Tattvabodha (adi Shankaracharya)

ॐ

ਤਤ੍ਤ੍ਵਬੋਧ (ਆਦਿ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਚਾਰ੍ਯ)

Shiva Adi Shankaracharya Gurmukhi

ਧ੍ਯਾਨਂ

ਵਾਸੁਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਯੋਗੀਨ੍ਦ੍ਰਂ ਨਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਦਂ ਗੁਰੁਮ੍ ।

ਮੁਮੁਕ੍षੂਣਾਂ ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਬੋਧੋਭਿਧੀਯਤੇ ॥

ਸਾਧਨਚਤੁष੍ਟਯਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਧਿਕਾਰਿਣਾਂ ਮੋਕ੍षਸਾਧਨਭੂਤਂ

ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਵੇਕਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਃ ।

ਸਾਧਨਚਤੁष੍ਟਯਮ੍

ਸਾਧਨਚਤੁष੍ਟਯਂ ਕਿਮ੍ ?

ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਿਵੇਕਃ ।

ਇਹਾਮੁਤ੍ਰਾਰ੍ਥਫਲਭੋਗਵਿਰਾਗਃ ।

ਸ਼ਮਾਦਿषਟ੍ਕਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ।

ਮੁਮੁਕ੍षੁਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ।

ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਿਵੇਕਃ

ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਿਵੇਕਃ ਕਃ ?

ਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤ੍ਵੇਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਮਨਿਤ੍ਯਮ੍ ।

ਅਯਮੇਵ ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਵਸ੍ਤੁਵਿਵੇਕਃ ।

ਵਿਰਾਗਃ

ਵਿਰਾਗਃ ਕਃ ?

ਇਹਸ੍ਵਰ੍ਗਭੋਗੇषੁ ਇਚ੍ਛਾਰਾਹਿਤ੍ਯਮ੍ ।

ਸ਼ਮਾਦਿਸਾਧਨਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਃ

ਸ਼ਮਾਦਿਸਾਧਨਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਾ ?

ਸ਼ਮੋ ਦਮ ਉਪਰਮਸ੍ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਸਮਾਧਾਨਂ ਚ ਇਤਿ ।ਸ਼ਮਃ ਕਃ ?

ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹਃ ।

ਦਮਃ ਕਃ ?

ਚਕ੍षੁਰਾਦਿਬਾਹ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਃ ।

ਉਪਰਮਃ ਕਃ ?

ਸ੍ਵਧਰ੍ਮਾਨੁष੍ਠਾਨਮੇਵ ।

ਤਿਤਿਕ੍षਾ ਕਾ ?

ਸ਼ੀਤੋष੍ਣਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਸਹਿष੍ਣੁਤ੍ਵਮ੍ ।

ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਕੀਦृਸ਼ੀ ?

ਗੁਰੁਵੇਦਾਨ੍ਤਵਾਕ੍ਯਾਦਿषੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ।

ਸਮਾਧਾਨਂ ਕਿਮ੍ ?

ਚਿਤ੍ਤੈਕਾਗ੍ਰਤਾ ।

ਮੁਮੁਕ੍षੁਤ੍ਵਂ

ਮੁਮੁਕ੍षੁਤ੍ਵਂ ਕਿਮ੍ ?

ਮੋਕ੍षੋ ਮੇ ਭੂਯਾਦ੍ ਇਤਿ ਇਚ੍ਛਾ ।

ਏਤਤ੍ ਸਾਧਨਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।

ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਵੇਕਸ੍ਯਾਧਿਕਾਰਿਣੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਵੇਕਃ

ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਵੇਕਃ ਕਃ ?

ਆਤ੍ਮਾ ਸਤ੍ਯਂ ਤਦਨ੍ਯਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਮਿਥ੍ਯੇਤਿ ।ਆਤ੍ਮਾ ਕਃ ?

ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ष੍ਮਕਾਰਣਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਃ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਾਤੀਤਃ ਸਨ੍

ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਸਾਕ੍षੀ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪਃ ਸਨ੍

ਯਸ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਸ ਆਤ੍ਮਾ ।

ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਰਯਂ (ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਰੀਰਮ੍)

ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਰੀਰਂ ਕਿਮ੍ ?

ਪਞ੍ਚੀਕृਤਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤੈਃ ਕृਤਂ ਸਤ੍ਕਰ੍ਮਜਨ੍ਯਂ

ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਭੋਗਾਯਤਨਂ ਸ਼ਰੀਰਮ੍

ਅਸ੍ਤਿ ਜਾਯਤੇ ਵਰ੍ਧਤੇ ਵਿਪਰਿਣਮਤੇ ਅਪਕ੍षੀਯਤੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤੀਤਿ

षਡ੍ਵਿਕਾਰਵਦੇਤਤ੍ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਰੀਰਮ੍ ।

ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਰਯਂ (ਸੂਕ੍ष੍ਮਸ਼ਰੀਰਮ੍)

ਸੂਕ੍ष੍ਮਸ਼ਰੀਰਂ ਕਿਮ੍ ?

ਅਪਞ੍ਚੀਕृਤਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤੈਃ ਕृਤਂ ਸਤ੍ਕਰ੍ਮਜਨ੍ਯਂ

ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਭੋਗਸਾਧਨਂ

ਪਞ੍ਚਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਾਣਾਦਯਃ

ਮਨਸ਼੍ਚੈਕਂ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚੈਕਾ

ਏਵਂ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਾਕਲਾਭਿਃ ਸਹ ਯਤ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਤਤ੍ਸੂਕ੍ष੍ਮਸ਼ਰੀਰਮ੍ ।

ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਕ੍ ਚਕ੍षੁਃ ਰਸਨਾ ਘ੍ਰਾਣਂ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਿਗ੍ਦੇਵਤਾ ।

ਤ੍ਵਚੋ ਵਾਯੁਃ ।

ਚਕ੍षੁषਃ ਸੂਰ੍ਯਃ ।

ਰਸਨਾਯਾ ਵਰੁਣਃ ।

ਘ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ।

ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੇਵਤਾਃ ।

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿषਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਗ੍ਰਹਣਮ੍ ।

ਤ੍ਵਚੋ ਵਿषਯਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹਣਮ੍ ।

ਚਕ੍षੁषੋ ਵਿषਯਃ ਰੂਪਗ੍ਰਹਣਮ੍ ।

ਰਸਨਾਯਾ ਵਿषਯਃ ਰਸਗ੍ਰਹਣਮ੍ ।

ਘ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵਿषਯਃ ਗਨ੍ਧਗ੍ਰਹਣਂ ਇਤਿ ।

ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ

ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੂਪਸ੍ਥਾਨੀਤਿ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ।

ਵਾਚੋ ਦੇਵਤਾ ਵਹ੍ਨਿਃ ।

ਹਸ੍ਤਯੋਰਿਨ੍ਦ੍ਰਃ ।

ਪਾਦਯੋਰ੍ਵਿष੍ਣੁਃ ।

ਪਾਯੋਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਃ ।

ਉਪਸ੍ਥਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।

ਇਤਿ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੇਵਤਾਃ ।

ਵਾਚੋ ਵਿषਯਃ ਭਾषਣਮ੍ ।

ਪਾਣ੍ਯੋਰ੍ਵਿषਯਃ ਵਸ੍ਤੁਗ੍ਰਹਣਮ੍ ।

ਪਾਦਯੋਰ੍ਵਿषਯਃ ਗਮਨਮ੍ ।

ਪਾਯੋਰ੍ਵਿषਯਃ ਮਲਤ੍ਯਾਗਃ ।

ਉਪਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਿषਯਃ ਆਨਨ੍ਦ ਇਤਿ ।

ਕਾਰਣਸ਼ਰੀਰਮ੍

ਕਾਰਣਸ਼ਰੀਰਂ ਕਿਮ੍ ?

ਅਨਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯਾਨਾਦ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਰੂਪਂ ਸ਼ਰੀਰਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮਾਤ੍ਰਂ

ਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਾऽਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਰੂਪਂ ਯਦਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਕਾਰਣਸ਼ਰੀਰਮ੍ ।

ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਮ੍

ਅਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਂ ਕਿਮ੍ ?

ਜਾਗ੍ਰਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਃ ।

ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾ

ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾ ਕਾ ?

ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਵਿषਯੈਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਇਤਿ ਯਤ੍

ਸਾ ਜਾਗ੍ਰਦਾਵਸ੍ਥਾ ।

ਸ੍ਥੂਲ ਸ਼ਰੀਰਾਭਿਮਾਨੀ ਆਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ।

ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾ

ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾ ਕੇਤਿ ਚੇਤ੍ ?

ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਯਦ੍ਦृष੍ਟਂ ਯਦ੍ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍

ਤਜ੍ਜਨਿਤਵਾਸਨਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾਸਮਯੇ ਯਃ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਃ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਸਾ

ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾ ।

ਸੂਕ੍ष੍ਮਸ਼ਰੀਰਾਭਿਮਾਨੀ ਆਤ੍ਮਾ ਤੈਜਸ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ।

ਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾ

ਅਤਃ ਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਕਾ ?

ਅਹਂ ਕਿਮਪਿ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਸੁਖੇਨ ਮਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾऽਨੁਭੂਯਤ ਇਤਿ

ਸੁषੁਪ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ।

ਕਾਰਣਸ਼ਰੀਰਾਭਿਮਾਨੀ ਆਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ।

ਪਞ੍ਚ ਕੋਸ਼ਾਃ

ਪਞ੍ਚ ਕੋਸ਼ਾਃ ਕੇ ?

ਅਨ੍ਨਮਯਃ ਪ੍ਰਾਣਮਯਃ ਮਨੋਮਯਃ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਆਨਨ੍ਦਮਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ।

ਅਨ੍ਨਮਯਕੋਸ਼ਃ

ਅਨ੍ਨਮਯਃ ਕਃ ?

ਅਨ੍ਨਰਸੇਨੈਵ ਭੂਤ੍ਵਾ ਅਨ੍ਨਰਸੇਨੈਵ ਵृਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਅਨ੍ਨਰੂਪਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ

ਯਦ੍ਵਿਲੀਯਤੇ ਤਦਨ੍ਨਮਯਃ ਕੋਸ਼ਃ ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਰੀਰਮ੍ ।

ਪ੍ਰਾਣਮਯਕੋਸ਼ਃ

ਪ੍ਰਾਣਮਯਃ ਕਃ ?

ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਵਾਯਵਃ ਵਾਗਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਂ ਪ੍ਰਾਣਮਯਃ ਕੋਸ਼ਃ ।

ਮਨੋਮਯਕੋਸ਼ਃ

ਮਨੋਮਯਃ ਕੋਸ਼ਃ ਕਃ ?

ਮਨਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਂ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ ਮਨੋਮਯਃ ਕੋਸ਼ਃ ।

ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਕੋਸ਼ਃ

ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਕਃ ?

ਬੁਦ੍ਧਿਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪਞ੍ਚਕਂ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯਃ ਕੋਸ਼ਃ

ਆਨਨ੍ਦਮਯਕੋਸ਼ਃ

ਆਨਨ੍ਦਮਯਃ ਕਃ ?

ਏਵਮੇਵ ਕਾਰਣਸ਼ਰੀਰਭੂਤਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਥਮਲਿਨਸਤ੍ਤ੍ਵਂ

ਪ੍ਰਿਯਾਦਿਵृਤ੍ਤਿਸਹਿਤਂ ਸਤ੍ ਆਨਨ੍ਦਮਯਃ ਕੋਸ਼ਃ ।

ਏਤਤ੍ਕੋਸ਼ਪਞ੍ਚਕਮ੍ ।

ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਾਤੀਤ

ਮਦੀਯਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਦੀਯਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਮਦੀਯਂ ਮਨਸ਼੍ਚ

ਮਦੀਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਦੀਯਂ ਅਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਸ੍ਵੇਨੈਵ ਜ੍ਞਾਯਤੇ

ਤਦ੍ਯਥਾ ਮਦੀਯਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞਾਤਂ ਕਟਕਕੁਣ੍ਡਲ ਗृਹਾਦਿਕਂ

ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਕੋਸ਼ਾਦਿਕਂ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਮ੍

ਮਦੀਯਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞਾਤਮਾਤ੍ਮਾ ਨ ਭਵਤਿ ॥

ਆਤ੍ਮਨ੍

ਆਤ੍ਮਾ ਤਰ੍ਹਿ ਕਃ ?

ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪਃ ।

ਸਤ੍ਕਿਮ੍ ?

ਕਾਲਤ੍ਰਯੇऽਪਿ ਤਿष੍ਠਤੀਤਿ ਸਤ੍ ।

ਚਿਤ੍ਕਿਮ੍ ?

ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਵਰੂਪਃ ।

ਆਨਨ੍ਦਃ ਕਃ ?

ਸੁਖਸ੍ਵਰੂਪਃ ।

ਏਵਂ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ।

ਜਗਤ੍

ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਃ ।

ਮਾਯਾ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਗੁਣਾਤ੍ਮਿਕਾ ਮਾਯਾ ਅਸ੍ਤਿ ।

ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਃ

ਤਤਃ ਆਕਾਸ਼ਃ ਸਮ੍ਭੂਤਃ ।

ਆਕਾਸ਼ਾਦ੍ ਵਾਯੁਃ ।

ਵਾਯੋਸ੍ਤੇਜਃ ।

ਤੇਜਸ ਆਪਃ ।

ਅਭ੍ਧਯਃ ਪृਥਿਵੀ ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਃ

ਏਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ

ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਵਾਯੋਃ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਤ੍ਵਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਅਗ੍ਨੇਃ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਚਕ੍षੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਜਲਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਅਨ੍ਤਃਕਰਣ

ਏਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਸਮष੍ਟਿਸਾਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ਾਤ੍

ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰ ਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਾਨਿ ਸਮ੍ਭੂਤਾਨਿ ।

ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵਿਕਲ੍ਪਾਤ੍ਮਕਂ ਮਨਃ ।

ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ।

ਅਹਙ੍ਕਰ੍ਤਾ ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ।

ਚਿਨ੍ਤਨਕਰ੍ਤृ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ।

ਮਨਸੋ ਦੇਵਤਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ।

ਬੁਦ੍ਧੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ।

ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਃ ।

ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਸੁਦੇਵਃ ।

ਰਜੋਗੁਣਃ

ਏਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ

ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਰਾਜਸਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਵਾਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਵਾਯੋਃ ਰਾਜਸਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਪਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਵਨ੍ਹੇਃ ਰਾਜਸਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਪਾਦੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਜਲਸ੍ਯ ਰਾਜਸਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਉਪਸ੍ਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਰਾਜਸਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਗੁਦੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਏਤੇषਾਂ ਸਮष੍ਟਿਰਾਜਸਾਂਸ਼ਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਾਣਾਃ ਸਮ੍ਭੂਤਾਃ ।

ਤਮੋਗੁਣਃ

ਏਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਤਾਮਸਾਂਸ਼ਾਤ੍

ਪਞ੍ਚੀਕृਤਪਞ੍ਚਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ।

ਪਞ੍ਚੀਕਰਣਂ ਕਥਂ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ।

ਏਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਤਾਮਸਾਂਸ਼ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍

ਏਕਮੇਕਂ ਭੂਤਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਵਿਭਜ੍ਯ ਏਕਮੇਕਮਰ੍ਧਂ ਪृਥਕ੍

ਤੂष੍ਣੀਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਅਪਰਮਪਰਮਰ੍ਧਂ ਚਤੁਰ੍ਧਾਂ ਵਿਭਜ੍ਯ

ਸ੍ਵਾਰ੍ਧਮਨ੍ਯੇषੁ ਅਰ੍ਧੇषੁ ਸ੍ਵਭਾਗਚਤੁष੍ਟਯਸਂਯੋਜਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ।

ਤਦਾ ਪਞ੍ਚੀਕਰਣਂ ਭਵਤਿ ।

ਏਤੇਭ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚੀਕृਤਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ ।

ਏਵਂ ਪਿਣ੍ਡਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਯੋਰੈਕ੍ਯਂ ਸਮ੍ਭੂਤਮ੍ ।

ਜੀਵਃ, ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਚ

ਸ੍ਥੂਲਸ਼ਰੀਰਾਭਿਮਾਨਿ ਜੀਵਨਾਮਕਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ ਭਵਤਿ ।

ਸ ਏਵ ਜੀਵਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ ਈਸ਼੍ਵਰਂ ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਜਾਨਾਤਿ ।

ਅਵਿਦ੍ਯੋਪਾਧਿਃ ਸਨ੍ ਆਤ੍ਮਾ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ।

ਮਾਯੋਪਾਧਿਃ ਸਨ੍ ਈਸ਼੍ਵਰ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ।

ਏਵਂ ਉਪਾਧਿਭੇਦਾਤ੍ ਜੀਵੇਸ਼੍ਵਰਭੇਦਦृष੍ਟਿਃ ਯਾਵਤ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤਿष੍ਠਤਿ

ਤਾਵਤ੍ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜਨ੍ਮਮਰਣਾਦਿਰੂਪਸਂਸਾਰੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਨ੍ਨ ਜੀਵੇਸ਼੍ਵਰਯੋਰ੍ਭੇਦਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵੀਕਾਰ੍ਯਾ ।

ਤਤ੍ ਤ੍ਵਂ ਅਸਿ

ਨਨੁ ਸਾਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਜੀਵਸ੍ਯ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਯ

ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਸੀਤਿ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਮਭੇਦਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦੁਭਯੋਃ

ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ।

ਇਤਿ ਚੇਨ੍ਨ । ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ष੍ਮਸ਼ਰੀਰਾਭਿਮਾਨੀ ਤ੍ਵਮ੍ਪਦਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥਃ ।

ਉਪਾਧਿਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਸਮਾਧਿਦਸ਼ਾਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚੈਤਨ੍ਯਂ

ਤ੍ਵਮ੍ਪਦਲਕ੍ष੍ਯਾਰ੍ਥਃ ।

ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ਿष੍ਟ ਈਸ਼੍ਵਰਃ ਤਤ੍ਪਦਵਾਚ੍ਯਾਰ੍ਥਃ ।

ਉਪਾਧਿਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਚੈਤਨ੍ਯਂ ਤਤ੍ਪਦਲਕ੍ष੍ਯਾਰ੍ਥਃ ।

ਏਵਂ ਚ ਜੀਵੇਸ਼੍ਵਰਯੋ ਚੈਤਨ੍ਯਰੂਪੇਣਾऽਭੇਦੇ ਬਾਧਕਾਭਾਵਃ ।

ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਃ

ਏਵਂ ਚ ਵੇਦਾਨ੍ਤਵਾਕ੍ਯੈਃ ਸਦ੍ਗੁਰੂਪਦੇਸ਼ੇਨ ਚ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਪਿ

ਭੂਤੇषੁ ਯੇषਾਂ

ਬ੍ਰਹ੍ਮਬੁਦ੍ਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਤੇ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਾਃ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ।ਨਨੁ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਕਃ ?

ਯਥਾ ਦੇਹੋऽਹਂ ਪੁਰੁषੋऽਹਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋऽਹਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰੋऽਹਮਸ੍ਮੀਤਿ

ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਸ੍ਤਥਾ ਨਾਹਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਨ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ ਨ ਪੁਰੁषਃ

ਕਿਨ੍ਤੁ ਅਸਙ੍ਗਃ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦ ਸ੍ਵਰੂਪਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਰੂਪਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਮੀ

ਚਿਦਾਕਾਸ਼ਰੂਪੋऽਸ੍ਮੀਤਿ ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯ

ਰੂਪੋऽਪਰੋਕ੍षਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ॥ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਹਮਸ੍ਮੀਤ੍ਯਪਰੋਕ੍षਜ੍ਞਾਨੇਨ ਨਿਖਿਲਕਰ੍ਮਬਨ੍ਧਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ

ਸ੍ਯਾਤ੍ ।

ਕਰ੍ਮਾਣਿ

ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਤਿਵਿਧਾਨਿ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਚੇਤ੍

ਆਗਾਮਿਸਞ੍ਚਿਤਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ।

ਆਗਾਮਿ ਕਰ੍ਮ

ਜ੍ਞਾਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਜ੍ਞਾਨਿਦੇਹਕृਤਂ ਪੁਣ੍ਯਪਾਪਰੂਪਂ ਕਰ੍ਮ

ਯਦਸ੍ਤਿ ਤਦਾਗਾਮੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।

ਸਞ੍ਚਿਤ ਕਰ੍ਮ

ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਕਿਮ੍ ?

ਅਨਨ੍ਤਕੋਟਿਜਨ੍ਮਨਾਂ ਬੀਜਭੂਤਂ ਸਤ੍ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮਜਾਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਜਿਤਂ

ਤਿष੍ਠਤਿ ਤਤ੍ ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍ ।

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧ ਕਰ੍ਮ

ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ ਕਰ੍ਮ ਕਿਮਿਤਿ ਚੇਤ੍ ।

ਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਮੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਇਹ ਲੋਕੇ ਏਵਂ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਪ੍ਰਦਂ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ

ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਂ

ਭੋਗੇਨ ਨष੍ਟਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਕਰ੍ਮਣਾਂ ਭੋਗਾਦੇਵ ਕ੍षਯ ਇਤਿ ।

ਕਰ੍ਮ ਮੁਕ੍ਤਃ

ਸਞ੍ਚਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵਾਹਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਕਜ੍ਞਾਨੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ।ਆਗਾਮਿ ਕਰ੍ਮ ਅਪਿ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਕਿਞ੍ਚ ਆਗਾਮਿ ਕਰ੍ਮਣਾਂ

ਨਲਿਨੀਦਲਗਤਜਲਵਤ੍ ਜ੍ਞਾਨਿਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ।

ਜ੍ਞਾਨਿਃ

ਕਿਞ੍ਚ ਯੇ ਜ੍ਞਾਨਿਨਂ ਸ੍ਤੁਵਨ੍ਤਿ ਭਜਨ੍ਤਿ ਅਰ੍ਚਯਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ

ਜ੍ਞਾਨਿਕृਤਂ ਆਗਾਮਿ ਪੁਣ੍ਯਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ।

ਯੇ ਜ੍ਞਾਨਿਨਂ ਨਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿषਨ੍ਤਿ ਦੁਃਖਪ੍ਰਦਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ

ਜ੍ਞਾਨਿਕृਤਂ ਸਰ੍ਵਮਾਗਾਮਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਯਦਵਾਚ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ

ਪਾਪਾਤ੍ਮਕਂ ਤਦ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ।

ਸੁਹृਦਃ ਪੁਣ੍ਯਕृਤਂ ਦੁਰ੍ਹृਦਃ ਪਾਪਕृਤ੍ਯਂ ਗृਹ੍ਣਨ੍ਤਿ ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਮ੍

ਤਥਾ ਚਾਤ੍ਮਵਿਤ੍ਸਂਸਾਰਂ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨਨ੍ਦਮਿਹੈਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ।

ਤਰਤਿ ਸ਼ੋਕਮਾਤ੍ਮਵਿਤ੍ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ ।

ਤਨੁਂ ਤ੍ਯਜਤੁ ਵਾ ਕਾਸ਼੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਵਪਚਸ੍ਯ ਗृਹੇऽਥ ਵਾ ।

ਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸਮਯੇ ਮੁਕ੍ਤਾऽਸੌ ਵਿਗਤਾਸ਼ਯਃ । ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤੇਸ਼੍ਚ ।ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਙ੍ਕਰਭਗਵਤ੍ਪਾਦਾਚਾਰ੍ਯਪ੍ਰਣੀਤਃ ਤਤ੍ਤ੍ਵਬੋਧਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ।

Roman (IAST) Transliteration

dhyānaṃ

vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum |

mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodhobhidhīyate ||

sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ

tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ |

sādhanacatuṣṭayam

sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?

nityānityavastuvivekaḥ |

ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ |

śamādiṣaṭkasampattiḥ |

mumukṣutvaṃ ceti |

nityānityavastuvivekaḥ

nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?

nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam |

ayameva nityānityavastuvivekaḥ |

virāgaḥ

virāgaḥ kaḥ ?

ihasvargabhogeṣu icchārāhityam |

śamādisādhanasampattiḥ

śamādisādhanasampattiḥ kā ?

śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti |śamaḥ kaḥ ?

manonigrahaḥ |

damaḥ kaḥ ?

cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ |

uparamaḥ kaḥ ?

svadharmānuṣṭhānameva |

titikṣā kā ?

śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam |

śraddhā kīdṛśī ?

guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā |

samādhānaṃ kim ?

cittaikāgratā |

mumukṣutvaṃ

mumukṣutvaṃ kim ?

mokṣo me bhūyād iti icchā |

etat sādhanacatuṣṭayam |

tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti |

tattvavivekaḥ

tattvavivekaḥ kaḥ ?

ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti |ātmā kaḥ ?

sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ san

avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san

yastiṣṭhati sa ātmā |

śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)

sthūlaśarīraṃ kim ?

pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ

sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram

asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti

ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram |

śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)

sūkṣmaśarīraṃ kim ?

apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ

sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ

pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ

manaścaikaṃ buddhiścaikā

evaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram |

jñānendriyāṇi

śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañca jñānendriyāṇi |

śrotrasya digdevatā |

tvaco vāyuḥ |

cakṣuṣaḥ sūryaḥ |

rasanāyā varuṇaḥ |

ghrāṇasya aśvinau |

iti jñānendriyadevatāḥ |

śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam |

tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam |

cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam |

rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam |

ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti |

pañcakarmendriyāṇi

vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi |

vāco devatā vahniḥ |

hastayorindraḥ |

pādayorviṣṇuḥ |

pāyormṛtyuḥ |

upasthasya prajāpatiḥ |

iti karmendriyadevatāḥ |

vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam |

pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam |

pādayorviṣayaḥ gamanam |

pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ |

upasthasya viṣayaḥ ānanda iti |

kāraṇaśarīram

kāraṇaśarīraṃ kim ?

anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ

satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram |

avasthātrayam

avasthātrayaṃ kim ?

jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ |

jāgradavasthā

jāgradavasthā kā ?

śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate iti yat

sā jāgradāvasthā |

sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate |

svapnāvasthā

svapnāvasthā keti cet ?

jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam

tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate sā

svapnāvasthā |

sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate |

suṣuptyavasthā

ataḥ suṣuptyavasthā kā ?

ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti

suṣuptyavasthā |

kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate |

pañca kośāḥ

pañca kośāḥ ke ?

annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti |

annamayakośaḥ

annamayaḥ kaḥ ?

annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ

yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ sthūlaśarīram |

prāṇamayakośaḥ

prāṇamayaḥ kaḥ ?

prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ prāṇamayaḥ kośaḥ |

manomayakośaḥ

manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?

manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa manomayaḥ kośaḥ |

vijñānamayakośaḥ

vijñānamayaḥ kaḥ ?

buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa vijñānamayaḥ kośaḥ

ānandamayakośaḥ

ānandamayaḥ kaḥ ?

evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ

priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ |

etatkośapañcakam |

pañcakośātīta

madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca

madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate

tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ

svasmādbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmādbhinnam

madīyatvena jñātamātmā na bhavati ||

ātman

ātmā tarhi kaḥ ?

saccidānandasvarūpaḥ |

satkim ?

kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat |

citkim ?

jñānasvarūpaḥ |

ānandaḥ kaḥ ?

sukhasvarūpaḥ |

evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt |

jagat

atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ |

māyā

brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti |

pañcabhūtāḥ

tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ |

ākāśād vāyuḥ |

vāyostejaḥ |

tejasa āpaḥ |

abhdhayaḥ pṛthivī |

sattvaguṇaḥ

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye

ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam |

vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam |

agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam |

jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam |

pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam |

antaḥkaraṇa

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt

manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni |

saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ |

niścayātmikā buddhiḥ |

ahaṅkartā ahaṅkāraḥ |

cintanakartṛ cittam |

manaso devatā candramāḥ |

buddhe brahmā |

ahaṅkārasya rudraḥ |

cittasya vāsudevaḥ |

rajoguṇaḥ

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye

ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam |

vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam |

vanheḥ rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam |

jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam |

pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam |

eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ |

tamoguṇaḥ

eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt

pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti |

pañcīkaraṇaṃ kathaṃ iti cet |

eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam

ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak

tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya

svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ kāryam |

tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati |

etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati |

evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam |

jīvaḥ, īśvaraḥ ca

sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati |

sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti |

avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate |

māyopādhiḥ san īśvara ityucyate |

evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati

tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate |

tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā |

tat tvaṃ asi

nanu sāhaṅkārasya kiñcijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya

īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ

viruddhadharmākrāntatvāt |

iti cenna | sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavācyārthaḥ |

upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ

tvampadalakṣyārthaḥ |

evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ |

upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ |

evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇā'bhede bādhakābhāvaḥ |

jīvanmuktaḥ

evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi

bhūteṣu yeṣāṃ

brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ |nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?

yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti

dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ

kintu asaṅgaḥ saccidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī

cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya

rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ ||brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ

syāt |

karmāṇi

karmāṇi katividhāni santīti cet

āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi |

āgāmi karma

jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma

yadasti tadāgāmītyabhidhīyate |

sañcita karma

sañcitaṃ karma kim ?

anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ

tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam |

prārabdha karma

prārabdhaṃ karma kimiti cet |

idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma

tatprārabdhaṃ

bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti |

karma muktaḥ

sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati |āgāmi karma api jñānena naśyati kiñca āgāmi karmaṇāṃ

nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti |

jñāniḥ

kiñca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati

jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati |

ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati

jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma

pāpātmakaṃ tadgacchati |

suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti |

brahmānandam

tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti |

tarati śokamātmavit iti śruteḥ |

tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā |

jñānasamprāptisamaye muktā'sau vigatāśayaḥ | iti smṛteśca |iti śrīśaṅkarabhagavatpādācāryapraṇītaḥ tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam |