿਮੁਚ੍ਯੇਤ ਤਤਃ ਤਤਃ ।
ਏषਃ ਧਰ੍ਮਃ ਨॄਣਾਂ ਕ੍षੇਮਃ ਸ਼ੋਕਮੋਹਭਯ ਅਪਹਃ ॥ 18॥
ਵਿषਯੇषੁ ਗੁਣਾਧ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪੁਂਸਃ ਸਙ੍ਗਃ ਤਤਃ ਭਵੇਤ੍ ।
ਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਭਵੇਤ੍ ਕਾਮਃ ਕਾਮਾਤ੍ ਏਵ ਕਲਿਃ ਨॄਣਾਮ੍ ॥ 19॥
ਕਲੇਃ ਦੁਰ੍ਵਿषਹਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਤਮਃ ਤਂ ਅਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਤਮਸਾ ਗ੍ਰਸ੍ਯਤੇ ਪੁਂਸਃ ਚੇਤਨਾ ਵ੍ਯਾਪਿਨੀ ਦ੍ਰੁਤਮ੍ ॥ 20॥
ਤਯਾ ਵਿਰਹਿਤਃ ਸਾਧੋ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ।
ਤਤਃ ਅਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਸ੍ਯ ਮृਤਸ੍ਯ ਚ ॥ 21॥
ਵਿषਯਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਨ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵੇਦ ਨ ਅਪਰਮ੍ ।
ਵृਕ੍षਜੀਵਿਕਯਾ ਜੀਵਨ੍ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਸ੍ਤ੍ਰ ਇਵ ਯਃ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ॥ 22॥
ਫਲਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਇਯਂ ਨॄਣਾਂ ਨ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਰੋਚਨਂ ਪਰਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੇਯੋਵਿਵਕ੍षਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯਥਾ ਭੈषਜ੍ਯਰੋਚਨਮ੍ ॥ 23॥
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਏਵ ਹਿ ਕਾਮੇषੁ ਪ੍ਰਾਣੇषੁ ਸ੍ਵਜਨੇषੁ ਚ ।
ਆਸਕ੍ਤਮਨਸਃ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾ ਆਤ੍ਮਨਃ ਅਨਰ੍ਥਹੇਤੁषੁ ॥ 24॥
ਨ ਤਾਨ੍ ਅਵਿਦੁषਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਂ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤਃ ਵृਜਿਨਾਧ੍ਵਨਿ ।
ਕਥਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਤੇषੁ ਤਾਨ੍ ਤਮਃ ਵਿਸ਼ਤਃ ਬੁਧਃ ॥ 25॥
ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸਿਤਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਅਵਿਜ੍ਞਾਯ ਕੁਬੁਦ੍ਧਯਃ ।
ਫਲਸ਼੍ਰੁਤਿਂ ਕੁਸੁਮਿਤਾਂ ਨ ਵੇਦਜ੍ਞਾਃ ਵਦਨ੍ਤਿ ਹਿ ॥ 26॥
ਕਾਮਿਨਃ ਕृਪਣਾਃ ਲੁਬ੍ਧਾਃ ਪੁष੍ਪੇषੁ ਫਲਬੁਦ੍ਧਯਃ ।
ਅਗ੍ਨਿਮੁਗ੍ਧਾ ਧੁਮਤਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵਂ ਲੋਕਂ ਨ ਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ 27॥
ਨ ਤੇ ਮਾਂ ਅਙ੍ਗਃ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਹृਦਿਸ੍ਥਂ ਯਃ ਇਦਂ ਯਤਃ ।
ਉਕ੍ਥਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਃ ਹਿ ਅਸੁਤृਪਃ ਯਥਾ ਨੀਹਾਰਚਕ੍षੁषਃ ॥ 28॥
ਤੇ ਮੇ ਮਤਂ ਅਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪਰੋਕ੍षਂ ਵਿषਯਾਤ੍ਮਕਾਃ ।
ਹਿਂਸਾਯਾਂ ਯਦਿ ਰਾਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਯਜ੍ਞਃ ਏਵ ਨ ਚੋਦਨਾ ॥ 29॥
ਹਿਂਸਾਵਿਹਾਰਾਃ ਹਿ ਅਲਬ੍ਧੈਃ ਪਸ਼ੁਭਿਃ ਸ੍ਵਸੁਖੇਚ੍ਛਯਾ ।
ਯਜਨ੍ਤੇ ਦੇਵਤਾਃ ਯਜ੍ਞੈਃ ਪਿਤृਭੂਤਪਤੀਨ੍ ਖਲਾਃ ॥ 30॥
ਸ੍ਵਪ੍ਨ੍ ਉਪਮਂ ਅਮੁਂ ਲੋਕਂ ਅਸਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰਵਣਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਆਸ਼ਿषਃ ਹृਦਿ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਅਰ੍ਥਾਨ੍ ਯਥਾ ਵਣਿਕ੍ ॥ 31॥
ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਨਿष੍ਠਾਃ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਜੁषਃ ।
ਉਪਾਸਤਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਮੁਖ੍ਯਾਨ੍ ਦੇਵਾਦੀਨ੍ ਨ ਤਥਾ ਏਵ ਮਾਮ੍ ॥ 32॥
ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਇਹ ਦੇਵਤਾਃ ਯਜ੍ਞੈਃ ਗਤ੍ਵਾ ਰਂਸ੍ਯਾਮਹੇ ਦਿਵਿ ।
ਤਸ੍ਯ ਅਨ੍ਤਃ ਇਹ ਭੂਯਾਸ੍ਮਃ ਮਹਾਸ਼ਾਲਾ ਮਹਾਕੁਲਾਃ ॥ 33॥
ਏਵਂ ਪੁष੍ਪਿਤਯਾ ਵਾਚਾ ਵ੍ਯਾਕ੍षਿਪ੍ਤਮਨਸਾਂ ਨॄਣਾਮ੍ ।
ਮਾਨਿਨਾਨ੍ ਚ ਅਤਿਸ੍ਤਬ੍ਧਾਨਾਂ ਮਦ੍ਵਾਰ੍ਤਾ ਅਪਿ ਨ ਰੋਚਤੇ ॥ 34॥
ਵੇਦਾਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਵਿषਯਾਃ ਤ੍ਰਿਕਾਣ੍ਡਵਿषਯਾਃ ਇਮੇ ।
ਪਰੋਕ੍षਵਾਦਾਃ ऋषਯਃ ਪਰੋਕ੍षਂ ਮਮ ਚ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 35॥
ਸ਼ਬ੍ਦਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸੁਦੁਰ੍ਬੋਧਂ ਪ੍ਰਾਣ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਮਨੋਮਯਮ੍ ।
ਅਨਨ੍ਤਪਾਰਂ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਦੁਰ੍ਵਿਗਾਹ੍ਯਂ ਸਮੁਦ੍ਰਵਤ੍ ॥ 36॥
ਮਯਾ ਉਪਬृਂਹਿਤਂ ਭੂਮ੍ਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਅਨਨ੍ਤਸ਼ਕ੍ਤਿਨਾ ।
ਭੂਤੇषੁ ਘੋषਰੂਪੇਣ ਬਿਸੇषੁ ਊਰ੍ਣ ਇਵ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 37॥
ਯਥਾ ਊਰ੍ਣਨਾਭਿਃ ਹृਦਯਾਤ੍ ਊਰ੍ਣਾਂ ਉਦ੍ਵਮਤੇ ਮੁਖਾਤ੍ ।
ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ ਘੋषਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਃ ਮਨਸਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਿਣਾ ॥ 38॥
ਛਨ੍ਦੋਮਯਃ ਅਮृਤਮਯਃ ਸਹਸ੍ਰਪਦਵੀਂ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਓਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ ਵ੍ਯਞ੍ਜਿਤ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਸ੍ਵਰ ਉष੍ਮ ਅਨ੍ਤਸ੍ਥ ਭੂषਿਤਾਮ੍ ॥
39॥
ਵਿਚਿਤ੍ਰਭਾषਾਵਿਤਤਾਂ ਛਨ੍ਦੋਭਿਃ ਚਤੁਰ ਉਤ੍ਤਰੈਃ ।
ਅਨਨ੍ਤਪਾਰਾਂ ਬृਹਤੀਂ ਸृਜਤਿ ਆਕ੍षਿਪਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 40॥
ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਉष੍ਣਿਕ੍ ਅਨੁष੍ਟੁਪ੍ ਚ ਬृਹਤੀ ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਃ ਏਵ ਚ ।
ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ ਜਗਤੀ ਅਤਿਚ੍ਛਨ੍ਦਃ ਹਿ ਅਤ੍ਯष੍ਟਿ ਅਤਿਜਗਤ੍ ਵਿਰਾਟ੍ ॥ 41॥
ਕਿਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਕਿਂ ਆਚष੍ਟੇ ਕਿਂ ਅਨੂਦ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।
ਇਤਿ ਅਸ੍ਯਾਃ ਹृਦਯਂ ਲੋਕੇ ਨ ਅਨ੍ਯਃ ਮਤ੍ ਵੇਦ ਕਸ਼੍ਚਨ ॥42॥
ਮਾਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਅਭਿਧਤ੍ਤੇ ਮਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਅਪੋਹ੍ਯਤੇ ਤੁ ਅਹਮ੍ ।
ਏਤਾਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਰ੍ਥਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਆਸ੍ਥਾਯ ਮਾਂ ਭਿਦਾਮ੍ ।
ਮਾਯਾਮਾਤ੍ਰਂ ਅਨੂਦ੍ਯ ਅਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿषਿਧ੍ਯ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ॥ 43॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਭਗਵਦ੍ਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਵੇਦਤ੍ਰਯਵਿਭਾਗਨਿਰੂਪਣਂ ਨਾਮ ਏਕਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 21॥
ਅਥ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਃ ਅਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਕਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ऋषਿਭਿਃ ਪ੍ਰਭੋ ।
ਨਵ ਏਕਾਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ ਆਤ੍ਥ ਤ੍ਵਂ ਇਹ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਮ ॥ 1॥
ਕੇਚਿਤ੍ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਅਪਰੇ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮ੍ ।
ਸਪ੍ਤ ਏਕੇ ਨਵ षਟ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਏਕਾਦਸ਼ ਅਪਰੇ ।
ਕੇਚਿਤ੍ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਪ੍ਰਾਹੁਃ षੋਡਸ਼ ਏਕੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ॥ 2॥
ਏਤਾਵਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਂ ऋषਯਃ ਯਤ੍ ਵਿਵਕ੍षਯਾ ।
ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਪृਥਕ੍ ਆਯੁष੍ਮਨ੍ ਇਦਂ ਨਃ ਵਕ੍ਤੁਂ ਅਰ੍ਹਸਿ ॥ 3॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਸਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਭਾषਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਯਥਾ ।
ਮਾਯਾਂ ਮਦੀਯਾਂ ਉਦ੍ਗृਹ੍ਯ ਵਦਤਾਂ ਕਿਂ ਨੁ ਦੁਰ੍ਘਟਮ੍ ॥ 4॥
ਨ ਏਤਤ੍ ਏਵਂ ਯਥਾ ਆਤ੍ਥ ਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ ਅਹਂ ਵਚ੍ਮਿ ਤਤ੍ ਤਥਾ ।
ਏਵਂ ਵਿਵਦਤਾਂ ਹੇਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਮੇ ਦੁਰਤ੍ਯਯਾਃ ॥ 5॥
ਯਾਸਾਂ ਵ੍ਯਤਿਕਰਾਤ੍ ਆਸੀਤ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਵਦਤਾਂ ਪਦਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼ਮਦਮੇ ਅਪਿ ਏਤਿ ਵਾਦਸ੍ਤਮਨੁ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ॥ 6॥
ਪਰਸ੍ਪਰਾਨ੍ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ।
ਪੌਰ੍ਵ ਅਪਰ੍ਯ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ ਯਥਾ ਵਕ੍ਤੁਃ ਵਿਵਕ੍षਿਤਮ੍ ॥ 7॥
ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਅਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਨਿ ਇਤਰਾਣਿ ਚ ।
ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਾ ਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 8॥
ਪੌਰ੍ਵ ਅਪਰ੍ਯਂ ਅਤਃ ਅਮੀषਾਂ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ ਅਭੀਪ੍ਸਤਾਮ੍ ।
ਯਥਾ ਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਗृਹ੍ਣੀਮਃ ਯੁਕ੍ਤਿਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ॥ 9॥
ਅਨਾਦਿ ਅਵਿਦ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਆਤ੍ਮਵੇਦਨਮ੍ ।
ਸ੍ਵਤਃ ਨ ਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ ਅਨ੍ਯਃ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਃ ਜ੍ਞਾਨਦਃ ਭਵੇਤ੍ ॥ 10॥
ਪੁਰੁष ਈਸ਼੍ਵਰਯੋਃ ਅਤ੍ਰ ਨ ਵੈਲਕ੍षਣ੍ਯਂ ਅਣੁ ਅਪਿ ।
ਤਤ੍ ਅਨ੍ਯਕਲ੍ਪਨਾਪਾਰ੍ਥਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਗੁਣਃ ॥ 11॥
ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਂ ਵੈ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਨ ਆਤ੍ਮਨਃ ਗੁਣਾਃ ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਃ ਤਮਃ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿ ਅਨ੍ਤਹੇਤਵਃ ॥ 12॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਰਜਃ ਕਰ੍ਮ ਤਮਃ ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਇਹ ਉਚ੍ਯਤੇ ।
ਗੁਣਵ੍ਯਤਿਕਰਃ ਕਾਲਃ ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਸੂਤ੍ਰਂ ਏਵ ਚ ॥ 13॥
ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਨਭਃ ਅਨਿਲਃ ।
ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਆਪਃ ਕ੍षਿਤਿਃ ਇਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਉਕ੍ਤਾਨਿ ਮੇ ਨਵ ॥ 14॥
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਘ੍ਰਾਣਃ ਜਿਹ੍ਵਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ।
ਵਾਕ੍ ਪਾਣਿ ਉਪਸ੍ਥ ਪਾਯੁ ਅਙ੍ਘ੍ਰਿਃ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਙ੍ਗ ਉਭਯਂ ਮਨਃ ॥ 15॥
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਰਸਃ ਗਨ੍ਧਃ ਰੂਪਂ ਚ ਇਤਿ ਅਰ੍ਥਜਾਤਯਃ ।
ਗਤਿ ਉਕ੍ਤਿ ਉਤ੍ਸਰ੍ਗ ਸ਼ਿਲ੍ਪਾਨਿ ਕਰ੍ਮ ਆਯਤਨ ਸਿਦ੍ਧਯਃ ॥ 16॥
ਸਰ੍ਗ ਆਦੌ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਹਿ ਅਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯ ਕਾਰਣ ਰੂਪਿਣੀ ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਆਦਿਭਿਃ ਗੁਣੈਃ ਧਤ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਃ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਈਕ੍षਤੇ ॥ 17॥
ਵ੍ਯਕ੍ਤ ਆਦਯਃ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਃ ਧਾਤਵਃ ਪੁਰੁष ਈਕ੍षਯਾ ।
ਲਬ੍ਧਵੀਰ੍ਯਾਃ ਸृਜਨ੍ਤਿ ਅਣ੍ਡਂ ਸਂਹਤਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਬਲਾਤ੍ ॥ 18॥
ਸਪ੍ਤ ਏਵ ਧਾਤਵਃ ਇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਅਰ੍ਥਾਃ ਪਞ੍ਚ ਖਾਦਯਃ ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਆਤ੍ਮਾ ਉਭਯ ਆਧਾਰਃ ਤਤਃ ਦੇਹ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਆਸਵਃ ॥ 19॥
षਡ੍ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰ ਅਪਿ ਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ षष੍ਠਃ ਪਰਃ ਪੁਮਾਨ੍ ।
ਤੈਃ ਯੁਕ੍ਤਃ ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਭੂਤੈਃ ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਇਦਂ ਸਮੁਪਾਵਿਸ਼ਤ੍ ॥ 20॥
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਏਵ ਇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਅਪਿ ਤੇਜਃ ਆਪਃ ਅਨ੍ਨਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ।
ਜਾਤਾਨਿ ਤੈਃ ਇਦਂ ਜਾਤਂ ਜਨ੍ਮ ਅਵਯਵਿਨਃ ਖਲੁ ॥ 21॥
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨੇ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਕੇ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ।
ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚ ਏਕ ਮਨਸਾ ਆਤ੍ਮਾ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ 22॥
ਤਦ੍ਵਤ੍ षੋਡਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨੇ ਆਤ੍ਮਾ ਏਵ ਮਨਃ ਉਚ੍ਯਤੇ ।
ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਏਵ ਮਨਃ ਆਤ੍ਮਾ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਃ ॥ 23॥
ਏਕਾਦਸ਼ਤ੍ਵਃ ਆਤ੍ਮਾ ਅਸੌ ਮਹਾਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ।
ਅष੍ਟੌ ਪ੍ਰਕृਤਯਃ ਚ ਏਵ ਪੁਰੁषਃ ਚ ਨਵ ਇਤਿ ਅਥ ॥ 24॥
ਇਤਿ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ऋषਿਭਿਃ ਕृਤਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਂ ਯੁਕ੍ਤਿਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਿਦੁषਾਂ ਕਿਂ ਅਸ਼ੋਭਨਮ੍ ॥ 25॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਃ ਚ ਉਭੌ ਯਦਿ ਅਪਿ ਆਤ੍ਮਵਿਲਕ੍षਣੌ ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯ ਅਪਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ ਕृष੍ਣ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨ ਭਿਦਾ ਤਯੋਃ ।
ਪ੍ਰਕृਤੌ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ਹਿ ਆਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਚ ਤਥਾ ਆਤ੍ਮਨਿ ॥ 26॥
ਏਵਂ ਮੇ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਕ੍ष ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਸਂਸ਼ਯਂ ਹृਦਿ ।
ਛੇਤ੍ਤੁਂ ਅਰ੍ਹਸਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞ ਵਚੋਭਿਃ ਨਯਨੈਪੁਣੈਃ ॥ 27॥
ਤ੍ਵਤ੍ਤਃ ਜ੍ਞਾਨਂ ਹਿ ਜੀਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮੋषਃ ਤੇ ਅਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ ।
ਤ੍ਵਂ ਏਵ ਹਿ ਆਤ੍ਮ ਮਾਯਾਯਾ ਗਤਿਂ ਵੇਤ੍ਥ ਨ ਚ ਅਪਰਃ ॥ 28॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਪੁਰੁषਃ ਚ ਇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ।
ਏषਃ ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਸਰ੍ਗਃ ਗੁਣਵ੍ਯਤਿਕਰਾਤ੍ਮਕਃ ॥ 29॥
ਮਮ ਅਙ੍ਗ ਮਾਯਾ ਗੁਣਮਯੀ ਅਨੇਕਧਾ
ਵਿਕਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਃ ਚ ਗੁਣੈਃ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ।
ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ ਏਕਮ੍
ਅਥ ਅਧਿਦੈਵਂ ਅਧਿਭੂਤਂ ਅਨ੍ਯਤ੍ ॥ 30॥
ਦृਕ੍ ਰੂਪਂ ਆਰ੍ਕਂ ਵਪੁਃ ਅਤ੍ਰ ਰਨ੍ਧ੍ਰੇ
ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਯਃ ਸ੍ਵਤਃ ਖੇ ।
ਆਤ੍ਮਾ ਯਤ੍ ਏषਂ ਅਪਰਃ ਯਃ ਆਦ੍ਯਃ
ਸ੍ਵਯਾ ਅਨੁਭੂਤ੍ਯ ਅਖਿਲਸਿਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਿਃ ।
ਏਵਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਿ ਚਕ੍षੁਃ
ਜਿਹ੍ਵ ਆਦਿ ਨਾਸ ਆਦਿ ਚ ਚਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਮ੍ ॥ 31॥
ਯਃ ਅਸੌ ਗੁਣਕ੍षੋਭਕृਤੌ ਵਿਕਾਰਃ
ਪ੍ਰਧਾਨਮੂਲਾਤ੍ ਮਹਤਃ ਪ੍ਰਸੂਤਃ ।
ਅਹਂ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ ਮੋਹਵਿਕਲ੍ਪਹੇਤੁਃ
ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਤਾਮਸਃ ਐਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਚ ॥ 32॥
ਆਤ੍ਮਾਪਰਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਵਿਵਾਦਃ
ਹਿ ਅਸ੍ਤਿ ਇਤਿ ਨ ਅਸ੍ਤਿ ਇਤਿ ਭਿਦਾਰ੍ਥਨਿष੍ਠਃ ।
ਵ੍ਯਰ੍ਥਃ ਅਪਿ ਨ ਏਵ ਉਪਰਮੇਤ ਪੁਂਸਾਂ
ਮਤ੍ਤਃ ਪਰਾਵृਤ੍ਤਧਿਯਾਂ ਸ੍ਵਲੋਕਾਤ੍ ॥ 33॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਤ੍ਵਤ੍ਤਃ ਪਰਾਵृਤ੍ਤਧਿਯਃ ਸ੍ਵਕृਤੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪ੍ਰਭੋ ।
ਉਚ੍ਚ ਅਵਚਾਨ੍ ਯਥਾ ਦੇਹਾਨ੍ ਗृਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ਵਿਸृਜਨ੍ਤਿ ਚ ॥ 34॥
ਤਤ੍ ਮਮ ਆਖ੍ਯਾਹਿ ਗੋਵਿਨ੍ਦ ਦੁਰ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਂ ਅਨਾਤ੍ਮਭਿਃ ।
ਨ ਹਿ ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਲੋਕੇ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸਃ ਸਨ੍ਤਿ ਵਞ੍ਚਿਤਾਃ ॥ 35॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਮਯਂ ਨृਣਾਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਯੁਤਮ੍ ।
ਲੋਕਾਤ੍ ਲੋਕਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਅਨ੍ਯਃ ਆਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ ਅਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 36॥
ਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਮਨਃ ਅਨੁਵਿषਯਾਨ੍ ਦृष੍ਟਾਨ੍ ਵਾ ਅਨੁਸ਼੍ਰੁਤਾਨ੍ ਅਥ ।
ਉਦ੍ਯਤ੍ ਸੀਦਤ੍ ਕਰ੍ਮਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ੍ਮृਤਿਃ ਤਤ੍ ਅਨੁਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ॥ 37॥
ਵਿषਯ ਅਭਿਨਿਵੇਸ਼ੇਨ ਨ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯਤ੍ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ਪੁਨਃ ।
ਜਨ੍ਤੋਃ ਵੈ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਹੇਤੋਃ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਸ੍ਮृਤਿਃ ॥ 38॥
ਜਨ੍ਮ ਤੁ ਆਤ੍ਮਤਯਾ ਪੁਂਸਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵੇਨ ਭੂਰਿਦ ।
ਵਿषਯ ਸ੍ਵੀਕृਤਿਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮਨੋਰਥਃ ॥ 39॥
ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਮਨੋਰਥਂ ਚ ਇਤ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਨ ਸ੍ਮਰਤਿ ਅਸੌ ।
ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਂ ਇਵ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਅਪੂਰ੍ਵਂ ਚ ਅਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥ 40॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਆਯਨ ਸृष੍ਟ੍ਯਾ ਇਦਂ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਭਾਤਿ ਵਸ੍ਤੁਨਿ ।
ਬਹਿਃ ਅਨ੍ਤਃ ਭਿਦਾਹੇਤੁਃ ਜਨਃ ਅਸਤ੍ ਜਨਕृਤ੍ ਯਥਾ ॥ 41॥
ਨਿਤ੍ਯਦਾ ਹਿ ਅਙ੍ਗਃ ਭੂਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ।
ਕਾਲੇਨ ਅਲ੍ਕ੍ष੍ਯਵੇਗੇਨ ਸੂਕ੍ष੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਤ੍ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ 42॥
ਯਥਾ ਅਰ੍ਚਿषਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਚ ਫਲਾਨਾਂ ਵਾ ਵਨਸ੍ਪਤੇਃ ।
ਤਥਾ ਏਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਵਯਃ ਅਵਸ੍ਥਾ ਆਦਯਃ ਕृਤਾਃ ॥ 43॥
ਸਃ ਅਯਂ ਦੀਪਃ ਅਰ੍ਚਿषਾਂ ਯਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਤ੍ ਇਦਂ ਜਲਮ੍ ।
ਸਃ ਅਯਂ ਪੁਮਾਨ੍ ਇਤਿ ਨृਣਾਂ ਮृषਾਃ ਗੀਃ ਧੀਃ ਮृषਾ
ਆਯੁषਾਮ੍ ॥ 44॥
ਮਾ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਬੀਜੇਨ ਜਾਯਤੇ ਸਃ ਅਪਿ ਅਯਂ ਪੁਮਾਨ੍ ।
ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਵਾਮਰਃ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਯਥਾ ਅਗ੍ਨਿਃ ਦਾਰੁ ਸਂਯੁਤਃ ॥ 45॥
ਨਿषੇਕਗਰ੍ਭਜਨ੍ਮਾਨਿ ਬਾਲ੍ਯਕੌਮਾਰਯੌਵਨਮ੍ ।
ਵਯੋਮਧ੍ਯਂ ਜਰਾ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਇਤਿ ਅਵਸ੍ਥਾਃ ਤਨੋਃ ਨਵ ॥ 46॥
ਏਤਾਃ ਮਨੋਰਥਮਯੀਃ ਹਿ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਉਚ੍ਚਾਵਚਾਃ ਤਨੂਃ ।
ਗੁਣਸਙ੍ਗਾਤ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਜਹਾਤਿ ਚ ॥ 47॥
ਆਤ੍ਮਨਃ ਪਿਤृਪੁਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਅਨੁਮੇਯੌ ਭਵਾਪ੍ਯਯੌ ।
ਨ ਭਵਾਪ੍ਯਯਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਅਭਿਜ੍ਞਃ ਦ੍ਵਯਲਕ੍षਣਃ ॥ 48॥
ਤਰੋਃ ਬੀਜਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਂ ਯਃ ਵਿਦ੍ਵਾਤ੍ ਜਨ੍ਮਸਂਯਮੌ ।
ਤਰੋਃ ਵਿਲਕ੍षਣਃ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਏਵਂ ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਤਨੋਃ ਪृਥਕ੍ ॥ 49॥
ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਏਵਂ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਅਵਿਵਿਚ੍ਯ ਅਬੁਧਃ ਪੁਮਾਨ੍ ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਮ੍ਮੂਢਃ ਸਂਸਾਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 50॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਙ੍ਗਾਤ੍ ऋषੀਨ੍ ਦੇਵਾਨ੍ ਰਜਸਾ ਅਸੁਰਮਾਨੁषਾਨ੍ ।
ਤਮਸਾ ਭੂਤਤਿਰ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਂ ਭ੍ਰਾਮਿਤਃ ਯਾਤਿ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ॥ 51॥
ਨृਤ੍ਯਤਃ ਗਾਯਤਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਯਥਾ ਏਵ ਅਨੁਕਰੋਤਿ ਤਾਨ੍ ।
ਏਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਗੁਣਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਅਨੀਹਃ ਅਪਿ ਅਨੁਕਾਰ੍ਯਤੇ ॥ 52॥
ਯਥਾ ਅਮ੍ਭਸਾ ਪ੍ਰਚਲਤਾ ਤਰਵਃ ਅਪਿ ਚਲਾਃ ਇਵ ।
ਚਕ੍षੁषਾ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਣੇਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਭ੍ਰਮਤਿ ਇਵ ਭੂਃ ॥ 53॥
ਯਥਾ ਮਨੋਰਥਧਿਯਃ ਵਿषਯਾਨੁਭਵਃ ਮृषਾ ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਦृष੍ਟਾਃ ਚ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਤਥਾ ਸਂਸਾਰਃ ਆਤ੍ਮਨਃ ॥ 54॥
ਅਰ੍ਥੇ ਹਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਅਪਿ ਸਂਸृਤਿਃ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਵਿषਯਾਨ੍ ਅਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਅਨਰ੍ਥ ਆਗਮਃ ਯਥਾ ॥ 55॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਉਦ੍ਧਵ ਮਾ ਭੁਙ੍ਕ੍ष੍ਵ ਵਿषਯਾਨ੍ ਅਸਤ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ।
ਆਤ੍ਮਾ ਅਗ੍ਰਹਣਨਿਰ੍ਭਾਤਂ ਪਸ਼੍ਯ ਵੈਕਲ੍ਪਿਕਂ ਭ੍ਰਮਮ੍ ॥ 56॥
ਕ੍षਿਪ੍ਤਃ ਅਵਮਾਨਿਤਃ ਅਸਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਲਬ੍ਧਃ ਅਸੂਯਿਤਃ ਅਥਵਾ ।
ਤਾਡਿਤਃ ਸਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਵਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਪਰਿਹਾਪਿਤਃ ॥ 57॥
ਨਿष੍ਠਿਤਃ ਮੂਤ੍ਰਿਤਃ ਬਹੁਧਾ ਏਵਂ ਪ੍ਰਕਮ੍ਪਿਤਃ ।
ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਕਾਮਃ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਗਤਃ ਆਤ੍ਮਨਾ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਉਦ੍ਧਰੇਤ੍ ॥ 58॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਯਥਾ ਏਵਂ ਅਨੁਬੁਦ੍ਧ੍ਯੇਯਂ ਵਦ ਨਃ ਵਦਤਾਂ ਵਰ ।
ਸੁਦੁਃਸਹਂ ਇਮਂ ਮਨ੍ਯਃ ਆਤ੍ਮਨਿ ਅਸਤ੍ ਅਤਿਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ 59॥
ਵਿਦੁषਂ ਅਪਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਹਿ ਬਲੀਯਸੀ ।
ऋਤੇ ਤ੍ਵਤ੍ ਧਰ੍ਮਨਿਰਤਾਨ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਤੇ ਚਰਣਾਲਯਾਨ੍ ॥ 60॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਭਗਵਦੁਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 22॥
ਅਥ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਃ ਅਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਬਾਦਰਾਯਣਿਃ ਉਵਾਚ ।
ਸਃ ਏਵਂ ਆਸ਼ਂਸਿਤਃ ਉਦ੍ਧਵੇਨ
ਭਾਗਵਤਮੁਖ੍ਯੇਨ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹਮੁਖ੍ਯਃ ।
ਸਭਾਜਯਨ੍ ਬृਤ੍ਯਵਚਃ ਮੁਕੁਨ੍ਦਃ
ਤਂ ਆਬਭਾषੇ ਸ਼੍ਰਵਣੀਯਵੀਰ੍ਯਃ ॥ 1॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਬਰ੍ਹਸ੍ਪਤ੍ਯ ਸਃ ਵੈ ਨ ਅਤ੍ਰ ਸਾਧੁਃ ਵੈ ਦੁਰ੍ਜਨ੍ ਈਰਿਤੈਃ ।
ਦੁਰੁਕ੍ਤੈਃ ਭਿਨ੍ਨਂ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯਃ ਸਮਾਧਾਤੁਂ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 2॥
ਨ ਤਥਾ ਤਪ੍ਯਤੇ ਵਿਦ੍ਧਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਬਾਣੈਃ ਸੁਮਰ੍ਮਗੈਃ ।
ਯਥਾ ਤੁਦਨ੍ਤਿ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਃ ਹਿ ਅਸਤਾਂ ਪਰੁषੇषਵਃ ॥ 3॥
ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਮਹਤ੍ਪੁਣ੍ਯਂ ਇਤਿਹਾਸਂ ਇਹ ਉਦ੍ਧਵ ।
ਤਂ ਅਹਂ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ ॥ 4॥
ਕੇਨਚਿਤ੍ ਭਿਕ੍षੁਣਾ ਗੀਤਂ ਪਰਿਭੂਤੇਨ ਦੁਰ੍ਜਨੈਃ ।
ਸ੍ਮਰਤਾਃ ਧृਤਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਵਿਪਾਕਂ ਨਿਜਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ 5॥
ਅਵਨਿषੁ ਦ੍ਵਿਜਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਆਸੀਤ੍ ਆਢ੍ਯਤਮਃ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ।
ਵਾਰ੍ਤਾਵृਤ੍ਤਿਃ ਕਦਰ੍ਯਃ ਤੁ ਕਾਮੀ ਲੁਬ੍ਧਃ ਅਤਿਕੋਪਨਃ ॥ 6॥
ਜ੍ਞਾਤਯਃ ਅਤਿਥਯਃ ਤਸ੍ਯ ਵਾਙ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਅਪਿ ਨ ਅਰ੍ਚਿਤਾਃ ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਅਵਸਥਃ ਆਤ੍ਮਾ ਅਪਿ ਕਾਲੇ ਕਾਮੈਃ ਅਨਰ੍ਚਿਤਃ ॥ 7॥
ਦੁਃਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਕਦਰ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰੁਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਤ੍ਰਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ।
ਦਾਰਾ ਦੁਹਿਤਰਃ ਭृਤ੍ਯਾਃ ਵਿषਣ੍ਣਾਃ ਨ ਆਚਰਨ੍ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 8॥
ਤਸ੍ਯ ਏਵਂ ਯਕ੍षਵਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚ੍ਯੁਤਸ੍ਯ ਉਭਯਲੋਕਤਃ ।
ਧਰ੍ਮਕਾਮਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਚੁਕ੍ਰੁਧੁਃ ਪਞ੍ਚਭਾਗਿਨਃ ॥ 9॥
ਤਤ੍ ਅਵਧ੍ਯਾਨ ਵਿਸ੍ਰਸ੍ਤ ਪੁਣ੍ਯ ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ੍ਯ ਭੂਰਿਦ ।
ਅਰ੍ਥਃ ਅਪਿ ਅਗਚ੍ਛਨ੍ ਨਿਧਨਂ ਬਹੁ ਆਯਾਸ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮਃ ॥ 10॥
ਜ੍ਞਾਤਯਃ ਜਗृਹੁਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਅਸ੍ਯਵਃ ਉਦ੍ਧਵ ।
ਦੈਵਤਃ ਕਾਲਤਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਨ੍ਧੋਃ ਨृਪਾਰ੍ਥਿਵਾਤ੍ ॥ 11॥
ਸਃ ਏਵਂ ਦ੍ਰਵਿਣੇ ਨष੍ਟੇ ਧਰ੍ਮਕਾਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।
ਉਪੇਕ੍षਿਤਃ ਚ ਸ੍ਵਜਨੈਃ ਚਿਨ੍ਤਾਂ ਆਪ ਦੁਰਤ੍ਯਯਾਮ੍ ॥ 12॥
ਤਸ੍ਯ ਏਵਂ ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਦੀਰ੍ਘਂ ਨष੍ਟਰਾਯਃ ਤਪਸ੍ਵਿਨਃ ।
ਖਿਦ੍ਯਤਃ ਬਾष੍ਪਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵੇਦਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਅਭੂਤ੍ ॥ 13॥
ਸਃ ਚ ਆਹ ਇਦਂ ਅਹੋ ਕष੍ਟਂ ਵृਥਾ ਆਤ੍ਮਾ ਮੇ ਅਨੁਤਾਪਿਤਃ ।
ਨ ਧਰ੍ਮਾਯ ਨ ਕਾਮਾਯ ਯਸ੍ਯ ਅਰ੍ਥ ਆਯਾਸਃ ਈਦृਸ਼ਃ ॥ 14॥
ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਅਰ੍ਥਾਃ ਕਦਰ੍ਯਾਣਾਂ ਨ ਸੁਖਾਯ ਕਦਾਚਨ ।
ਇਹ ਚ ਆਤ੍ਮੋਪਤਾਪਾਯ ਮृਤਸ੍ਯ ਨਰਕਾਯ ਚ ॥ 15॥
ਯਸ਼ਃ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸ਼੍ਲਾਘ੍ਯਾਃ ਯੇ ਗੁਣਿਨਾਂ ਗੁਣਾਃ ।
ਲੋਭਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਃ ਅਪਿ ਤਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਃ ਰੂਪਂ ਇਵ ਇਪ੍ਸਿਤਮ੍ ॥ 16॥
ਅਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਾਧਨੇ ਸਿਦ੍ਧਃ ਉਤ੍ਕਰ੍षੇ ਰਕ੍षਣੇ ਵ੍ਯਯੇ ।
ਨਾਸ਼ ਉਪਭੋਗਃ ਆਯਾਸਃ ਤ੍ਰਾਸਃ ਚਿਨ੍ਤਾ ਭ੍ਰਮਃ ਨृਣਾਮ੍ ॥ 17॥
ਸ੍ਤੇਯਂ ਹਿਂਸਾ ਅਨृਤਂ ਦਮ੍ਭਃ ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਃ ਸ੍ਮਯਃ ਮਦਃ ।
ਭੇਦਃ ਵੈਰਂ ਅਵਿਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਧਾ ਵ੍ਯਸਨਾਨਿ ਚ ॥ 18॥
ਏਤੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਨ੍ ਅਰ੍ਥਾਃ ਹਿ ਅਰ੍ਥਮੂਲਾਃ ਮਤਾਃ ਨृਣਾਮ੍ ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਅਨਰ੍ਥਂ ਅਰ੍ਥਾਖ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਅਰ੍ਥੀ ਦੂਰਤਃ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ 19॥
ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭ੍ਰਾਤਰਃ ਦਾਰਾਃ ਪਿਤਰਃ ਸੁਹृਦਃ ਤਥਾ ।
ਏਕਾਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਕਾਕਿਣਿਨਾ ਸਦ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਅਰਯਃ ਕृਤਾਃ ॥ 20॥
ਅਰ੍ਥੇਨ ਅਲ੍ਪੀਯਸਾ ਹਿ ਏਤੇ ਸਂਰਬ੍ਧਾ ਦੀਪ੍ਤਂ ਅਨ੍ਯਵਃ ।
ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਆਸ਼ੁ ਸ੍ਪृਧਃ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਸਹਸਾ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸੌਹृਦਮ੍ ॥
21॥
ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਜਨ੍ਮ ਅਮਰਪ੍ਰਾਰ੍ਥ੍ਯਂ ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਤਤ੍ ਦ੍ਵਿਜ ਅਗ੍ਰ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਤਤ੍ ਅਨਾਦृਤ੍ਯ ਯੇ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਯਾਨ੍ਤਿ ਅਸ਼ੁਭਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥
22॥
ਸ੍ਵਰ੍ਗ ਅਪਵਰ੍ਗਯੋਃ ਦ੍ਵਾਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਲੋਕਂ ਇਮਂ ਪੁਮਾਨ੍ ।
ਦ੍ਰਵਿਣੇ ਕਃ ਅਨੂषਜ੍ਜੇਤ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਅਨਰ੍ਥਸ੍ਯ ਧਾਮਨਿ ॥ 23॥
ਦੇਵਰ੍षਿ ਪਿਤृ ਭੂਤਾਨਿ ਜ੍ਞਾਤੀਨ੍ ਬਨ੍ਧੂਨ੍ ਚ ਭਾਗਿਨਃ ।
ਅਸਂਵਿਭਜ੍ਯ ਚ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯਕ੍षਵਿਤ੍ਤਃ ਪਤਤਿ ਅਧਃ ॥ 24॥
ਵ੍ਯਰ੍ਥਯਾ ਅਰ੍ਥੇਹਯਾ ਵਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਯਃ ਬਲਮ੍ ।
ਕੁਸ਼ਲਾਃ ਯੇਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਰਠਃ ਕਿਂ ਨੁ ਸਾਧਯੇ ॥ 25॥
ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਤੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਰ੍ਥਯਾ ਅਰ੍ਥੇਹਯਾ ਅਸਕृਤ੍ ।
ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਮਾਯਯਾ ਨੂਨਂ ਲੋਕਃ ਅਯਂ ਸੁਵਿਮੋਹਿਤਃ ॥ 26॥
ਕਿਂ ਧਨੈਃ ਧਨਦੈਃ ਵਾ ਕਿਂ ਕਾਮੈਃ ਵਾ ਕਾਮਦੈਃ ਉਤ ।
ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਗ੍ਰਸ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਵਾ ਉਤ ਜਨ੍ਮਦੈਃ ॥ 27॥
ਨੂਨਂ ਮੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਤੁष੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵਮਯਃ ਹਰਿਃ ।
ਯੇਨ ਨੀਤਃ ਦਸ਼ਾਂ ਏਤਾਂ ਨਿਰ੍ਵੇਦਃ ਚ ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਲਵਃ ॥ 28॥
ਸਃ ਅਹਂ ਕਲੌ ਅਸ਼ੇषੇਣ ਸ਼ੋषਯਿਹ੍ਹ੍ਯੇ ਅਙ੍ਗਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ।
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਅਖਿਲਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਃ ਆਤ੍ਮਨਿ ॥ 29॥
ਤਤ੍ਰ ਮਾਂ ਅਨੁਮੋਦੇਰਨ੍ ਦੇਵਾਃ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।
ਮੁਹੂਰ੍ਤੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਖਟ੍ਵਾਙ੍ਗਃ ਸਮਸਾਧਯਤ੍ ॥ 30॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਇਤਿ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਮਨਸਾ ਹਿ ਆਵਨ੍ਤ੍ਯਃ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਃ ।
ਉਨ੍ਮੁਚ੍ਯ ਹृਦਯਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਭਿਕ੍षੁਃ ਅਭੂਤ੍ ਮੁਨਿਃ ॥ 31॥
ਸਃ ਚਚਾਰ ਮਹੀਂ ਏਤਾਂ ਸਂਯਤ ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਅਨਿਲਃ ।
ਭਿਕ੍षਾਰ੍ਥਂ ਨਗਰ ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ ਅਸਙ੍ਗਃ ਅਲਕ੍षਿਤਃ ਅਵਿਸ਼ਤ੍ ॥ 32॥
ਤਂ ਵੈ ਪ੍ਰਵਯਸਂ ਭਿਕ੍षੁਂ ਅਵਧੂਤਂ ਅਸਜ੍ਜਨਾਃ ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰ੍ਯਭਵਨ੍ ਭਦ੍ਰਃ ਬਹ੍ਵੀਭਿਃ ਪਰਿਭੂਤਿਭਿਃ ॥ 33॥
ਕੇਚਿਤ੍ ਤ੍ਰਿਵੇਣੁਂ ਜਗृਹੁਃ ਏਕੇ ਪਾਤ੍ਰਂ ਕਮਣ੍ਡਲੁਮ੍ ।
ਪੀਠਂ ਚ ਏਕੇ ਅਕ੍षਸੂਤ੍ਰਂ ਚ ਕਨ੍ਥਾਂ ਚੀਰਾਣਿ ਕੇਚਨ ॥ 34॥
ਪ੍ਰਦਾਯ ਚ ਪੁਨਃ ਤਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨਿ ਆਦਦੁਃ ਮੁਨੇਃ ।
ਅਨ੍ਨਂ ਚ ਭੈਕ੍ष੍ਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਸਰਿਤ੍ ਤਟੇ ॥ 35॥
ਮੂਤ੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਚ ਪਾਪਿष੍ਠਾਃ ष੍ਠੀਵਨ੍ਤਿ ਅਸ੍ਯ ਚ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ।
ਯਤਵਾਚਂ ਵਾਚਯਨ੍ਤਿ ਤਾਡਯਨ੍ਤਿ ਨ ਵਕ੍ਤਿ ਚੇਤ੍ ॥ 36॥
ਤਰ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਅਪਰੇ ਵਾਗ੍ਭਿਃ ਸ੍ਤੇਨਃ ਅਯਂ ਇਤਿ ਵਾਦਿਨਃ ।
ਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾ ਤਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਬਧ੍ਯਤਾਂ ਬਧ੍ਯਤਾਂ ਇਤਿ ॥ 37॥
ਕ੍षਿਪਨ੍ਤਿ ਏਕੇ ਅਵਜਾਨਨ੍ਤਃ ਏषਃ ਧਰ੍ਮਧ੍ਵਜਃ ਸ਼ਠਃ ।
ਕ੍षੀਣਵਿਤ੍ਤਃ ਇਮਾਂ ਵृਤ੍ਤਿਂ ਅਗ੍ਰਹੀਤ੍ ਸ੍ਵਜਨ ਉਜ੍ਝਿਤਃ ॥ 38॥
ਅਹੋ ਏषਃ ਮਹਾਸਾਰਃ ਧृਤਿਮਾਨ੍ ਗਿਰਿਃ ਆਡਿਵ ।
ਮੌਨੇਨ ਸਾਧਯਤਿ ਅਰ੍ਥਂ ਬਕਵਤ੍ ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ॥ 39॥
ਇਤਿ ਏਕੇ ਵਿਹਸਨ੍ਤਿ ਏਨਂ ਏਕੇ ਦੁਰ੍ਵਾਤਯਨ੍ਤਿ ਚ ।
ਤਂ ਬਬਨ੍ਧੁਃ ਨਿਰੁਰੁਧੁਃ ਯਥਾ ਕ੍ਰੀਡਨਕਂ ਦ੍ਵਿਜਮ੍ ॥ 40॥
ਏਵਂ ਸਃ ਭੌਤਿਕਂ ਦੁਃਖਂ ਦੈਵਿਕਂ ਦੈਹਿਕਂ ਚ ਯਤ੍ ।
ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਦਿष੍ਟਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਅਬੁਧ੍ਯਤ ॥ 41॥
ਪਰਿਭੂਤਃ ਇਮਾਂ ਗਾਥਾਂ ਅਗਾਯਤ ਨਰਾਧਮੈਃ ।
ਪਾਤਯਦ੍ਭਿਃ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਸ੍ਥਃ ਧृਤਿਂ ਆਸ੍ਥਾਯ ਸਾਤ੍ਵਿਕੀਮ੍ ॥ 42॥
ਦ੍ਵਿਜਃ ਉਵਾਚ ।
ਨ ਅਯਂ ਜਨਃ ਮੇ ਸੁਖਦੁਃਖਹੇਤੁਃ
ਨ ਦੇਵਤਾਤ੍ਮਾ ਗ੍ਰਹਕਰ੍ਮਕਾਲਾਃ ।
ਮਨਃ ਪਰਂ ਕਾਰਣਂ ਆਮਨਨ੍ਤਿ
ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ ਯਤ੍ ॥ 43॥
ਮਨਃ ਗੁਣਾਨ੍ ਵੈ ਸृਜਤੇ ਬਲੀਯਃ
ਤਤਃ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਿਲਕ੍षਣਾਨਿ ।
ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨਿ ਕृष੍ਣਾਨਿ ਅਥ ਲੋਹਿਤਾਨਿ
ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਵਰ੍ਣਾਃ ਸृਤਯਃ ਭਵਨ੍ਤਿ ॥ 44॥
ਅਨੀਹਃ ਆਤ੍ਮਾ ਮਨਸਾ ਸਮੀਹਤਾ
ਹਿਰਣ੍ਮਯਃ ਮਤ੍ਸਖਃ ਉਦ੍ਵਿਚष੍ਟੇ ।
ਮਨਃ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਪਰਿਗृਹ੍ਯ ਕਾਮਾਨ੍
ਜੁषਨ੍ ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਗੁਣਸਙ੍ਗਤਃ ਅਸੌ ॥ 45॥
ਦਾਨਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਃ ਨਿਯਮਃ ਯਮਃ ਚ
ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਸਦ੍ਵ੍ਰਤਾਨਿ ।
ਸਰ੍ਵੇ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹਲਕ੍षਣਾਨ੍ਤਾਃ
ਪਰਃ ਹਿ ਯੋਗਃ ਮਨਸਃ ਸਮਾਧਿ ॥ 46॥
ਸਮਾਹਿਤਂ ਯਸ੍ਯ ਮਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍
ਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਕਿਂ ਵਦ ਤਸ੍ਯ ਕृਤ੍ਯਮ੍ ।
ਅਸਂਯਤਂ ਯਸ੍ਯ ਮਨਃ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍
ਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਚੇਤ੍ ਅਪਰਂ ਕਿਮੇਭਿਃ ॥ 47॥
ਮਨੋਵਸ਼ੇ ਅਨ੍ਯੇ ਹਿ ਅਭਵਨ੍ ਸ੍ਮ ਦੇਵਾਃ
ਮਨਃ ਚ ਨ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਸ਼ਂ ਸਮੇਤਿ ।
ਭੀष੍ਮਃ ਹਿ ਦੇਵਃ ਸਹਸਃ ਸਹੀਯਾਨ੍
ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ਵਸ਼ੇ ਤਂ ਸਃ ਹਿ ਦੇਵਦੇਵਃ ॥ 48॥
ਤਂ ਦੁਰ੍ਜਯਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਅਸਹ੍ਯਵੇਗਂ
ਮਰੁਨ੍ਤੁਦਂ ਤਤ੍ ਨ ਵਿਜਿਤ੍ਯ ਕੇਚਿਤ੍ ।
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਅਸਤ੍ ਵਿਗ੍ਰਹਂ ਅਤ੍ਰ ਮਰ੍ਤ੍ਯੈਃ
ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਉਦਾਸੀਨ ਰਿਪੂਨ੍ ਵਿਮੂਢਾਃ ॥ 49॥
ਦੇਹਂ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰਂ ਇਮਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ
ਮਮ ਅਹਂ ਇਤਿ ਅਨ੍ਧ ਧਿਯਃ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ।
ਏषਃ ਅਹਂ ਅਨ੍ਯਃ ਅਯਂ ਇਤਿ ਭ੍ਰਮੇਣ
ਦੁਰਨ੍ਤਪਾਰੇ ਤਮਸਿ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ॥ 50॥
ਜਨਃ ਤੁ ਹੇਤੁਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ ਚੇਤ੍
ਕਿਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਚ ਅਤ੍ਰ ਹ ਭੌਮਯੋਃ ਤਤ੍ ।
ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਨ੍ਦਸ਼ਤਿ ਸ੍ਵਦਦ੍ਭਿਃ
ਤਤ੍ ਵੇਦਨਾਯਾਂ ਕਤਮਾਯ ਕੁਪ੍ਯੇਤ੍ ॥ 51॥
ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਯਦਿ ਦੇਵਤਾਃ ਤੁ
ਕਿਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਯੋਃ ਤਤ੍ ।
ਯਤ੍ ਅਙ੍ਗਂ ਅਙ੍ਗੇਨ ਨਿਹਨ੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕ੍ਰੁਧ੍ਯੇਤ ਕਸ੍ਮੈ ਪੁਰੁषਃ ਸ੍ਵਦੇਹੇ ॥ 52॥
ਆਤ੍ਮਾ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਖਦੁਃਖਹੇਤੁਃ
ਕਿਂ ਅਨ੍ਯਤਃ ਤਤ੍ਰ ਨਿਜਸ੍ਵਭਾਵਃ ।
ਨ ਹਿ ਆਤ੍ਮਨਃ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਯਦਿ ਤਤ੍ ਮृषਾ ਸ੍ਯਾਤ੍
ਕ੍ਰੁਧ੍ਯੇਤ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਨ ਸੁਖਂ ਨ ਦੁਃਖਮ੍ ॥ 53॥
ਗ੍ਰਹਾਃ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ ਚੇਤ੍
ਕਿਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਅਜਸ੍ਯ ਜਨਸ੍ਯ ਤੇ ਵੈ ।
ਗ੍ਰਹੈਃ ਗ੍ਰਹਸ੍ਯ ਏਵ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪੀਡਾਮ੍
ਕ੍ਰੁਧ੍ਯੇਤ ਕਸ੍ਮੈ ਪੁਰੁषਃ ਤਤਃ ਅਨ੍ਯਃ ॥ 54॥
ਕਰ੍ਮਾਃ ਤੁ ਹੇਤੁਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ ਚੇਤ੍
ਕਿਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਤਤ੍ ਹਿ ਜਡਾਜਡਤ੍ਵੇ ।
ਦੇਹਃ ਤੁ ਅਚਿਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਅਯਂ ਸੁਪਰ੍ਣਃ
ਕ੍ਰੁਧ੍ਯੇਤ ਕਸ੍ਮੈ ਨ ਹਿ ਕਰ੍ਮਮੂਲਮ੍ ॥ 55॥
ਕਾਲਃ ਤੁ ਹੇਤੁਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ ਚੇਤ੍
ਕਿਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਆਤ੍ਮਕਃ ਅਸੌ ।
ਨ ਅਗ੍ਨੇਃ ਹਿ ਤਾਪਃ ਨ ਹਿਮਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍
ਕ੍ਰੁਧ੍ਯੇਤ ਕਸ੍ਮੈ ਨ ਪਰਸ੍ਯ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਮ੍ ॥ 56॥
ਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਕ੍ਵ ਅਪਿ ਕਥਞ੍ਚਨ ਅਸ੍ਯ
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਉਪਰਾਗਃ ਪਰਤਃ ਪਰਸ੍ਯ ।
ਯਥਾਹਮਃ ਸਂਸृਤਿਰੂਪਿਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍
ਏਵਂ ਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਃ ਨ ਬਿਭੇਤਿ ਭੂਤੈਃ ॥ 57॥
ਏਤਾਂ ਸਃ ਆਸ੍ਥਾਯ ਪਰਾਤ੍ਮਨਿष੍ਠਾਮ੍
ਅਧ੍ਯਾਸਿਤਾਂ ਪੂਰ੍ਵਤਮੈਃ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ ।
ਅਹਂ ਤਰਿष੍ਯਾਮਿ ਦੁਰਨ੍ਤਪਾਰਮ੍
ਤਮਃ ਮੁਕੁਨ੍ਦ ਅਙ੍ਘ੍ਰਿਨਿषੇਵਯਾ ਏਵ ॥ 58॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਨਿਰ੍ਵਿਦ੍ਯ ਨष੍ਟਦ੍ਰਵਿਣਃ ਗਤਕ੍ਲਮਃ
ਪ੍ਰਵ੍ਰਜ੍ਯ ਗਾਂ ਪਰ੍ਯਟਮਾਨਃ ਇਤ੍ਥਮ੍ ।
ਨਿਰਾਕृਤਃ ਅਸਦ੍ਭਿਃ ਅਪਿ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਤ੍
ਅਕਮ੍ਪਿਤਃ ਅਮੁਂ ਮੁਨਿਃ ਆਹ ਗਾਥਾਮ੍ ॥ 59॥
ਸੁਖਦੁਃਖਪ੍ਰਦਃ ਨ ਅਨ੍ਯਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਆਤ੍ਮਵਿਭ੍ਰਮਃ ।
ਮਿਤ੍ਰ ਉਦਾਸੀਨਰਿਪਵਃ ਸਂਸਾਰਃ ਤਮਸਃ ਕृਤਃ ॥ 60॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਤਾਤ ਨਿਗृਹਾਣ ਮਨੋ ਧਿਯਾ ।
ਮਯਿ ਆਵੇਸ਼ਿਤਯਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਯੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ॥ 61॥
ਯਃ ਏਤਾਂ ਭਿਕ੍षੁਣਾ ਗੀਤਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿष੍ਠਾਂ ਸਮਾਹਿਤਃ ।
ਧਾਰਯਨ੍ ਸ਼੍ਰਾਵਯਨ੍ ਸ਼੍ਰੁਣ੍ਵਨ੍ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ ਨ ਏਵ ਅਭਿਭੂਯਤੇ ॥ 62॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਭਗਵਦੁਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਬਿਕ੍षੁਗੀਤਨਿਰੂਪਣਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 23॥
ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਅਥ ਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍ ।
ਯਤ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪੁਮਾਨ੍ ਸਦ੍ਯਃ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਵੈਕਲ੍ਪਿਕਂ ਭ੍ਰਮਮ੍ ॥ 1॥
ਆਸੀਤ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਅਥਃ ਹਿ ਅਰ੍ਥਃ ਏਕਂ ਏਵ ਅਵਿਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ ।
ਯਦਾ ਵਿਵੇਕਨਿਪੁਣਾਃ ਆਦੌ ਕृਤਯੁਗੇ ਅਯੁਗੇ ॥ 2॥
ਤਤ੍ ਮਾਯਾਫਲਰੂਪੇਣ ਕੇਵਲਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਿਤਮ੍ ।
ਵਾਙ੍ਮਨਃ ਅਗੋਚਰਂ ਸਤ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਮਭਵਤ੍ ਬृਹਤ੍ ॥ 3॥
ਤਯੋਃ ਏਕਤਰਃ ਹਿ ਅਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸੋਭਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਅਨ੍ਯਤਰਃ ਭਾਵਃ ਪੁਰੁषਃ ਸਃ ਅਭਿਧੀਯਤੇ ॥ 4॥
ਤਮਃ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕृਤੇਃ ਅਭਵਨ੍ ਗੁਣਾਃ ।
ਮਯਾ ਪ੍ਰਕ੍षੋਭ੍ਯਮਾਣਾਯਾਃ ਪੁਰੁष ਅਨੁਮਤੇਨ ਚ ॥ 5॥
ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਮਭਵਤ੍ ਸੂਤ੍ਰਂ ਮਹਾਨ੍ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਸਂਯੁਤਃ ।
ਤਤਃ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤਃ ਜਾਤਃ ਯਃ ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਵਿਮੋਹਨਃ ॥ 6॥
ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਤੈਜਸਃ ਚ ਤਾਮਸਃ ਚ ਇਤਿ ਅਹਂ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਮਨਸਾਂ ਕਾਰਣਂ ਚਿਤ੍ ਅਚਿਤ੍ ਮਯਃ ॥ 7॥
ਅਰ੍ਥਃ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਤ੍ ਜਜ੍ਞੇ ਤਾਮਸਾਤ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ।
ਤੈਜਸਾਤ੍ ਦੇਵਤਾਃ ਆਸਨ੍ ਏਕਾਦਸ਼ ਚ ਵੈਕृਤਾਤ੍ ॥ 8॥
ਮਯਾ ਸਞ੍ਚੋਦਿਤਾਃ ਭਾਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਂਹਤਿ ਅਕਾਰਿਣਃ ।
ਅਣ੍ਡਂ ਉਤ੍ਪਾਦਯਾਮਾਸੁਃ ਮਮ ਆਯਤਨਂ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 9॥
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਅਹਂ ਸਮਭਵਂ ਅਣ੍ਡੇ ਸਲਿਲਸਂਸ੍ਥਿਤੌ ।
ਮਮ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਅਭੂਤ੍ ਪਦ੍ਮਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਖ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰ ਚ ਆਤ੍ਮਭੂਃ ॥
10॥
ਸਃ ਅਸृਜਤ੍ ਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਰਜਸਾ ਮਤ੍ ਅਨੁਗ੍ਰਹਾਤ੍ ।
ਲੋਕਾਨ੍ ਸਪਾਲਾਨ੍ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਭੂਃ ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ ॥ 11॥
ਦੇਵਾਨਾਂ ਓਕਃ ਆਸੀਤ੍ ਸ੍ਵਃ ਭੂਤਾਨਾਂ ਚ ਭੁਵਃ ਪਦਮ੍ ।
ਮਰ੍ਤ੍ਯ ਆਦੀਨਾਂ ਚ ਭੂਃ ਲੋਕਃ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਤਯਾਤ੍ ਪਰਮ੍ ॥
12॥
ਅਧਃ ਅਸੁਰਾਣਾਂ ਨਾਗਾਨਾਂ ਭੂਮੇਃ ਓਕਃ ਅਸृਜਤ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਤ੍ਰਿਲੋਕ੍ਯਾਂ ਗਤਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਆਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥ 13॥
ਯੋਗਸ੍ਯ ਤਪਸਃ ਚ ਏਵ ਨ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਗਤਯਃ ਅਮਲਾਃ ।
ਮਹਃ ਜਨਃ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਭਕ੍ਤਿਯੋਗਸ੍ਯ ਮਦ੍ਗਤਿਃ ॥ 14॥
ਮਯਾ ਕਾਲਾਤ੍ਮਨਾ ਧਾਤ੍ਰਾ ਕਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਂ ਇਦਂ ਜਗਤ੍ ।
ਗੁਣਪ੍ਰਵਾਹਃ ਏਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਉਨ੍ਮਜ੍ਜਤਿ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ ॥ 15॥
ਅਣੁਃ ਬृਹਤ੍ ਕृਸ਼ਃ ਸ੍ਥੂਲਃ ਯਃ ਯਃ ਭਾਵਃ ਪ੍ਰਸਿਧ੍ਯਤਿ ।
ਸਰ੍ਵਃ ਅਪਿ ਉਭਯਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਪੁਰੁषੇਣ ਚ ॥ 16॥
ਯਃ ਤੁ ਯਸ੍ਯ ਆਦਿਃ ਅਨ੍ਤਃ ਚ ਸਃ ਵੈ ਮਧ੍ਯਂ ਚ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ ।
ਵਿਕਾਰਃ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਃ ਯਥਾ ਤੈਜਸ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ॥ 17॥
ਯਤ੍ ਉਪਾਦਾਯ ਪੂਰ੍ਵਃ ਤੁ ਭਾਵਃ ਵਿਕੁਰੁਤੇ ਅਪਰਮ੍ ।
ਆਦਿਃ ਅਨ੍ਤਃ ਯਦਾ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਅਭਿਧੀਯਤੇ ॥ 18॥
ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਹਿ ਅਸ੍ਯ ਉਪਾਦਾਨਂ ਆਧਾਰਃ ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ ।
ਸਤਃ ਅਭਿਵ੍ਯਞ੍ਜਕਃ ਕਾਲਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਤਯਂ ਤੁ ਅਹਮ੍ ॥ 19॥
ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਾਵਤ੍ ਪੌਰ੍ਵ ਅਪਰ੍ਯੇਣ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ ।
ਮਹਾਨ੍ ਗੁਣਵਿਸਰ੍ਗ ਅਰ੍ਥਃ ਸ੍ਥਿਤਿ ਅਨ੍ਤਃ ਯਾਵਤ੍ ਈਕ੍षਣਮ੍ ॥ 20॥
ਵਿਰਾਟ੍ ਮਯਾ ਆਸਾਦ੍ਯਮਾਨਃ ਲੋਕਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਕਃ ।
ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਾਯ ਵਿਸ਼ੇषਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ਭੁਵਨੈਃ ਸਹ ॥ 21॥
ਅਨ੍ਨੇ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਮਰ੍ਤ੍ਯਂ ਅਨ੍ਨਂ ਧਾਨਾਸੁ ਲੀਯਤੇ ।
ਧਾਨਾਃ ਭੂਮੌ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਭੂਮਿਃ ਗਨ੍ਧੇ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ॥ 22॥
ਅਪ੍ਸੁ ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਗਨ੍ਧਃ ਆਪਃ ਚ ਸ੍ਵਗੁਣੇ ਰਸੇ ।
ਲੀਯਤੇ ਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਰਸਃ ਜ੍ਯੋਤੀ ਰੂਪੇ ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ॥ 23॥
ਰੂਪਂ ਵਾਯੌ ਸਃ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਲੀਯਤੇ ਸਃ ਅਪਿ ਚ ਅਮ੍ਬਰੇ ।
ਅਮ੍ਬਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਵਯੋਨਿषੁ ॥ 24॥
ਯੋਨਿਃ ਵੈਕਾਰਿਕੇ ਸੌਮ੍ਯ ਲੀਯਤੇ ਮਨਸਿ ਈਸ਼੍ਵਰੇ ।
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਭੂਤਾਦਿਂ ਅਪਿ ਏਤਿ ਭੂਤਾਦਿਃ ਮਹਤਿ ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ 25॥
ਸਃ ਲੀਯਤੇ ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਵੇषੁ ਗੁਣੇषੁ ਗੁਣਵਤ੍ਤਮਃ ।
ਤੇ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਲੀਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਕਲੇ ਲੀਯਤੇ ਅਵ੍ਯਯੇ ॥ 26॥
ਕਾਲਃ ਮਾਯਾਮਯੇ ਜੀਵੇ ਜੀਵਃ ਆਤ੍ਮਨਿ ਮਯਿ ਅਜੇ ।
ਆਤ੍ਮਾ ਕੇਵਲਃ ਆਤ੍ਮਸ੍ਥਃ ਵਿਕਲ੍ਪ ਅਪਾਯ ਲਕ੍षਣਃ ॥ 27॥
ਏਵਂ ਅਨ੍ਵੀਕ੍षਮਾਣਸ੍ਯ ਕਥਂ ਵੈਕਲ੍ਪਿਕਃ ਭ੍ਰਮਃ ।
ਮਨਸਃ ਹृਦਿ ਤਿष੍ਠੇਤ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਇਵ ਅਰ੍ਕ ਉਦਯੇ ਤਮਃ ॥ 28॥
ਏषਃ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਂਸ਼ਯਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭੇਦਨਃ ।
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਅਨੁਲੋਮਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਾਵਰਦृਸ਼ਾ ਮਯਾ ॥ 29॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਪ੍ਰਕृਤਿਪੁਰੁषਸਾਙ੍ਖ੍ਯਯੋਗੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 24॥
ਅਥ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ ।
ਗੁਣਾਨਾਂ ਅਸਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਪੁਮਾਨ੍ਯੇਨ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍ ।
ਤਨ੍ਮੇ ਪੁਰੁषਵਰ੍ਯ ਇਅਦਂ ਉਪਧਾਰਯ ਸ਼ਂਸਤਃ ॥ 1॥
ਸਮਃ ਦਮਃ ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਈਕ੍षਾ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਦਯਾ ਸ੍ਮृਤਿਃ ।
ਤੁष੍ਟਿਃ ਤ੍ਯਾਗਃ ਅਸ੍ਪृਹਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਹ੍ਰੀਃ ਦਯਾ ਆਦਿਃ ਸ੍ਵਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ ॥ 2॥
ਕਾਮਃ ਈਹਾ ਮਦਃ ਤृष੍ਣਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਆਸ਼ੀਃ ਭਿਦਾ ਸੁਖਮ੍ ।
ਮਦ ਉਤ੍ਸਾਹਃ ਯਸ਼ਃ ਪ੍ਰੀਤਿਃ ਹਾਸ੍ਯਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਬਲ ਉਦ੍ਯਮਃ ॥ 3॥
ਕ੍ਰੋਧਃ ਲੋਭਃ ਅਨृਤਂ ਹਿਂਸਾ ਯਾਞ੍ਚਾ ਦਮ੍ਭਃ ਕ੍ਲਮਃ ਕਲਿਃ ।
ਸ਼ੋਕਮੋਹੌ ਵਿषਾਦਾਰ੍ਤੀ ਨਿਦ੍ਰਾ ਆਸ਼ਾ ਭੀਃ ਅਨੁਦ੍ਯਮਃ ॥ 4॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰਜਸਃ ਚ ਏਤਾਃ ਤਮਸਃ ਚ ਅਨੁਮੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ।
ਵृਤ੍ਤਯਃ ਵਰ੍ਣਿਤਪ੍ਰਾਯਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਅਥਃ ਸ਼੍ਰੁਣੁ ॥ 5॥
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਤੁ ਅਹਂ ਇਤਿ ਮਮ ਇਤਿ ਉਦ੍ਧਵ ਯਾ ਮਤਿਃ ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਮਨੋਮਾਤ੍ਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸੁਭਿਃ ॥ 6॥
ਧਰ੍ਮੇ ਚ ਅਰ੍ਥੇ ਚ ਕਾਮੇ ਚ ਯਦਾ ਅਸੌ ਪਰਿਨਿष੍ਠਿਤਃ ।
ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍षਃ ਅਯਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਃ ਅਤਿਧਨਾਵਹਃ ॥ 7॥
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਲਕ੍षਣੇ ਨਿष੍ਠਾ ਪੁਮਾਨ੍ ਯਃ ਹਿ ਗृਹਾਸ਼੍ਰਮੇ ।
ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇ ਚ ਅਨੁਤਿष੍ਠੇਤ ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਮਿਤਿਃ ਹਿ ਸਾ ॥ 8॥
ਪੁਰੁषਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਅਨੁਮੀਯਾਤ੍ ਸ਼ਮ ਆਦਿਭਿਃ ।
ਕਾਮਾਦਿਭੀ ਰਜੋਯੁਕ੍ਤਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯੈਃ ਤਮਸਾ ਯੁਤਮ੍ ॥ 9॥
ਯਦਾ ਭਜਤਿ ਮਾਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰਪੇਕ੍षਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ ।
ਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰੁषਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਏਵ ਵਾ ॥ 10॥
ਯਦਾ ਆਸ਼ਿषਃ ਆਸ਼ਾਸ੍ਯ ਮਾਂ ਭਜੇਤ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ ।
ਤਂ ਰਜਃਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਹਿਂਸਾਂ ਆਸ਼ਾਸ੍ਯ ਤਾਮਸਮ੍ ॥ 11॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਃ ਤਮਃ ਇਤਿ ਗੁਣਾਃ ਜੀਵਸ੍ਯ ਨ ਏਵ ਮੇ ।
ਚਿਤ੍ਤਜਾ ਯੈਃ ਤੁ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਜ੍ਜਮਾਨਃ ਨਿਬਧ੍ਯਤੇ ॥ 12॥
ਯਦੇਤਰੌ ਜਯੇਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਭਾਸ੍ਵਰਂ ਵਿਸ਼ਦਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ ।
ਤਦਾ ਸੁਖੇਨ ਯੁਜ੍ਯੇਤ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨ ਆਦਿਭਿਃ ਪੁਮਾਨ੍ ॥ 13॥
ਯਦਾ ਜਯੇਤ੍ ਤਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਃ ਸਙ੍ਗਂ ਭਿਦਾ ਚਲਮ੍ ।
ਤਦਾ ਦੁਃਖੇਨ ਯੁਜ੍ਯੇਤ ਕਰ੍ਮਣਾ ਯਸ਼ਸਾ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ॥ 14॥
ਯਦਾ ਜਯੇਤ੍ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਮਃ ਮੂਢਃ ਲਯਂ ਜਡਮ੍ ।
ਯੁਜ੍ਯੇਤ ਸ਼ੋਕਮੋਹਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਦ੍ਰਯਾ ਹਿਂਸਯਾ ਆਸ਼ਯਾ ॥ 15॥
ਯਦਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸੀਦੇਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ ।
ਦੇਹੇ ਅਭਯਂ ਮਨੋਸਙ੍ਗਂ ਤਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਤ੍ਪਦਮ੍ ॥ 16॥
ਵਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਚ ਅਧੀਰ ਨਿਰ੍ਵृਤਿਃ ਚ ਚੇਤਸਾਮ੍ ।
ਗਾਤ੍ਰਾਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਮਨਃ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਰਜਃ ਏਤੈਃ ਨਿਸ਼ਾਮਯ ॥ 17॥
ਸੀਦਤ੍ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਲੀਯੇਤ ਚੇਤਸਃ ਗ੍ਰਹਣੇ ਅਕ੍षਮਮ੍ ।
ਮਨਃ ਨष੍ਟਂ ਤਮਃ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਤਮਃ ਤਤ੍ ਉਪਧਾਰਯ ॥ 18॥
ਏਧਮਾਨੇ ਗੁਣੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਦੇਵਾਨਾਂ ਬਲਂ ਏਧਤੇ ।
ਅਸੁਰਾਣਾਂ ਚ ਰਜਸਿ ਤਮਸਿ ਉਦ੍ਧਵ ਰਕ੍षਸਾਮ੍ ॥ 19॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਜਗਰਣਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਰਜਸਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਆਦਿਸ਼ੇਤ੍ ।
ਪ੍ਰਸ੍ਵਾਪਂ ਤਮਸਾ ਜਨ੍ਤੋਃ ਤੁਰੀਯਂ ਤ੍ਰਿषੁ ਸਨ੍ਤਤਮ੍ ॥ 20॥
ਉਪਰ੍ਯੁਪਰਿ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਆਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਜਨਾਃ ।
ਤਮਸਾ ਅਧਃ ਅਧਃ ਆਮੁਖ੍ਯਾਤ੍ ਰਜਸਾ ਅਨ੍ਤਰਚਾਰਿਣਃ ॥ 21॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਲੀਨਾਃ ਸ੍ਵਃ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਰਲੋਕਂ ਰਜੋਲਯਾਃ ।
ਤਮੋਲਯਾਃ ਤੁ ਨਿਰਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਮਾਂ ਏਵ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਃ ॥ 22॥
ਮਦਰ੍ਪਣਂ ਨਿष੍ਫਲਂ ਵਾ ਸਾਤ੍ਵਿਕਂ ਨਿਜਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ ।
ਰਾਜਸਂ ਫਲਸਙ੍ਕਲ੍ਪਂ ਹਿਂਸਾਪ੍ਰਾਯਾਦਿ ਤਾਮਸਮ੍ ॥ 23॥
ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਸਾਤ੍ਵਿਕਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਰਜਃ ਵੈਕਲ੍ਪਿਕਂ ਚ ਯਤ੍ ।
ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਤਾਮਸਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਮਨ੍ਨਿष੍ਠਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ 24॥
ਵਨਂ ਤੁ ਸਾਤ੍ਵਿਕਃ ਵਾਸਃ ਗ੍ਰਾਮਃ ਰਾਜਸਃ ਉਚ੍ਯਤੇ ।
ਤਾਮਸਂ ਦ੍ਯੂਤਸਦਨਂ ਮਨ੍ਨਿਕੇਤਨਂ ਤੁ ਨਿਰ੍ਗੁਣਮ੍ ॥ 25॥
ਸਾਤ੍ਵਿਕਃ ਕਾਰਕਃ ਅਸਙ੍ਗੀ ਰਾਗਾਨ੍ਧਃ ਰਾਜਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।
ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਿਵਿਭ੍ਰष੍ਟਃ ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਮਦਪਾਸ਼੍ਰਯਃ ॥ 26॥
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕੀ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਕਰ੍ਮਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਤੁ ਰਾਜਸੀ ।
ਤਾਮਸ੍ਯਧਰ੍ਮੇ ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਮਤ੍ਸੇਵਾਯਾਂ ਤੁ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ॥ 27॥
ਪਥ੍ਯਂ ਪੂਤਂ ਅਨਾਯਃ ਤਂ ਆਹਾਰ੍ਯਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।
ਰਾਜਸਂ ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰੇष੍ਠਂ ਤਾਮਸਂ ਚ ਆਰ੍ਤਿਦ ਅਸ਼ੁਚਿ ॥ 28॥
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਸੁਖਂ ਆਤ੍ਮੋਤ੍ਥਂ ਵਿषਯੋਤ੍ਥਂ ਤੁ ਰਾਜਸਮ੍ ।
ਤਾਮਸਂ ਮੋਹਦੈਨੋਤ੍ਥਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਮਦਪਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ ॥ 29॥
ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਃ ਫਲਂ ਕਾਲਃ ਜ੍ਞਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕਾਰਕਾਃ ।
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਅਵਸ੍ਥਾ ਆਕृਤਿਃ ਨਿष੍ਠਾ ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਃ ਏਵ ਹਿ ॥
30॥
ਸਰ੍ਵੇ ਗੁਣਮਯਾਃ ਭਾਵਾਃ ਪੁਰੁष ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਧਿष੍ਠਿਤਾਃ ॥ 31॥
ਏਤਾਃ ਸਂਸृਤਯਃ ਪੁਂਸਃ ਗੁਣਕਰ੍ਮਨਿਬਨ੍ਧਨਾਃ ।
ਯੇਨ ਇਮੇ ਨਿਰ੍ਜਿਤਾਃ ਸੌਮ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਜੀਵੇਨ ਚਿਤ੍ਤਜਾਃ ।
ਭਕ੍ਤਿਯੋਗੇਨ ਮਨ੍ਨਿष੍ਠਃ ਮਦ੍ਭਾਵਾਯ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 32॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਅਹਂ ਇਮਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।
ਗੁਣਸਙ੍ਗਂ ਵਿਨਿਰ੍ਧੂਯ ਮਾਂ ਭਜਨ੍ਤੁ ਵਿਚਕ੍षਣਾਃ ॥ 33॥
ਨਿਃਸਙ੍ਗਃ ਮਾਂ ਭਜੇਤ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਰਜਃ ਤਮਃ ਚ ਅਭਿਜਯੇਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਂਸੇਵਯਾ ਮੁਨਿਃ ॥ 34॥
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਅਭਿਜਯੇਤ੍ ਯੁਕ੍ਤਃ ਨੈਰਪੇਕ੍ष੍ਯੇਣ ਸ਼ਾਨ੍ਤਧੀਃ ।
ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਗੁਣੈਃ ਮੁਕ੍ਤਃ ਜੀਵਃ ਜੀਵਂ ਵਿਹਾਯ ਮਾਮ੍ ॥ 35॥
ਜੀਵਃ ਜੀਵਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਗੁਣੈਃ ਚ ਆਸ਼ਯਸਮ੍ਭਵੈਃ ।
ਮਯਾ ਏਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਪੂਰ੍ਣਃ ਨ ਬਹਿਃ ਨ ਅਨ੍ਤਰਃ ਚਰੇਤ੍ ॥ 36॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਗੁਣਨਿਰ੍ਗੁਣਨਿਰੂਪਣਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 25॥
ਅਥ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਮਤ੍ ਲਕ੍षਣਂ ਇਮਂ ਕਾਯਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਮਦ੍ਧਰ੍ਮਃ ਆਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਆਨਨ੍ਦਂ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਸਮੁਪੈਤਿ ਮਾਮ੍ ॥1॥
ਗੁਣਮਯ੍ਯਾਃ ਜੀਵਯੋਨ੍ਯਾਃ ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਯਾ ।
ਗੁਣੇषੁ ਮਾਯਾਮਾਤ੍ਰੇषੁ ਦृਸ਼੍ਯਮਾਨੇषੁ ਅਵਸ੍ਤੁਤਃ ।
ਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਅਪਿ ਨ ਪੁਮਾਨ੍ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਅਵਸ੍ਤੁਭਿਃ ਗੁਣੈਃ ॥ 2॥
ਸਙ੍ਗਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਅਸਤਾਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨ ਉਦਰ ਤृਪਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ।
ਤਸ੍ਯ ਅਨੁਗਤਃ ਤਮਸਿ ਅਨ੍ਧੇ ਪਤਤਿ ਅਨ੍ਧ ਅਨੁਗਾਨ੍ਧਵਤ੍ ॥ 3॥
ਐਲਃ ਸਮ੍ਰਾਟ੍ ਇਮਾਂ ਗਾਥਾਂ ਅਗਾਯਤ ਬृਹਚ੍ਛ੍ਰਵਾਃ ।
ਉਰ੍ਵਸ਼ੀ ਵਿਰਹਾਤ੍ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਃ ਸ਼ੋਕਸਂਯਮੇ ॥ 4॥
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤੀਂ ਤਾਂ ਨਗ੍ਨਃ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਵਤ੍ ਨृਪਃ ।
ਵਿਲਪਨ੍ ਅਨ੍ਵਗਾਤ੍ ਜਾਯੇ ਘੋਰੇ ਤਿष੍ਠ ਇਤਿ ਵਿਕ੍ਲਵਃ ॥ 5॥
ਕਾਮਾਨ੍ ਅਤृਪ੍ਤਃ ਅਨੁਜੁषਨ੍ ਕ੍षੁਲ੍ਲਕਾਨ੍ ਵਰ੍षਯਾਮਿਨੀਃ ।
ਨ ਵੇਦ ਯਾਨ੍ਤੀਃ ਨ ਅਯਾਨ੍ਤੀਃ ਉਰ੍ਵਸ਼ੀ ਆਕृष੍ਟਚੇਅਤਨਃ ॥ 6॥
ਐਲਃ ਉਵਾਚ ।
ਅਹੋ ਮੇ ਮੋਹਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਕਾਮਕष੍ਮਲਚੇਤਸਃ ।
ਦੇਵ੍ਯਾਃ ਗृਹੀਤਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਨ ਆਯੁਃਖਣ੍ਡਾਃ ਇਮੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ 7॥
ਨ ਅਹਂ ਵੇਦ ਅਭਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਸੂਰ੍ਯਃ ਵਾ ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਃ ਅਮੁਯਾ ।
ਮੁषਿਤਃ ਵਰ੍षਪੂਗਾਨਾਂ ਬਤ ਅਹਾਨਿ ਗਤਾਨਿ ਉਤ ॥ 8॥
ਅਹੋ ਮੇ ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਮੋਹਃ ਯੇਨ ਆਤ੍ਮਾ ਯੋषਿਤਾਂ ਕृਤਃ ।
ਕ੍ਰੀਡਾਮृਗਃ ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤੀ ਨਰਦੇਵਸ਼ਿਖਾਮਣਿਃ ॥ 9॥
ਸਪਰਿਚ੍ਛਦਂ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਤृਣਂ ਇਵ ਈਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।
ਯਾਨ੍ਤੀਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਚ ਅਨ੍ਵਗਮਂ ਨਗ੍ਨਃ ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਵਤ੍ ਰੁਦਨ੍ ॥ 10॥
ਕੁਤਃ ਤਸ੍ਯ ਅਨੁਭਾਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤੇਜਃ ਈਸ਼ਤ੍ਵਂ ਏਵ ਵਾ ।
ਯਃ ਅਨ੍ਵਗਚ੍ਛਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਯਾਨ੍ਤੀਂ ਖਰਵਤ੍ ਪਾਦਤਾਡਿਤਃ ॥ 11॥
ਕਿਂ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਕਿਂ ਤਪਸਾ ਕਿਂ ਤ੍ਯਾਗੇਨ ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਵਾ ।
ਕਿਂ ਵਿਵਿਕ੍ਤੇਨ ਮੌਨੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਯਸ੍ਯ ਮਨਃ ਹृਤਮ੍ ॥ 12॥
ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਅਕੋਵਿਦਂ ਧਿਙ੍ ਮਾਂ ਮੂਰ੍ਖਂ ਪਣ੍ਡਿਤ ਮਾਨਿਨਮ੍ ।
ਯਃ ਅਹਂ ਈਸ਼੍ਵਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਗੋ ਖਰਵਤ੍ ਜਿਤਃ ॥ 13॥
ਸੇਵਤਃ ਵਰ੍षਪੂਗਾਤ੍ ਮੇ ਉਰ੍ਵਸ਼੍ਯਃ ਅਧਰਾਸਵਮ੍ ।
ਨ ਤृਪ੍ਯਤਿ ਆਤ੍ਮਭੂਃ ਕਾਮਃ ਵਹ੍ਨਿਃ ਆਹੁਤਿਭਿਃ ਯਥਾ ॥ 14॥
ਪੁਂਸ਼੍ਚਲ੍ਯਾ ਅਪਹृਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਕੋਨ੍ਵਨ੍ਯਃ ਮੋਚਿਤੁਂ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਆਤ੍ਮਾਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰਂ ऋਤੇ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਅਧੋਕ੍षਜਮ੍ ॥ 15॥
ਬੋਧਿਤਸ੍ਯ ਅਪਿ ਦੇਵ੍ਯਾ ਮੇ ਸੂਕ੍ਤਵਾਕ੍ਯੇਨ ਦੁਰ੍ਮਤੇਃ ।
ਮਨੋਗਤਃ ਮਹਾਮੋਹਃ ਨ ਅਪਯਾਤਿ ਅਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 16॥
ਕਿਂ ਏਤਯਾ ਨਃ ਅਪਕृਤਂ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾ ਵਾ ਸਰ੍ਪਚੇਤਸਃ ।
ਰਜ੍ਜੁਸ੍ਵਰੂਪ ਅਵਿਦੁषਃ ਯਃ ਅਹਂ ਯਤ੍ ਅਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 17॥
ਕ੍ਵ ਅਯਂ ਮਲੋਮਸਃ ਕਾਯਃ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਆਦਿ ਆਤ੍ਮਕਃ ਅਸ਼ੁਚਿਃ ।
ਕ੍ਵ ਗੁਣਾਃ ਸੌਮਨਸ੍ਯ ਆਦ੍ਯਾਃ ਹਿ ਅਧ੍ਯਾਸਃ ਅਵਿਦ੍ਯਯਾ ਕृਤਃ ॥ 18॥
ਪਿਤ੍ਰੋਃ ਕਿਂ ਸ੍ਵਂ ਨੁ ਭਾਰ੍ਯਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਮਿਨਃ ਅਗ੍ਨੇਃ ਸ਼੍ਵਗृਧ੍ਰਯੋਃ ।
ਕਿਂ ਆਤ੍ਮਨਃ ਕਿਂ ਸੁਹृਦਾਂ ਇਤਿ ਯਃ ਨ ਅਵਸੀਯਤੇ ॥ 19॥
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲੇਵਰੇ ਅਮੇਧ੍ਯੇ ਤੁਚ੍ਛਨਿष੍ਠੇ ਵਿषਜ੍ਜਤੇ ।
ਅਹੋ ਸੁਭਦ੍ਰਂ ਸੁਨਸਂ ਸੁਸ੍ਮਿਤਂ ਚ ਮੁਖਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥ 20॥
ਤ੍ਵਙ੍ ਮਾਂਸ ਰੁਧਿਰ ਸ੍ਨਾਯੁ ਮੇਦੋ ਮਜ੍ਜਾ ਅਸ੍ਥਿ ਸਂਹਤੌ ।
ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪੂਯੇ ਰਮਤਾਂ ਕृਮੀਣਾਂ ਕਿਯਤ੍ ਅਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ 21॥
ਅਥ ਅਪਿ ਨ ਉਪਸਜ੍ਜੇਤ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਸ੍ਤ੍ਰੈਣੇषੁ ਚ ਅਰ੍ਥਵਿਤ੍ ।
ਵਿषਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਮਨਃ ਕ੍षੁਭ੍ਯਤਿ ਨ ਅਨ੍ਯਥਾ ॥ 22॥
ਅਦृष੍ਟਾਤ੍ ਅਸ਼੍ਰੁਤਾਤ੍ ਭਾਵਾਤ੍ ਨ ਭਾਵਃ ਉਪਜਾਯਤੇ ।
ਅਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਮਨਃ ॥ 23॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਙ੍ਗਃ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਸ੍ਤ੍ਰੈਣੇषੁ ਚ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ।
ਵਿਦੁषਾਂ ਚ ਅਪਿ ਅਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਃ षਡ੍ਵਰ੍ਗਃ ਕਿਮੁ ਮਾਦृਸ਼ਾਮ੍ ॥
24॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਗਾਯਨ੍ ਨृਪਦੇਵਦੇਵਃ
ਸਃ ਉਰ੍ਵਸ਼ੀਲੋਕਂ ਅਥਃ ਵਿਹਾਯ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਿ ਅਵਗਮ੍ਯ ਮਾਂ ਵੈ
ਉਪਾਰਮਤ੍ ਜ੍ਞਾਨਵਿਧੂਤਮੋਹਃ ॥ 25॥
ਤਤਃ ਦੁਃਸਙ੍ਗਂ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸਤ੍ਸੁ ਸਜ੍ਜੇਤ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ।
ਸਨ੍ਤਃ ਏਤਸ੍ਯ ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਮਨੋਵ੍ਯਾਸਙ੍ਗਮੁਕ੍ਤਿਭਿਃ ॥ 26॥
ਸਨ੍ਤਃ ਅਨਪੇਕ੍षਾਃ ਮਚ੍ਚਿਤ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।
ਨਿਰ੍ਮਮਾਃ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰਾਃ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਃ ਨਿष੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ ॥ 27॥
ਤੇषੁ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਹਾਭਾਗਃ ਮਹਾਭਾਗੇषੁ ਮਤ੍ਕਥਾਃ ।
ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿਤਾ ਨॄਣਾਂ ਜੁषਤਾਂ ਪ੍ਰਪੁਨਨ੍ਤਿ ਅਘਮ੍ ॥ 28॥
ਤਾਃ ਯੇ ਸ਼੍ਰੁਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ਅਨੁਮੋਦਨ੍ਤਿ ਚ ਅਦृਤਾਃ ।
ਮਤ੍ਪਰਾਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾਃ ਚ ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਤੇ ਮਯਿ ॥ 29॥
ਭਕ੍ਤਿਂ ਲਬ੍ਧਵਤਃ ਸਾਧੋਃ ਕਿਂ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ।
ਮਯਿ ਅਨਨ੍ਤਗੁਣੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਆਨਨ੍ਦ ਅਨੁਭਵ ਆਤ੍ਮਨਿ ॥ 30॥
ਯਥਾ ਉਪਸ਼੍ਰਯਮਾਣਸ੍ਯ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਵਿਭਾਵਸੁਮ੍ ।
ਸ਼ੀਤਂ ਭਯਂ ਤਮਃ ਅਪਿ ਏਤਿ ਸਾਧੂਨ੍ ਸਂਸੇਵਤਃ ਤਥਾ ॥ 31॥
ਨਿਮਜ੍ਜ੍ਯ ਉਨ੍ਮਜ੍ਜ੍ਯਤਾਂ ਘੋਰੇ ਭਵਾਬ੍ਧੌ ਪਰਮ ਅਯਨਮ੍ ।
ਸਨ੍ਤਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਨੌਃ ਦृਢ ਇਵ ਅਪ੍ਸੁ ਮਜ੍ਜਤਾਮ੍ ॥ 32॥
ਅਨ੍ਨਂ ਹਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਃ ਆਰ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਰਣਂ ਤੁ ਅਹਮ੍ ।
ਧਰ੍ਮਃ ਵਿਤ੍ਤਂ ਨृਣਾਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਨ੍ਤਃ ਅਰ੍ਵਾਕ੍ ਬਿਭ੍ਯਤਃ ਅਰਣਮ੍ ॥
33॥
ਸਨ੍ਤਃ ਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਚਕ੍षੂਂषਿ ਬਹਿਃ ਅਰ੍ਕਃ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ ।
ਦੇਵਤਾਃ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤਃ ਆਤ੍ਮਾ ਅਹਂ ਏਵ ਚ ॥ 34॥
ਵੈਤਸੇਨਃ ਤਤਃ ਅਪਿ ਏਵਂ ਉਰ੍ਵਸ਼੍ਯਾ ਲੋਕਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ ।
ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗਃ ਮਹੀਂ ਏਤਾਂ ਆਤ੍ਮਾਰਾਮਃ ਚਚਾਰ ਹ ॥ 35॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਐਲਗੀਤਂ ਨਾਮ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 26॥
ਅਥ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਂ ਸਮਾਚਕ੍ष੍ਵ ਭਵਤ੍ ਆਰਾਧਨਂ ਪ੍ਰਭੋ ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਵਾਂ ਯੇ ਯਥਾ ਅਰ੍ਚਨ੍ਤਿ ਸਾਤ੍ਵਤਾਃ ਸਾਤ੍ਵਤਰ੍षਭ ॥ 1॥
ਏਤਤ੍ ਵਦਨ੍ਤਿ ਮੁਨਯਃ ਮੁਹੁਃ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਨृਣਾਮ੍ ।
ਨਾਰਦਃ ਭਗਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਸਃ ਆਚਾਰ੍ਯਃ ਅਙ੍ਗਿਰਸਃ ਸੁਤਃ ॥ 2॥
ਨਿਃਸृਤਂ ਤੇ ਮੁਖਾਮ੍ਭੋਜਾਦ੍ਯਤ੍ ਆਹ ਭਗਵਾਨ੍ ਅਜਃ ।
ਪੁਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਭृਗੁਮੁਖ੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਦੇਵ੍ਯੈ ਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਭਵਃ ॥ 3॥
ਏਤਤ੍ ਵੈ ਸਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਚ ਸਮ੍ਮਤਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੇਯਸਾਂ ਉਤ੍ਤਮਂ ਮਨ੍ਯੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ੂਦ੍ਰਾਣਾਂ ਚ ਮਾਨਦ ॥ 4॥
ਏਤਤ੍ ਕਮਲਪਤ੍ਰਾਕ੍ष ਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਵਿਮੋਚਨਮ੍ ।
ਭਕ੍ਤਾਯ ਚ ਅਨੁਰਕ੍ਤਾਯ ਬ੍ਰੂਹਿ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਈਸ਼੍ਵਰ ॥ 5॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਨਹਿ ਅਨ੍ਤਃ ਅਨਨ੍ਤਪਾਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਕਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਚ ਉਦ੍ਧਵ ।
ਸਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਵਤ੍ ਅਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 6॥
ਵੈਦਿਕਃ ਤਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਃ ਮਿਸ਼੍ਰਃ ਇਤਿ ਮੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਮਖਃ ।
ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਈਪ੍ਸਿਤੇਨ ਏਵ ਵਿਧਿਨਾ ਮਾਂ ਸਮਰ੍ਚਯੇਤ੍ ॥ 7॥
ਯਦਾ ਸ੍ਵਨਿਗਮੇਨ ਉਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਜਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪੂਰੁषਃ ।
ਯਥਾ ਯਜੇਤ ਮਾਂ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਤਤ੍ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ॥ 8॥
ਅਰ੍ਚਾਯਾਂ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਅਗ੍ਨੌ ਵਾ ਸੂਰ੍ਯੇ ਵਾ ਅਪ੍ਸੁ ਹृਦਿ ਦ੍ਵਿਜਃ ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਭਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਃ ਅਰ੍ਚੇਤ੍ ਸ੍ਵਗੁਰੁਂ ਮਾਂ ਅਮਾਯਯਾ ॥ 9॥
ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵੀਤ ਧੌਤਦਨ੍ਤਃ ਅਙ੍ਗਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ ।
ਉਭਯੈਃ ਅਪਿ ਚ ਸ੍ਨਾਨਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਮृਦ੍ਗ੍ਰਹਣਾਦਿਨਾ ॥ 10॥
ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਉਪਾਸ੍ਤਿ ਆਦਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵੇਦੇਨ ਅਚੋਦਿਤਾਨਿ ਮੇ ।
ਪੂਜਾਂ ਤੈਃ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਕਰ੍ਮਪਾਵਨੀਮ੍ ॥ 11॥
ਸ਼ੈਲੀ ਦਾਰੁਮਯੀ ਲੌਹੀ ਲੇਪ੍ਯਾ ਲੇਖ੍ਯਾ ਚ ਸੈਕਤੀ ।
ਮਨੋਮਯੀ ਮਣਿਮਯੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਅष੍ਟਵਿਧਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ 12॥
ਚਲ ਅਚਲ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾ ਜੀਵਮਨ੍ਦਿਰਮ੍ ।
ਉਦ੍ਵਾਸ ਆਵਾਹਨੇ ਨ ਸ੍ਤਃ ਸ੍ਥਿਰਾਯਾਂ ਉਦ੍ਧਵ ਅਰ੍ਚਨੇ ॥ 13॥
ਅਸ੍ਥਿਰਾਯਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਤੁ ਭਵੇਤ੍ ਦ੍ਵਯਮ੍ ।
ਸ੍ਨਪਨਂ ਤੁ ਅਵਿਲੇਪ੍ਯਾਯਾਂ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮ੍ ॥ 14॥
ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯੈਃ ਮਤ੍ ਯਾਗਃ ਪ੍ਰਤਿਮਾਦਿषੁ ਅਮਾਯਿਨਃ ।
ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਯਥਾਲਬ੍ਧੈਃ ਹृਦਿ ਭਾਵੇਨ ਚ ਏਵ ਹਿ ॥ 15॥
ਸ੍ਨਾਨ ਅਲਙ੍ਕਰਣਂ ਪ੍ਰੇष੍ਠਂ ਅਰ੍ਚਾਯਾਂ ਏਵ ਤੁ ਉਦ੍ਧਵ ।
ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਨ੍ਯਾਸਃ ਵਹ੍ਨੌ ਆਜ੍ਯਪ੍ਲੁਤਂ ਹਵਿਃ ॥ 16॥
ਸੂਰ੍ਯੇ ਚ ਅਭ੍ਯਰ੍ਹਣਂ ਪ੍ਰੇष੍ਠਂ ਸਲਿਲੇ ਸਲਿਲ ਆਦਿਭਿਃ ।
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਉਪਾਹृਤਂ ਪ੍ਰੇष੍ਠਂ ਭਕ੍ਤੇਨ ਮਮ ਵਾਰਿ ਅਪਿ ॥ 17॥
ਭੂਰ੍ਯਪਿ ਅਭਕ੍ਤ ਉਪਹृਤਂ ਨ ਮੇ ਤੋषਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ।
ਗਨ੍ਧਃ ਧੂਪਃ ਸੁਮਨਸਃ ਦੀਪਃ ਅਨ੍ਨ ਆਦ੍ਯ ਚ ਕਿਂ ਪੁਨਃ ॥ 18॥
ਸ਼ੁਚਿਃ ਸਮ੍ਭृਤਸਮ੍ਭਾਰਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਦਰ੍ਭੈਃ ਕਲ੍ਪਿਤ ਆਸਨਃ ।
ਆਸੀਨਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਉਦਕ੍ ਵਾ ਅਰ੍ਚੇਤ੍ ਅਰ੍ਚਾਯਾਂ ਅਥ ਸਮ੍ਮੁਖਃ ॥ 19॥
ਕृਤਨ੍ਯਾਸਃ ਕृਤਨ੍ਯਾਸਾਂ ਮਦਰ੍ਚਾਂ ਪਾਣਿਨਾ ਮृਜੇਤ੍ ।
ਕਲਸ਼ਂ ਪ੍ਰੋਕ੍षਣੀਯਂ ਚ ਯਥਾਵਤ੍ ਉਪਸਾਧਯੇਤ੍ ॥ 20॥
ਤਤ੍ ਅਦ੍ਭਿਃ ਦੇਵਯਜਨਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਏਵ ਚ ।
ਪ੍ਰੋਕ੍ष੍ਯ ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਅਦ੍ਭਿਃ ਤੈਃ ਤੈਃ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਚ ਸਾਧਯੇਤ੍ ॥ 21॥
ਪਾਦ੍ਯ ਅਰ੍ਘ ਆਚਮਨੀਯਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਦੈਸ਼ਿਕਃ ।
ਹृਦਾ ਸ਼ੀਰ੍ष੍ਣਾ ਅਥ ਸ਼ਿਖਯਾ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਚ ਅਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਯੇਤ੍ ॥
22॥
ਪਿਣ੍ਡੇ ਵਾਯੁ ਅਗ੍ਨਿ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਹृਤ੍ਪਦ੍ਮਸ੍ਥਾਂ ਪਰਾਂ ਮਮ ।
ਅਣ੍ਵੀਂ ਜੀਵਕਲਾਂ ਧ੍ਯਾਯੇਤ੍ ਨਾਦ ਅਨ੍ਤੇ ਸਿਦ੍ਧਭਾਵਿਤਾਮ੍ ॥ 23॥
ਤਯਾ ਆਤ੍ਮਭੂਤਯਾ ਪਿਣ੍ਡੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ ਸਮ੍ਪੂਜ੍ਯ ਤਨ੍ਮਯਃ ।
ਆਵਾਹ੍ਯ ਅਰ੍ਚ ਆਦਿषੁ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਨ੍ਯਸ੍ਤ ਅਙ੍ਗਂ ਮਾਂ ਪ੍ਰਪੂਜਯੇਤ੍ ॥
24॥
ਪਾਦ੍ਯ ਉਪਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਅਰ੍ਹਣ ਆਦੀਨ੍ ਉਪਚਾਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।
ਧਰ੍ਮਾਦਿਭਿਃ ਚ ਨਵਭਿਃ ਕਲ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਆਸਨਂ ਮਮ ॥ 25॥
ਪਦ੍ਮਂ ਅष੍ਟਦਲਂ ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਣਿਕਾਕੇਸਰ ਉਜ੍ਜ੍ਵਲਮ੍ ।
ਉਭਾਭ੍ਯਾਂ ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਮਹ੍ਯਂ ਤੁ ਉਭਯਸਿਦ੍ਧਯੇ ॥ 26॥
ਸੁਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪਾਞ੍ਚਜਨ੍ਯਂ ਗਦਾਸੀषੁਧਨੁਃ ਹਲਾਨ੍ ।
ਮੁਸਲਂ ਕੌਸ੍ਤੁਭਂ ਮਾਲਾਂ ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਂ ਚ ਅਨੁਪੂਜਯੇਤ੍ ॥ 27॥
ਨਨ੍ਦਂ ਸੁਨਨ੍ਦਂ ਗਰੁਡਂ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਂ ਚਣ੍ਡਂ ਏਵ ਚ ।
ਮਹਾਬਲਂ ਬਲਂ ਚ ਏਵ ਕੁਮੁਦਂ ਕੁਮੁਦੇਕ੍षਣਮ੍ ॥ 28॥
ਦੁਰ੍ਗਾਂ ਵਿਨਾਯਕਂ ਵ੍ਯਾਸਂ ਵਿष੍ਵਕ੍ਸੇਨਂ ਗੁਰੂਨ੍ ਸੁਰਾਨ੍ ।
ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤੁ ਅਭਿਮੁਖਾਨ੍ ਪੂਜਯੇਤ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍षਣ ਆਦਿਭਿਃ ॥ 29॥
ਚਨ੍ਦਨ ਉਸ਼ੀਰ ਕਰ੍ਪੂਰ ਕੁਙ੍ਕੁਮ ਅਗਰੁ ਵਾਸਿਤੈਃ ।
ਸਲਿਲੈਃ ਸ੍ਨਾਪਯੇਤ੍ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਨਿਤ੍ਯਦਾ ਵਿਭਵੇ ਸਤਿ ॥ 30॥
ਸ੍ਵਰ੍ਣਘਰ੍ਮ ਅਨੁਵਾਕੇਨ ਮਹਾਪੁਰੁषਵਿਦ੍ਯਯਾ ।
ਪੌਰੁषੇਣ ਅਪਿ ਸੂਕ੍ਤੇਨ ਸਾਮਭੀਃ ਰਾਜਨਾਦਿਭਿਃ ॥ 31॥
ਵਸ੍ਤ੍ਰ ਉਪਵੀਤ ਆਭਰਣ ਪਤ੍ਰ ਸ੍ਰਕ੍ ਗਨ੍ਧ ਲੇਪਨੈਃ ।
ਅਲਙ੍ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਪ੍ਰੇਮ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਃ ਮਾਂ ਯਥਾ ਉਚਿਤਮ੍ ॥ 32॥
ਪਾਦ੍ਯਂ ਆਚਮਨੀਯਂ ਚ ਗਨ੍ਧਂ ਸੁਮਨਸਃ ਅਕ੍षਤਾਨ੍ ।
ਧੂਪ ਦੀਪ ਉਪਹਾਰ੍ਯਾਣਿ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਮੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਅਰ੍ਚਕਃ ॥ 33॥
ਗੁਡਪਾਯਸਸਰ੍ਪੀਂषਿ ਸ਼ष੍ਕੁਲਿ ਆਪੂਪ ਮੋਦਕਾਨ੍ ।
ਸਂਯਾਵ ਦਧਿ ਸੂਪਾਂ ਚ ਨੈਵੇਦ੍ਯਂ ਸਤਿ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ॥ 34॥
ਅਭ੍ਯਙ੍ਗ ਉਨ੍ਮਰ੍ਦਨ ਆਦਰ੍ਸ਼ ਦਨ੍ਤਧੌ ਅਭਿषੇਚਨਮ੍ ।
ਅਨ੍ਨਦ੍ਯ ਗੀਤ ਨृਤ੍ਯਾਦਿ ਪਰ੍ਵਣਿ ਸ੍ਯੁਃ ਉਤਾਨ੍ਵਹਮ੍ ॥ 35॥
ਵਿਧਿਨਾ ਵਿਹਿਤੇ ਕੁਣ੍ਡੇ ਮੇਖਲਾਗਰ੍ਤਵੇਦਿਭਿਃ ।
ਅਗ੍ਨਿਂ ਆਧਾਯ ਪਰਿਤਃ ਸਮੂਹੇਤ੍ ਪਾਣਿਨਾ ਉਦਿਤਮ੍ ॥ 36॥
ਪਰਿਸ੍ਤੀਰ੍ਯ ਅਥ ਪਰ੍ਯੁਕ੍षੇਤ੍ ਅਨ੍ਵਾਧਾਯ ਯਥਾਵਿਧਿ ।
ਪ੍ਰੋਕ੍षਣ੍ਯਾ ਆਸਾਦ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ष੍ਯਾਗ੍ਨੌ ਭਾਵਯੇਤ ਮਾਮ੍ ॥ 37॥
ਤਪ੍ਤਜਾਮ੍ਬੂਨਦਪ੍ਰਖ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖਚਕ੍ਰਗਦਾਮ੍ਬੁਜੈਃ ।
ਲਸਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਦ੍ਮਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕਵਾਸਸਮ੍ ॥ 38॥
ਸ੍ਫੁਰਤ੍ ਕਿਰੀਟ ਕਟਕ ਕਟਿਸੂਤ੍ਰਵਰ ਅਙ੍ਗਦਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਵਕ੍षਸਂ ਭ੍ਰਾਜਤ੍ ਕੌਸ੍ਤੁਭਂ ਵਨਮਾਲਿਨਮ੍ ॥ 39॥
ਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਅਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਦਾਰੂਣਿ ਹਵਿषਾ ਅਭਿਘृਤਾਨਿ ਚ ।
ਪ੍ਰਾਸ੍ਯ ਆਜ੍ਯਭਾਗੌ ਆਘਾਰੌ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਆਜ੍ਯਪ੍ਲੁਤਂ ਹਵਿਃ ॥ 40॥
ਜੁਹੁਯਾਤ੍ ਮੂਲਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ षੋਡਸ਼ਰ੍ਚ ਅਵਦਾਨਤਃ ।
ਧਰ੍ਮਾਦਿਭ੍ਯਃ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸ੍ਵਿष੍ਟਿਕृਤਂ ਬੁਧਃ ॥ 41॥
ਅਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਅਥ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਪਾਰ੍षਦੇਭ੍ਯਃ ਬਲਿਂ ਹਰੇਤ੍ ।
ਮੂਲਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਜਪੇਤ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਨਾਰਾਯਣ ਆਤ੍ਮਕਮ੍ ॥ 42॥
ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਆਚਮਨਂ ਉਚ੍ਛੇषਂ ਵਿष੍ਵਕ੍ਸੇਨਾਯ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।
ਮੁਖਵਾਸਂ ਸੁਰਭਿਮਤ੍ ਤਾਮ੍ਬੂਲਾਦ੍ਯਂ ਅਥ ਅਰ੍ਹਯੇਤ੍ ॥ 42॥
ਉਪਗਾਯਨ੍ ਗृਣਨ੍ ਨृਤ੍ਯਨ੍ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਅਭਿਨਯਨ੍ ਮਮ ।
ਮਤ੍ਕਥਾਃ ਸ਼੍ਰਾਵਯਨ੍ ਸ਼੍ਰੁਣ੍ਵਨ੍ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਕ੍षਣਿਕਃ ਭਵੇਤ੍ ॥ 44।
ਸ੍ਤਵੈਃ ਉਚ੍ਚਾਵਚੈਃ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰੈਃ ਪੌਰਾਣੈਃ ਪ੍ਰਕृਤੈਃ ਅਪਿ ।
ਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸੀਦ ਭਗਵਨ੍ ਇਤਿ ਵਨ੍ਦੇਤ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ॥ 45॥
ਸ਼ਿਰਃ ਮਤ੍ ਪਾਦਯੋਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।
ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਂ ਪਾਹਿ ਮਾਂ ਈਸ਼ ਭੀਤਂ ਮृਤ੍ਯੁਗ੍ਰਹ ਅਰ੍ਣਵਾਤ੍ ॥ 46॥
ਇਤਿ ਸ਼ੇषਾਂ ਮਯਾ ਦਤ੍ਤਾਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਆਧਾਯ ਸਾਦਰਮ੍ ।
ਉਦ੍ਵਾਸਯੇਤ੍ ਚੇਤ੍ ਉਦ੍ਵਾਸ੍ਯਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਤਤ੍ ਪੁਨਃ ॥ 47॥
ਅਰ੍ਚਾਦਿषੁ ਯਦਾ ਯਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਮਾਂ ਤਤ੍ਰ ਚ ਅਰ੍ਚਯੇਤ੍ ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਆਤ੍ਮਨਿ ਚ ਸਰ੍ਵ ਆਤ੍ਮਾ ਅਹਂ ਅਵਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 48॥
ਏਵਂ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਪਥੈਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਵੈਦਿਕਤਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੈਃ ।
ਅਰ੍ਚਨ੍ ਉਭਯਤਃ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਮਤ੍ਤਃ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਅਭੀਪ੍ਸਿਤਾਮ੍ ॥ 49॥
ਮਦਰ੍ਚਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਮਨ੍ਦਿਰਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਦृਢਮ੍ ।
ਪੁष੍ਪ ਉਦ੍ਯਾਨਾਨਿ ਰਮ੍ਯਾਣਿ ਪੂਜਾ ਯਾਤ੍ਰਾ ਉਤ੍ਸਵ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ॥ 50॥
ਪੂਜਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾਰ੍ਥਂ ਮਹਾਪਰ੍ਵਸੁ ਅਥ ਅਨ੍ਵਹਮ੍ ।
ਕ੍षੇਤ੍ਰਾਪਣਪੁਰਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਤ੍ ਸਾਰ੍ष੍ਟਿਤਾਂ ਇਯਾਤ੍ ॥ 51॥
ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਯਾ ਸਾਰ੍ਵਭੌਮਂਸਦ੍ਮਨਾ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ ।
ਪੂਜਾਦਿਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਮਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਤਾਂ ਇਯਾਤ੍ ॥ 52॥
ਮਾਂ ਏਵ ਨੈਰਪੇਕ੍ष੍ਯੇਣ ਭਕ੍ਤਿਯੋਗੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ।
ਭਕ੍ਤਿਯੋਗਂ ਸਃ ਲਭਤੇ ਏਵਂ ਯਃ ਪੂਜਯੇਤ ਮਾਮ੍ ॥ 53॥
ਯਃ ਸ੍ਵਦਤ੍ਤਾਂ ਪਰੈਃ ਦਤ੍ਤਂ ਹਰੇਤ ਸੁਰਵਿਪ੍ਰਯੋਃ ।
ਵृਤ੍ਤਿਂ ਸਃ ਜਾਯਤੇ ਵਿਡ੍ਭੁਕ੍ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਅਯੁਤਾਯੁਤਮ੍ ॥ 54॥
ਕਰ੍ਤੁਃ ਚ ਸਾਰਥੇਃ ਹੇਤੋਃ ਅਨੁਮੋਦਿਤੁਃ ਏਵ ਚ ।
ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਭਾਗਿਨਃ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਭੂਯਃ ਭੂਯਸਿ ਤਤ੍ਫਲਮ੍ ॥ 55॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 27॥
ਅਥ ਅष੍ਟਵਿਂਸ਼ਃ ਅਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਪਰਸ੍ਵਭਾਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸੇਤ੍ ਨ ਗਰ੍ਹਯੇਤ੍ ।
ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਏਕਾਤ੍ਮਕਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਪੁਰੁषੇਣ ਚ ॥ 1॥
ਪਰਸ੍ਵਭਾਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਤਿ ਨਿਨ੍ਦਤਿ ।
ਸਃ ਆਸ਼ੁ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਤ੍ ਅਸਤ੍ਯ ਅਭਿਨਿਵੇਸ਼ਤਃ ॥ 2॥
ਤੈਜਸੇ ਨਿਦ੍ਰਯਾ ਆਪਨ੍ਨੇ ਪਿਣ੍ਡਸ੍ਥਃ ਨष੍ਟਚੇਤਨਃ ।
ਮਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਵਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਨਾਨਾਰ੍ਥਦृਕ੍ ਪੁਮਾਨ੍ ॥ 3॥
ਕਿਂ ਭਦ੍ਰਂ ਕਿਂ ਅਭਦ੍ਰਂ ਵਾ ਦ੍ਵੈਤਸ੍ਯ ਅਵਸ੍ਤੁਨਃ ਕਿਯਤ੍ ।
ਵਾਚਾ ਉਦਿਤਂ ਤਤ੍ ਅਨृਤਂ ਮਨਸਾ ਧ੍ਯਾਤਂ ਏਵ ਚ ॥ 4॥
ਛਾਯਾਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹ੍ਵਯਾਭਾਸਾ ਹਿ ਅਸਨ੍ਤਃ ਅਪਿ ਅਰ੍ਥਕਾਰਿਣਃ ।
ਏਵਂ ਦੇਹਾਦਯਃ ਭਾਵਾਃ ਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਆਮृਤ੍ਯੁਤਃ ਭਯਮ੍ ॥ 5॥
ਆਤ੍ਮਾ ਏਵ ਤਤ੍ ਇਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸृਜ੍ਯਤੇ ਸृਜਤਿ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਤ੍ਰਾਯਤੇ ਤ੍ਰਾਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਹ੍ਰਿਯਤੇ ਹਰਤਿ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 6॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਨਹਿ ਆਤ੍ਮਨਃ ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਅਨ੍ਯਃ ਭਾਵਃ ਨਿਰੂਪਿਤਃ ।
ਨਿਰੂਪਿਤੇਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਨਿਰ੍ਮੂਲਾ ਭਾਤਿਃ ਆਤ੍ਮਨਿ ।
ਇਦਂ ਗੁਣਮਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਮਾਯਯਾ ਕृਤਮ੍ ॥ 7॥
ਏਤਤ੍ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਮਦੁਦਿਤਂ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਨੈਪੁਣਮ੍ ।
ਨ ਨਿਨ੍ਦਤਿ ਨ ਚ ਸ੍ਤੌਤਿ ਲੋਕੇ ਚਰਤਿ ਸੂਰ੍ਯਵਤ੍ ॥ 8॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षੇਣ ਅਨੁਮਾਨੇਨ ਨਿਗਮੇਨ ਆਤ੍ਮਸਂਵਿਦਾ ।
ਆਦਿ ਅਨ੍ਤਵਤ੍ ਅਸਤ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨਿਃਸਙ੍ਗਃ ਵਿਚਰੇਤ੍ ਇਹ ॥ 9॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਨ ਏਵ ਆਤ੍ਮਨਃ ਨ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸਂਸृਤਿਃ ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ ।
ਅਨਾਤ੍ਮਸ੍ਵਦृਸ਼ੋਃ ਈਸ਼ ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ॥ 10॥
ਆਤ੍ਮਾ ਅਵ੍ਯਯਃ ਅਗੁਣਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਅਨਾਵृਤਃ ।
ਅਗ੍ਨਿਵਤ੍ ਦਾਰੁਵਤ੍ ਦੇਹਃ ਕਸ੍ਯ ਇਹ ਸਂਸृਤਿਃ ॥ 11॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਯਾਵਤ੍ ਦੇਹ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਆਤ੍ਮਨਃ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍षਣਮ੍ ।
ਸਂਸਾਰਃ ਫਲਵਾਨ੍ ਤਾਵਤ੍ ਅਪਾਰ੍ਥਃ ਅਪਿ ਅਵਿਵੇਕਿਨਃ ॥ 12॥
ਅਰ੍ਥੇ ਹਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਅਪਿ ਸਂਸृਤਿਃ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਧ੍ਯਾਯਤਃ ਵਿषਯਾਨ੍ ਅਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਅਨਰ੍ਥ ਆਗਮਃ ਯਥਾ ॥ 13॥
ਯਥਾ ਹਿ ਅਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਵਾਪਃ ਬਹੁ ਅਨਰ੍ਥਭृਤ੍ ।
ਸਃ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਬੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਨ ਵੈ ਮੋਹਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ ॥ 14॥
ਸ਼ੋਕ ਹਰ੍ष ਭਯ ਕ੍ਰੋਧ ਲੋਭ ਮੋਹ ਸ੍ਪृਹਾਦਯਃ ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨ੍ਮ ਮृਤ੍ਯੁਃ ਚ ਨ ਆਤ੍ਮਨਃ ॥ 15॥
ਦੇਹ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਾਣ ਮਨਃ ਅਭਿਮਾਨਃ
ਜੀਵਃ ਅਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਗੁਣਕਰ੍ਮ ਮੂਰ੍ਤਿਃ ।
ਸੂਤ੍ਰਂ ਮਹਾਨ੍ ਇਤਿ ਉਰੁਧਾ ਇਵ ਗੀਤਃ
ਸਂਸਾਰਃ ਆਧਾਵਤਿ ਕਾਲਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ॥ 16॥
ਅਮੂਲਂ ਏਤਤ੍ ਬਹੁਰੂਪ ਰੂਪਿਤਂ
ਮਨੋਵਚਃਪ੍ਰਾਣਸ਼ਰੀਰਕਰ੍ਮ ।
ਜ੍ਞਾਨਾਸਿਨਾ ਉਪਾਸਨਯਾ ਸ਼ਿਤੇਨ
ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮੁਨਿਃ ਗਾਂ ਵਿਚਰਤਿ ਅਤृष੍ਣਃ ॥ 17॥
ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਵੇਕਃ ਨਿਗਮਃ ਤਪਃ ਚ
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षਂ ਐਤਿਹ੍ਯਂ ਅਥ ਅਨੁਮਾਨਮ੍ ।
ਆਦਿ ਅਨ੍ਤਯੋਃ ਅਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍
ਕਾਲਃ ਚ ਹੇਤੁਃ ਚ ਤਤ੍ ਏਵ ਮਧ੍ਯੇ ॥ 18॥
ਯਥਾ ਹਿਰਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵਕृਤਂ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍
ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਚ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਹਿਰਣ੍ਮਯਸ੍ਯ ।
ਤਤ੍ ਏਵ ਮਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯਮਾਣਮ੍
ਨਾਨਾਪਦੇਸ਼ੈਃ ਅਹਂ ਅਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਤ੍ ॥ 19॥
ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਯਵਸ੍ਤਂ ਅਙ੍ਗ
ਗੁਣਤ੍ਰਯਂ ਕਾਰਣ ਕਾਰ੍ਯ ਕਰ੍ਤृ ।
ਸਮਨ੍ਵਯੇਨ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਤਃ ਚ
ਯੇਨ ਏਵ ਤੁਰ੍ਯੇਣ ਤਤ੍ ਏਵ ਸਤ੍ਯਮ੍ ॥ 20॥
ਨ ਯਤ੍ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਉਤ ਯਤ੍ ਨ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍
ਮਧ੍ਯੇ ਚ ਤਤ੍ ਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮ੍ ।
ਭੂਤਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਪਰੇਣ ਯਦ੍ਯਤ੍
ਤਤ੍ ਏਵ ਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਇਤਿ ਮੇ ਮਨੀषਾ ॥ 21॥
ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਃ ਅਪਿ ਅਵਭਾਸਤੇ ਯਃ
ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਰਾਜਸਸਰ੍ਗਃ ਏषਃ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਅਤਃ ਵਿਭਾਤਿ
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਅਰ੍ਥ ਆਤ੍ਮ ਵਿਕਾਰ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ॥ 22॥
ਏਵਂ ਸ੍ਫੁਟਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਵੇਕਹੇਤੁਭਿਃ
ਪਰਾਪਵਾਦੇਨ ਵਿਸ਼ਾਰਦੇਨ ।
ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਆਤ੍ਮਸਨ੍ਦੇਹਂ ਉਪਾਰਮੇਤ
ਸ੍ਵਾਨਨ੍ਦਤੁष੍ਟਃ ਅਖਿਲ ਕਾਮੁਕੇਭ੍ਯਃ ॥ 23॥
ਨ ਆਤ੍ਮਾ ਵਪੁਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ
ਦੇਵਾਃ ਹਿ ਅਸੁਃ ਵਾਯੁਜਲਂ ਹੁਤਾਸ਼ਃ ।
ਮਨਃ ਅਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰਂ ਧਿषਣਾ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮ੍
ਅਹਙ੍ਕृਤਿਃ ਖਂ ਕ੍षਿਤਿਃ ਅਰ੍ਥਸਾਮ੍ਯਮ੍ ॥ 24॥
ਸਮਾਹਿਤੈਃ ਕਃ ਕਰਣੈਃ ਗੁਣਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਗੁਣਃ ਭਵੇਤ੍ ਮਤ੍ਸੁਵਿਵਿਕ੍ਤਧਾਮ੍ਨਃ ।
ਵਿਕ੍षਿਪ੍ਯਮਾਣੈਃ ਉਤ ਕਿਂ ਨ ਦੂषਣਮ੍
ਘਨੈਃ ਉਪੇਤੈਃ ਵਿਗਤੈਃ ਰਵੇਃ ਕਿਮ੍ ॥ 25॥
ਯਥਾ ਨਭਃ ਵਾਯੁ ਅਨਲ ਅਮ੍ਬੁ ਭੂ ਗੁਣੈਃ
ਗਤਾਗਤੈਃ ਵਰ੍ਤੁਗੁਣੈਃ ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ ।
ਤਥਾ ਅਕ੍षਰਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਰਜਃ ਤਮਃ ਮਲੈਃ
ਅਹਮ੍ਮਤੇਃ ਸਂਸृਤਿਹੇਤੁਭਿਃ ਪਰਮ੍ ॥ 26॥
ਤਥਾਪਿ ਸਙ੍ਗਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨੀਯਃ
ਗੁਣੇषੁ ਮਾਯਾਰਚਿਤੇषੁ ਤਾਵਤ੍ ।
ਮਦ੍ਭਕ੍ਤਿਯੋਗੇਨ ਦृਢੇਨ ਯਾਵਤ੍
ਰਜਃ ਨਿਰਸ੍ਯੇਤ ਮਨਃਕषਾਯਃ ॥ 27॥
ਯਥਾ ਆਮਯਃ ਅਸਾਧੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਃ ਨृਣਾਮ੍
ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਨ੍ਤੁਦਤਿ ਪ੍ਰਰੋਹਨ੍ ।
ਏਵਂ ਮਨਃ ਅਪਕ੍ਵ ਕषਯ ਕਰ੍ਮ
ਕੁਯੋਗਿਨਂ ਵਿਧ੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਗਮ੍ ॥ 28॥
ਕੁਯੋਗਿਨਃ ਯੇ ਵਿਹਿਤ ਅਨ੍ਤਰਾਯੈਃ
ਮਨੁष੍ਯਭੂਤੈਃ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਉਪਸृष੍ਟੈਃ ।
ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨ ਅਭ੍ਯਾਸਬਲੇਨ ਭੂਯਃ
ਯੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ ਯੋਗਂ ਨ ਤੁ ਕਰ੍ਮਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ॥ 29॥
ਕਰੋਤਿ ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਚ ਜਨ੍ਤੁਃ
ਕੇਨਾਪਿ ਅਸੌ ਚੋਦਿਤਃ ਆਨਿਪਾਤਾਤ੍ ।
ਨ ਤਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਪ੍ਰਕृਤੌ ਸ੍ਥਿਤਃ ਅਪਿ
ਨਿਵृਤ੍ਤ ਤृष੍ਣਃ ਸ੍ਵਸੁਖ ਅਨੁਭੂਤ੍ਯਾ ॥ 30॥
ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਂ ਆਸੀਨਂ ਉਤ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਮ੍
ਸ਼ਯਾਨਂ ਉਕ੍षਨ੍ਤਂ ਅਦਨ੍ਤਂ ਅਨ੍ਨਮ੍ ।
ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਂ ਅਪਿ ਇਹਮਾਨਮ੍
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਸ੍ਥਮਤਿਃ ਨ ਵੇਦ ॥ 31॥
ਯਦਿ ਸ੍ਮ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਅਸਤ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਅਥ
ਨਾਨਾ ਅਨੁਮਾਨੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਅਨ੍ਯਤ੍ ।
ਨ ਮਨ੍ਯਤੇ ਵਸ੍ਤੁਤਯਾ ਮਨੀषੀ
ਸ੍ਵਾਪ੍ਨਂ ਯਥਾ ਉਤ੍ਥਾਯ ਤਿਰੋਦਧਾਨਮ੍ ॥ 32॥
ਪੂਰ੍ਵਂ ਗृਹੀਤਂ ਗੁਣਕਰ੍ਮਚਿਤ੍ਰਮ੍
ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਿ ਅਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਅਙ੍ਗ ।
ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ ਪੁਨਃ ਈਕ੍षਯਾ ਏਵ
ਨ ਗृਹ੍ਯਤੇ ਨ ਅਪਿ ਵਿਸृਜ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾ ॥ 33॥
ਯਥਾ ਹਿ ਭਾਨੋਃ ਉਦਯਃ ਨृਚਕ੍षੁषਾਮ੍
ਤਮਃ ਨਿਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਨ ਤੁ ਸਦ੍ਵਿਧਤ੍ਤੇ ।
ਏਵਂ ਸਮੀਕ੍षਾ ਨਿਪੁਣਾ ਸਤੀ ਮੇ
ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਤਮਿਸ੍ਰਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ॥ 34॥
ਏषਃ ਸ੍ਵਯਞ੍ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਅਜਃ ਅਪ੍ਰਮੇਯਃ
ਮਹਾਨੁਭੂਤਿਃ ਸਕਲਾਨੁਭੂਤਿਃ ।
ਏਕਃ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਵਚਸਾਂ ਵਿਰਾਮੇ
ਯੇਨ ਈਸ਼ਿਤਾ ਵਾਕ੍ ਅਸਵਃ ਚਰਨ੍ਤਿ ॥ 35॥
ਏਤਾਵਾਨ੍ ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਮੋਹਃ ਯਤ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਤੁ ਕੇਵਲੇ ।
ਆਤ੍ਮਨ੍ ਨृਤੇ ਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਅਵਲਮ੍ਬਃ ਨ ਯਸ੍ਯ ਹਿ ॥36॥
ਯਤ੍ ਨਾਮ ਆਕृਤਿਭਿਃ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਣਂ ਅਬਾਧਿਤਮ੍ ।
ਵ੍ਯਰ੍ਥੇਨ ਅਪਿ ਅਰ੍ਥਵਾਦਃ ਅਯਂ ਦ੍ਵਯਂ ਪਣ੍ਡਿਤਮਾਨਿਨਾਮ੍ ॥ 37॥
ਯੋਗਿਨਃ ਅਪਕ੍ਵਯੋਗਸ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜਤਃ ਕਾਯਃ ਉਤ੍ਥਿਤੈਃ ।
ਉਪਸਰ੍ਗੈਃ ਵਿਹਨ੍ਯੇਤ ਤਤ੍ਰ ਅਯਂ ਵਿਹਿਤਃ ਵਿਧਿਃ ॥ 38॥
ਯੋਗਧਾਰਣਯਾ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਆਸਨੈਃ ਧਾਰਣ ਅਨ੍ਵਿਤੈਃ ।
ਤਪੋਮਨ੍ਤ੍ਰੌषਧੈਃ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਉਪਸਰ੍ਗਾਨ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਦਹੇਤ੍ ॥ 39॥
ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਮਮ ਅਨੁਧ੍ਯਾਨੇਨ ਨਾਮਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨ ਆਦਿਭਿਃ ।
ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰ ਅਨੁਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਅਸ਼ੁਭਦਾਨ੍ ਸ਼ਨੈਃ ॥ 40॥
ਕੇਚਿਤ੍ ਦੇਹਂ ਇਮਂ ਧੀਰਾਃ ਸੁਕਲ੍ਪਂ ਵਯਸਿ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ।
ਵਿਧਾਯ ਵਿਵਿਧ ਉਪਾਯੈਃ ਅਥ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ॥ 41॥
ਨ ਹਿ ਤਤ੍ ਕੁਸ਼ਲਾਤ੍ ਦृਤ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਆਯਾਸਃ ਹਿ ਅਪਾਰ੍ਥਕਃ ।
ਅਨ੍ਤਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਫਲਸ੍ਯ ਇਵ ਵਨਸ੍ਪਤੇਃ ॥ 42॥
ਯੋਗਂ ਨਿषੇਵਤਃ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਾਯਃ ਚੇਤ੍ ਕਲ੍ਪਤਾਂ ਇਯਾਤ੍ ।
ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਨ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਯੋਗਂ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਮਤ੍ਪਰਃ ॥ 43॥
ਯੋਗਚਰ੍ਯਾਂ ਇਮਾਂ ਯੋਗੀ ਵਿਚਰਨ੍ ਮਤ੍ ਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਃ ।
ਨ ਅਨ੍ਤਰਾਯੈਃ ਵਿਹਨ੍ਯੇਤ ਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ ਸ੍ਵਸੁਖਾਨੁਭੂਃ ॥ 44॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਭਗਵਦੁਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਪਰਮਾਰ੍ਥਨਿਰ੍ਣਯੋ ਨਾਮ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 28॥
ਅਥ ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਃ ਅਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸੁਦੁਸ੍ਤਰਾਂ ਇਮਾਂ ਮਨ੍ਯੇ ਯੋਗਚਰ੍ਯਾਂ ਅਨਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਯਥਾ ਅਞ੍ਜਸਾ ਪੁਮਾਨ੍ ਸਿਹ੍ਯੇਤ੍ ਤਤ੍ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਅਞ੍ਜਸਾ ਅਚ੍ਯੁਤ ॥ 1॥
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਕ੍ष ਯੁਞ੍ਜਨ੍ਤਃ ਯੋਗਿਨਃ ਮਨਃ ।
ਵਿषੀਦਨ੍ਤਿ ਅਸਮਾਧਾਨਾਤ੍ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ॥ 2॥
ਅਥ ਅਤਃ ਆਨਨ੍ਦਦੁਘਂ ਪਦਾਮ੍ਬੁਜਮ੍
ਹਂਸਾਃ ਸ਼੍ਰਯੇਰਨ੍ ਅਰਵਿਨ੍ਦਲੋਚਨ ।
ਸੁਖਂ ਨੁ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਯੋਗਕਰ੍ਮਭਿਃ
ਤ੍ਵਤ੍ ਮਾਯਯਾ ਅਮੀ ਵਿਹਤਾਃ ਨ ਮਾਨਿਨਃ ॥ 3॥
ਕਿਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਤਵ ਏਤਤ੍ ਅਸ਼ੇषਬਨ੍ਧਃ
ਦਾਸੇषੁ ਅਨਨ੍ਯਸ਼ਰਣੇषੁ ਯਤ੍ ਆਤ੍ਮ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ।
ਯਃ ਅਰੋਚਯਤ੍ਸਹ ਮृਗੈਃ ਸ੍ਵਯਂ ਈਸ਼੍ਵਰਾਣਾਮ੍
ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ ਕਿਰੀਟ ਤਟ ਪੀਡਿਤ ਪਾਦ ਪੀਠਃ ॥ 4॥
ਤਂ ਤ੍ਵਾ ਅਖਿਲ ਆਤ੍ਮਦਯਿਤ ਈਸ਼੍ਵਰਂ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮ੍
ਸਰ੍ਵ ਅਰ੍ਥਦਂ ਸ੍ਵਕृਤਵਿਤ੍ ਵਿਸृਜੇਤ ਕਃ ਨੁ ।
ਕਃ ਵਾ ਭਜੇਤ੍ ਕਿਂ ਅਪਿ ਵਿਸ੍ਮृਤਯੇ ਅਨੁ ਭੂਤ੍ਯੈ
ਕਿਂ ਵਾ ਭਵੇਤ੍ ਨ ਤਵ ਪਾਦਰਜੋਜੁषਾਂ ਨਃ ॥ 5॥
ਨ ਏਵ ਉਪਯਨ੍ਤਿ ਅਪਚਿਤਿਂ ਕਵਯਃ ਤਵ ਈਸ਼
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਯੁषਾ ਅਪਿ ਕृਤਂ ऋਧਮੁਦਃ ਸ੍ਮਰਨ੍ਤਃ ।
ਯਃ ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਃ ਤਨੁਭृਤਾਂ ਅਸ਼ੁਭਂ ਵਿਧੁਨ੍ਵਨ੍
ਆਚਾਰ੍ਯਚੈਤ੍ਯਵਪੁषਾ ਸ੍ਵਗਤਂ ਵ੍ਯਨਕ੍ਤਿ ॥ 6॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਃ ਉਵਾਚ ।
ਇਤਿ ਉਦ੍ਧਵੇਨ ਅਤਿ ਅਨੁਰਕ੍ਤ ਚੇਤਸਾ
ਪृष੍ਟਃ ਜਗਤ੍ਕ੍ਰੀਡਨਕਃ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਿਭਿਃ ।
ਗृਹੀਤ ਮੂਰ੍ਤਿਤ੍ਰਯਃ ਈਸ਼੍ਵਰ ਈਸ਼੍ਵਰਃ
ਜਗਾਦ ਸਪ੍ਰੇਮ ਮਨੋਹਰਸ੍ਮਿਤਃ ॥ 7॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਹਨ੍ਤ ਤੇ ਕਥਯਿष੍ਯਾਮਿ ਮਮ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਸੁਮਙ੍ਗਲਾਮ੍ ।
ਯਾਨ੍ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਆਚਰਨ੍ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਜਯਤਿ ਦੁਰ੍ਜਯਮ੍ ॥ 8॥
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਮਦਰ੍ਥਂ ਸ਼ਨਕੈਃ ਸ੍ਮਰਨ੍ ।
ਮਯਿ ਅਰ੍ਪਿਤ ਮਨਃ ਚਿਤ੍ਤਃ ਮਤ੍ ਧਰ੍ਮ ਆਤ੍ਮਮਨੋਰਤਿਃ ॥ 9॥
ਦੇਸ਼ਾਨ੍ ਪੁਣ੍ਯਾਨ੍ ਆਸ਼੍ਰਯੇਤ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤੈਃ ਸਾਧੁਭਿਃ ਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ।
ਦੇਵ ਆਸੁਰ ਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਮਦ੍ਭਕ੍ਤ ਆਚਰਿਤਾਨਿ ਚ ॥ 10॥
ਪृਥਕ੍ ਸਤ੍ਰੇਣ ਵਾ ਮਹ੍ਯਂ ਪਰ੍ਵਯਾਤ੍ਰਾ ਮਹੋਤ੍ਸਵਾਨ੍ ।
ਕਾਰਯੇਤ੍ ਗੀਤਨृਤ੍ਯ ਆਦ੍ਯੈਃ ਮਹਾਰਾਜ ਵਿਭੂਤਿਭਿਃ ॥ 11॥
ਮਾਂ ਏਵ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਬਹਿਃ ਅਨ੍ਤਃ ਅਪਾਵृਤਮ੍ ।
ਈਕ੍षੇਤ ਆਤ੍ਮਨਿ ਚ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਯਥਾ ਖਂ ਅਮਲ ਆਸ਼ਯਃ ॥ 12॥
ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਮਦ੍ਭਾਵੇਨ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੇ ।
ਸਭਾਜਯਨ੍ ਮਨ੍ਯਮਾਨਃ ਜ੍ਞਾਨਂ ਕੇਵਲਂ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ ॥ 13॥
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਪੁਲ੍ਕਸੇ ਸ੍ਤੇਨੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯੇ ਅਰ੍ਕੇ ਸ੍ਫੁਲਿਙ੍ਗਕੇ ।
ਅਕ੍ਰੂਰੇ ਕ੍ਰੂਰਕੇ ਚ ਏਵ ਸਮਦृਕ੍ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ਮਤਃ ॥ 14॥
ਨਰੇषੁ ਅਭੀਕ੍ष੍ਣਂ ਮਦ੍ਭਾਵਂ ਪੁਂਸਃ ਭਾਵਯਤਃ ਅਚਿਰਾਤ੍ ।
ਸ੍ਪਰ੍ਧਾ ਅਸੂਯਾ ਤਿਰਸ੍ਕਾਰਾਃ ਸਾਹਙ੍ਕਾਰਾਃ ਵਿਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ॥ 15॥
ਵਿਸृਜ੍ਯ ਸ੍ਮਯਮਾਨਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਦृਸ਼ਂ ਵ੍ਰੀਡਾਂ ਚ ਦੈਹਿਕੀਮ੍ ।
ਪ੍ਰਣਮੇਤ੍ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਭੂਮੌ ਆਸ਼੍ਵ ਚਾਣ੍ਡਾਲ ਗੋ ਖਰਮ੍ ॥ 16॥
ਯਾਵਤ੍ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਮਦ੍ਭਾਵਃ ਨ ਉਪਜਾਯਤੇ ।
ਤਾਵਤ੍ ਏਵਂ ਉਪਾਸੀਤ ਵਾਙ੍ ਮਨ ਕਾਯ ਵृਤ੍ਤਿਭਿਃ ॥ 17॥
ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਆਤ੍ਮ ਮਨੀषਯਾ ।
ਪਰਿਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਉਪਰਮੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਤਃ ਮੁਕ੍ਤ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 18॥
ਅਯਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਸਧ੍ਰੀਚੀਨਃ ਮਤਃ ਮਮ ।
ਮਦ੍ਭਾਵਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਵृਤ੍ਤਿਭਿਃ ॥ 19॥
ਨ ਹਿ ਅਙ੍ਗ ਉਪਕ੍ਰਮੇ ਧ੍ਵਂਸਃ ਮਦ੍ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਉਦ੍ਧਵ ਅਣੁ ਅਪਿ ।
ਮਯਾ ਵ੍ਯਵਸਿਤਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਨਾਸ਼ਿषਃ ॥ 20॥
ਯਃ ਯਃ ਮਯਿ ਪਰੇ ਧਰ੍ਮਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਨਿष੍ਫਲਾਯ ਚੇਤ੍ ।
ਤਤ੍ ਆਯਾਸਃ ਨਿਰਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਭਯਾਦੇਃ ਇਵ ਸਤ੍ਤ੍ਮ ॥ 21॥
ਏषਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਮਨੀषਾ ਚ ਮਨੀषਿਣਾਮ੍ ।
ਯਤ੍ ਸਤ੍ਯਂ ਅਨृਤੇਨ ਇਹ ਮਰ੍ਤ੍ਯੇਨ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਮਾ ਅਮृਤਮ੍ ॥ 22॥
ਏष ਤੇ ਅਭਿਹਿਤਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ।
ਸਮਾਸਵ੍ਯਾਸਵਿਧਿਨਾ ਦੇਵਾਨਾਂ ਅਪਿ ਦੁਰ੍ਗਮਃ ॥ 23॥
ਅਭੀਕ੍ष੍ਣਸ਼ਃ ਤੇ ਗਦਿਤਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸ੍ਪष੍ਟਯੁਕ੍ਤਿਮਤ੍ ।
ਏਤਤ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਮੁਚ੍ਯੇਤ ਪੁਰੁषਃ ਨष੍ਟਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 24॥
ਸੁਵਿਵਿਕ੍ਤਂ ਤਵ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਂ ਮਯਾ ਏਤਤ੍ ਅਪਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ ।
ਸਨਾਤਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਗੁਹ੍ਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ॥ 25॥
ਯਃ ਏਤਤ੍ ਮਮ ਭਕ੍ਤੇषੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਪੁष੍ਕਲਮ੍ ।
ਤਸ੍ਯ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਾਯਸ੍ਯ ਦਦਾਮਿ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਾ ॥ 26॥
ਯਃ ਏਤਤ੍ ਸਮਧੀਯੀਤ ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਪਰਮਂ ਸ਼ੁਚਿ ।
ਸਃ ਪੂਯੇਤ ਅਹਃ ਅਹਃ ਮਾਂ ਜ੍ਞਾਨਦੀਪੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ॥ 27॥
ਯਃ ਏਤਤ੍ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਅਵ੍ਯਗ੍ਰਃ ਸ਼੍ਰੁਣੁਯਾਤ੍ ਨਰਃ ।
ਮਯਿ ਭਕ੍ਤਿਂ ਪਰਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਨ ਸਃ ਬਧ੍ਯਤੇ ॥ 28॥
ਅਪਿ ਉਦ੍ਧਵ ਤ੍ਵਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਖੇ ਸਮਵਧਾਰਿਤਮ੍ ।
ਅਪਿ ਤੇ ਵਿਗਤਃ ਮੋਹਃ ਸ਼ੋਕਃ ਚ ਅਸੌ ਮਨੋਭਵਃ ॥ 29॥
ਨ ਏਤਤ੍ ਤ੍ਵਯਾ ਦਾਮ੍ਭਿਕਾਯ ਨਾਸ੍ਤਿਕਾਯ ਸ਼ਠਾਯ ਚ ।
ਅਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषੋਃ ਅਭਕ੍ਤਾਯ ਦੁਰ੍ਵਿਨੀਤਾਯ ਦੀਯਤਾਮ੍ ॥ 30॥
ਏਤੈਃ ਦੋषੈਃ ਵਿਹੀਨਾਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਯ ਪ੍ਰਿਯਾਯ ਚ ।
ਸਾਧਵੇ ਸ਼ੁਚਯੇ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਯੋषਿਤਾਮ੍ ॥ 31॥
ਨ ਏਤਤ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਜਿਜ੍ਞਾਸੋਃ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ।
ਪੀਤ੍ਵਾ ਪੀਯੂषਂ ਅਮृਤਂ ਪਾਤਵ੍ਯਂ ਨ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ॥ 32॥
ਜ੍ਞਾਨੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਯੋਗੇ ਚ ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਂ ਦਣ੍ਡਧਾਰਣੇ ।
ਯਾਵਾਨ੍ ਅਰ੍ਥਃ ਨृਣਾਂ ਤਾਤ ਤਾਵਾਨ੍ ਤੇ ਅਹਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ॥ 33॥
ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਯਦਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਸਮਸ੍ਤਕਰ੍ਮਾ
ਨਿਵੇਦਿਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਚਿਕੀਰ੍षਿਤਃ ਮੇ ।
ਤਦਾ ਅਮृਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਮਾਨਃ
ਮਯਾ ਆਤ੍ਮਭੂਯਾਯ ਚ ਕਲ੍ਪਤੇ ਵੈ ॥ 34॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਃ ਉਵਾਚ ।
ਸਃ ਏਵਂ ਆਦਰ੍ਸ਼ਿਤ ਯੋਗਮਾਰ੍ਗਃ
ਤਦਾ ਉਤ੍ਤਮ ਸ਼੍ਲੋਕਵਚਃ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ।
ਬਦ੍ਧ ਅਞ੍ਜਲਿਃ ਪ੍ਰੀਤਿ ਉਪਰੁਦ੍ਧ ਕਣ੍ਠਃ
ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਊਚੇਃ ਅਸ਼੍ਰੁ ਪਰਿਪ੍ਲੁਤ ਅਕ੍षਃ ॥ 35॥
ਵਿष੍ਟਭ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਣਯ ਅਵਘੂਰ੍ਣਮ੍
ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਰਾਜਨ੍ ਬਹੁ ਮਨ੍ਯਮਾਨਃ ।
ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ਪ੍ਰਾਹ ਯਦੁਪ੍ਰਵੀਰਮ੍
ਸ਼ੀਰ੍ष੍ਣਾ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ ਤਤ੍ ਚਰਣ ਅਰਵਿਨ੍ਦਮ੍ ॥ 36॥
ਉਦ੍ਧਵਃ ਉਵਾਚ ।
ਵਿਦ੍ਰਾਵਿਤਃ ਮੋਹ ਮਹਾ ਅਨ੍ਧਕਾਰਃ
ਯਃ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ ਮੇ ਤਵ ਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਤ੍ ।
ਵਿਭਾਵਸੋਃ ਕਿਂ ਨੁ ਸਮੀਪਗਸ੍ਯ
ਸ਼ੀਤਂ ਤਮਃ ਭੀਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਅਜ ਅਦ੍ਯ ॥ 37॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਪਿਤਃ ਮੇ ਭਵਤਾ ਅਨੁਕਮ੍ਪਿਨਾ
ਭृਤ੍ਯਾਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਪ੍ਰਦੀਪਃ ।
ਹਿਤ੍ਵਾ ਕृਤਜ੍ਞਃ ਤਵ ਪਾਦਮੂਲਮ੍
ਕਃ ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸਮੀਯਾਤ੍ ਸ਼ਰਣਂ ਤ੍ਵਦੀਯਮ੍ ॥ 38॥
ਵृਕ੍ਣਃ ਚ ਮੇ ਸੁਦृਢਃ ਸ੍ਨੇਹਪਾਸ਼ਃ
ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵृष੍ਣਿ ਅਨ੍ਧਕ ਸਾਤ੍ਵਤੇषੁ ।
ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਃ ਸृष੍ਟਿਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ਤ੍ਵਯਾ
ਸ੍ਵਮਾਯਯਾ ਹਿ ਆਤ੍ਮ ਸੁਬੋਧ ਹੇਤਿਨਾ ॥ 39॥
ਨਮਃ ਅਸ੍ਤੁ ਤੇ ਮਹਾਯੋਗਿਨ੍ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਂ ਅਨੁਸ਼ਾਧਿ ਮਾਮ੍ ।
ਯਥਾ ਤ੍ਵਤ੍ ਚਰਣ ਅਮ੍ਭੋਜੇ ਰਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਅਨਪਾਯਿਨੀ ॥ 40॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਗਚ੍ਛ ਉਦ੍ਧਵ ਮਯਾ ਆਦਿष੍ਟਃ ਬਦਰਿ ਆਖ੍ਯਂ ਮਮ ਆਸ਼੍ਰਮਮ੍ ।
ਤਤ੍ਰ ਮਤ੍ ਪਾਦ ਤੀਰ੍ਥੋਦੇ ਸ੍ਨਾਨ ਉਪਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ॥ 41॥
ਈਕ੍षਯਾ ਅਲਕਨਨ੍ਦਾਯਾ ਵਿਧੂਤ ਅਸ਼ੇष ਕਲ੍ਮषਃ ।
ਵਸਾਨਃ ਵਲ੍ਕਲਾਨਿ ਅਙ੍ਗ ਵਨ੍ਯਭੁਕ੍ ਸੁਖ ਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ ॥ 42॥
ਤਿਤਿਕ੍षੌਃ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸੁਸ਼ੀਲਃ ਸਂਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਸਮਾਹਿਤਧਿਯਾ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਂਯੁਤਃ ॥ 43॥
ਮਤ੍ਤਃ ਅਨੁਸ਼ਿਕ੍षਿਤਂ ਯਤ੍ ਤੇ ਵਿਵਿਕ੍ਤਮਨੁਭਾਵਯਨ੍ ।
ਮਯਿ ਆਵੇਸ਼ਿਤ ਵਾਕ੍ ਚਿਤ੍ਤਃ ਮਦ੍ਧਰ੍ਮ ਨਿਰਤਃ ਭਵ ।
ਅਤਿਵ੍ਰਜ੍ਯ ਗਤੀਃ ਤਿਸ੍ਰਃ ਮਾਂ ਏष੍ਯਸਿ ਤਤਃ ਪਰਮ੍ ॥ 44॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਃ ਉਵਾਚ ।
ਸਃ ਏਵਂ ਉਕ੍ਤਃ ਹਰਿਮੇਧਸਾ ਉਦ੍ਧਵਃ
ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਂ ਤਂ ਪਰਿਸृਤ੍ਯ ਪਾਦਯੋਃ ।
ਸ਼ਿਰਃ ਨਿਧਾਯ ਅਸ਼੍ਰੁਕਲਾਭਿਃ ਆਰ੍ਦ੍ਰਧੀਃ
ਨ੍ਯषਿਞ੍ਚਤ੍ ਅਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਪਰਃ ਅਪਿ ਉਪਕ੍ਰਮੇ ॥ 45॥
ਸੁਦੁਸ੍ਤ੍ਯਜ ਸ੍ਨੇਹ ਵਿਯੋਗ ਕਾਤਰਃ
ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ ਤਂ ਪਰਿਹਾਤੁਂ ਆਤੁਰਃ ।
ਕृਚ੍ਛ੍ਰਂ ਯਯੌ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਭਰ੍ਤृਪਾਦੁਕੇ
ਬਿਭ੍ਰਨ੍ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਯਯੌ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ 46॥
ਤਤਃ ਤਂ ਅਨ੍ਤਰ੍ਹृਦਿ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ
ਗਤਃ ਮਹਾਭਾਗਵਤਃ ਵਿਸ਼ਾਲਾਮ੍ ।
ਯਥਾ ਉਪਦਿष੍ਟਾਂ ਜਗਤ੍ ਏਕਬਨ੍ਧੁਨਾ
ਤਤਃ ਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਹਰੇਃ ਅਗਾਤ੍ ਗਤਿਮ੍ ॥ 47॥
ਯਃ ਏਅਤਤ੍ ਆਨਨ੍ਦ ਸਮੁਦ੍ਰ ਸਮ੍ਭृਤਮ੍
ਜ੍ਞਾਨਾਮृਤਂ ਭਾਗਵਤਾਯ ਭਾषਿਤਮ੍ ।
ਕृष੍ਣੇਣ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰ ਸੇਵਿਤਾਙ੍ਘ੍ਰਿਣਾ
ਸਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਆਸੇਵ੍ਯ ਜਗਤ੍ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ 48॥
ਭਵਭਯ ਅਪਹਨ੍ਤੁਂ ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸਾਰਮ੍
ਨਿਗਮਕृਤ੍ ਉਪਜਹੇ ਭृਙ੍ਗਵਤ੍ ਵੇਦਸਾਰਮ੍ ।
ਅਮृਤਂ ਉਦਧਿਤਃ ਚ ਅਪਾਯਯਤ੍ ਭृਤ੍ਯਵਰ੍ਗਾਨ੍
ਪੁਰੁषਂ ऋषਭਂ ਆਦ੍ਯਂ ਕृष੍ਣਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਨਤਃ ਅਸ੍ਮਿ ॥ 49॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਭਗਵਦੁਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦੇ
ਪਰਮਾਰ੍ਥਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸੁਗਮੋਪਾਯਕਥਨੋਦ੍ਧਵਬਦਰਿਕਾਸ਼੍ਰਮਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ
ਨਾਮ ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 29॥
ਅਥ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਃ ਅਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਰਾਜਾ ਉਵਾਚ ।
ਤਤਃ ਮਹਾਭਾਗਵਤੇ ਉਦ੍ਧਵੇ ਨਿਰ੍ਗਤੇ ਵਨਮ੍ ।
ਦ੍ਵਾਰਵਤ੍ਯਾਂ ਕਿਂ ਅਕਰੋਤ੍ ਭਗਵਾਨ੍ ਭੂਤਭਾਵਨਃ ॥ 1॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਪ ਉਪਸਂਸृष੍ਟੇ ਸ੍ਵਕੁਲੇ ਯਾਦਵਰ੍षਭਃ ।
ਪ੍ਰੇਯਸੀਂ ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤਨੁਂ ਸਃ ਕਥਂ ਅਤ੍ਯਜਤ੍ ॥ 2॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਕ੍ਰष੍ਟੁਂ ਨਯਨਂ ਅਬਲਾ ਯਤ੍ਰ ਲਗ੍ਨਂ ਨ ਸ਼ੇਕੁਃ
ਕਰ੍ਣਾਵਿष੍ਟਂ ਨ ਸਰਤਿ ਤਤਃ ਯਤ੍ ਸਤਾਂ ਆਤ੍ਮਲਗ੍ਨਮ੍ ।
ਯਤ੍ ਸ਼੍ਰੀਃ ਵਾਚਾਂ ਜਨਯਤਿ ਰਤਿਂ ਕਿਂ ਨੁ ਮਾਨਂ ਕਵੀਨਾਮ੍
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਿष੍ਣੋਃ ਯੁਧਿ ਰਥਗਤਂ ਯਤ੍ ਚ ਤਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਮ੍
ਈਯੁਃ ॥ 3॥
ऋषਿਃ ਉਵਾਚ ।
ਦਿਵਿ ਭੁਵਿ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍षੇ ਚ ਮਹੋਤ੍ਪਾਤਾਨ੍ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਨ੍ ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਆਸੀਨਾਨ੍ ਸੁਧਰ੍ਮਾਯਾਂ ਕृष੍ਣਃ ਪ੍ਰਾਹ ਯਦੂਨ੍ ਇਦਮ੍ ॥ 4॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਏਤੇ ਘੋਰਾਃ ਮਹੋਤ੍ਪਾਤਾਃ ਦ੍ਵਾਰ੍ਵਤ੍ਯਾਂ ਯਮਕੇਤਵਃ ।
ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਅਪਿ ਨ ਸ੍ਥੇਯਂ ਅਤ੍ਰ ਨਃ ਯਦੁਪੁਙ੍ਗਵਾਃ ॥ 5॥
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਬਾਲਾਃ ਚ ਵृਦ੍ਧਾਃ ਚ ਸ਼ਙ੍ਖੋਦ੍ਧਾਰਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਵਿਤਃ ।
ਵਯਂ ਪ੍ਰਭਾਸਂ ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ॥ 6॥
ਤਤ੍ਰ ਅਭਿषਿਚ੍ਯ ਸ਼ੁਚਯ ਉਪੋष੍ਯ ਸੁਸਮਾਹਿਤਾਃ ।
ਦੇਵਤਾਃ ਪੂਜਯਿष੍ਯਾਮਃ ਸ੍ਨਪਨ ਆਲੇਪਨ ਅਰ੍ਹਣੈਃ ॥7॥
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ ਤੁ ਮਹਾਭਾਗਾਨ੍ ਕृਤਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਾ ਵਯਮ੍ ।
ਗੋ ਭੂ ਹਿਰਣ੍ਯ ਵਾਸੋਭਿਃ ਗਜ ਅਸ਼੍ਵਰਥ ਵੇਸ਼੍ਮਭਿਃ ॥ 8॥
ਵਿਧਿਃ ਏषਃ ਹਿ ਅਰਿष੍ਟਘ੍ਨਃ ਮਙ੍ਗਲ ਆਯਨਂ ਉਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਦੇਵ ਦ੍ਵਿਜ ਗਵਾਂ ਪੂਜਾ ਭੂਤੇषੁ ਪਰਮਃ ਭਵਃ ॥ 9॥
ਇਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਾਕਰ੍ਣ੍ਯ ਯਦੁਵृਦ੍ਧਾਃ ਮਧੁਦ੍ਵਿषਃ ।
ਤਥਾ ਇਤਿ ਨੌਭਿਃ ਉਤ੍ਤੀਰ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਸਂ ਪ੍ਰਯਯੂ ਰਥੈਃ ॥ 10॥
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਗਵਤਾ ਆਦਿष੍ਟਂ ਯਦੁਦੇਵੇਨ ਯਾਦਵਾ ।
ਚਕ੍ਰੁਃ ਪਰਭਯਾ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਰੇਯ ਉਪਬृਂਹਿਤਮ੍ ॥ 11॥
ਤਤਃ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਹਾਪਾਨਂ ਪਪੁਃ ਮੈਰੇਯਕਂ ਮਧੁ ।
ਦਿष੍ਟ ਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਿਤ ਧਿਯਃ ਯਤ੍ ਦ੍ਰਵੈਃ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੇ ਮਤਿਃ ॥ 12॥
ਮਹਾਪਾਨ ਅਭਿਮਤ੍ਤਾਨਾਂ ਵੀਰਾਣਾਂ ਦृਪ੍ਤਚੇਤਸਾਮ੍ ।
ਕृष੍ਣਮਾਯਾ ਵਿਮੂਢਾਨਾਂ ਸਙ੍ਘਰ੍षਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਅਭੂਤ੍ ॥ 13॥
ਯੁਯੁਧੁਃ ਕ੍ਰੋਧਸਂਰਬ੍ਧਾ ਵੇਲਾਯਾਂ ਆਤਤਾਯਿਨਃ ।
ਧਨੁਭਿਃ ਅਸਿਭਿਃ ਮਲ੍ਲੈਃ ਗਦਾਭਿਃ ਤਾਂ ਅਰਰ੍ष੍ਟਿਭਿਃ ॥ 14॥
ਪਤਤ੍ਪਤਾਕੈ ਰਥਕੁਞ੍ਜਰਾਦਿਭਿਃ
ਖਰ ਉष੍ਟ੍ਰ ਗੋਭਿਃ ਮਹਿषੈਃ ਨਰੈਃ ਅਪਿ ।
ਮਿਥਃ ਸਮੇਤ੍ਯ ਅਸ਼੍ਵਤਰੈਃ ਸੁਦੁਰ੍ਮਦਾ
ਨ੍ਯਹਨ੍ ਸ਼ਰਰ੍ਦਦ੍ਭਿਃ ਇਵ ਦ੍ਵਿਪਾ ਵਨੇ ॥ 15॥
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਸਾਮ੍ਬੌ ਯੁਧਿ ਰੂਢਮਤ੍ਸਰੌ
ਅਕ੍ਰੂਰ ਭੋਜੌ ਅਨਿਰੁਦ੍ਧ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ।
ਸੁਭਦ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਜਿਤੌ ਸੁਦਾਰੁਣੌ
ਗਦੌ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਸੁਰਥੌ ਸਮੀਯਤੁਃ ॥ 16॥
ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਯੇ ਵੈ ਨਿਸ਼ਠ ਉਲ੍ਮੁਕ ਆਦਯਃ
ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ੍ ਸ਼ਤਜਿਤ੍ ਭਾਨੁ ਮੁਖ੍ਯਾਃ ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਆਸਾਦ੍ਯ ਮਦਾਨ੍ਧਕਾਰਿਤਾ
ਜਘ੍ਨੁਃ ਮੁਕੁਨ੍ਦੇਨ ਵਿਮੋਹਿਤਾ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 17॥
ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵृष੍ਣਿ ਅਨ੍ਧਕ ਭੋਜ ਸਾਤ੍ਵਤਾ
ਮਧੁ ਅਰ੍ਬੁਦਾ ਮਾਥੁਰਸ਼ੂਰਸੇਨਾਃ ।
ਵਿਸਰ੍ਜਨਾਃ ਕੁਕੁਰਾਃ ਕੁਨ੍ਤਯਃ ਚ
ਮਿਥਃ ਤਤਃ ਤੇ ਅਥ ਵਿਸृਜ੍ਯ ਸੌਹृਦਮ੍ ॥ 18॥
ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਅਯੁਧ੍ਯਨ੍ ਪਿਤृਭਿਃ ਭ੍ਰਾਤृਭਿਃ ਚ
ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੀਯ ਦੌਹਿਤ੍ਰ ਪਿਤृਵ੍ਯਮਾਤੁਲੈਃ ।
ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਮਿਤ੍ਰੈਃ ਸੁਹृਦਃ ਸੁਹृਦ੍ਭਿਃ
ਜ੍ਞਾਤੀਂਸ੍ਤ੍ਵਹਨ੍ ਜ੍ਞਾਤਯਃ ਏਵ ਮੂਢਾਃ ॥ 19॥
ਸ਼ਰੇषੁ ਕ੍षੀਯਮਾਣੇषੁ ਭਜ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਧਨ੍ਵਸੁ ।
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਕ੍षੀਯਮਾਣੇषੁ ਮੁष੍ਟਿਭਿਃ ਜਹ੍ਰੁਃ ਏਰਕਾਃ ॥ 20॥
ਤਾਃ ਵਜ੍ਰਕਲ੍ਪਾਃ ਹਿ ਅਭਵਨ੍ ਪਰਿਘਾਃ ਮੁष੍ਟਿਨਾਃ ਭृਤਾਃ ।
ਜਘ੍ਨੁਃ ਦ੍ਵਿषਃ ਤੈਃ ਕृष੍ਣੇਨ ਵਾਰ੍ਯਮਾਣਾਃ ਤੁ ਤਂ ਚ ਤੇ ॥ 21॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨਾਃ ਬਲਭਦ੍ਰਂ ਚ ਮੋਹਿਤਾਃ ।
ਹਨ੍ਤੁਂ ਕृਤਧਿਯਃ ਰਾਜਨ੍ ਆਪਨ੍ਨਾਃ ਆਤਤਾਯਿਨਃ ॥ 22॥
ਅਥ ਤੌ ਅਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੌ ਉਦ੍ਯਮ੍ਯ ਕੁਰੁਨਨ੍ਦਨ ।
ਏਰਕਾ ਮੁष੍ਟਿ ਪਰਿਘੌ ਜਰਨ੍ਤੌ ਜਘ੍ਨਤੁਃ ਯੁਧਿ ॥ 23॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਾਪ ਉਪਸृष੍ਟਾਨਾਂ ਕृष੍ਣਮਾਯਾਵृਤ ਆਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।
ਸ੍ਪਰ੍ਧਾਕ੍ਰੋਧਃ ਕ੍षਯਂ ਨਿਨ੍ਯੇ ਵੈਣਵਃ ਅਗ੍ਨਿਃ ਯਥਾ ਵਨਮ੍ ॥ 24॥
ਏਵਂ ਨष੍ਟੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕੁਲੇषੁ ਸ੍ਵੇषੁ ਕੇਸ਼ਵਃ ।
ਅਵਤਾਰਿਤਃ ਭੁਵਃ ਭਾਰਃ ਇਤਿ ਮੇਨੇ ਅਵਸ਼ੇषਿਤਃ ॥ 25॥
ਰਾਮਃ ਸਮੁਦ੍ਰਵੇਲਾਯਾਂ ਯੋਗਂ ਆਸ੍ਥਾਯ ਪੌਰੁषਮ੍ ।
ਤਤ੍ ਤ੍ਯਾਜ ਲੋਕਂ ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਆਤ੍ਮਨਿ ॥ 26॥
ਰਾਮਨਿਰ੍ਯਾਣਂ ਆਲੋਕ੍ਯ ਭਗਵਾਨ੍ ਦੇਵਕੀਸੁਤਃ ।
ਨਿषਸਾਦ ਧਰੋਪਸ੍ਥੇ ਤੂष੍ਣੀਂ ਆਸਾਦ੍ਯ ਪਿਪ੍ਪਲਮ੍ ॥ 27॥
ਬਿਭ੍ਰਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਂ ਰੂਪਂ ਭ੍ਰਾਜਿष੍ਣੁ ਪ੍ਰਭਯਾ ਸ੍ਵਯਾ ।
ਦਿਸ਼ਃ ਵਿਤਿਮਾਰਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਵਿਧੂਮਃ ਇਵ ਪਾਵਕਃ ॥ 28॥
ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਾਙ੍ਕਂ ਘਨਸ਼੍ਯਾਮਂ ਤਪ੍ਤ ਹਾਟਕ ਵਰ੍ਚਸਮ੍ ।
ਕੌਸ਼ੇਯ ਅਮ੍ਬਰ ਯੁਗ੍ਮੇਨ ਪਰਿਵੀਤਂ ਸੁਮਙ੍ਗਲਮ੍ ॥ 29॥
ਸੁਨ੍ਦਰ ਸ੍ਮਿਤ ਵਕ੍ਤ੍ਰ ਅਬ੍ਜਂ ਨੀਲ ਕੁਨ੍ਤਲ ਮਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।
ਪੁਣ੍ਡਰੀਕ ਅਭਿਰਾਮਾਕ੍षਂ ਸ੍ਫੁਰਨ੍ ਮਕਰ ਕੁਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ 30॥
ਕਟਿਸੂਤ੍ਰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੂਤ੍ਰ ਕਿਰੀਟ ਕਟਕ ਅਙ੍ਗਦੈਃ ।
ਹਾਰ ਨੂਪੁਰ ਮੁਦ੍ਰਾਭਿਃ ਕੌਸ੍ਤੁਭੇਨ ਵਿਰਾਜਿਤਮ੍ ॥ 31॥
ਵਨਮਾਲਾ ਪਰੀਤਾਙ੍ਗਂ ਮੂਰ੍ਤਿਮਦ੍ਭਿਃ ਨਿਜ ਆਯੁਧੈਃ ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਉਰੌ ਦਕ੍षਿਣੇ ਪਾਦਂ ਆਸੀਨਂ ਪਙ੍ਕਜ ਅਰੁਣਮ੍ ॥ 32॥
ਮੁਸਲੌ ਅਸ਼ੇषਾਯਃ ਖਣ੍ਡਕृਤੇषੁਃ ਲੁਬ੍ਧਕਃ ਜਰਾਃ ।
ਮृਗਾਸ੍ਯ ਆਕਾਰਂ ਤਤ੍ ਚਰਣਂ ਵਿਵ੍ਯਾਧ ਮृਗਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ॥ 33॥
ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਂ ਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਃ ਕृਤ ਕਿਲ੍ਬਿषਃ ।
ਭੀਤਃ ਪਪਾਤ ਸ਼ਿਰਸਾ ਪਾਦਯੋਃ ਅਸੁਰਦ੍ਵਿषਃ ॥ 34॥
ਅਜਾਨਤਾ ਕृਤਂ ਇਦਂ ਪਾਪੇਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ।
ਕ੍षਨ੍ਤੁਂ ਅਰ੍ਹਸਿ ਪਾਪਸ੍ਯ ਉਤ੍ਤਮਸ਼੍ਲੋਕਃ ਮੇ ਅਨਘ ॥ 35॥
ਯਸ੍ਯ ਅਨੁਸ੍ਮਰਣਂ ਨॄਣਾਂ ਅਜ੍ਞਾਨ ਧ੍ਵਾਨ੍ਤ ਨਾਸ਼ਨਮ੍ ।
ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤੇ ਵਿष੍ਣੋ ਮਯਾ ਅਸਾਧੁ ਕृਤਂ ਪ੍ਰਭੋ ॥ 36॥
ਤਤ੍ ਮਾ ਆਸ਼ੁ ਜਹਿ ਵੈਕੁਣ੍ਠ ਪਾਪ੍ਮਾਨਂ ਮृਗ ਲੁਬ੍ਧਕਮ੍ ।
ਯਥਾ ਪੁਨਃ ਅਹਂ ਤੁ ਏਵਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ ਅਤਿਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ 37॥
ਯਸ੍ਯ ਆਤ੍ਮ ਯੋਗ ਰਚਿਤਂ ਨ ਵਿਦੁਃ ਵਿਰਿਞ੍ਚਃ
ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਯਃ ਅਸ੍ਯ ਤਨਯਾਃ ਪਤਯਃ ਗਿਰਾਂ ਯੇ ।
ਤ੍ਵਤ੍ ਮਾਯਯਾ ਪਿਹਿਤ ਦृष੍ਟਯਃ ਏਤਤ੍ ਅਞ੍ਜਃ
ਕਿਂ ਤਸ੍ਯ ਤੇ ਵਯਂ ਅਸਤ੍ ਗਤਯਃ ਗृਣੀਮਃ ॥ 38॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ੍ ਉਵਾਚ ।
ਮਾ ਭੈਃ ਜਰੇ ਤ੍ਵਂ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਕਾਮਃ ਏषਃ ਕृਤਃ ਹਿ ਮੇ ।
ਯਾਹਿ ਤ੍ਵਂ ਮਤ੍ ਅਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਸੁਕृਤਿਨਾਂ ਪਦਮ੍ ॥ 39॥
ਇਤਿ ਆਦਿष੍ਟਃ ਭਗਵਤਾ ਕृष੍ਣੇਨ ਇਚ੍ਛਾ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾ ।
ਤ੍ਰਿਃ ਪਰਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਂ ਨਤ੍ਵਾ ਵਿਮਾਨੇਨ ਦਿਵਂ ਯਯੌ ॥ 40॥
ਦਾਰੁਕਃ ਕृष੍ਣਪਦਵੀਂ ਅਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ ਅਧਿਗਮ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਵਾਯੁਂ ਤੁਲਸਿਕਾਮੋਦਂ ਆਘ੍ਰਾਯ ਅਭਿਮੁਖਂ ਯਯੌ ॥ 41॥
ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਤਿਗ੍ਮਦ੍ਯੁਭਿਃ ਆਯੁਧੈਃ ਵृਤਮ੍
ਹਿ ਅਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮੂਲੇ ਕृਤਕੇਤਨਂ ਪਤਿਮ੍ ।
ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਲੁਤਾਤ੍ਮਾ ਨਿਪਪਾਤ ਪਾਦਯੋ
ਰਥਾਤ੍ ਅਵਪ੍ਲੁਤ੍ਯ ਸਬਾष੍ਪਲੋਚਨਃ ॥ 42॥
ਅਪਸ਼੍ਯਤਃ ਤ੍ਵਤ੍ ਚਰਣ ਅਮ੍ਬੁਜਂ ਪ੍ਰਭੋ
ਦृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਣष੍ਟਾ ਤਮਸਿ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾ ।
ਦਿਸ਼ਃ ਨ ਜਾਨੇ ਨ ਲਭੇ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮ੍
ਯਥਾ ਨਿਸ਼ਾਯਂ ਉਡੁਪੇ ਪ੍ਰਣष੍ਟੇ ॥ 43॥
ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਸੂਤੇ ਵੈ ਰਥਃ ਗਰੁਡਲਾਞ੍ਛਨਃ ।
ਖਂ ਉਤ੍ਪਪਾਤ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸਾਸ਼੍ਵਧ੍ਵਜਃ ਉਦੀਕ੍षਤਃ ॥ 44॥
ਤਂ ਅਨ੍ਵਗਚ੍ਛਨ੍ ਦਿਵ੍ਯਾਨਿ ਵਿष੍ਣੁਪ੍ਰਹਰਣਾਨਿ ਚ ।
ਤੇਨ ਅਤਿ ਵਿਸ੍ਮਿਤ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸੂਤਂ ਆਹ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ॥ 45॥
ਗਚ੍ਛ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀਂ ਸੂਤ ਜ੍ਞਾਤੀਨਾਂ ਨਿਧਨਂ ਮਿਥਃ ।
ਸਙ੍ਕਰ੍षਣਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਯਾਣਂ ਬਨ੍ਧੁਭ੍ਯਃ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮਤ੍ ਦਸ਼ਾਮ੍ ॥ 46॥
ਦ੍ਵਾਰਕਾਯਾਂ ਚ ਨ ਸ੍ਥੇਯਂ ਭਵਦ੍ਭਿਃ ਚ ਸ੍ਵਬਨ੍ਧੁਭਿਃ ।
ਮਯਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਯਦੁਪੁਰੀਂ ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਲਾਵਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 47॥
ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਂ ਸਰ੍ਵੇ ਆਦਾਯ ਪਿਤਰੌ ਚ ਨਃ ।
ਅਰ੍ਜੁਨੇਨ ਆਵਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵ ਇਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਗਮਿष੍ਯਥ ॥ 48॥
ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਮਤ੍ ਧਰ੍ਮਂ ਆਸ੍ਥਾਯ ਜ੍ਞਾਨਨਿष੍ਠਃ ਉਪੇਕ੍षਕਃ ।
ਮਨ੍ਮਾਯਾ ਰਚਨਾਂ ਏਤਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਉਪਸ਼ਮਂ ਵ੍ਰਜ ॥ 49॥
ਇਤਿ ਉਕ੍ਤਃ ਤਂ ਪਰਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਤਤ੍ ਪਾਦੌ ਸ਼ੀਰ੍ष੍ਣਿ ਉਪਾਧਾਯ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ਪ੍ਰਯਯੌ ਪੁਰੀਮ੍ ॥ 50॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਯਦੁਕੁਲਸਙ੍ਕ੍षਯੋ ਨਾਮ
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 30॥
ਅਥ ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਃ ਅਧ੍ਯਾਯਃ ।
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਃ ਉਵਾਚ ।
ਅਥ ਤਤ੍ਰ ਆਗਮਤ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਵਾਨ੍ਯਾ ਚ ਸਮਂ ਭਵਃ ।
ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਮੁਖਾਃ ਦੇਵਾਃ ਮੁਨਯਃ ਸਪ੍ਰਜੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ॥ 1॥
ਪਿਤਰਃ ਸਿਦ੍ਧਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਮਹੋਰਗਾਃ ।
ਚਾਰਣਾਃ ਯਕ੍षਰਕ੍षਾਂਸਿ ਕਿਨ੍ਨਰ ਅਪ੍ਸਰਸਃ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ॥ 2॥
ਦ੍ਰष੍ਟੁਕਾਮਾਃ ਭਗਵਤਃ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਪਰਮ ਉਤ੍ਸੁਕਾਃ ।
ਗਾਯਨ੍ਤਃ ਚ ਗृਣਨ੍ਤਃ ਚ ਸ਼ੌਰੇਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਜਨ੍ਮ ਚ ॥ 3॥
ਵਵਰ੍षੁਃ ਪੁष੍ਪਵਰ੍षਾਣਿ ਵਿਮਾਨ ਆਵਲਿਭਿਃ ਨਭਃ ।
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਃ ਸਙ੍ਕੁਲਂ ਰਾਜਨ੍ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਰਮਯਾ ਯੁਤਾਃ ॥ 4॥
ਭਗਵਾਨ੍ ਪਿਤਾਮਹਂ ਵੀਕ੍ष੍ਯ ਵਿਭੂਤਿਃ ਆਤ੍ਮਨਃ ਵਿਭੁਃ ।
ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਆਤ੍ਮਨਿ ਚ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਪਦ੍ਮਨੇਤ੍ਰੇ ਨ੍ਯਮੀਲਯਤ੍ ॥ 5॥
ਲੋਕਾਭਿਰਾਮਾਂ ਸ੍ਵਤਨੁਂ ਧਾਰਣਾ ਧ੍ਯਾਨ ਮਙ੍ਗਲਮ੍ ।
ਯੋਗਧਾਰਣਯਾ ਆਗ੍ਨੇਯ੍ਯਾ ਅਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਧਾਮ ਆਵਿਸ਼ਤ੍ ਸ੍ਵਕਮ੍ ॥ 6॥
ਦਿਵਿ ਦੁਨ੍ਦੁਭਯਃ ਨੇਦੁਃ ਪੇਤੁਃ ਸੁਮਨਃ ਚ ਖਾਤ੍ ।
ਸਤ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਃ ਧृਤਿਃ ਭੂਮੇਃ ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਰੀਃ ਚ ਅਨੁ ਤਂ ਵਯੁਃ ॥ 7॥
ਦੇਵ ਆਦਯਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮੁਖ੍ਯਾਃ ਨ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਂ ਸ੍ਵਧਾਮਨਿ ।
ਅਵਿਜ੍ਞਾਤਗਤਿਂ ਕृष੍ਣਂ ਦਦृਸ਼ੁਃ ਚ ਅਤਿਵਿਸ੍ਮਿਤਾਃ ॥ 8॥
ਸੌਦਾਮਨ੍ਯਾਃ ਯਥਾ ਆਕਾਸ਼ੇ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਹਿਤ੍ਵਾ ਅਭ੍ਰਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।
ਗਤਿਃ ਨ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ਮਰ੍ਤ੍ਯੈਃ ਤਥਾ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਦੈਵਤੈਃ ॥ 9॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਯਃ ਤੇ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਯੋਗਗਤਿਂ ਹਰੇਃ ।
ਵਿਸ੍ਮਿਤਾਃ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਲੋਕਂ ਯਯੁਃ ਤਦਾ ॥ 10॥
ਰਾਜਨ੍ ਪਰਸ੍ਯ ਤਨੁਭृਤ੍ ਜਨਨਾਪ੍ਯਯੇਹਾ
ਮਾਯਾਵਿਡਮ੍ਬਨਂ ਅਵੇਹਿ ਯਥਾ ਨਟਸ੍ਯ ।
ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਆਤ੍ਮਨਾ ਇਦਂ ਅਨੁਵਿਸ਼੍ਯ ਵਿਹृਤ੍ਯ ਚ ਅਨ੍ਤੇ
ਸਂਹृਤ੍ਯ ਚ ਆਤ੍ਮ ਮਹਿਨਾ ਉਪਰਤਃ ਸਃ ਆਸ੍ਤੇ ॥ 11॥
ਮਰ੍ਤ੍ਯੇਨ ਯਃ ਗੁਰੁਸੁਤਂ ਯਮਲੋਕਨੀਤਮ੍
ਤ੍ਵਾਂ ਚ ਆਨਯਤ੍ ਸ਼ਰਣਦਃ ਪਰਮ ਅਸ੍ਤ੍ਰ ਦਗ੍ਧਮ੍ ।
ਜਿਗ੍ਯੇ ਅਨ੍ਤਕ ਅਨ੍ਤਕਂ ਅਪਿ ਈਸ਼ਂ ਅਸੌ ਅਵਨੀਸ਼ਃ
ਕਿਂ ਸ੍ਵਾਵਨੇ ਸ੍ਵਰਨਯਨ੍ ਮृਗਯੁਂ ਸਦੇਹਮ੍ ॥ 12॥
ਤਥਾ ਅਪਿ ਅਸ਼ੇਸ਼ਾ ਸ੍ਥਿਤਿ ਸਮ੍ਭਵ ਅਪਿ
ਅਯੇषੁ ਅਨਨ੍ਯ ਹੇਤੁਃ ਯਤ੍ ਅਸ਼ੇष ਸ਼ਕ੍ਤਿਧृਕ੍ ।
ਨ ਇਚ੍ਛਤ੍ ਪ੍ਰਣੇਤੁਂ ਵਪੁਃ ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੇषਿਤਮ੍
ਮਰ੍ਤ੍ਯੇਨ ਕਿਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਗਤਿਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ॥ 13॥
ਯਃ ਏਤਾਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਉਤ੍ਥਾਯ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਪਦਵੀਂ ਪਰਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਯਤਃ ਕੀਰ੍ਤਯੇਤ੍ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਾਂ ਏਵ ਆਪ੍ਨੋਤਿ ਅਨੁਤ੍ਤਮਾਮ੍ ॥ 14॥
ਦਾਰੁਕਃ ਦ੍ਵਾਰਕਾਂ ਏਤ੍ਯ ਵਸੁਦੇਵ ਉਗ੍ਰਸੇਨਯੋਃ ।
ਪਤਿਤ੍ਵਾ ਚਰਣਾਵਸ੍ਰੈਃ ਨ੍ਯषਿਞ੍ਚਤ੍ ਕृष੍ਣਵਿਚ੍ਯੁਤਃ ॥ 15॥
ਕਥਯਾਮਾਸ ਨਿਧਨਂ ਵृष੍ਣੀਨਾਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ ਨृਪ ।
ਤਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨ ਹृਦਯਾਃ ਜਨਾਃ ਸ਼ੋਕ ਵਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਃ ॥ 16॥
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਮ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਜਗ੍ਮੁਃ ਕृष੍ਣ ਵਿਸ਼੍ਲੇष ਵਿਹ੍ਵਲਾਃ ।
ਵ੍ਯਸਵਾਃ ਸ਼ੇਰਤੇ ਯਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਤਯਃ ਘ੍ਨਨ੍ਤਃ ਆਨਨਮ੍ ॥ 17॥
ਦੇਵਕੀ ਰੋਹਿਣੀ ਚ ਏਵ ਵਸੁਦੇਵਃ ਤਥਾ ਸੁਤੌ ।
ਕृष੍ਣ ਰਾਮ ਅਵਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ਼ੋਕ ਆਰ੍ਤਾਃ ਵਿਜਹੁਃ ਸ੍ਮृਤਿਮ੍ ॥ 18॥
ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਚ ਵਿਜਹੁਃ ਤਤ੍ਰ ਭਗਵਤ੍ ਵਿਰਹ ਆਤੁਰਾਃ ।
ਉਪਗੁਹ੍ਯ ਪਤੀਨ੍ ਤਾਤ ਚਿਤਾਂ ਆਰੁਰੁਹੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥ 19॥
ਰਾਮਪਤ੍ਨ੍ਯਃ ਚ ਤਤ੍ ਦੇਹਂ ਉਪਗੁਹ੍ਯ ਅਗ੍ਨਿਂ ਆਵਿਸ਼ਨ੍ ।
ਵਸੁਦੇਵਪਤ੍ਨ੍ਯਃ ਤਤ੍ ਗਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਆਦੀਨ੍ ਹਰੇਃ ਸ੍ਨੁषਾਃ ।
ਕृष੍ਣਪਤ੍ਨ੍ਯਃ ਆਵਿਸ਼ਨ੍ ਅਗ੍ਨਿਂ ਰੁਕ੍ਮਿਣਿ ਆਦ੍ਯਾਃ ਤਦਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ॥ 20॥
ਅਰ੍ਜੁਨਃ ਪ੍ਰੇਯਸਃ ਸਖ੍ਯੁਃ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਵਿਰਹ ਆਤੁਰਃ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਾਮਾਸ ਕृष੍ਣਗੀਤੈਃ ਸਦੁਕ੍ਤਿਭਿਃ ॥ 21॥
ਬਨ੍ਧੂਨਾਂ ਨष੍ਟਗੋਤ੍ਰਾਣਾਂ ਅਰ੍ਜੁਨਃ ਸਾਮ੍ਪਰਾਯਿਕਮ੍ ।
ਹਤਾਨਾਂ ਕਾਰਯਾਮਾਸ ਯਥਾਵਤ੍ ਅਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 22॥
ਦ੍ਵਾਰਕਾਂ ਹਰਿਣਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਸਮੁਦ੍ਰਃ ਅਪ੍ਲਾਵਯਤ੍ ਕ੍षਣਾਤ੍ ।
ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ ਭਗਵਤ੍ ਆਲਯਮ੍ ॥ 23॥
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਃ ਤਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਧੁਸੂਦਨਃ ।
ਸ੍ਮृਤ੍ਯਾ ਅਸ਼ੇषਾ ਅਸ਼ੁਭਹਰਂ ਸਰ੍ਵ ਮਙ੍ਗਲਂ ਅਮਙ੍ਗਲਮ੍ ॥ 24॥
ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਬਾਲ ਵृਦ੍ਧਾਨ੍ ਆਦਾਯ ਹਤਸ਼ੇषਾਨ੍ ਧਨਞ੍ਜਯਃ ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸਮਾਵੇਸ਼੍ਯ ਵਜ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਅਭ੍ਯषੇਚਯਤ੍ ॥ 25॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸੁਹृਤ੍ ਵਧਂ ਰਾਜਨ੍ ਅਰ੍ਜੁਨਾਤ੍ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹਾਃ ।
ਤ੍ਵਾਂ ਤੁ ਵਂਸ਼ਧਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਜਗ੍ਮੁਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮਹਾਪਥਮ੍ ॥ 26॥
ਯਃ ਏਤਤ੍ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਜਨ੍ਮ ਚ ।
ਕੀਰ੍ਤਯੇਤ੍ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਪਾਪੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ 27॥
ਇਤ੍ਥਂ ਹਰੇਃ ਭਗਵਤਃ ਰੁਚਿਰ ਅਵਤਾਰ
ਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਬਾਲਚਰਿਤਾਨਿ ਚ ਸ਼ਨ੍ਤਮਾਨਿ ।
ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਇਹ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਾਨਿ ਗृਣਨ੍ ਮਨੁष੍ਯਃ
ਭਕ੍ਤਿਂ ਪਰਾਂ ਪਰਮਹਂਸਗਤੌ ਲਭੇਤ ॥ 28॥
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਪਾਰਮਹਂਸ੍ਯਾਂ
ਸਂਹਿਤਾਯਾਮੇਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਮੌਸਲੋਪਾਖ੍ਯਾਨਂ ਨਾਮ
ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 31॥
॥ ਇਤਿ ਉਦ੍ਧਵਗੀਤਾ ਨਾਮ ਏਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
atha ekādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ me na vastutaḥ |
guṇasya māyāmūlatvāt na me mokṣaḥ na bandhanam || 1||
śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiḥ ca māyayā |
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī || 2||
vidyā avidye mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām |
mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite || 3||
ekasya eva mama aṃśasya jīvasya eva mahāmate |
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā ca tathā itaraḥ || 4||
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te |
viruddhadharmiṇoḥ tāta sthitayoḥ ekadharmiṇi || 5||
suparṇau etau sadṛśau sakhāyau
yadṛcchayā etau kṛtanīḍau ca vṛkṣe |
ekaḥ tayoḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balena bhūyān || 6||
ātmānaṃ anyaṃ ca saḥ veda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ |
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ || 7||
dehasthaḥ api na dehasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ |
adehasthaḥ api dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā || 8||
indriyaiḥ indriyārtheṣu guṇaiḥ api guṇeṣu ca |
gṛhyamāṇeṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ || 9||
daivādhīne śarīre asmin guṇabhāvyena karmaṇā |
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyate || 10||
evaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjane |
darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu || 11||
na tathā badhyate vidvān tatra tatra ādayan guṇān |
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ || 12||
vaiśāradyekṣayā asaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ |
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartate || 13||
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām |
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dehasthaḥ api hi tat guṇaiḥ || 14||
yasya ātmā hiṃsyate hiṃsryaiḥ yena kiñcit yadṛcchayā |
arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ || 15||
na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhu asādhu vā |
vadataḥ guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ || 16||
na kuryāt na vadet kiñcit na dhyāyet sādhu asādhu vā |
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicaret jaḍavat muniḥ || 17||
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt pare yadi |
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhenuṃ iva rakṣataḥ || 18||
gāṃ dugdhadohāṃ asatīṃ ca bhāryām
dehaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ ca |
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācam
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī || 19||
yasyāṃ na me pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirodhanaṃ asya |
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ || 20||
evaṃ jijñāsayā apohya nānātvabhramaṃ ātmani |
upārameta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvage || 21||
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niścalam |
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara || 22||
śraddhāluḥ me kathāḥ śa‍ṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ |
gāyan anusmaran karma janma ca abhinayan muhuḥ || 23||
madarthe dharmakāmārthān ācaran madapāśrayaḥ |
labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātane || 24||
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā |
saḥ vai me darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindate padam || 25||
uddhava uvāca |
sādhuḥ tava uttamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho |
bhaktiḥ tvayi upayujyeta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā || 26||
etat me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat prabho |
praṇatāya anuraktāya prapannāya ca kathyatām || 27||
tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
avatīrṇaḥ asi bhagavan svecchāupāttapṛthak vapuḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
kṛpāluḥ akṛtadrohaḥ titikṣuḥ sarvadehinām |
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ || 29||
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuciḥ akiñcanaḥ |
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ || 30||
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ |
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ || 31||
ājñāya evaṃ guṇān doṣānmayādiṣṭān api svakān |
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta saḥ sattamaḥ || 32||
jñātvā ajñātvā atha ye vai māṃ yāvān yaḥ ca asmi
yādṛśaḥ |
bhajanti ananyabhāvena te me bhaktatamāḥ matāḥ || 33||
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam |
paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam || 34||
matkathāśravaṇe śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava |
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyena ātmanivedanam || 35||
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam |
gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ || 36||
yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu |
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam || 37||
mama arcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya ca udyamaḥ |
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi || 38||
sammārjana upalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ |
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā || 39||
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam |
api dīpāvalokaṃ me na upayuñjyāt niveditam || 40||
yat yat iṣṭatamaṃ loke yat ca atipriyaṃ ātmanaḥ |
tat tat nivedayet mahyaṃ tat ānantyāya kalpate || 41||
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam |
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni me || 42||
sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām |
ātithyena tu viprāgryaḥ goṣvaṅga yavasādinā || 43||
vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā |
vāyau mukhyadhiyā toye dravyaiḥ toyapuraskṛtaiḥ || 44||
sthaṇḍile mantrahṛdayaiḥ bhogaiḥ ātmānaṃ ātmani |
kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām || 45||
dhiṣṇyeṣu eṣu iti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan arcet samāhitaḥ || 46||
iṣṭāpūrtena māṃ evaṃ yaḥ yajeta samāhitaḥ |
labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā || 47||
prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinā uddhava |
na upāyaḥ vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham || 48||
atha etat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana |
sugopyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ekādaśapūjāvidhānayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ || 11||
atha dvādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
na rodhayati māṃ yogaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ eva ca |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā || 1||
vratāni yajñaḥ chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ |
yathā avarundhe satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām || 2||
satsaṅgena hi daiteyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ |
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ cāraṇaguhyakāḥ || 3||
vidyādharāḥ manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ |
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yuge anagha || 4||
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ |
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ ca atha vibhīṣaṇaḥ || 5||
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ |
vyādhaḥ kubjā vraje gopyaḥ yajñapatnyaḥ tathā apare || 6||
te na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ |
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ || 7||
kevalena hi bhāvena gopyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ |
ye anye mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā || 8||
yaṃ na yogena sāṅkhyena dānavratatapaḥ adhvaraiḥ |
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api || 9||
rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte
śvāphalkinā mayi anuraktacittāḥ |
vigāḍhabhāvena na me viyoga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || 10||
tāḥ tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītāḥ
mayā eva vṛndāvanagocareṇa |
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ || 11||
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam |
yathā samādhau munayaḥ abdhitoye
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpe || 12||
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ |
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ || 13||
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya codanāṃ praticodanām |
pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śrotavyaṃ śrutaṃ eva ca || 14||
māṃ ekaṃ eva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadehinām |
yāhi sarvātmabhāvena mayā syāḥ hi akutobhayaḥ || 15||
uddhavaḥ uvāca |
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vācaṃ tava yogeśvara īśvara |
na nivartataḥ ātmasthaḥ yena bhrāmyati me manaḥ || 16||
śrībhagavān uvāca |
saḥ eṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ |
manomayaṃ sūkṣmaṃ upetya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ || 17||
yathā analaḥ khe anilabandhuḥ ūṣmā
balena dāruṇyadhimathyamānaḥ |
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyate
tathā eva me vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī || 18||
evaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ ca |
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamovikāraḥ || 19||
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayoniḥ
avyaktaḥ ekaḥ vayasā saḥ ādyaḥ |
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā eva bhāti
bījāni yoniṃ pratipadya yadvat || 20||
yasmin idaṃ protaṃ aśeṣaṃ otaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ |
yaḥ eṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphale prasūte || 21||
dve asya bīje śatamūlaḥ trinālaḥ
pañcaskandhaḥ pañcarasaprasūtiḥ |
daśa ekaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ || 22||
adanti ca ekaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmecarāḥ ekaṃ araṇyavāsāḥ |
haṃsāḥ yaḥ ekaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ veda saḥ veda vedam || 23||
evaṃ guru upāsanayā ekabhaktyā
vidyākuṭhāreṇa śitena dhīraḥ |
vivṛścya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya ca ātmānaṃ atha tyaja astram || 24||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
dvādaśo'dhyāyaḥ || 12||
atha trayodaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddheḥ na ca ātmanaḥ |
sattvena anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena ca eva hi || 1||
sattvāt dharmaḥ bhavet vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ |
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartate || 2||
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ |
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhaye hate || 3||
āgamaḥ apaḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca |
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ete guṇahetavaḥ || 4||
tat tat sātvikaṃ eva eṣāṃ yat yat vṛddhāḥ pracakṣate |
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upekṣitam || 5||
sāttvikāni eva seveta pumān sattvavivṛddhaye |
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apohanam || 6||
veṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam |
evaṃ guṇavyatyayajaḥ dehaḥ śāmyati tat kriyaḥ || 7||
uddhavaḥ uvāca |
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padaṃ āpadām |
tathā api bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat || 8||
śrībhagavān uvāca |
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi |
utsarpati rajaḥ ghoraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ || 9||
rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ |
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmateḥ || 10||
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitendriyaḥ |
duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ || 11|
rajaḥ tamobhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ |
atandritaḥ manaḥ yuñjan doṣadṛṣṭiḥ na sajjate || 12||
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ |
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ || 13||
etāvān yogaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ |
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āveśyate yathā || 14||
uddhavaḥ uvāca |
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yena rūpeṇa keśava |
yogaṃ ādiṣṭavān etat rūpaṃ icchāmi veditum || 15||
śrībhagavān uvāca |
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ |
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasya aikāntikīṃ gatim ||
16||
sanaka ādayaḥ ūcuḥ |
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prabho |
kathaṃ anyonyasantyāgaḥ mumukṣoḥ atititīrṣoḥ || 17||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pṛṣṭaḥ mahādevaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ |
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ || 18||
saḥ māṃ acintayat devaḥ praśnapāratitīrṣayā |
tasya ahaṃ haṃsarūpeṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā || 19||
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam |
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā papracchuḥ kaḥ bhavān iti || 20||
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā |
yat avocaṃ ahaṃ tebhyaḥ tat uddhava nibodha me || 21||
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ |
kathaṃ ghaṭeta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā me kaḥ āśrayaḥ || 22||
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ |
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vācārambhaḥ hi anarthakaḥ || 23||
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate anyaiḥ api indriyaiḥ |
ahaṃ eva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā || 24||
guṇeṣu āviśate cetaḥ guṇāḥ cetasi ca prajāḥ |
jīvasya dehaḥ ubhayaṃ guṇāḥ cetaḥ mat ātmanaḥ || 25||
guṇeṣu ca āviśat cittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasevayā |
guṇāḥ ca cittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajet || 26||
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇataḥ buddhivṛttayaḥ |
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ || 27||
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ |
mayi turye sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇacetasām || 28||
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam |
vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitaḥ tyajet || 29||
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivarteta yuktibhiḥ |
jāgarti api svapan ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā || 30||
asattvāt ātmanaḥ anyeṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā |
gatayaḥ hetavaḥ ca asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā || 31||
yo jāgare bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅkte samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān |
svapne suṣuptaḥ upasaṃharate saḥ ekaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ || 32||
evaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ |
sañchidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim || 33||
īkṣeta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilolaṃ alātacakram |
vijñānaṃ ekaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ || 34||
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavet nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ |
sandṛśyate kva ca yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtiḥ ānipātāt || 35||
dehaṃ ca naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam |
daivāt apetaṃ uta daivaśāt upetam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ || 36||
dehaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ eva sāsuḥ |
taṃ aprapañcaṃ adhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajate pratibuddhavastuḥ || 37||
mayā etat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayogayoḥ |
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā || 38||
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ |
parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrteḥ damasya ca || 39||
māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam |
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ || 40||
iti me chinnasandehāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ |
sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ || 41||
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ |
pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ || 42||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13||
atha caturdaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta aho ekamukhyatā || 1||
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogaḥ anapekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayi āviśet manaḥ || 2||
śrībhagavān uvāca |
kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasañjñitā |
mayā ādau brahmaṇe proktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ || 3||
tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā |
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ || 4||
tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ || 5||
kindevāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ |
bahvyaḥ teṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamobhuvaḥ || 6||
yābhiḥ bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayaḥ tathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrāḥ vācaḥ sravanti hi || 7||
evaṃ prakṛtivaicitryāt bhidyante matayaḥ nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pākhaṇḍamatayaḥ apare || 8||
manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyaḥ vadanti anekāntaṃ yathākarma yathāruci || 9||
dharmaṃ eke yaśaḥ ca anye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam |
kecit yajñatapodānaṃ vratāni niyama anyamān || 10||
ādi antavantaḥ eva eṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkha udarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śuca arpitāḥ ||
11||
mayi arpita manaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ||
12||
akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ || 13||
na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā icchati mat vinā anyat || 14||
na tathā me priyatamaḥ ātmayoniḥ na śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na eva ātmā ca yathā bhavān || 15||
nirapekṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyeyeti aṅghrireṇubhiḥ || 16||
niṣkiñcanā mayi anuraktacetasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ |
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama || 17||
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyate || 18||
yathā agniḥ susamṛddha arciḥ karoti edhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava enāṃsi kṛtsnaśaḥ || 19||
na sādhayati māṃ yogaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava |
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā || 20||
bhaktyā ahaṃ ekayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt || 21||
dharmaḥ satyadayā upetaḥ vidyā vā tapasānvitā |
madbhktyāpetaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi || 22||
kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinānanda aśrukalayā śudhyet bhaktyā vināśayaḥ || 23||
vāk gadgadā dravate yasya cittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvacit ca |
vilajjaḥ udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti || 24||
yathā agninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajati athaḥ mām || 25||
yathā yathā ātmā parimṛjyate asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
cakṣuḥ yathā eva añjanasamprayuktam || 26||
viṣayān dhyāyataḥ cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataḥ cittaṃ mayi eva pravilīyate || 27||
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam || 28||
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān |
kṣeme viviktaḥ āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ || 29||
na tathā asya bhavet kleśaḥ bandhaḥ ca anyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ || 30||
uddhavaḥ uvāca |
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etat me dhyānaṃ me vaktuṃ arhasi || 31||
śrībhagavān uvāca |
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham |
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ || 32||
prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇa api śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ || 33||
hṛdi avicchinnaṃ oṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat |
prāṇena udīrya tatra atha punaḥ saṃveśayet svaram || 34||
evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ eva samabhyaset |
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ||35||
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhomukham |
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam || 36||
karṇikāyāṃ nyaset sūryasomāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smaret rūpaṃ mama etat dhyānamaṅgalam || 37||
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam || 38||
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam |
hema ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam || 39||
śaṅkha cakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam || 40||
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam |
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam || 41||
sukumāraṃ abhidhyāyet sarvāṅgeṣu manaḥ dadhat |
indriyāṇi indriyebhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayet mayi sarvataḥ || 42||
tat sarva vyāpakaṃ cittaṃ ākṛṣya ekatra dhārayet |
na anyāni cintayet bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham || 43||
tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tat ca tyaktvā madārohaḥ na kiñcit api cintayet || 44||
evaṃ samāhitamatiḥ māṃ eva ātmānaṃ ātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātmat jyotiḥ jyotiṣi saṃyutam || 45||
dhyānena itthaṃ sutīvreṇa yuñjataḥ yoginaḥ manaḥ |
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ || 46||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
bhaktirahasyāvadhāraṇayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14||
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ
mayi dhārayataḥ cetaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ || 1||
uddhavaḥ uvāca |
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ acyuta |
kati vā siddhayaḥ brūhi yogināṃ siddhidaḥ bhavān || 2||
śrībhagavān uvāca |
siddhayaḥ aṣṭādaśa proktā dhāraṇāyogapāragaiḥ |
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ eva guṇahetavaḥ || 3||
aṇimā mahimā mūrteḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇaṃ īśitā || 4||
guṇeṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati |
etāḥ me siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ || 5||
anūrmimattvaṃ dehe asmin dūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam || 6||
svacchandamṛtyuḥ devānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ || 7||
trikālajñatvaṃ advandvaṃ paracittādi abhijñatā |
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ || 8||
etāḥ ca uddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibodha me || 9||
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayet manaḥ |
aṇimānaṃ avāpnoti tanmātra upāsakaḥ mama || 10||
mahati ātman mayi pare yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat |
mahimānaṃ avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak || 11||
paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmātmatāṃ yogī laghimānaṃ avāpnuyāt || 12||
dhārayan mayi ahantattve manaḥ vaikārike akhilam |
sarvendriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ || 13||
mahati ātmani yaḥ sūtre dhārayet mayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate avyaktajanmanaḥ || 14||
viṣṇau tryadhi īśvare cittaṃ dhārayet kālavigrahe |
saḥ īśitvaṃ avāpnoti kṣetrakṣetrajñacodanām || 15||
nārāyaṇe turīyākhye bhagavat śabdaśabdite |
manaḥ mayi ādadhat yogī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt || 16||
nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ |
paramānandaṃ āpnoti yatra kāmaḥ avasīyate || 17||
śvetadīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayan śvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ || 18||
mayi ākāśa ātmani prāṇe manasā ghoṣaṃ udvahan |
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vācaḥ śruṇoti asau || 19||
cakṣuḥ tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāraṃ api cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk || 20||
manaḥ mayi susaṃyojya dehaṃ tadanu vāyunā |
maddhāraṇa anubhāvena tatra ātmā yatra vai manaḥ || 21||
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati |
tat tat bhavet manorūpaṃ madyogabalaṃ āśrayaḥ || 22||
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat || 23||
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvā utsṛjet tanum || 24||
vihariṣyan surākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānena upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ || 25||
yathā saṅkalpayet buddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnute || 26||
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān |
kutaścit na vihanyeta tasya ca ājñā yathā mama || 27||
madbhaktyā śuddhasattvasya yoginaḥ dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā || 28||
agni ādibhiḥ na hanyeta muneḥ yogaṃ ayaṃ vapuḥ |
madyogaśrāntacittasya yādasāṃ udakaṃ yathā || 29||
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavet aparājitaḥ || 30||
upāsakasya māṃ evaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśeṣataḥ || 31||
jitendriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā || 32||
antarāyān vadanti etāḥ yuñjataḥ yogaṃ uttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣepaṇahetavaḥ || 33||
janma oṣadhi tapo mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ |
yogena āpnoti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yogagatiṃ vrajet || 34||
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hetuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām || 35||
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
siddhanirūpaṇayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15||
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam |
sarveṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ || 1||
uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyaṃ akṛta ātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ || 2||
yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tat vadasva me || 3||
gūḍhaḥ carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te || 4||
yāḥ kāḥ ca bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūte |
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ te
namāmi te tīrtha pada aṅghripadmam || 5||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ etat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnaiḥ arjunena vai || 6||
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahetukam |
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ || 7||
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māṃ evaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani || 8||
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ || 9||
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham |
guṇānāṃ ca api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ || 10||
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham |
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ || 11||
hiraṇyagarbhaḥ vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt |
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni chandasāṃ aham || 12||
indraḥ ahaṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ || 13||
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ |
devarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhenuṣu || 14||
siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā || 15||
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asureśvaram |
somaṃ nakṣatra oṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām || 16||
airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim || 17||
uccaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ ca ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ || 18||
nāgendrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgendraḥ śa‍ṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha || 19||
tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham |
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām || 20||
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ meruḥ gahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ oṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ || 21||
purodhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skandaḥ ahaṃ sarvasenānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ || 22||
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam |
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śucīnāṃ api ahaṃ śuciḥ || 23||
yogānāṃ ātmasaṃrodhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām || 24||
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ |
nārāyaṇaḥ munīnāṃ ca kumāraḥ brahmacāriṇām || 25||
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣemāṇāṃ abahiḥ matiḥ |
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham || 26||
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit || 27||
ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalaḥ asitaḥ |
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān || 28||
vāsudevaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavateṣu aham |
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ || 29||
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakośaḥ supeśasām |
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ||
30||
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham || 31||
ojaḥ sahobalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām |
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā || 32||
viśvāvasuḥ pūrvacittiḥ gandharva apsarasāṃ aham |
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ || 33||
apāṃ rasaḥ ca paramaḥ tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ || 34||
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ || 35||
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam |
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvendriya indriyam || 36||
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyotiḥ ahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahaṃ etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniścayaḥ || 37||
mayā īśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanā api sarveṇa na bhāvaḥ vidyate kvacit || 38||
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni koṭiśaḥ || 39||
tejaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me aṃśakaḥ || 40||
etāḥ te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārāḥ eva ete yathā vācā abhidhīyate || 41||
vācaṃ yaccha manaḥ yaccha prāṇāni yaccha indriyāṇi ca |
ātmānaṃ ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase adhvane || 42||
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyacchan dhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat || 43||
tasmāt manaḥ vacaḥ prāṇān niyacchet mat parāyaṇaḥ |
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vibhūtiyogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16||
atha saptadaśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
varṇāśrama ācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāṃ api || 1||
yathā anuṣṭhīyamānena tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavet |
svadharmeṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi || 2||
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho |
yat tena haṃsarūpeṇa brahmaṇe abhyāttha mādhava || 3||
saḥ idānīṃ sumahatā kālena amitrakarśana |
na prāyaḥ bhavitā martyaloke prāk anuśāsitaḥ || 4||
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya acyuta te bhuvi |
sabhāyāṃ api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ || 5||
kartrā avitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana |
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati || 6||
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ |
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho || 7||
śrīśukaḥ uvāca |
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ |
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān || 8||
śrībhagavān uvāca |
dharmyaḥ eṣa tava praśnaḥ naiḥśreyasakaraḥ nṛṇām |
varṇāśrama ācāravatāṃ taṃ uddhava nibodha me || 9||
ādau kṛtayuge varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ |
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ || 10||
vedaḥ praṇavaḥ eva agre dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk |
upāsate taponiṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ || 11||
tretāmukhe mahābhāga prāṇāt me hṛdayāt trayī |
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ || 12||
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ |
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmācāralakṣaṇāḥ || 13||
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacaryaṃ hṛdaḥ mama |
vakṣaḥsthānāt vane vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ || 14||
varṇānāṃ āśramāṇāṃ ca janmabhūmi anusāriṇīḥ |
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīcaiḥ nīca uttama uttamāḥ || 15||
śamaḥ damaḥ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam |
madbhaktiḥ ca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 16||
tejaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ |
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ||
17||
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambhaḥ brahmasevanam |
atuṣṭiḥ artha upacayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ || 18||
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ ca api amāyayā |
tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ || 19||
aśaucaṃ anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ |
kāmaḥ krodhaḥ ca tarṣaḥ ca svabhāvaḥ antevasāyinām || 20||
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ akāmakrodhalobhatā |
bhūtapriyahitehā ca dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ || 21||
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ |
vasan gurukule dāntaḥ brahma adhīyīta ca āhutaḥ || 22||
mekhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn |
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat || 23||
snāna bhojana homeṣu japa uccāre ca vāgyataḥ |
na cchindyāt nakha romāṇi kakṣa upasthagatāni api || 24||
retaḥ na avariket jātu brahmavratadharaḥ svayam |
avakīrṇe avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japet || 25||
agni arka ācārya go vipra guru vṛddha surān śuciḥ |
samāhitaḥ upāsīta sandhye ca yatavāk japan || 26||
ācāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyeta karhicit |
na martyabuddhi āsūyeta sarvadevamayaḥ guruḥ || 27||
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet |
yat ca anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ || 28||
śuśrūṣamāṇaḥ ācāryaṃ sadā upāsīta nīcavat |
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūre kṛtāñjaliḥ || 29||
evaṃvṛttaḥ gurukule vaset bhogavivarjitaḥ |
vidyā samāpyate yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam || 30||
yadi asau chandasāṃ lokaṃ ārokṣyan brahmaviṣṭapam |
gurave vinyaset dehaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ || 31||
agnau gurau ātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param |
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarcasvī akalmaṣaḥ || 32||
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvelana ādikam |
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajet || 33||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam |
tīrthasevā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ||
34||
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana|
madbhāvaḥ sarbabhūteṣu manovākkāya saṃyamaḥ || 35||
evaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan |
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ || 36||
atha anantaraṃ āvekṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumoditaḥ || 37||
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśet pravrajet vā dvija uttamaḥ |
āśramāt āśramaṃ gacchet na anyathā matparaḥ caret || 38||
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahet ajugupsitām |
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt || 39||
ijya adhyayana dānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām |
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ ca brāhmaṇasya eva yājanam || 40||
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tejoyaśonudam |
anyābhyāṃ eva jīveta śilaiḥ vā doṣadṛk tayoḥ || 41||
brāhmaṇasya hi dehaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyate |
kṛcchrāya tapase ca iha pretya anantasukhāya ca || 42||
śiloñchavṛttyā parituṣṭacittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ |
mayi arpitātmā gṛhaḥ eva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim || 43||
samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam |
tān uddhariṣye na cirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt || 44||
sarvāḥ samuddharet rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ |
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān || 45||
evaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānena arkavacasā |
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indreṇa saha modate || 46||
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ eva āpadaṃ taret |
khaḍgena vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañcana || 47||
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvet mṛgayayā āpadi |
caret vā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana || 48||
śūdravṛttiṃ bhajet vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām |
kṛcchrāt muktaḥ na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā || 49||
veda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam |
devarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajet || 50||
yadṛcchayā upapannena śuklena upārjitena vā |
dhanena apīḍayan bhṛtyān nyāyena eva āharet kratūn || 51||
kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumbi api |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 52||
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ |
anudehaṃ viyanti ete svapnaḥ nidrānugaḥ yathā || 53||
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛheṣu atithivat vasan |
na gṛhaiḥ anubadhyeta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ || 54||
karmabhiḥ gṛhaṃ edhīyaiḥ iṣṭvā māṃ eva bhaktimān |
tiṣṭhet vanaṃ vā upaviśet prajāvān vā parivrajet || 55||
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gehe putra vittaiṣaṇa āturaḥ |
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyate || 56||
aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ |
anāthāḥ māṃ ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ || 57||
evaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam |
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśate tamaḥ || 58||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
brahmacaryagṛhasthakarmadharmanirūpaṇe saptadaśo'dhyāyaḥ ||
17||
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya saha eva vā |
vanaḥ eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ || 1||
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni ca || 2||
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ |
na dhāvet apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ || 3||
grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ evaṃvṛttaḥ tapaścaret || 4||
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā |
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ eva vā || 5||
svayaṃ sañcinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam |
deśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam || 6||
vanyaiḥ carupuroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī || 7||
agnihotraṃ ca darśaḥ ca pūrṇamāsaḥ ca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ || 8||
evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ dhamanisantataḥ |
māṃ tapomayaṃ ārādhya ṛṣilokāt upaiti mām || 9||
yaḥ tu etat kṛcchrataḥ cīrṇaṃ tapaḥ niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāya alpīyase yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ || 10||
yadā asau niyame akalpaḥ jarayā jātavepathuḥ |
ātmani agnīn samāropya maccittaḥ agniṃ samāviśet || 11||
yadā karmavipākeṣu lokeṣu niraya ātmasu |
virāgaḥ jāyate samyak nyasta agniḥ pravrajet tataḥ || 12||
iṣṭvā yathā upadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvije |
agnīn svaprāṇaḥ āveśya nirapekṣaḥ parivrajet || 13||
viprasya vai sannyasataḥ devāḥ dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param || 14||
bibhṛyāt cet muniḥ vāsaḥ kaupīna ācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñcit anāpadi || 15||
dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vadet vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret || 16||
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk deha cetasām |
nahi ete yasya santi aṅgaḥ veṇubhiḥ na bhavet yatiḥ || 17||
bhikṣāṃ catuṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā || 18||
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjīta aśeṣaṃ āhṛtam || 19||
ekaḥ caret mahīṃ etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ || 20||
viviktakṣemaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayet ekaṃ abhedena mayā muniḥ || 21||
anvīkṣeta ātmanaḥ bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandhaḥ indriyavikṣepaḥ mokṣaḥ eṣāṃ ca saṃyamaḥ || 22||
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caret muniḥ |
viraktaḥ kṣullakāmebhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat || 23||
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan caret |
puṇyadeśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm || 24||
vānaprastha āśrama padeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācaret |
saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā || 25||
na etat vastutayā paśyet dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacittaḥ viramet iha amutra cikīrṣitāt || 26||
yat etat ātmani jagat manovākprāṇasaṃhatam |
sarvaṃ māyā iti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smaret || 27||
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapekṣakaḥ |
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā caret avidhigocaraḥ || 28||
budhaḥ bālakavat krīḍet kuśalaḥ jaḍavat caret |
vadet unmattavat vidvān gocaryāṃ naigamaḥ caret || 29||
vedavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet || 30||
na udvijeta janāt dhīraḥ janaṃ ca udvejayet na tu |
ativādān titikṣeta na avamanyeta kañcana |
dehaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kenacit || 31||
ekaḥ eva paraḥ hi ātmā bhūteṣu ātmani avasthitaḥ |
yathā induḥ udapātreṣu bhūtāni ekātmakāni ca || 32||
alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle aśanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyet dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam || 33||
āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tat vijñāya vimucyate || 34||
yat ṛcchayā upapannāt annaṃ adyāt śreṣṭhaṃ uta aparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajet muniḥ || 35||
śaucaṃ ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyān ca niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ || 36||
nahi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā |
ādehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ sampadyate mayā || 37||
duḥkha udarkeṣu kāmeṣu jātanirvedaḥ ātmavān |
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajet || 38||
tāvat paricaret bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvat brahma vijānīyāt māṃ eva guruṃ ādṛtaḥ || 39||
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍa indriya sārathiḥ |
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati || 40||
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt ca vihīyate || 41||
bhikṣoḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya ācāryasevanam || 42||
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam || 43||
iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindate acirāt || 44||
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ || 45||
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ |
jñāna vijñāna sampannaḥ na cirāt samupaiti mām || 46||
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ eṣaḥ ācāralakṣaṇaḥ |
saḥ eva madbhaktiyutaḥ niḥśreyasakaraḥ paraḥ || 47||
etat te abhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yat ca mām |
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param || 48||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18||
atha ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ |
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset || 1||
jñāninaḥ tu ahaṃ eva iṣṭaḥ svārthaḥ hetuḥ ca sammataḥ |
svargaḥ ca eva apavargaḥ ca na anyaḥ arthaḥ madṛte priyaḥ || 2||
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ viduḥ mama |
jñānī priyatamaḥ ataḥ me jñānena asau bibharti mām || 3||
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi ca |
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā || 4||
tasmāt jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava |
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ || 5||
jñānavijñānayajñena māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani |
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman|| 6||
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayoḥ yat |
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayoḥ yat asataḥ asti tat eva madhye || 7||
uddhavaḥ uvāca |
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā etat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam |
ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte
tvat bhaktiyogaṃ ca mahat vimṛgyam || 8||
tāpatrayeṇa abhihatasya ghore
santapyamānasya bhavādhvanīśa |
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt || 9||
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile asmin
kālāhinā kṣudrasukhoḥ utarṣam |
samuddhara enaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vacobhiḥ āsiñca mahānubhāva || 10||
śrībhagavān uvāca |
itthaṃ etat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ naḥ anuśruṇvatām || 11||
nivṛtte bhārate yuddhe suhṛt nidhanavihvalaḥ |
śrutvā dharmān bahūn paścāt mokṣadharmān apṛcchata ||
12||
tān ahaṃ te abhidhāsyāmi devavratamukhāt śrutān |
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān || 13||
nava ekādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai |
īkṣeta atha ekaṃ api eṣu tat jñānaṃ mama niścitam || 14||
etat eva hi vijñānaṃ na tathā ekena yena yat |
sthiti utpatti api ayān paśyet bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ||
15||
ādau ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt |
punaḥ tat pratisaṅkrāme yat śiṣyeta tat eva sat || 16||
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ catuṣṭayam |
pramāṇeṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyate || 17||
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñcāt amaṅgalam |
vipaścit naśvaraṃ paśyet adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat || 18||
bhaktiyogaḥ purā eva uktaḥ prīyamāṇāya te anagha |
punaḥ ca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param || 19||
śraddhā amṛtakathāyāṃ me śaśvat mat anukīrtanam |
pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama || 20||
ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam |
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ || 21||
madartheṣu aṅgaceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam |
mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam || 22||
madarthe artha parityāgaḥ bhogasya ca sukhasya ca |
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ || 23||
evaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivedinām |
mayi sañjāyate bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyate || 24||
yadā ātmani arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam |
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca abhipadyate || 25||
yat arpitaṃ tat vikalpe indriyaiḥ paridhāvati |
rajasvalaṃ ca āsan niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam || 26||
dharmaḥ madbhaktikṛt proktaḥ jñānaṃ ca ekātmyadarśanam |
guṇeṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ ca aṇiṃ ādayaḥ || 27||
uddhavaḥ uvāca |
yamaḥ katividhaḥ proktaḥ niyamaḥ vā arikarśana |
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho || 28||
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ ucyate |
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā ca dakṣiṇā ||
29||
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ ca keśava |
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ eva ca ||
30||
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ ca mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ ca kaḥ |
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham || 31||
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ |
etān praśnān mama brūhi viparītān ca satpate || 32||
śrībhagavān uvāca |
ahiṃsā satyaṃ asteyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañcayaḥ |
āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ||
33|
śaucaṃ japaḥ tapaḥ homaḥ śraddhā ātithyaṃ mat arcanam |
tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭiḥ ācāryasevanam || 34||
ete yamāḥ saniyamāḥ ubhayoḥ dvādaśa smṛtāḥ |
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi || 35||
śamaḥ mat niṣṭhatā buddheḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ |
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ || 36||
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam |
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam || 37||
ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā |
karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ ucyate || 38||
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ |
dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam || 39||
bhagaḥ me aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ |
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu || 40||
śrīḥ guṇāḥ nairapekṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ |
duḥkhaṃ kāmasukha apekṣā paṇḍitaḥ bandhamokṣavit || 41||
mūrkhaḥ deha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ |
utpathaḥ cittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ || 42||
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhe |
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ ucyate || 43||
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitendriyaḥ |
guṇeṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ || 44||
etaḥ uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ |
kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ |
guṇadoṣa dṛśiḥ doṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ || 45||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadudhavasaṃvāde
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19||
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
vidhiḥ ca pratiṣedhaḥ ca nigamaḥ hi īśvarasya te |
avekṣate aravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām || 1||
varṇāśrama vikalpaṃ ca pratiloma anulomajam |
dravya deśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ eva ca || 2||
guṇa doṣa bhidā dṛṣṭiṃ antareṇa vacaḥ tava |
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha vidhi lakṣaṇam || 3||
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaḥ cakṣuḥ tava īśvara |
śreyaḥ tu anupalabdhe arthe sādhyasādhanayoḥ api || 4||
guṇadoṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt te na hi svataḥ |
nigamena apavādaḥ ca bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ || 5||
śrībhagavān uvāca |
yogāḥ trayaḥ mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā |
jñānaṃ karma ca bhaktiḥ ca na upāyaḥ anyaḥ asti kutracit ||
6||
nirviṇṇānāṃ jñānayogaḥ nyāsināṃ iha karmasu |
teṣu anirviṇṇacittānāṃ karmayogaḥ ti kāminām || 7||
yadṛcchayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān |
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyogaḥ asya siddhidaḥ || 8||
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā |
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyate || 9||
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava |
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācaret || 10||
asmin loke vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuciḥ |
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā || 11||
svargiṇaḥ api etaṃ icchanti lokaṃ nirayiṇaḥ tathā |
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam || 12||
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣet nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ |
na imaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta deha āveśāt pramādyati || 13||
etat vidvān purā mṛtyoḥ abhavāya ghaṭeta saḥ |
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam || 14||
chidyamānaṃ yamaiḥ etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim |
khagaḥ svaketaṃ utsṛjya kṣemaṃ yāti hi alampaṭaḥ || 15||
ahorātraiḥ chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavepathuḥ |
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati || 16||
nṛdehaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram |
mayā anukūlena nabhasvateritam
pumān bhavābdhiṃ na taret saḥ ātmahā || 17||
yadā ārambheṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatendriyaḥ |
abhyāsena ātmanaḥ yogī dhārayet acalaṃ manaḥ || 18||
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam |
atandritaḥ anurodhena mārgeṇa ātmavaśaṃ nayet || 19||
manogatiṃ na visṛjet jitaprāṇaḥ jitendriyaḥ |
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayet || 20||
eṣaḥ vai paramaḥ yogaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ |
hṛdayajñatvaṃ anvicchan damyasya eva arvataḥ muhuḥ || 21||
sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratiloma anulomataḥ |
bhava api ayau anudhyayet manaḥ yāvat prasīdati || 22||
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavedinaḥ |
manaḥ tyajati daurātmyaṃ cintitasya anucintayā || 23||
yama ādibhiḥ yogapathaiḥ ānvīkṣikyā ca vidyayā |
mama arcopāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yogyaṃ smaret manaḥ || 24||
yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam |
yogena eva dahet aṃhaḥ na anyat tatra kadācana || 25||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anena niyamaḥ kṛtaḥ |
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā || 26||
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu |
veda duḥkhātmakān kāmān parityāge api anīśvaraḥ || 27||
tataḥ bhajeta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniścayaḥ |
juṣamāṇaḥ ca tān kāmān duḥkha udarkān ca garhayan || 28||
proktena bhaktiyogena bhajataḥ mā asakṛt muneḥ |
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarve mayi hṛdi sthite || 29||
bhidyate hṛdayagranthiḥ chidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante ca asya karmāṇi mayi dṛṣṭe akhila ātmani || 30||
tasmāt madbhaktiyuktasya yoginaḥ vai mat ātmanaḥ |
na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyaḥ bhavet iha || 31||
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ ca yat |
yogena dānadharmeṇa śreyobhiḥ itaraiḥ api || 32||
sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktaḥ labhate añjasā |
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañcit yadi vāñchati || 33||
na kiñcit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ekāntinaḥ mama |
vāñchati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam || 34||
nairapekṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśreyasaṃ analpakam |
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapekṣasya me bhavet || 35||
na mayi ekāntabhaktānāṃ guṇadoṣa udbhavāḥ guṇāḥ |
sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paraṃ upeyuṣām || 36||
evaṃ etat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ |
kṣemaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ || 37||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
vedatrayīvibhāgayogo nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20||
atha ekaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
yaḥ etān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān |
kṣudrān kāmān calaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti te || 1||
sve sve adhikāre yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ |
viparyayaḥ tu doṣaḥ syāt ubhayoḥ eṣaḥ niścayaḥ || 2||
śuddhi aśuddhī vidhīyete samāneṣu api vastuṣu |
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubha aśubhau || 3||
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti ca anagha |
darśitaḥ ayaṃ mayā ācāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram || 4||
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañca dhātavaḥ |
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ || 5||
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣu api |
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ eteṣāṃ svārthasiddhaye || 6||
deśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama |
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām || 7||
akṛṣṇasāraḥ deśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuciḥ bhavet |
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛteriṇam || 8||
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ eva vā |
yataḥ nivartate karma saḥ doṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ || 9||
dravyasya śuddhi aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca |
saṃskāreṇa atha kālena mahattva alpatayā athavā || 10||
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā ca yat ātmane |
aghaṃ kurvanti hi yathā deśa avasthā anusārataḥ || 11||
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa carmaṇām |
kāla vāyu agni mṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ || 12||
amedhyaliptaṃ yat yena gandhaṃ lepaṃ vyapohati |
bhajate prakṛtiṃ tasya tat śaucaṃ tāvat iṣyate || 13||
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ |
mat smṛtyā ca ātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karma ācaret dvijaḥ || 14||
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam |
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ || 15||
kvacit guṇaḥ api doṣaḥ syāt doṣaḥ api vidhinā guṇaḥ |
guṇadoṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ eva bādhate || 16||
samānakarma ācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam |
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ || 17||
yataḥ yataḥ nivarteta vimucyeta tataḥ tataḥ |
eṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhaya apahaḥ || 18||
viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavet |
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmāt eva kaliḥ nṝṇām || 19||
kaleḥ durviṣahaḥ krodhaḥ tamaḥ taṃ anuvartate |
tamasā grasyate puṃsaḥ cetanā vyāpinī drutam || 20||
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate |
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrcchitasya mṛtasya ca || 21||
viṣayābhiniveśena na ātmānaṃ veda na aparam |
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan || 22||
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śreyaḥ rocanaṃ param |
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam || 23||
utpatti eva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca |
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahetuṣu || 24||
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani |
kathaṃ yuñjyāt punaḥ teṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ || 25||
evaṃ vyavasitaṃ kecit avijñāya kubuddhayaḥ |
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñāḥ vadanti hi || 26||
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ |
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vindanti te || 27||
na te māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ |
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhāracakṣuṣaḥ || 28||
te me mataṃ avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ |
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ eva na codanā || 29||
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā |
yajante devatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ || 30||
svapn upamaṃ amuṃ lokaṃ asantaṃ śravaṇapriyam |
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik || 31||
rajaḥsattvatamoniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamojuṣaḥ |
upāsataḥ indramukhyān devādīn na tathā eva mām || 32||
iṣṭvā iha devatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahe divi |
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ || 33||
evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām |
māninān ca atistabdhānāṃ madvārtā api na rocate || 34||
vedāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ ime |
parokṣavādāḥ ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam || 35||
śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇa indriya manomayam |
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat || 36||
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā |
bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣu ūrṇa iva lakṣyate || 37||
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamate mukhāt |
ākāśāt ghoṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā || 38||
chandomayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ |
oṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ||
39||
vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiḥ catura uttaraiḥ |
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipate svayam || 40||
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup ca bṛhatī paṅktiḥ eva ca |
triṣṭup jagatī aticchandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ || 41||
kiṃ vidhatte kiṃ ācaṣṭe kiṃ anūdya vikalpayet |
iti asyāḥ hṛdayaṃ loke na anyaḥ mat veda kaścana ||42||
māṃ vidhatte abhidhatte māṃ vikalpya apohyate tu aham |
etāvān sarvavedārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām |
māyāmātraṃ anūdya ante pratiṣidhya prasīdati || 43||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavadddhavasaṃvāde
vedatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21||
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabho |
nava ekādaśa pañca trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma || 1||
kecit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ apare pañcaviṃśatim |
sapta eke nava ṣaṭ kecit catvāri ekādaśa apare |
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśa eke trayodaśa || 2||
etāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā |
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi || 3||
śrībhagavān uvāca |
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇāḥ yathā |
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam || 4||
na etat evaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vacmi tat tathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayaḥ me duratyayāḥ || 5||
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam |
prāpte śamadame api eti vādastamanu śāmyati || 6||
parasparān anupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam || 7||
ekasmin api dṛśyante praviṣṭāni itarāṇi ca |
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ || 8||
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām |
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt || 9||
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavedanam |
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavet || 10||
puruṣa īśvarayoḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api |
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛteḥ guṇaḥ || 11||
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛteḥ na ātmanaḥ guṇāḥ |
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahetavaḥ || 12||
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha ucyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ eva ca || 13||
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ |
jyotiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni me nava || 14||
śrotraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ |
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ || 15||
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ ca iti arthajātayaḥ |
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ || 16||
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī |
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhatte puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣate || 17||
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛteḥ balāt || 18||
sapta eva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ deha indriya āsavaḥ || 19||
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat || 20||
catvāri eva iti tatra api tejaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ |
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu || 21||
saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātra indriyāṇi ca |
pañcapañca eka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ || 22||
tadvat ṣoḍaśasaṅkhyāne ātmā eva manaḥ ucyate |
bhūtendriyāṇi pañca eva manaḥ ātmā trayodaśaḥ || 23||
ekādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaḥ ca eva puruṣaḥ ca nava iti atha || 24||
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam |
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśobhanam || 25||
uddhavaḥ uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau |
anyonya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hi ātmā prakṛtiḥ ca tathā ātmani || 26||
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettuṃ arhasi sarvajña vacobhiḥ nayanaipuṇaiḥ || 27||
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaḥ te atra śaktitaḥ |
tvaṃ eva hi ātma māyāyā gatiṃ vettha na ca aparaḥ || 28||
śrībhagavān uvāca |
prakṛtiḥ puruṣaḥ ca iti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ || 29||
mama aṅga māyā guṇamayī anekadhā
vikalpabuddhīḥ ca guṇaiḥ vidhatte |
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ekam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat || 30||
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yat eṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ |
evaṃ tvak ādi śravaṇādi cakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi ca cittayuktam || 31||
yaḥ asau guṇakṣobhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛt mohavikalpahetuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ ca || 32||
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyarthaḥ api na eva uparameta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt || 33||
uddhavaḥ uvāca |
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
ucca avacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca || 34||
tat mama ākhyāhi govinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ |
na hi etat prāyaśaḥ loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ || 35||
śrībhagavān uvāca |
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañcabhiḥ yutam |
lokāt lokaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartate || 36||
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha |
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati || 37||
viṣaya abhiniveśena na ātmānaṃ yat smaret punaḥ |
jantoḥ vai kasyacit hetoḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ || 38||
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanorathaḥ || 39||
svapnaṃ manorathaṃ ca itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau |
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ ca anupaśyati || 40||
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahiḥ antaḥ bhidāhetuḥ janaḥ asat janakṛt yathā || 41||
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālena alkṣyavegena sūkṣmatvāt tat na dṛśyate || 42||
yathā arciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathā eva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ || 43||
saḥ ayaṃ dīpaḥ arciṣāṃ yadvat srotasāṃ tat idaṃ jalam |
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām || 44||
mā svasya karmabījena jāyate saḥ api ayaṃ pumān |
mriyate vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ || 45||
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanoḥ nava || 46||
etāḥ manorathamayīḥ hi anyasya uccāvacāḥ tanūḥ |
guṇasaṅgāt upādatte kvacit kaścit jahāti ca || 47||
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ || 48||
taroḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau |
taroḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak || 49||
prakṛteḥ evaṃ ātmānaṃ avivicya abudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate || 50||
sattvasaṅgāt ṛṣīn devān rajasā asuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ || 51||
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā eva anukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryate || 52||
yathā ambhasā pracalatā taravaḥ api calāḥ iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramati iva bhūḥ || 53||
yathā manorathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā |
svapnadṛṣṭāḥ ca dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ || 54||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 55||
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ |
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam || 56||
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā |
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ || 57||
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā evaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharet || 58||
uddhavaḥ uvāca |
yathā evaṃ anubuddhyeyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara |
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam || 59||
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī |
ṛte tvat dharmaniratān śāntāḥ te caraṇālayān || 60||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22||
atha trayoviṃśaḥ adhyāyaḥ |
bādarāyaṇiḥ uvāca |
saḥ evaṃ āśaṃsitaḥ uddhavena
bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ |
sabhājayan bṛtyavacaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ || 1||
śrībhagavān uvāca |
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ |
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ || 2||
na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ |
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣeṣavaḥ || 3||
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava |
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ || 4||
kenacit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ |
smaratāḥ dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām || 5||
avaniṣu dvijaḥ kaścit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā |
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikopanaḥ || 6||
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātreṇa api na arcitāḥ |
śūnya avasathaḥ ātmā api kāle kāmaiḥ anarcitaḥ || 7||
duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ |
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācaran priyam || 8||
tasya evaṃ yakṣavittasya cyutasya ubhayalokataḥ |
dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ || 9||
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida |
arthaḥ api agacchan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ || 10||
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñcit kiñcit asyavaḥ uddhava |
daivataḥ kālataḥ kiñcit brahmabandhoḥ nṛpārthivāt || 11||
saḥ evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ |
upekṣitaḥ ca svajanaiḥ cintāṃ āpa duratyayām || 12||
tasya evaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ |
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahān abhūt || 13||
saḥ ca āha idaṃ aho kaṣṭaṃ vṛthā ātmā me anutāpitaḥ |
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ || 14||
prāyeṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana |
iha ca ātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca || 15||
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ ye guṇināṃ guṇāḥ |
lobhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam || 16||
arthasya sādhane siddhaḥ utkarṣe rakṣaṇe vyaye |
nāśa upabhogaḥ āyāsaḥ trāsaḥ cintā bhramaḥ nṛṇām || 17||
steyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayaḥ madaḥ |
bhedaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca || 18||
ete pañcadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām |
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śreyaḥ arthī dūrataḥ tyajet || 19||
bhidyante bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā |
ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve arayaḥ kṛtāḥ || 20||
arthena alpīyasā hi ete saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ |
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ||
21||
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām |
tat anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ||
22||
svarga apavargayoḥ dvāraṃ prāpya lokaṃ imaṃ pumān |
draviṇe kaḥ anūṣajjeta martyaḥ anarthasya dhāmani || 23||
devarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn ca bhāginaḥ |
asaṃvibhajya ca ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ || 24||
vyarthayā arthehayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam |
kuśalāḥ yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye || 25||
kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayā arthehayā asakṛt |
kasyacit māyayā nūnaṃ lokaḥ ayaṃ suvimohitaḥ || 26||
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta |
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ || 27||
nūnaṃ me bhagavān tuṣṭaḥ sarvadevamayaḥ hariḥ |
yena nītaḥ daśāṃ etāṃ nirvedaḥ ca ātmanaḥ plavaḥ || 28||
saḥ ahaṃ kalau aśeṣeṇa śoṣayihhye aṅgaṃ ātmanaḥ |
apramattaḥ akhilasvārthe yadi syāt siddhaḥ ātmani || 29||
tatra māṃ anumoderan devāḥ tribhuvaneśvarāḥ |
muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat || 30||
śrībhagavān uvāca |
iti abhipretya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ |
unmucya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ || 31||
saḥ cacāra mahīṃ etāṃ saṃyata ātmendriya anilaḥ |
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat || 32||
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ |
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ || 33||
kecit triveṇuṃ jagṛhuḥ eke pātraṃ kamaṇḍalum |
pīṭhaṃ ca eke akṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana || 34||
pradāya ca punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ muneḥ |
annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭe || 35||
mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya ca mūrdhani |
yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet || 36||
tarjayanti apare vāgbhiḥ stenaḥ ayaṃ iti vādinaḥ |
badhnanti rajjvā taṃ kecit badhyatāṃ badhyatāṃ iti || 37||
kṣipanti eke avajānantaḥ eṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ |
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ || 38||
aho eṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva |
maunena sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniścayaḥ || 39||
iti eke vihasanti enaṃ eke durvātayanti ca |
taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam || 40||
evaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat |
bhoktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata || 41||
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ |
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm || 42||
dvijaḥ uvāca |
na ayaṃ janaḥ me sukhaduḥkhahetuḥ
na devatātmā grahakarmakālāḥ |
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsāracakraṃ parivartayet yat || 43||
manaḥ guṇān vai sṛjate balīyaḥ
tataḥ ca karmāṇi vilakṣaṇāni |
śuklāni kṛṣṇāni atha lohitāni
tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti || 44||
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvicaṣṭe |
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau || 45||
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ ca
śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni |
sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yogaḥ manasaḥ samādhi || 46||
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam |
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ cet aparaṃ kimebhiḥ || 47||
manovaśe anye hi abhavan sma devāḥ
manaḥ ca na anyasya vaśaṃ sameti |
bhīṣmaḥ hi devaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśe taṃ saḥ hi devadevaḥ || 48||
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavegaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kecit |
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ || 49||
dehaṃ manomātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ |
eṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhrameṇa
durantapāre tamasi bhramanti || 50||
janaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ca atra ha bhaumayoḥ tat |
jihvāṃ kvacit sandaśati svadadbhiḥ
tat vedanāyāṃ katamāya kupyet || 51||
duḥkhasya hetuḥ yadi devatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayoḥ tat |
yat aṅgaṃ aṅgena nihanyate kvacit
krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe || 52||
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahetuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ |
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyeta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham || 53||
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya te vai |
grahaiḥ grahasya eva vadanti pīḍām
krudhyeta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ || 54||
karmāḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatve |
dehaḥ tu acitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyeta kasmai na hi karmamūlam || 55||
kālaḥ tu hetuḥ sukhaduḥkhayoḥ cet
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau |
na agneḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyeta kasmai na parasya dvandvam || 56||
na kenacit kva api kathañcana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya |
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
evaṃ prabuddhaḥ na bibheti bhūtaiḥ || 57||
etāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ |
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣevayā eva || 58||
śrībhagavān uvāca |
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham |
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām || 59||
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ |
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ || 60||
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā |
mayi āveśitayā yuktaḥ etāvān yogasaṅgrahaḥ || 61||
yaḥ etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ |
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na eva abhibhūyate || 62||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23||
atha caturviṃśo'dhyāḥ |
śrībhagavān uvāca |
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniścitam |
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam || 1||
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ekaṃ eva avikalpitam |
yadā vivekanipuṇāḥ ādau kṛtayuge ayuge || 2||
tat māyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam |
vāṅmanaḥ agocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat || 3||
tayoḥ ekataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā |
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyate || 4||
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛteḥ abhavan guṇāḥ |
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatena ca || 5||
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ |
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimohanaḥ || 6||
vaikārikaḥ taijasaḥ ca tāmasaḥ ca iti ahaṃ trivṛt |
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ cit acit mayaḥ || 7||
arthaḥ tanmātrikāt jajñe tāmasāt indriyāṇi ca |
taijasāt devatāḥ āsan ekādaśa ca vaikṛtāt || 8||
mayā sañcoditāḥ bhāvāḥ sarve saṃhati akāriṇaḥ |
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam || 9||
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍe salilasaṃsthitau |
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra ca ātmabhūḥ ||
10||
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt |
lokān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā || 11||
devānāṃ okaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam |
martya ādīnāṃ ca bhūḥ lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param ||
12||
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeḥ okaḥ asṛjat prabhuḥ |
trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām || 13||
yogasya tapasaḥ ca eva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ |
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ || 14||
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat |
guṇapravāhaḥ etasmin unmajjati nimajjati || 15||
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati |
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca || 16||
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ ca saḥ vai madhyaṃ ca tasya san |
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ || 17||
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurute aparam |
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyate || 18||
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ |
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham || 19||
sargaḥ pravartate tāvat paurva aparyeṇa nityaśaḥ |
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam || 20||
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lokakalpavikalpakaḥ |
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha || 21||
anne pralīyate martyaṃ annaṃ dhānāsu līyate |
dhānāḥ bhūmau pralīyante bhūmiḥ gandhe pralīyate || 22||
apsu pralīyante gandhaḥ āpaḥ ca svaguṇe rase |
līyate jyotiṣi rasaḥ jyotī rūpe pralīyate || 23||
rūpaṃ vāyau saḥ ca sparśe līyate saḥ api ca ambare |
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayoniṣu || 24||
yoniḥ vaikārike saumya līyate manasi īśvare |
śabdaḥ bhūtādiṃ api eti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ || 25||
saḥ līyate mahān sveṣu guṇeṣu guṇavattamaḥ |
te avyakte sampralīyante tatkale līyate avyaye || 26||
kālaḥ māyāmaye jīve jīvaḥ ātmani mayi aje |
ātmā kevalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ || 27||
evaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ |
manasaḥ hṛdi tiṣṭheta vyomni iva arka udaye tamaḥ || 28||
eṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ |
pratiloma anulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā || 29||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
prakṛtipuruṣasāṅkhyayogo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24||
atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavānuvāca |
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyena yathā bhavet |
tanme puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ || 1||
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ |
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ || 2||
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham |
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ || 3||
krodhaḥ lobhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñcā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ |
śokamohau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ || 4||
sattvasya rajasaḥ ca etāḥ tamasaḥ ca anumūrvaśaḥ |
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu || 5||
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ |
vyavahāraḥ sannipātaḥ manomātra indriyāsubhiḥ || 6||
dharme ca arthe ca kāme ca yadā asau pariniṣṭhitaḥ |
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ || 7||
pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśrame |
svadharme ca anutiṣṭheta guṇānāṃ samitiḥ hi sā || 8||
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ |
kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaiḥ tamasā yutam || 9||
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ |
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ eva vā || 10||
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ |
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam || 11||
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na eva me |
cittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyate || 12||
yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam |
tadā sukhena yujyeta dharmajñāna ādibhiḥ pumān || 13||
yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam |
tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā || 14||
yadā jayet rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam |
yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā || 15||
yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ |
dehe abhayaṃ manosaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam || 16||
vikurvan kriyayā ca adhīra nirvṛtiḥ ca cetasām |
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ etaiḥ niśāmaya || 17||
sīdat cittaṃ vilīyeta cetasaḥ grahaṇe akṣamam |
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya || 18||
edhamāne guṇe sattve devānāṃ balaṃ edhate |
asurāṇāṃ ca rajasi tamasi uddhava rakṣasām || 19||
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśet |
prasvāpaṃ tamasā jantoḥ turīyaṃ triṣu santatam || 20||
uparyupari gacchanti sattvena ābrahmaṇaḥ janāḥ |
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antaracāriṇaḥ || 21||
sattve pralīnāḥ svaḥ yānti naralokaṃ rajolayāḥ |
tamolayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ eva nirguṇāḥ || 22||
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat |
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam || 23||
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ ca yat |
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam || 24||
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ ucyate |
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketanaṃ tu nirguṇam || 25||
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ |
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ || 26||
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī |
tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā || 27||
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam |
rājasaṃ ca indriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ ca ārtida aśuci || 28||
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam |
tāmasaṃ mohadainotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam || 29||
dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma ca kārakāḥ |
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ eva hi ||
30||
sarve guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ || 31||
etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ |
yena ime nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvena cittajāḥ |
bhaktiyogena manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyate || 32||
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam |
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ || 33||
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajet vidvān apramattaḥ jitendriyaḥ |
rajaḥ tamaḥ ca abhijayet sattvasaṃsevayā muniḥ || 34||
sattvaṃ ca abhijayet yuktaḥ nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ |
sampadyate guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām || 35||
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ ca āśayasambhavaiḥ |
mayā eva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ caret || 36||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25||
atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ |
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ||1||
guṇamayyāḥ jīvayonyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā |
guṇeṣu māyāmātreṣu dṛśyamāneṣu avastutaḥ |
vartamānaḥ api na pumān yujyate avastubhiḥ guṇaiḥ || 2||
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvacit |
tasya anugataḥ tamasi andhe patati andha anugāndhavat || 3||
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhacchravāḥ |
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śokasaṃyame || 4||
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ |
vilapan anvagāt jāye ghore tiṣṭha iti viklavaḥ || 5||
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ |
na veda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭaceatanaḥ || 6||
ailaḥ uvāca |
aho me mohavistāraḥ kāmakaṣmalacetasaḥ |
devyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ ime smṛtāḥ || 7||
na ahaṃ veda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā |
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta || 8||
aho me ātmasammohaḥ yena ātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ |
krīḍāmṛgaḥ cakravartī naradevaśikhāmaṇiḥ || 9||
saparicchadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram |
yāntīṃ striyaṃ ca anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan || 10||
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tejaḥ īśatvaṃ eva vā |
yaḥ anvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ || 11||
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā |
kiṃ viviktena maunena strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam || 12||
svārthasya akovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam |
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ go kharavat jitaḥ || 13||
sevataḥ varṣapūgāt me urvaśyaḥ adharāsavam |
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā || 14||
puṃścalyā apahṛtaṃ cittaṃ konvanyaḥ mocituṃ prabhuḥ |
ātmārāmeśvaraṃ ṛte bhagavantaṃ adhokṣajam || 15||
bodhitasya api devyā me sūktavākyena durmateḥ |
manogataḥ mahāmohaḥ na apayāti ajitātmanaḥ || 16||
kiṃ etayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpacetasaḥ |
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitendriyaḥ || 17||
kva ayaṃ malomasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuciḥ |
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ || 18||
pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agneḥ śvagṛdhrayoḥ |
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyate || 19||
tasmin kalevare amedhye tucchaniṣṭhe viṣajjate |
aho subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ || 20||
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu medo majjā asthi saṃhatau |
viṇmūtrapūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram || 21||
atha api na upasajjeta strīṣu straiṇeṣu ca arthavit |
viṣaya indriya saṃyogāt manaḥ kṣubhyati na anyathā || 22||
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyate |
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ || 23||
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu ca indriyaiḥ |
viduṣāṃ ca api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ||
24||
śrībhagavān uvāca |
evaṃ pragāyan nṛpadevadevaḥ
saḥ urvaśīlokaṃ athaḥ vihāya |
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamohaḥ || 25||
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjeta buddhimān |
santaḥ etasya chindanti manovyāsaṅgamuktibhiḥ || 26||
santaḥ anapekṣāḥ maccittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ |
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ || 27||
teṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgeṣu matkathāḥ |
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham || 28||
tāḥ ye śruṇvanti gāyanti hi anumodanti ca adṛtāḥ |
matparāḥ śraddadhānāḥ ca bhaktiṃ vindanti te mayi || 29||
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kiṃ anyat avaśiṣyate |
mayi anantaguṇe brahmaṇi ānanda anubhava ātmani || 30||
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum |
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api eti sādhūn saṃsevataḥ tathā || 31||
nimajjya unmajjyatāṃ ghore bhavābdhau parama ayanam |
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām || 32||
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham |
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ pretya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ||
33||
santaḥ diśanti cakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ |
devatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ eva ca || 34||
vaitasenaḥ tataḥ api evaṃ urvaśyā lokaniḥspṛhaḥ |
muktasaṅgaḥ mahīṃ etāṃ ātmārāmaḥ cacāra ha || 35||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26||
atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ |
uddhavaḥ uvāca |
kriyāyogaṃ samācakṣva bhavat ārādhanaṃ prabho |
yasmāt tvāṃ ye yathā arcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha || 1||
etat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśreyasaṃ nṛṇām |
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ ācāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ || 2||
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyat āha bhagavān ajaḥ |
putrebhyaḥ bhṛgumukhyebhyaḥ devyai ca bhagavān bhavaḥ || 3||
etat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ ca sammatam |
śreyasāṃ uttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada || 4||
etat kamalapatrākṣa karmabandhavimocanam |
bhaktāya ca anuraktāya brūhi viśveśvara īśvara || 5||
śrībhagavān uvāca |
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya ca uddhava |
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ || 6||
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti me trividhaḥ makhaḥ |
trayāṇāṃ īpsitena eva vidhinā māṃ samarcayet || 7||
yadā svanigamena uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ |
yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibodha me || 8||
arcāyāṃ sthaṇḍile agnau vā sūrye vā apsu hṛdi dvijaḥ |
dravyeṇa bhaktiyuktaḥ arcet svaguruṃ māṃ amāyayā || 9||
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhaye |
ubhayaiḥ api ca snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā || 10||
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vedena acoditāni me |
pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm || 11||
śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī |
manomayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā || 12||
cala acala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram |
udvāsa āvāhane na staḥ sthirāyāṃ uddhava arcane || 13||
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhavet dvayam |
snapanaṃ tu avilepyāyāṃ anyatra parimārjanam || 14||
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ |
bhaktasya ca yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvena ca eva hi || 15||
snāna alaṅkaraṇaṃ preṣṭhaṃ arcāyāṃ eva tu uddhava |
sthaṇḍile tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ || 16||
sūrye ca abhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salila ādibhiḥ |
śraddhayā upāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāri api || 17||
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na me toṣāya kalpate |
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya ca kiṃ punaḥ || 18||
śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ |
āsīnaḥ prāk udak vā arcet arcāyāṃ atha sammukhaḥ || 19||
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet |
kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvat upasādhayet || 20||
tat adbhiḥ devayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ eva ca |
prokṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ ca sādhayet || 21||
pādya argha ācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ |
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā ca abhimantrayet ||
22||
piṇḍe vāyu agni saṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama |
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyet nāda ante siddhabhāvitām || 23||
tayā ātmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ |
āvāhya arca ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayet ||
24||
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upacārān prakalpayet |
dharmādibhiḥ ca navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama || 25||
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākesara ujjvalam |
ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhaye || 26||
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān |
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ ca anupūjayet || 27||
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca |
mahābalaṃ balaṃ ca eva kumudaṃ kumudekṣaṇam || 28||
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān |
sve sve sthāne tu abhimukhān pūjayet prokṣaṇa ādibhiḥ || 29||
candana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ |
salilaiḥ snāpayet mantraiḥ nityadā vibhave sati || 30||
svarṇagharma anuvākena mahāpuruṣavidyayā |
pauruṣeṇa api sūktena sāmabhīḥ rājanādibhiḥ || 31||
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lepanaiḥ |
alaṅkurvīta saprema madbhaktaḥ māṃ yathā ucitam || 32||
pādyaṃ ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān |
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt me śraddhayā arcakaḥ || 33||
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa modakān |
saṃyāva dadhi sūpāṃ ca naivedyaṃ sati kalpayet || 34||
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣecanam |
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham || 35||
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ |
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinā uditam || 36||
paristīrya atha paryukṣet anvādhāya yathāvidhi |
prokṣaṇyā āsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām || 37||
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ |
lasat caturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam || 38||
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam || 39||
dhyāyan abhyarcya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni ca |
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā ca ājyaplutaṃ haviḥ || 40||
juhuyāt mūlamantreṇa ṣoḍaśarca avadānataḥ |
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ || 41||
abhyarcya atha namaskṛtya pārṣadebhyaḥ baliṃ haret |
mūlamantraṃ japet brahma smaran nārāyaṇa ātmakam || 42||
dattvā ācamanaṃ uccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet |
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayet || 42||
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama |
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavet || 44|
stavaiḥ uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api |
stutvā prasīda bhagavan iti vandeta daṇḍavat || 45||
śiraḥ mat pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam |
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt || 46||
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram |
udvāsayet cet udvāsyaṃ jyotiḥ jyotiṣi tat punaḥ || 47||
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra ca arcayet |
sarvabhūteṣu ātmani ca sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ || 48||
evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ |
arcan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām || 49||
madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayet dṛḍham |
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān || 50||
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham |
kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt || 51||
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam |
pūjādinā brahmalokaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt || 52||
māṃ eva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati |
bhaktiyogaṃ saḥ labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām || 53||
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ hareta suraviprayoḥ |
vṛttiṃ saḥ jāyate viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam || 54||
kartuḥ ca sāratheḥ hetoḥ anumodituḥ eva ca |
karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam || 55||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe śrīkṛṣṇoddhavasaṃvāde
saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27||
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrībhagavān uvāca |
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃset na garhayet |
viśvaṃ ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || 1||
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
saḥ āśu bhraśyate svārthāt asatya abhiniveśataḥ || 2||
taijase nidrayā āpanne piṇḍasthaḥ naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān || 3||
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat |
vācā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ eva ca || 4||
chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayaḥ bhāvāḥ yacchanti āmṛtyutaḥ bhayam || 5||
ātmā eva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate harati īśvaraḥ || 6||
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ |
nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam || 7||
etat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat || 8||
pratyakṣeṇa anumānena nigamena ātmasaṃvidā |
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicaret iha || 9||
uddhavaḥ uvāca |
na eva ātmanaḥ na dehasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśoḥ īśa kasya syāt upalabhyate || 10||
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiḥ anāvṛtaḥ |
agnivat dāruvat dehaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ || 11||
śrībhagavān uvāca |
yāvat deha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivekinaḥ || 12||
arthe hi avidyamāne api saṃsṛtiḥ na nivartate |
dhyāyataḥ viṣayān asya svapne anartha āgamaḥ yathā || 13||
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt |
saḥ eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate || 14||
śoka harṣa bhaya krodha lobha moha spṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janma mṛtyuḥ ca na ātmanaḥ || 15||
deha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ |
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ || 16||
amūlaṃ etat bahurūpa rūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinā upāsanayā śitena
chittvā muniḥ gāṃ vicarati atṛṣṇaḥ || 17||
jñānaṃ vivekaḥ nigamaḥ tapaḥ ca
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam |
ādi antayoḥ asya yat eva kevalam
kālaḥ ca hetuḥ ca tat eva madhye || 18||
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścāt ca sarvasya hiraṇmayasya |
tat eva madhye vyavahāryamāṇam
nānāpadeśaiḥ ahaṃ asya tadvat || 19||
vijñānaṃ etat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ |
samanvayena vyatirekataḥ ca
yena eva turyeṇa tat eva satyam || 20||
na yat purastāt uta yat na paścāt
madhye ca tat na vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadyat
tat eva tat syāt iti me manīṣā || 21||
avidyamānaḥ api avabhāsate yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ eṣaḥ |
brahma svayañjyotiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra citram || 22||
evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ
parāpavādena viśāradena |
chittvā ātmasandehaṃ upārameta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukebhyaḥ || 23||
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
devāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ |
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam || 24||
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavet matsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upetaiḥ vigataiḥ raveḥ kim || 25||
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjate |
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param || 26||
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvat
rajaḥ nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ || 27||
yathā āmayaḥ asādhu cikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam || 28||
kuyoginaḥ ye vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ |
te prāktana abhyāsabalena bhūyaḥ
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram || 29||
karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpi asau coditaḥ ānipātāt |
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā || 30||
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam |
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na veda || 31||
yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānena viruddhaṃ anyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirodadhānam || 32||
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga |
nivartate tat punaḥ īkṣayā eva
na gṛhyate na api visṛjya ātmā || 33||
yathā hi bhānoḥ udayaḥ nṛcakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ || 34||
eṣaḥ svayañjyotiḥ ajaḥ aprameyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
ekaḥ advitīyaḥ vacasāṃ virāme
yena īśitā vāk asavaḥ caranti || 35||
etāvān ātmasammohaḥ yat vikalpaḥ tu kevale |
ātman nṛte svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ||36||
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañcavarṇaṃ abādhitam |
vyarthena api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām || 37||
yoginaḥ apakvayogasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ |
upasargaiḥ vihanyeta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ || 38||
yogadhāraṇayā kāṃścit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścit upasargān vinirdahet || 39||
kāṃścit mama anudhyānena nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ |
yogeśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ || 40||
kecit dehaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye || 41||
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspateḥ || 42||
yogaṃ niṣevataḥ nityaṃ kāyaḥ cet kalpatāṃ iyāt |
tat śraddadhyāt na matimān yogaṃ utsṛjya matparaḥ || 43||
yogacaryāṃ imāṃ yogī vicaran mat vyapāśrayaḥ |
na antarāyaiḥ vihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ || 44||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthanirṇayo nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28||
atha ekonatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
sudustarāṃ imāṃ manye yogacaryāṃ anātmanaḥ |
yathā añjasā pumān sihyet tat me brūhi añjasā acyuta || 1||
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yoginaḥ manaḥ |
viṣīdanti asamādhānāt manonigrahakarśitāḥ || 2||
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayeran aravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ || 3||
kiṃ citraṃ acyuta tava etat aśeṣabandhaḥ
dāseṣu ananyaśaraṇeṣu yat ātma sāttvam |
yaḥ arocayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ || 4||
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjeta kaḥ nu |
kaḥ vā bhajet kiṃ api vismṛtaye anu bhūtyai
kiṃ vā bhavet na tava pādarajojuṣāṃ naḥ || 5||
na eva upayanti apacitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ |
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaityavapuṣā svagataṃ vyanakti || 6||
śrīśukaḥ uvāca |
iti uddhavena ati anurakta cetasā
pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ
jagāda saprema manoharasmitaḥ || 7||
śrībhagavān uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām |
yān śraddhayā ācaran martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam || 8||
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayi arpita manaḥ cittaḥ mat dharma ātmamanoratiḥ || 9||
deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
deva āsura manuṣyeṣu madbhakta ācaritāni ca || 10||
pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahotsavān |
kārayet gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ || 11||
māṃ eva sarvabhūteṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam |
īkṣeta ātmani ca ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ || 12||
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kevalaṃ āśritaḥ || 13||
brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye arke sphuliṅgake |
akrūre krūrake ca eva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ || 14||
nareṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ acirāt |
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi || 15||
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamet daṇḍavat bhūmau āśva cāṇḍāla go kharam || 16||
yāvat sarveṣu bhūteṣu madbhāvaḥ na upajāyate |
tāvat evaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ || 17||
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvataḥ mukta saṃśayaḥ || 18||
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīnaḥ mataḥ mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ || 19||
na hi aṅga upakrame dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api |
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ || 20||
yaḥ yaḥ mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādeḥ iva sattma || 21||
eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yat satyaṃ anṛtena iha martyena āpnoti mā amṛtam || 22||
eṣa te abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāṃ api durgamaḥ || 23||
abhīkṣṇaśaḥ te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etat vijñāya mucyeta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ || 24||
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā etat api dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigacchati || 25||
yaḥ etat mama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā || 26||
yaḥ etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
saḥ pūyeta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpena darśayan || 27||
yaḥ etat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyate || 28||
api uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigataḥ mohaḥ śokaḥ ca asau manobhavaḥ || 29||
na etat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣoḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām || 30||
etaiḥ doṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yoṣitām || 31||
na etat vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyate || 32||
jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān te ahaṃ caturvidhaḥ || 33||
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
niveditātmā vicikīrṣitaḥ me |
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya ca kalpate vai || 34||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ ādarśita yogamārgaḥ
tadā uttama ślokavacaḥ niśamya |
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñcit ūceḥ aśru paripluta akṣaḥ || 35||
viṣṭabhya cittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyeṇa rājan bahu manyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat caraṇa aravindam || 36||
uddhavaḥ uvāca |
vidrāvitaḥ moha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya || 37||
pratyarpitaḥ me bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam || 38||
vṛkṇaḥ ca me sudṛḍhaḥ snehapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hi ātma subodha hetinā || 39||
namaḥ astu te mahāyogin prapannaṃ anuśādhi mām |
yathā tvat caraṇa ambhoje ratiḥ syāt anapāyinī || 40||
śrībhagavān uvāca |
gaccha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam |
tatra mat pāda tīrthode snāna upasparśanaiḥ śuciḥ || 41||
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśeṣa kalmaṣaḥ |
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ || 42||
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ || 43||
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat te viviktamanubhāvayan |
mayi āveśita vāk cittaḥ maddharma nirataḥ bhava |
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ eṣyasi tataḥ param || 44||
śrīśukaḥ uvāca |
saḥ evaṃ uktaḥ harimedhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñcat advandvaparaḥ api upakrame || 45||
sudustyaja sneha viyoga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ || 46||
tataḥ taṃ antarhṛdi sanniveśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām |
yathā upadiṣṭāṃ jagat ekabandhunā
tataḥ samāsthāya hareḥ agāt gatim || 47||
yaḥ eatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇeṇa yogeśvara sevitāṅghriṇā
sacchraddhayā āsevya jagat vimucyate || 48||
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahe bhṛṅgavat vedasāram |
amṛtaṃ udadhitaḥ ca apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi || 49||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe bhagavaduddhavasaṃvāde
paramārthaprāptisugamopāyakathanoddhavabadarikāśramapraveśo
nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29||
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ |
rājā uvāca |
tataḥ mahābhāgavate uddhave nirgate vanam |
dvāravatyāṃ kiṃ akarot bhagavān bhūtabhāvanaḥ || 1||
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭe svakule yādavarṣabhaḥ |
preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat || 2||
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam |
yat śrīḥ vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇoḥ yudhi rathagataṃ yat ca tat sāmyam
īyuḥ || 3||
ṛṣiḥ uvāca |
divi bhuvi antarikṣe ca mahotpātān samutthitān |
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam || 4||
śrībhagavān uvāca |
ete ghorāḥ mahotpātāḥ dvārvatyāṃ yamaketavaḥ |
muhūrtaṃ api na stheyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ || 5||
striyaḥ bālāḥ ca vṛddhāḥ ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ |
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī || 6||
tatra abhiṣicya śucaya upoṣya susamāhitāḥ |
devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālepana arhaṇaiḥ ||7||
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam |
go bhū hiraṇya vāsobhiḥ gaja aśvaratha veśmabhiḥ || 8||
vidhiḥ eṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam |
deva dvija gavāṃ pūjā bhūteṣu paramaḥ bhavaḥ || 9||
iti sarve samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ |
tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ || 10||
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudevena yādavā |
cakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśreya upabṛṃhitam || 11||
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ maireyakaṃ madhu |
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyate matiḥ || 12||
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptacetasām |
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt || 13||
yuyudhuḥ krodhasaṃrabdhā velāyāṃ ātatāyinaḥ |
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ || 14||
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gobhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api |
mithaḥ sametya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vane || 15||
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhojau aniruddha sātyakī |
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ || 16||
anye ca ye vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ |
anyonyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundena vimohitā bhṛśam || 17||
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhoja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasenāḥ |
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ ca
mithaḥ tataḥ te atha visṛjya sauhṛdam || 18||
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ ca
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ |
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ eva mūḍhāḥ || 19||
śareṣu kṣīyamāṇeṣu bhajyamāneṣu dhanvasu |
śastreṣu kṣīyamāṇeṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ erakāḥ || 20||
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ |
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāḥ tu taṃ ca te || 21||
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ ca mohitāḥ |
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ || 22||
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana |
erakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi || 23||
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām |
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam || 24||
evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ |
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mene avaśeṣitaḥ || 25||
rāmaḥ samudravelāyāṃ yogaṃ āsthāya pauruṣam |
tat tyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojya ātmānaṃ ātmani || 26||
rāmaniryāṇaṃ ālokya bhagavān devakīsutaḥ |
niṣasāda dharopasthe tūṣṇīṃ āsādya pippalam || 27||
bibhrat caturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā |
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ || 28||
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varcasam |
kauśeya ambara yugmena parivītaṃ sumaṅgalam || 29||
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam |
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam || 30||
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ |
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhena virājitam || 31||
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ |
kṛtvā urau dakṣiṇe pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam || 32||
musalau aśeṣāyaḥ khaṇḍakṛteṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ |
mṛgāsya ākāraṃ tat caraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā || 33||
caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ |
bhītaḥ papāta śirasā pādayoḥ asuradviṣaḥ || 34||
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpena madhusūdana |
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślokaḥ me anagha || 35||
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam |
vadanti tasya te viṣṇo mayā asādhu kṛtaṃ prabho || 36||
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam |
yathā punaḥ ahaṃ tu evaṃ na kuryāṃ sat atikramam || 37||
yasya ātma yoga racitaṃ na viduḥ viriñcaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ ye |
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ etat añjaḥ
kiṃ tasya te vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ || 38||
śrībhagavān uvāca |
mā bhaiḥ jare tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ eṣaḥ kṛtaḥ hi me |
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam || 39||
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇena icchā śarīriṇā |
triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau || 40||
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvicchan adhigamyatām |
vāyuṃ tulasikāmodaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau || 41||
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim |
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathāt avaplutya sabāṣpalocanaḥ || 42||
apaśyataḥ tvat caraṇa ambujaṃ prabho
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā |
diśaḥ na jāne na labhe ca śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupe praṇaṣṭe || 43||
iti bruvate sūte vai rathaḥ garuḍalāñchanaḥ |
khaṃ utpapāta rājendra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ || 44||
taṃ anvagacchan divyāni viṣṇupraharaṇāni ca |
tena ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ || 45||
gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ |
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām || 46||
dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiḥ ca svabandhubhiḥ |
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati || 47||
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ |
arjunena āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha || 48||
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upekṣakaḥ |
manmāyā racanāṃ etāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja || 49||
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ |
tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm || 50||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe yadukulasaṅkṣayo nāma
triṃśo'dhyāyaḥ || 30||
atha ekatriṃśaḥ adhyāyaḥ |
śrīśukaḥ uvāca |
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ |
mahendrapramukhāḥ devāḥ munayaḥ saprajeśvarāḥ || 1||
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahoragāḥ |
cāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ || 2||
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ |
gāyantaḥ ca gṛṇantaḥ ca śaureḥ karmāṇi janma ca || 3||
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ |
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ || 4||
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ |
saṃyojya ātmani ca ātmānaṃ padmanetre nyamīlayat || 5||
lokābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam |
yogadhāraṇayā āgneyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam || 6||
divi dundubhayaḥ neduḥ petuḥ sumanaḥ ca khāt |
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmeḥ kīrtiḥ śrīḥ ca anu taṃ vayuḥ || 7||
deva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani |
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ ca ativismitāḥ || 8||
saudāmanyāḥ yathā ākāśe yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam |
gatiḥ na lakṣyate martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ || 9||
brahma rudra ādayaḥ te tu dṛṣṭvā yogagatiṃ hareḥ |
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayuḥ tadā || 10||
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayehā
māyāviḍambanaṃ avehi yathā naṭasya |
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya ca ante
saṃhṛtya ca ātma mahinā uparataḥ saḥ āste || 11||
martyena yaḥ gurusutaṃ yamalokanītam
tvāṃ ca ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham |
jigye antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvane svaranayan mṛgayuṃ sadeham || 12||
tathā api aśeśā sthiti sambhava api
ayeṣu ananya hetuḥ yat aśeṣa śaktidhṛk |
na icchat praṇetuṃ vapuḥ atra śeṣitam
martyena kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan || 13||
yaḥ etāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām |
prayataḥ kīrtayet bhaktyā tāṃ eva āpnoti anuttamām || 14||
dārukaḥ dvārakāṃ etya vasudeva ugrasenayoḥ |
patitvā caraṇāvasraiḥ nyaṣiñcat kṛṣṇavicyutaḥ || 15||
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa |
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śoka vimūrcchitāḥ || 16||
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viśleṣa vihvalāḥ |
vyasavāḥ śerate yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam || 17||
devakī rohiṇī ca eva vasudevaḥ tathā sutau |
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śoka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim || 18||
prāṇān ca vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ |
upaguhya patīn tāta citāṃ āruruhuḥ striyaḥ || 19||
rāmapatnyaḥ ca tat dehaṃ upaguhya agniṃ āviśan |
vasudevapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn hareḥ snuṣāḥ |
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ || 20||
arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ |
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ || 21||
bandhūnāṃ naṣṭagotrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam |
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ || 22||
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt |
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam || 23||
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ |
smṛtyā aśeṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam || 24||
strī bāla vṛddhān ādāya hataśeṣān dhanañjayaḥ |
indraprasthaṃ samāveśya vajra tatra abhyaṣecayat || 25||
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt te pitāmahāḥ |
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahāpatham || 26||
yaḥ etat devadevasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca |
kīrtayet śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 27||
itthaṃ hareḥ bhagavataḥ rucira avatāra
vīryāṇi bālacaritāni ca śantamāni |
anyatra ca iha ca śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labheta || 28||
iti śrīmadbhāgavate mahāpurāṇe pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmekādaśaskandhe mausalopākhyānaṃ nāma
ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31||
|| iti uddhavagītā nāma ekādaśaskandhaḥ samāptaḥ ||
InfoLyter.in — Sacred Vedic Knowledge Portal · Free forever